Kazım Balaban

Hz. Muhammed ve diger müslümanlar, Nisan ayından itibaren 16 Temmuz 622 gününe kadar Mekke’den Medine’ye hicret ederler. Hz. Muhammed, Hicretin ilk günlerinde, Mekke’li Muhacir ile Medineli Ensar’ın aile reislerini ya da vekillerini toplayarak, müslümanların nasıl kardeş (musahip) olacaklarına ve Mekke’li müslümanların orada nasıl istihdam edileceklerine dair çalışmalar yapar. Her Mekke’li bir erkek ile Medine’li bir erkek musahip edilirler. Hz. Muhammed kendisine Hz. Ali’yi musahip edinir.

Hicret döneminde adı Yesrib olan Medine’de o sıralar pek çok kavim ve inanç mensupları bir arada yaşamaktadırlar. Bunların içinde yeni müslüman olanlar, putperestler, Yahudiler, Hz. İbrahim’in dininden olduklarını söyleyen, ayrıca bir birleri ile kavgalı ve eski husumetleri olan kabileler ve pek çok inanç gurupları vardır.

 Hz. Muhammed, Medine’li Enes İbn-i Malik’in evinde oluşturduğu Şura ile onlarla adına ’’Medine Vesikası’’ denilen bir anlaşma yaptı. Bu anlaşma ile aralarında büyük problemler olan tüm Medine’liler bir  araya geldi ve bir birlik oluşturdular. Bu birlik tamamen gönüllülük temeline dayalı ve eşit şartlarda ortaklık içerdiği için putperestler de bunu kabullenmiş ve daha sonraki yıllarda Mekke’liler Hz. Muhammed, dolayısı ile Medine üzerine 3 defa ordu göndermesine rağmen (Bedir, Uhud, Hendek Savaşları) onlar Hz. Muhammed ve müslümanlarla birlikte hareket etmişlerdi.

Bu vesikanın hazırlandığı dönemde müslümanlar Medine’ye yeni gelmiş ve tüm mal varlıklarını Mekke’de bırakmışlardı. Hepsinin akrabalarının bir kısmı oradadır. Pek çoğu ayrı bir kabiledendir ve sosyal statüleri farklıdır. Madden yoksul ve başını sokacak evleri dahi olmayan mülteci durumundadırlar. Kaldı ki Medine’li kabilelerin bir kısmının iç sorunları vardır. Bir birleri ile kavgalı ve bir birlerine güven duymayan durumdadırlar. Kabilelerin bir kısmının özel istekleri olmuş ve bunun metne alınması istemindedirler.

Hz. Muhammed ve onunla beraber Hicret edenler müzakere döneminde bunları da göz önüne almak durumundaydılar. Bütün bunlara rağmen onlar olağanüstü bir Vesika hazırlamış ve tüm kabile ve inanç guruplarını bu metin etrafında ortak hareket eder noktaya getirmişlerdir.

MEDİNE VESİKASI / RIZA ŞEHRİ METNİ

Bismillahirrahmanirrahim.

1. Bu deklârasyon, Allah’ın Rasulü Muhammed tarafından Kureyş, Yesrib mü’minleri ve müslümanları ve bunlara tabi olanlarla, onlara sonradan katılanlar ve onlarla birlikte savaş ve savunmayı teahhüt edenler arasında düzenlenmiş bir kitap / vesikadır.

2. Bu vesikayı deklâre edenler, diğer insanlardan ayrı bir Ümmet (topluluk) teşkil ederler.

3.Kureyşli Muhacirler, kendi aralarında adet olduğu üzere kan diyetlerini birlikte ödemeye iştirak ederler. Ve onlar savaş esirlerinin kurtuluş fidyelerini, mü’minler arasındaki iyi ve makul bilinen esaslara ve adalet umdelerine göre ödeyeceklerdir.

4. Avr Oğulları, kendi aralarında adet olduğu üzere kan diyetlerini önceki şekilde birlikte ödemeye iştirak ederler. Her birim (grup) savaş esirlerinin kurtuluş fidyelerini, mü’minler arasındaki iyi ve makul bilinen esaslara ve adalet umdelerine göre ödeyeceklerdir.

5. Hazrec Bin Haris Oğulları,

6. Saide Oğulları,

7. Cüşem Oğulları,

8. Neccâr Oğulları,

9. Avr Bin Amr Oğulları,

10. Nebit Oğulları,

11. Evs Oğulları,

12. (A) Mü’minler, aralarındaki ağır malî yükümlülük altında bulunan hiç kimseyi, çaresiz bırakmazlar. Ödemesi gereken savaş fidyesi veya kan diyetini, iyi ve makul bilinen esaslara göre ona verirler, (B) Hiç bir mü’min başka bir mü’minin mevlası (özel şartlarda anlaşmalı bulunduğu kimse) ile onun aleyhine ittifak yapamaz.

13. Kuralları uygulamada titiz davranan bütün mü’minler, aralarındaki saldırgan, haksız bir fiilin eylem hazırlığı içinde olan, bir cürüm, bir düşmanlık peşinde koşan veya mü’minler arasında bozgunculuk çıkaran kişinin üzerine gideceklerdir. Bu kişi, içlerinden birisinin biricik çocuğu da olsa hepsinin eli onun aleyhinde kalkacaktır.

14. Hiç bir mü’min bir kafir karşılığında bir mü’mini öldüremez ve bir mü’min aleyhinde bir kafire yardım edemez.

15. Allah’ın zimmeti (himaye ve teminatı) tektir. Mü’minlerin sosyal statüsü en düşük olan birisinin verdiği teminat bile hepsini bağlar. Mü’minler diğer insanlardan ayrı olarak birbirlerinin mevlası (ahiddaşı) dırlar.

16. Yahudilerden bize tabi olanlar, zulme uğramaksızın ve aleyhlerine bir mücadele kampanyası başlatılmaksızın yardım ve desteğimize hak kazanırlar.

17. Mü’minlerin barışı tektir; hiç bir mü’min Allah yolunda girişilen bir savaşta, diğer mü’minleri hariç tutarak bir barış andlaşması yapamaz; bu barış, mü’minler arasında birlikte ve adalete göre yapılır.

18. Bizimle birlikte savaşan her askeri birlik, birbirleriyle nöbetleşe görev yaparlar.

19. Mü’minler, birbirlerinin Allah yolunda dökülen kanlarının intikamını alacaklardır.

20. (A) Hükümleri uygulamada titiz davranan mü’minler, en iyi ve en doğru yol üzerindedirler, (B) Hiç bir müşrik, düşman bir Kureyşlinin mal ve canını himayesi altına alamaz, bir mü’mine karşı O’nun yanında yer alamaz.

21. Bir kimsenin bir mü’mini öldürdüğünün sabit olması halinde, kendisine kısas hükümleri uygulanır. Maktülün velisinin rızası dışındaki hallerde bütün mü’minler o kişinin üzerine giderler. Ancak sadece kısas hükümlerinin uygulanması için yapacakları girişimleri kendilerine helal olur (daha ileri gidemezler).

22. Bu sahifede yazılı olanları kabul edip Allah ve Rasulüne iman eden hiç bir mü’mine, bir katile yardım veya yataklık etmesi helal olmaz. Kim böyle birisine yardım eder veya sığınma hakkı tanırsa, kıyamet gününde Allah’ın lanet ve gazabı onun üzerine olsun. Artık böyle birisinin ne özrü kabul edilir, ne de ondan bir fidye alınır.

23. Üzerinde ihtilafa düştüğünüz şey ne olursa olsun, iletileceği nihai merci; Allah’tır, Muhammed’dir.

24. Yahudiler, savaştıkları sürece, mü’minlerle birlikte savaş giderlerini öderler.

25. Avf Oğulları Yahudilerı, (bu konuda) mü’minlerle birlikte bir ümmet (bir topluluk) oluştururlar. Yahudilerin dinleri kendilerine, müslümanların dinleri kendilerinedir, (dînî vecîbelerini özgürce yerine getirme konusundaki bu hükme ) hem kendileri hem de mevlaları (özel hükümlü ahiddaşları) dahildir. Ancak bunlardan haksızlık eden veya suç işleyen hariçtir. Böyle birisi, ancak kendisine ve ailesine zarar verir.

26. Neccar OğularıI Yahudileri de, Avf Oğulları Yahudilerinin sahip oldukları haklara sahiptirler.

27. Haris Oğulları Yahudileri de .

28. Sa’ide Oğulları Yahudileri de .

29. Cüşem Oğulları Yahudileri de .

30. Evs Oğulları Yahudileri de..

31. Sa’lebe Oğulları Yahudileri de. Ancak bütün bunlardan haksız fiil ve cürüm işleyenler hariç tutulur. Onlar ancak kendi canlarına ve ailelerine zarar verir.

32. Cefne Ailesi, Sa’lebe Oğullarının bir koludur ve Onların tabi oldukları hükümlere tabidirler.

33. Şütaybe Oğulları da . Kesinlikle kurallara uyulacak, aykırı davranılmayacaktır.

34. Sa’lebe Oğullarının mevlaları (özel şartlarda kendilerine bağlı olan ahiddaşları) kendileri gibidir.

35. Yahudilere sığınmış ve bağlanmış olan kimseler, Yahudiler gibidir.

36. (A) Yahudilerden hiç kimse Muhammed’in izni olmadıkça askeri sefere çıkamaz, (B) Bir yaralama olayında, onun intikamının  alınmasına engel olunamaz. Fırsat kollayarak cinayet işleyen kimse, o cinayetiyle kendisini ve ailesini tehlikeye atmış olur. Ancak, zulm eden bir zalime karşı işlenmiş cinayet, bundan müstesnadır. Allah, bu kurallara en iyi uyanlarla beraberdir.

37. (A) Kendilerine savaş açan olursa, bu yasaya (sahifeye/belgeye) tabi olan Yahudilerin ve müslümanların arasında tam bir dayanışma olacak, Yahudiler kendi savaş giderlerini, müslümanlar da kendi savaş giderlerini karşalayacaklardır. Her iki kitlenin, aralarında istişare, tavsiye ve samimi bir dayanışma olacak, bütün haksız fiil ve kötülüklere karşı en iyi yol izlenecektir, (B) Hiç bir kimse müttefikine karşı bir suç işleyemez. Zulme maruz  kalana tam destek ve yardım verilecektir.

38. Yahudiler savaştıkları sürece mü’minlerle birlikte savaş giderlerini öderler.

39. Yesrib vadisinin içerisi, bu vesikaya bağlı olanlara haram (dokunulmaz) bir bölgedir.

40. Himaye altındaki kişi, kimseye zarar vermedikçe ve suç işlemedikçe kendisini himaye edenin haklarına sahiptir, O’nun gibidir.

41. Himaye hakkı, bu hakka sahip olanlar dışındakilerce verilemez.

42. Bu deklârasyonu (sahifeyi) onaylayan taraflar arasında bir olay veya kötüye gitmesinden korkulan bir anlaşmazlık çıkması halinde, çözüm için başvurulması gereken son merci, Allah ve Allah Rasulü Muhammed’dir. Ve Allah, bu yasada (sahifede) bulunan kuralları en titiz uygulayan ve onlara en iyi uyanlarla beraberdir.

43. Ne Kureyş ne de O’nlara yardım edenlere himaye statüsü tanınamaz.

44. Yesrib’e karşı ani bir baskın ve saldırı düzenlenmesi halinde, Yahudiler ve Müslümanlar arasında tam bir dayanışma olur.

45. (A) Yahudiler, müslümanlar tarafından yapılacak bir barış andlaşmasına veya yapılan bir andlaşmaya katılmaya çağrıldıklarında, o andlaşmayı yapacaklar veya yapılan andlaşmaya katılacaklardır. Şayet O’nlar benzeri bir andlaşma yapmaya veya yaptıkları andlaşmaya çağıracak olurlarsa, müslümanlardan aynı mukabeleyi görme hakkına sahiptirler. Ancak, din konusunda savaşanlar, bundan müstesnadır, (B) Bu durumda her grup, kendilerine ait kısımdan sorumlu olacaklardır.

46. Bu yasanın (sahifenin) taraflarınca leh ve aleyhlerinde belirlenen bütün hükümler, gene bu yasaya taraf olanlarca tam bir iyi niyet içinde uygulanmak üzere Evs Yahudilerinin hem kendileri hem de mevlaları için geçerli hükümlerdir. Bu hükümlere uyulur, fesad çıkarılmaz, aykırı davranılmaz. Haksız çıkar sağlayan ancak kendisine zarar vermiş olur. Allah, bu yasadaki (sahifedeki) hükümlere en doğru ve riâyetkâr olanlarla beraberdir.

47. Bu Kitap (Vesika), bir zalimi veya suçluyu cezalandırmaya engel olmaz. Medîne’de ikamet edip kalan da O’radan (bir başka yerleşim bölgesine veya sefere)  çıkan da güven içinde olacaktır. Ancak zulm eden ve suç işleyen bu güvenden müstesnadır. Buradaki hükümlere uyan ve bu hususta titizlik gösterenin ilk hamisi Allah’tır. Ve Allah’ın elçisi Muhammed bütün bunların takipçisidir.

Araştırmacı T.V. Arnold, Peygamberimiz’in kurduğu bu toplumsal birliğin önemini şu şekilde ifade etmektedir:

"Önceleri tek bir emire kesinlikle itaat etmemiş olan o Arabistan, birdenbire siyasi bir birlik haline geliverdi ve o mutlak amire kendisini teslim etti. Yüz kadar küçük sosyal gruptan meydana gelmiş olan ve sürekli olarak birbirleriyle karşılıklı düşmanlıklarda bulunan küçük-büyük nice kabilelerden Hz. Muhammed bir birlik meydana getirdi."

Medine vesikasına göre tüm inançlar ve kabileler hiçbir baskı altında kalmadan istediği dini, inancı, siyasi görüşü ve felsefi seçimi yapmakta özgürdürler. Metin de, kabileler arasında buna rağmen bir sorunun olması durumunda baş vurulacak üst otorite Hz. Muhammed’dir ve metni imzalayan tüm guruplar Hz. Muhammed’in himayesi altındadırlar.

Alevilikte sürekli kullanılan ’’Rıza Şehri’’ kavramı bu şehirdir. Yan yana ve dostca yaşamayı kapsayan bu gönüllü beraberlik ve hoş görü anlayışı, barış ve özgür ortam Alevilikte kutsiyetle anılır. ’’Rıza (razı olma) ’’ ve ’’Rızalık (gönüllü olma, onaylı’’ kavramlarının dayandığı esas tarihsel veri budur

İnsanların iç barışı gözeterek ve bir arada, tamamen gönüllülüğe dayanan, bu kente Alevilikte bu yüzden ’’Rıza Şehri’’ olarak kalplerde yer edinir. Bu sahiplenme Alevilikte insanı Tasavvuf kapısına götürür.

İslam kaynaklarına göre gerek Medine Vesikasını imzalayan bir kısım Medine’li kavimler ve gene aynı metini imzalayan bazı Yahudi kabileleri, İslamiyetin süreç içinde güçlenmesinden dolayı zaman zaman bu anlaşma metinleri dışına çıkmışlardır. Hatta bu konuda bir çok ayetler bile vardır. ’’ Çevrenizdeki bedevî Araplardan ve Medine halkından birtakım münafıklar vardır ki, münafıklıkta maharet kazanmışlardır. Sen onları bilmezsin, biz biliriz onları. Onlara iki kez azap edeceğiz, sonra da onlar büyük bir azaba itileceklerdir.(Tevbe : 101), ‚’Allah, içinizden (savaştan) alıkoyanları ve yandaşlarına: "Bize katılın" diyenleri gerçekten biliyor. Zaten bunların pek azı savaşa gelir. (Gelseler de) size karşı pek hasistirler. Hele korku gelip çattı mı, üzerine ölüm baygınlığı çökmüş gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün. Korku gidince ise, mala düşkünlük göstererek sizi sivri dilleri ile incitirler. Onlar iman etmiş değillerdir; bunun için Allah onların yaptıklarını boşa çıkarmıştır. Bu, Allah’a göre kolaydır.(Ahzab : 18, 19)’’

Ancak bütün bunlar genelin kendisi içinde bütünlüğe fazla etki yapmayan küçük istisnalar olsa gerek. Kaldı ki burada söylemek istediğimiz müslüman olmayan kabile ve gurupların samimiyetleri değil, Hak Muhammed Ali yolunu sürdüren samimi insanların olaya yaklaşım biçimleridir. Onlar içlerinden çıkan nifak tutumlarına ve ihanete rağmen kendi verdiği sözlere bağlı kalmış ve o şehre ‚’’Rıza Şehri’’ deyimini günümüze kadar sürdürmüşlerdir. Burada söylenmek istenen özü ve sözü bir olanların icraatları değerlendirmeleridir. Önemli olan İslamiyetin kısmen etkin olduğu zaman ve alanda oluşturulan bu ilk metnin bize  İslamiyetin özü ile ilgili bir fikir verebilmesidir.

Aradan geçen tam 1326 sene sonra ve 2 Dünya savaşı yapan Dünya nihayet ortak bir metinde anlaşıyor ve 1948 yılında İnsan Hakları Evrensel Beyannamesini imzalıyor.

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi elbette son derede gerekli ve çok geç oluşturulan bir anlaşmadır. Batı Dünyasının yaşadığı büyük bir hüsran sonrası, özellikle 2. Dünya Savaşının kayıplarını ve acılarını küllendirmeyi amaçlayan bu anlaşmanın temel esinti kaynağı olarak Medine Vesikasını, diğer bir anlatımla Rıza Şehrini gösterebiliriz.

Medine Vesikasında bir mutabakat imzalanmasına rağmen ’’İslamiyet neden bir türlü savaşlardan kendini kurtarmadı diye sorulabilir?’’. Başka bir deyimle ’’Madem ortada bir Rıza Şehri mütabakatı var, o halde Hz. Ali neden savaştı?’’ soruları sorulabilir. Hatta ’’ Hz. Ali ne için, niye savaştı?’’ diye düşünülebilir.

Bunlara verilecek yanıt net ve bellidir. ’’Rıza Şehri’’ mutabakatını Hz. Muhammed’in yaşadığı süre içinde Müslümanlar hiç bir zaman ihlal etmemişlerdir. Bu anlaşmanın iptali, başka deyimle ihlali, Peygamberin vefatından sonra başlamış ve giderek özelliğini yitirmiştir. İslam dininin özünden giderek sapmasının, Hilafet hakkı elinden alınan Hz. Ali’ye yapılan haksızlıkla başlaması ve bu haksızlıkların giderek artışını görmeyip, sadece Ehli Beyte yapılan haksızlıklarla sınırlı olabileceğini düşünmek veya öyle görmek insanı yanıltabilir.

Hz. Muhammed, Hz. Ali ve diğer Muhacirler Mekke’den Medine’ye göç etmelerine rağmen Mekke’lilerin zulmünden gene de kurtulamamışlardır. Mekke’liler, İslam önderlerinin öncülüğü ile oluşturulan bu birliğe, daha doğrusu Hz. Muhammed ve diğer inananlara sayısız zulüm ve haksızlıklar yapmış, bununla da yetinmeyerek buranın üzerine 3 defa savaş ilan etmişlerdir.

Bedir (624), Uhud (625), Hendek (627) savaşları hep Mekke’lilerin buraya yaptığı ve bu dini yok etmeye yönelik savaşlardır. Hayber Savaşı ve benzeri yöre kabilelerini kapsayan küçük ölçekli diğer bölge savaşları da dikkatle incelendiğinde, haksız olanlar hep diğerleridir ve müslümanların iştirak ettiği savaşlar meşru müdafadan ibarettir. Bu vesile ile dinde (İslamiyette) zorlamanın olmadığına en açık delil bu ünlü vesikadır.

Bu açıdan bakıldığında Alevi inançlarının ve bu inanca yol gösteren Hak Muhammed Ali ikrarının yüzyıllarca Rönesans yaşayan Batı dünyasından ve onun temel değerlerinden ne kadar ileride ve gerçekçi olduğu ve bir bu kadar da adaletli olduğu rahatlıkla görülür.

Medine Vesikası, başka bir deyimle Rıza Şehri anlaşması doğrudan Hz. Ali’ye ait değildir. Ancak içlerinde yoksulların, bilgisizlerin, kölelerin, çocukların ve çaresiz kadınların da  bulunduğu ve toplam sayıları 90 civarında olan başlarında Hz. Muhammed’in bulunduğu Medine’li Muhacirler bu işe önderlik etmişlerdir.  Onların içinde bu müzakereleri yürüten insanların sayılarının da bir elin parmaklarını geçmeyecek kadar az olduğunu da görürsek bu fotoğraf daha da netleşir. Bütün bunların yanında anlayışı ve inancı, Varlığı ve her şeyi Hz. Muhammed’den ayrı ele alınamayacak olan Hz. Ali’nin düşüncelerinin, Rıza Şehrini oluşturan irade olduğu rahatlıkla anlaşılır. Zira onu Hz. Muhammed’den ayrı ele almak ve düşünmek sanırız yanılgıların en büyüğü olsa gerektir.

Önümüze Hz. Ali’nin Valilere gönderdiği genelgelere, örneğin Mısır Valisi Malik Ejder’e mektupta yaptığı öneriler, nasihatler, demokrasi anlayışı ve telkinler ile Rıza Şehri metnini koyarak okuyalım.

Bu iki metine baktığımızda aralarında fazla bir fark olmadığını görürüz. Daha sonra da önümüze İnsan Hakları Evrensel Beyannamesini koyalım ve karşılaştıralım.

Hz. Ali’nin ve onu var eden Nur’un ne kadar çağdaş ve ileri olduğunu, tüm dünya insani değerlerinin ondan ne kadar geri olduğunu görürüz.

Bütün bunlar bile Hz. Ali’nin ne kadar ulu bir Evliya olduğunu ortaya koyan gerçeklerdir. Bu vesile ile Hz. Ali’yi yeterince tanımayan ve onu sadece Hayber Kalesi Fatihi, Zülfikârın Sahibi, Mazlumların umudu… gibi göreceli doğru tespitlerin ne kadar eksik olduğu gerçeğini görür ve anlarız.

Sünni Ve Şii Teologların Yaklaşımları Bağlamında Alevi İnancındaki Kırklar Meclisi Ve Cemine İlişkin Bir Yorum

Kırklar Meclisi ve Cemi, Alevi teolojisinin en temel ögelerinden biridir. Bu konuda Sünni ve Şii teologlar, Alevi inancına yönelik mütecaviz bir tutum içerisindedirler. Alevi inancı, söze konu bu saldırgan tutumlara karşı gerekli teolojik güce ve kendi dinsel paradigması çerçevesinde berrak bir tutarlılığa sahip bir akım olarak susturucu yanıtlar verme aşamasına gelmiş bulunmaktadır. Verilen yanıtların doğru anlaşılabilmesi ve kavranabilmesi için öncelikle bilinmesi gerekli kimi hususları anımsatmak bizce yaşamsal öneme sahiptir. Şöyle ki; Alevilik, Sünnilik ve Şiilik İslam orijinli akımlar olmakla birlikte, teolojik açıdan bağımsız kimlikler konumuna ulaşmış durumdadırlar. Diğer bir deyişle her üç akım artık farklı ve özgün teolojik yapılar olarak kabul edilmek zorundadır. Bu gerçeği görmeden yapılacak tüm yorum ve analizler sağlıklı bir sonuç doğurmayacaktır.

Konuyu berraklaştırmak amacıyla önemine dayanarak belirtelim ki, Sünniliğin, Şiiliğin ve Aleviliğin dışında ve bunların üzerinde bir İslam yoktur. İslam’ı mezheplerden bağımsız ele amak mümkün değildir. Çünkü mezheplerden bağımsız ve yorumlar üstü bir İslam yoktur. Eğer olsaydı yorumlar ve mezhepler olmazdı. Her mezhep ve yorumun temsilcisine göre islam kendi inancında içkindir / mündemiçtir. Diğer bir deyişle bir Sünniye göre İslam eşittir Sünnilik olduğu gibi bir Şiiye göre de İslam eşittir Şiiliktir.

Bu bağlamda bir teolojik yapının nassları, kabulleri ve ölçüleri perspektifinden bakarak başka bir inanç analiz edilemez. Edilmeye çalışılsa bile isabetli bir sonuca ulaşılamaz.
(Bu arada Sünnilik denilince itikaden Maturidilik, Eş’arilik, amelen Hanefilik, Şafiilik, Malikilik ve Hanbelilik, Şiilik denilince de İmammiyye ve Zeydiyye anlaşılmalıdır. Alevilik denildiğinde ise Bektaşilik, Kızılbaşlık, Ehlihak İnancı vb. kastedilmektedir. Bilinmelidir ki, biz bu kavramları bu şekilde bir açılım içerisinde kullanmaktayız. Gerek Sünnilik, gerek Şiilik, gerekse Alevilik dışında bu üç akıma şu ya da bu ölçüde yakın yada uzak başka kimi akımlar da mevcut olmakla birlikte kitlesel ve tarihsel güç açısından söze konu üç akım öne çıkmaktadır.)

Alevilik, Sünnilik ve Şiilik başta Allah, risalet / nübüvvet ve ahiret inancı gibi temel konular olmak üzere pek çok konuda derin görüş ayrılıkları içerisindedirler. Kırklar Meclisi ve Cemi konusuna girmeden evvel, öncelikle " Teolojik Açıdan Cemevlerinin Durumu Üzerine " başlıklı yazımızda ortaya koyduğumuz Allah inancı konusunda mezhepler arasındaki derin farklılıkları burada kısaca anımsatmak yerinde olacaktır.
Sünnilik ve Şiilik, Allah – Evren ayrımı, Evrenin Allah tarafından yoktan yaratılması ( Bu iki konu İslami ortodoksluğun temelleri arasındadır.) gibi ana konularda ortak inançlara sahip olmalarına karşın Tanrı’nın sıfatları konusunda çok derin görüş ayrılıkları içerisindedir. Bu ayrılıklar üç noktada öne çıkmaktadır. Şiiliğe ( İmamiyye ) göre Tanrı’nın sıfatları Zatının aynıdır. Sünniliğe göre ise Zatının ne aynı ne de gayrıdır; onlar Tanrı’nın kendisini nitelendirdiği sıfatlardır.

Şiiliğe göre Kur’an mahlûktur. Sünnilik ise Kur’an’ın Tanrı’nın sözü / kelamı olduğunu; Tanrı’nın " kelam sıfatı " nın ise O’nun ( Tanrı’nın ) kıdemiyle kadim olduğunu ileri sürer. Başka bir deyişle Sünniliğe göre Tanrı’nın ezeli kelam sıfatı vardır; Şiiliğe göre ise Tanrı’nın böyle sıfatı yoktur. Yani Sünnilikte Tanrı, "kadimden beri Konuşan bir Tanrı" iken Şiilikte ise konuşmayan ve kutsal kitapları söyleyen değil yaratan bir Tanrıdır. Daha açık söylemek gerekirse Şiilikte Tanrı’nın kelamı / sözü kadim olmayıp sonradan yaratılan izafi / göreli bir kelamdır.

Yine Şiiliğe göre En’am Suresi, 103. ayet gereği Tanrı ahirette inananlarca kesinlikle görülmeyecektir. Cennet halkına görüleceğini söyleyen kafirdir. Oysa Sünniliğe göre Tanrı ahirette inananlarca görülecektir.

Anlaşılacağı üzere Tanrı inancı konusunda bile Sünnilik ve Şiilik birbirlerini kafirlikle suçlayacak derecede farklı düşünmektedir. O halde bu iki mezhebi diğer alanlardaki farklılıklara girmeden bile sırf Tanrı inancı konusunu temel alarak bağımsız teolojiler olarak nitelemek nesnel bir saptama biçiminde değerlendirilmek zorundadır.
Aleviliğin Tanrı inancı ise diğer iki İslam orijinli teolojik yapıdan çok daha farklıdır. Sünni ve Şii teolojinin benzeştiği Tanrı – Evren ayrımı, Tanrı’nın Evreni yoktan yaratması gibi iki ana konuda Alevilik tümüyle farklı bir inanca sahiptir. Alevilikte Tanrı – Evren ayrımı Vahdet – i Vücud inancıyla ortadan kalkmış, yoktan yaratan bir Tanrı inancı yerine Evreni kendi varlığından yani vardan var eden; böylece de pozitif bilimin, " hiçbir şey yoktan var olmamıştır ve var olan hiçbir şey de yok olmaz" ilkesiyle de uzlaşan bir Tanrı inancı vücud bulmuştur. Tarihsel süreç içerisinde yoğunlaşan Sünni ve Şii teolojinin baskısıyla Alevilikteki Tanrı – Evren birliği inancı zamanla ve zaman zaman " Evren Tanrı’nın tecellisi / yansımasıdır." noktasına taşınarak yumuşatılmıştır. Yine Alevilikte Evrendeki en önemli, bilinç sahibi ve merkezi bir varlık olarak insanın tanrısal bir mahiyetle ele alındığı ve " enelhak " sözünde varlık bulan bir yerinin olduğu da anımsanmalıdır.
Böylesi farklılıklara karşın sırf İslam orijinli oluşunu dikkate alarak Sünni ve Şii bakış açısıyla Aleviliği tenkide maruz kılmak, Sünnilik ve Şiiliğin itikat esaslarına uymuyor diye sapkın / batıl addetmek hiç kuşku yok ki teolojik körlüğün bir sonucudur. İşte bu noktada İslam teolojisinin ana konularından biri olan Miraç olayı karşısında konumlanılan teolojik düzlem de söze konu üç İslam orijinli akımı özgünleştiren / bağımsızlaştıran alan olarak öne çıkmaktadır. Bu özgünleşme ve bağımsızlaşmanın sonucudur ki, Allah inancı konusundaki farklılık gibi Hazreti Muhammed’in kişiliği de çok derin farklılıklarla algılanmaktadır. Biraz daha yalın bir ifadeyle söylersek; Sünni’nin, Şii’nin Muhammed’i ile Alevi’nin Muhammed’i birbiriyle örtüşmemektedir. Bu gerçek en çok Miraç olayında tüm çıplaklığıyla ortaya çıkmaktadır.

Miraç Nedir?
Miraç sözcüğü Arapça’dır. Yükseğe çıkmak, yükselerek yol almak anlamına gelen "uruç" sözcüğünden türetilmiştir. Kutsal kitap Kur’an’da bu sözcük astronomik zamanla ölçülemeyecek biçimde manevi bir yükselme / ruhsal bir yükseliş anlamına gelmek üzere kullanılmaktadır. Başka bir deyişle bu yükseliş metafizik bir yükseliştir. Nitekim Mearic Suresi’nin 4. ayetinde şöyle denilmektedir:
" Melekler ve ruh Ona ( Tanrı’ya ) ölçüsü elli bin yıl olan bir günde uruç ederler."
Uruç sözcüğünden hareketle anlamlandırılan Miraç sözü, uruç ederek ulaşılan yüksek derece / yüksek mertebe anlamına gelmektedir. Aynı zamanda bu sözcük manevi yükseliş için kullanılan her çeşit araç – gereç ve yol anlamına da gelmektedir.
Miraç konusu ele alınırken üzerinde durulması gereken bir diğer sözcük de " isra " sözcüğüdür. Bu sözcük Arapça’da "gece yürüyüşü" anlamına gelmek üzere kullanılmaktadır. İsra Suresi’nin 1. ayetinde şöyle denilmektedir:
" Geceleyin kendisine ayetlerimizden bir bölümünü gösterelim diye kulunu Mescid – i Haram’dan, çevresini kutlu kıldığımız Mescid – i Aksa’ya götüren
( Tanrı ) eksik niteliklerden uzaktır. O, gerçekten işitendir, görendir."
Bu ayet Miraç olayının geceleyin olduğuna kanıt oluşturmaktadır.
Miraç olayıyla ilgili bir diğer sözcük de "Burak" sözcüğüdür. Miraç ile ilgili kimi hadislerde geçen Burak sözcüğü Arapça’daki "berk" yani şimşek sözcüğünden türemiştir. Bu da, Burak sözcüğüyle hıza dikkat çekilmek istendiğini göstermektedir. Miraç’ın metafizik bir olay olmasıyla da örtüşen bu özellik Burak sözcüğünün simgesel bir anlama sahip olduğunu işaret etmektedir.

Kuşkusuz Miraç, İslam teolojilerinin en temel konularından biri olarak üzerinde en çok tartışmanın yapıldığı hususlar arasındadır. İslam inancına göre peygamber Hazreti Muhammed, uruç ederek Miraç’a yükselmiştir. Hazreti Muhammed’in Miraç’ının kaç kez olduğu konusunda ise görüş birliği yoktur. Biri Mekke, diğeri Medine’de olmak üzere en az iki kez Hazreti Muhammed’in Miraç’a çıktığından tutun da, ikisi Mekke’de, 118’i Medine’de olmak üzere tam 120 kez Miraç yaşadığına ilişkin bir hadisten bile sözedilmektedir. Miraç’ın sayısı konusunda bile tam bir kargaşa içerisinde olan Sünni ve Şii teolojisi her ne hikmetse Alevi teolojisine taarruz etme konusunda tam bir fikir birliği içerisindedir.
Sünni ve Şii teolojisinin içinde bulunduğu kargaşanın göstergelerinden biri olarak Miraç olayının mahiyeti de önemli bir tartışma konusudur. Bu cümleden olarak, Hazreti Muhammed, Miraç’a salt ruhen mi çıkmıştır? Yoksa Miraç, hem bedenen hem de ruhen mi gerçekleşmiştir ? Bu sorular kapsamında konuya ilişkin iki farklı sav ve inanç söz konusudur.
Buna göre Hazreti Muhammed’in Miraç’ı ruhsal bir yolculuk olup bedensellik söz konusu değildir. Bu inanç ve savın en önemli temsilcisi peygamberin eşi Ayşe / Aişe’dir. Ona göre Miraç olayında Hazreti Muhammed’in bedeni yatağından hiç ayrılmamıştır. Dolayısıyla Miraç bedensel bir yolculuk değil ruhsal bir yükseliştir.
Miraç’ın ruhsal / manevi bir yükseliş olduğunu savlayanlar İsra Suresi’nin 60. ayetine dayanmaktadırlar. Ayette şöyle denilmektedir:
" Hani sana: "Rabbin, insanları çepeçevre kuşatmıştır." Sana gösterdiğimiz o rüyayı / görüntüleri… yalnıza insanları sınamak için gönderdik.Biz onları korkutuyoruz ama bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey sağlamıyor."
Bu ayette geçen " rüya " sözü mealen Türkçe’ye " görüntüler " olarak çevrilmekte ve Kur’an yorumcularının büyük çoğunluğuna göre bu rüya ifadesi Hazreti Muhammed’e Miraç gecesi gösterilen görüntüleri anlatmaktadır. Buradan hareketle Miraç’ın aslında ruhsal yükseliş ve rüya olduğu anlaşılmaktadır. Bizce de Miraç, Hazreti Muhammed’in gördüğü kutsal bir rüyadır. Alevi teolojisi de bu yöndedir. Bizce Alevi Miraç anlatılarında olayın bir rüya olarak görüldüğü açıktır. Miraç’ı rüya olarak nitelemek olayı küçültmez. Tam tersine daha da büyütür. Çünkü rüya denilen olay bizim uyanıklık dediğimiz nitelikten çok daha yüksek bir boyutu işaret etmektedir. Kaldı ki burada söze konu rüya hadisesi sıradan bir insanın rüyası değil bir peygamberin rüyasıdır. Ayrıca unutulmamalıdır ki, peygamberlerin vahiy alma yollarından biri de rüyadır. Bu nedenle Miraç’ı rüya olarak değerlendirmek onun kıymetini azaltmaz, tersine yükseltir.

Sünni Anlatıda Miraç Olayı
Sünnilerin itibar ettiği ünlü hadis derlemelerini içeren kitaplardan ( Buhari, Müslim ve Nesai gibi Kütüb- ü Sitte’ye dahil kitaplardan ) öğrendiğimize göre Sünni teolojide Miraç konusunda şöyle bir anlatı mevcuttur:
Hazreti Muhammed Mekke devrinin sonlarına doğru bir gece Tanrı tarafından Mekke’den Kudüs’te bulunan Mescid – i Aksa’ya isra / gece yürüyüşü yoluyla götürülür, oradan da Sidretü’l – Münteha ve Cennetül Me’ va’ya yükseltilir. Bu noktaya kadar kendisine refakat eden Cebrail refakati bırakır ve peygamber, "refref" adı verilen bir vasıta ile Tanrı katına kadar gelir.
Hazreti Muhammed Mekke’den Kudüs’e Burak ile gelir. Kudüs’e gelmeden yolda Hazreti Musa’nın makamına uğrar. Orada 2 rekat namaz kılar. Mescid – i Aksa’ye geldiğinde ise onu bütün peygamberler karşılar. Hazreti Muhammed bütün peygamberlere 2 rekat namaz kıldırır ve hutbe okur.
Bir rivayete göre Hareti İsa’nın doğduğu yer olan Betlaham’a uğrar, orada da iki rekât namaz kılar. Ve bugün Kubbetü’s-Sahra’nın bulunduğu yerden Muallak Taşının üzerinden Miraç’a yükselir.
Hazreti Muhammed, göğün bütün katmanlarına uğrar. Sırasıyla yedi gök katmanında bulunan Hazreti Adem, Hazreti Yahya ve Hazreti İsa, Hazreti Yusuf, Hazreti İdris, Hazreti Harun, Hazreti Musa ve Hazreti İbrahim gibi peygamberlerle görüşür. Onlar kendisine "Hoş geldin" deyip tebrik ederler.

Sünni anlatıda Miraç ile ilgili en ilginç konulardan biri de günde elli vakit namaz kılma buyruğudur. Buna göre peygamber Hazreti Muhammed, Miraç’ta Tanrı’dan inananlar için günde elli vakit namaz buyruğu almış fakat dönüşte yolda Hazreti Mus’ya rastlamış, Hazreti Musa, Hazreti Muhammed’e günde elli vakit namazın inananlara ağır geleceğini söyleyerek Tanrı’dan bunu indirmesini istemiştir. Hazreti Muhammed, Hazreti Musa’nın öğüdüyle yeniden Tanrı katına gidip günlük namaz vakti sayısının indirilmesini talep etmiştir. Her gidişinde beş vakit indirmiştir. Her seferinde Hazreti Musa, Hazreti Muhammed’e daha da indirmesi için Tanrı katına tekrar gitmesini istemiştir. En son beş vakte indiğinde bile Hazreti Musa aynı isteği yinelemiştir. Fakat Hazreti Muhammed bundan daha az sayıda vakit için Tanrı’dan ricada bulunamayacağını belirtmiştir. Böylece Sünni teolojiye göre günlük beş vakit namaz kesinleşmiştir. Bu anlatı Sünni teolojinin en güvenilir kaynakları arasında kabul edilen Buhari’nin hadis derlemesinde ve diğer kimi derlemelerde mevcuttur.

Alevi teolojisine ve özellikle Kırklar Meclisi ve Cemine yönelik mütecaviz tutumları anımsandığında Sünni teologlara şu soruları sormak yerinde olacaktır:
1. Tanrı peygamber bile olsa birilerinin isteğiyle sürekli görüş değiştiren ve karar veremeyen bir varlık mıdır ki elli vakti kademe kademe beşe kadar indirmiştir?
2. Hazreti Muhammed, günlük elli vakit namazın kendi inananları için katlanılamayacak / yerine getirilemeyecek derecede zor olduğunu akıl edemeyen biri midir ki Hazreti Musa’nın akıl vermesiyle hareket etmektedir?
3. Tanrı ve Hazreti Muhammed namaz vakitleri konusunda pazarlık mı yapmışlardır?
4. Hazreti Musa, Tanrı ile Hazreti Muhammed arasındaki pazarlıkta aracılık mı yapmıştır?
5. Hazreti Musa, namaz vakitleri konusunda hem Hazreti Muhammed’e hem de Tanrı’ya etkide bulunan gerçek bir belirleyici midir?
6. Yoksa Sünni İslam’daki günlük beş vakit namaz uygulamasının kaynağı Hazreti Musa mıdır?
7. Sünniler günde elli vakit namaz yerine beş vakit namaz kıldıkları için Hazreti Musa’ya şükran ve minnet borcu içerisinde midirler?
8. Tanrı, günlük elli vakit namazın insanlar için güç olduğunu Hazreti Musa olmasa anlamayacak mıydı?
Bu sorulara karşı şöyle bir savunma geliştirilmektedir:
"Hazreti Peygamber’e İsrâ gecesi, namaz elli vakit olarak farz kılındı. Sonra azaltıldı ve beş vakte düşürüldü. Sonra şöyle seslenildi: Ey Muhammed, şüphesiz bizim nezdimizdeki söz bir değişikliğe uğramaz. Senin için bu beş vakit namaz, elli vakit namazın karşılığıdır." (Buhâri, Salat, 76, Enbiya, 5.)
Bu savunmanın ne derece ikna edici olduğu herkesin kendi inanç dünyasıyla ilgili bir sorundur. Ancak bizi ikna etmediğini belirtmeliyiz. Hatta ikna bir yana bu savunma bize göre son derece gülünçtür.

Miraç’ta Gerçekte Ne Oldu?
Metafizik bir olay olması hasebiyle Miraç, Kur’an’da ayrıntılı olarak işlenmiş değildir. Buna karşın kimi ayetlerin Miraç’la ilgili bir kısım bilgiler içerdiği de bilinmektedir. Bu ayetlerden yola çıkılarak bir takım yorumlarla konu anlaşılmaya çalışılmaktadır. Ancak şunu anımsatalım ki, Miraç’ta gerçekte neyin olduğunu her teolojik yapı kendince açıklamaktadır. Bu açıklamalar birbiriyle uyuşmayan hususlar içermektedir. Yani Sünni, Şii ve Alevi teolojisinde farklı farklı Miraç anlatıları mevcuttur. Her teolojik yapı kendi bakış açısıyla diğerini tenkid ve tekzip etmektedir.
Bu noktada Necm Suresi 1 – 18. ayetlerine müracaat etmek yerinde olacaktır. Söze konu ayetlerde gayet kapalı da olsa Miraç’tan şu şekilde bahsedilmektedir:
"Andolsun aktığında o yıldıza ki,
Arkadaşınız ne sapıtmış ne de azmıştır.
O, kendi kuruntusundan konuşmuyor.
Onun söyledikleri, kendisine vahyedilenden başka bir şey değildir.
Onları ona güçleri pek şiddetli olan öğretmiştir.
O, güzellik ve güç sahibidir.
Tanrı huzurunda dosdoğru durmuştur.
O sırada O, en yüksek ufuktaydı.
Sonra yaklaştı ve O’na doğru sarktı.
Yakınlığı iki yay aralığı kadar veya daha azdı.
Sonra Tanrı kuluna vahyettiğini vahyetti.
Gördüğünü kalbi yalanlamadı.
Durum bu iken gördüğü şey konusunda O’nunla tartışıyor musunuz ?
Andolsun ki, O, O’nu bir de inişinde gördü.
Hem de Sidretü’l – Münteha’nın yanında.
Me’ va Cenneti o Sidre’nin yanındadır.
O sırada Sidre’yi bürüyen bürümüştü.
Göz ne şaştı ne de haddi aştı.
Andolsun O, o anda rabbinin ayetlerinden bir bölümünü gördü."
Bu ayetlerde geçen iki ifadeyi açıklamakta yarar bulunmaktadır. Biri Sidretü’l – Münteha diğeri ise Cennetü’l – Me’ va’dır. Sidretü’l – Münteha, son ağaç yani yaratıklar aleminin son noktası demektir. Bundan ötesi yalnızca Tanrı’nın bilgisi kapsamındadır. Cennetü’l – Me’ va ise inanışa göre melekler, şehitler ve müttakilerin / Tanrı’nın sevgili kullarının ruhlarının barındığına inanılan yerdir.
Yukarıda sunulan ayetlerden anlaşılacağı gibi Hazreti Muhammed, Miraç’a çıktığını ilan edince Mekkeli Müşrikler onunla dalga geçmişler, onun sapıttığını, azgınlık ettiğini ileri sürmüşlerdir. Anlattığı şeylerin kendi uydurması olduğunu, deyim yerindeyse Hazreti Muhammed’in masal anlattığını ileri sürmüşlerdir. Ne kadar ilginç değil mi ? Sünni ve Şii teologların da bir kısmı Alevilerin Kırklar Meclisi ve Cemi inancına da masal diyorlar…
Sünni ve Şii teologların yüzyıllar önce Hazreti Muhammed’i yalancılıkla, sapıtmışlıkla ve masal anlatmakla suçlayan Müşriklerle aynı safa düşerek Alevilerin Kırklar Meclisi ve Cemi inancına da masal / efsane demeleri idrak sahibi insanlar için gerçekten ibret verici değil midir ?
Konunun daha iyi anlaşılması için Alevi teolojisindeki Miraç olayını ve onun ayrılmaz bir parçası olan Kırklar Meclisi ve Cemi inancını hülasa ederek anımsamak yerinde olacaktır.
Alevi Anlatıda Miraç Olayı
Alevi teolojisinde Miraç olayı ve Kırklar Meclisi inancı başta İmam Cafer Buyruğu olmak üzere pek çok Alevi ozan tarafından yazılan / söylenen Miraçnamelerde ayrıntılı bir biçimde anlatılmaktadır. Yine bilindiği üzere cemlerde bu miraçnameler coşkun bir biçimde söylenmekte ve Hazreti Muhammed’in Miraç’ı canlandırılmaktadır.

Şimdi bu Miraçnamelerden yola çıkarak Alevi inancındaki Miraç olayını ve Kırklar Meclisi inancını özetleyerek anımsayalım:
"Cebrail gelir. Hazreti Muhammed’e Tanrı’nın kendisini Miraç’a çağırdığını iletir. Hazreti Muhammed, Burak adlı bineğe binerek Miraç’a yükselir. Yolda önüne bir arslan çıkar. Arslan ona geçit vermez. Tanrı’nın esinlemesiyle Hazreti Muhammed, parmağındaki yüzüğü arslana verir. Bunun üzerine arslan önünden çekilir. Hazreti Muhammed Tanrı katına gelir. Tanrı ona seslenir. Bu ses Hazreti Ali’nin sesidir. Yani yüce Tanrı, Hazreti Muhammed’e Hazreti Ali’nin sesiyle seslenmiştir. Hazreti Muhammed şaşkınlıkla; " Ey Ali, sen misin ? " diye sorar. Bunun üzerine Tanrı; " Ey Muhammed, ben sana, senin en sevdiğin kişinin sesiyle sesleniyorum." der. Sonra Hazreti Muhammed, Hazreti Allah’ı görür. Kuşku yok ki Allah’a özgü bir suret yoktur. Bu nedenle yüce Allah Hazreti Ali’nin suretinde görünür. Başka bir deyişle yüce Allah, kulu ve elçisi Hazreti Muhammed’e görünürken Hazreti Ali suretinde tecelli eder. Hazreti Muhammed Miraç’ta yüce Allah ile doksan bin kelam konuşur. Hazreti Muhammed’e; süt, bal ve elma verildiği rivayet edilir. Bal aşka, süt sevgiye, elma ise dostluğa işaret eder. Hazreti Muhammed, Allah’ın esinlemesiyle Kırklar Meclisinin bulunduğu kutlu dergaha uğrar. Dergahın kapısını çaldığında içeriden bir ses, " Kimsin ? " der. Hazreti Muhammed sese; " Ben peygamberim !" diyerek yanıt verir.
Aynı ses bu kez; " Peygamberliğini git ümmetine yap. Bizim aramıza peygamber sığmaz ! " der. Hazreti Muhammed kapıdan ayrılıp yürümeye başlayınca gaipten gelen bir ses ayrılmamasını kapıyı yeniden çalmasını ama yanıtı farklı vermesini söyler. Hazreti Muhammed yine kapıyı çalar. İçerden yine; "Kimsin ? " diye sorulur. Bu kez Hazreti Muhammed; "Ben de sizden biriyim.Szin gibi bir insanım. Yoksulların yardımcısyım." der. Bu yanıttan sonra kapı açılır. Hazreti Muhammed içeri alınır. İçerdekiler Hazreti Muhammed’i "Hoşgeldin, sefa getirdin, uğur getirdin." diyerek karşılarlar. Hazreti Muhammed içerde oluşmuş bir meclis görür. Hatta sayımını da içinden yapar. Tam 39 kişi vardır. Üstelik bu meclis kadın ve erkeklerden oluşmuştur. Bunların 22’si erkek 17’si kadındır. Hazreti Muhammed’e yer gösterilir. O da gösterilen yere oturur. Gösterilen yer baş köşedir. Hazreti Ali de meclistedir.
Hazreti Muhammed sorar:
"Size kimler denir ?" der. "Bize Kırklar denir" diye yanıt alır. "Ama burada 39 kişi saydım." der. O sırada Selman – ı Pak yoktur. Hazreti Muhammed; "Peki sizin ulunuz, büyüğünüz, küçüğünüz kim ? " diye sorar. Gelen yanıt şöyle olur:
"Bizim küçüğümüz, büyüğümüz yoktur. Küçüğümüz de uludur, büyüğümüz de uludur. Birimiz kırkımız, kırkımız birimizdir." denir. Bunun üzerine Hazreti Muhammed, meclisten bunu kendilerine kanıtlamalarını söyler. O sırada Hazreti Ali kolunu uzatır ve gömleğini sıyırır. İçlerinden biri "destur" diyerek bıçağın ucu ile kolunu hafif kanatır. Kolundan bir damla kan akar. Onu, her canın kolundan birer damla kanın gelmesi izler. 40. canın bir damla kanı da pencereden içeri gelir. Bu ise Selman-ı Pak’ın kanıdır. Sonra Hazreti Ali kolunu bağlar, hepsinin kanaması durur. Selman-ı Pak, bir üzüm tanesi getirir. O’nu Hazreti Muhammed’e verir ve bölüştürmesini ister. Hazreti Muhammed verilen kapta üzüm tanesini ezer, çıkan dem meclisteki kadın – erkek canlara dağıtılır. Kırklar, üzüm suyunu içerler. Hep birlikte mest olurlar. "Ya Allah" deyip semah dönerler. Hazreti Muhammed de Tanrı esinlemesiyle onlara katılır. Büyük bir coşku ile vecd halinde semah dönülürken Hazreti Muhammed’in başından sarığı düşer. Kırk parçaya bölünür. Kırklar, parçaları bellerine bağlarlar, kemerbest olurlar. Hazreti Muhammed, Kırklar Meclisi’ne pirlerini sorar. " Pirimiz Ali’ dir " derler. Hazreti Ali, Hazreti Muhammed’in yanına gelir. Hazreti Muhammet, Hazreti Ali’ nin parmağında, Miraç’a giderken "aslana" verdiği yüzüğü görür. Hazreti Ali’ ye sarılır, onu bağrına basar."

Hazreti Muhammed, gelen vahiyleri tebliğle görevli bir Nebi / Resul olmasının yanında, Kırklar Meclisi tarafından seçilmiş bir "Mürşit" tir. Yine bu meclisçe Hazreti Ali de "Rehber" ve Tanrıelçisinin / peygamberin vekili olarak seçilir. Alevi teolojisne göre Miraç’ta Hazreti Muhammed’e beş vakit namaz değil zikir, secde ve semah buyruğu verilmiştir. Bunun icra şekli de cem adı verilen ibadet biçimidir.
Kırklar Meclisi ve Cemi ile ilgili Sünni ve Şii teologların mütecaviz sorularına geçmeden önce belirtmemiz gereken kimi hususlar vardır.
Şöyle ki;
1. Bize göre Miraç nasıl bir metafizik olay ise Kırklar Meclisi de metafizik bir olaydır. Gerek Miraç gerekse onun bir parçası olan Kırklar Meclisi zahir aleminde değil batın aleminde gerçekleşmiştir. Dolayısıyla Kırklar Meclisi ve Ceminin toplandığı yer / dergah fizik alemde yani dünyanın her hangi bir köşesinde değildir. Manevi, metafizik bir alemdedir. Diğer bir ifadeyle batın alemindedir.
2. Miraç, Hazreti Muhammed’in Allah’ın esinlemesiyle gördüğü kutsal ve kutlu bir rüyadır.
3. Miraç, coğrafi bir yolculuk olarak görülemez. Hazreti Muhammed, bedenen değil ruhen uruç ederek Miraç’a yükselmiştir.

Bu üç yaşamsal noktadan sonra gelelim Sünni ve Şii teologların mütecaviz sorularına…
Derler ki, Kırklar Meclisinin toplandığı dergah nerededir? Neden Kur’an’da ve hadis kitaplarında Kırklar Meclisinden bahsedilmemektedir?
Yanıtımız şudur:
Kur’an’da Miraç olayından ayrıntılı bir biçimde bahsedilmemektedir. Çünkü Miraç metazifizik bir olaydır. İnsanların idrak sınırlarının dışındadır. Bu nedenle Miraç’a dair kısmi anlatılar bile çeşitli simgelerle ortaya konulmuştur. Kur’an’da sembolik örgülerle ve kapalı bir biçimde de olsa Miraç’tan bahsediliyor oluşu bu konuya dair İslami inancın temelini teşkil etmektedir. Bu temel Sünni, Şii ve Alevi teolojilerinin her üçü için de sözkonusudur. Miraç’a dair hadislerde anlatılanların ne denli isabetli olup olmadığının göstergesi günde elli vakit namaz komedisidir.

Sünni ve Şii Miraç anlatılarının dayandığı hadis kitapları sayısız çelişki, tutarsızlık ve hatta gülünçlüklerle doludur. Bu konuda zirve noktası daha evvel de belirttiğimiz gibi günde elli vakit namaz olayıdır. Bu hadis kitaplarında Hazreti Muhammed’e mal edilen çirkin ifadeler mevcuttur. Bir süre önce Türkiye Cumhuriyeti Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından bu türden, özellikle kadınlarla ilgili ifadelerin ayıklanması çalışmasının başlatılmış olması söze konu hadis kitaplarının ne denli güvenilir olduğunu da ortaya koymakta değil midir ?
Alevi Miraç anlatısı ve onun bir parçası olan Kırklar Meclisi ve Cemi inancı Kur’an ayetlerindeki simgesel ifadelerin mistik ve sezgisel yorumlarına dayanmaktadır. Alevi literatüründeki Miraçnameler, bu mistik ve sezgisel yorumların ürünüdür. Mistisizmi / tasavvufi yorumları yadsıyıp zahiri sığlığın en ücra köşelerinde gezinen Sünni ve Şii şeriat ehli bambaşka bir dinsel paradigmanın sınırlarına hapsoldukları için genelde Alevi teolojisini özelde ise bu teolojinin Miraç anlatısını idrakten yoksundurlar. Zaten böylesi bir idrak söz konusu olsaydı Sünni ve Şii teologlar derhal Alevi teolojisini benimseme noktasına gelirlerdi.
Diyorlar ki, Kırklar Meclisinin üyeleri Hazreti Muhammed’e; " Peygamberliğini git ümmetine yap, Bizim aramıza peygamber sığmaz." diye nasıl diyebilirler? Burada peygambere yönelik bir küçümseme yok mudur ? Hazreti Ali ve Hazreti Salman – ı Farisi gibi peygamberin ashabından olan bu kişilerin bulunduğu bu mecliste peygambere nasıl böyle seslenilebilir? Onlar da zaten o peygamberin ümmeti değil midir?
Yanıtmız şudur:
Hazreti Muhammed Kırklar Meclisinde " Mürşit " makamındadır. Mürşit makamında bulunan bir kişi nasıl küçümsenmiş olabilir ki ?
Burada Hazreti Muhammed’e yönelik bir sınav ve bir eğitim sözkonusudur. Bu sınavı yapan yüce Allah’tır. Kırklar Meclisi bu sınavda bir vesiledir. Bu diyalogtan anlaşılmalıdır ki, Hazreti muhammed peygamber de olsa bir insandır. Alçakgönüllü olmalıdır. Öfkelenmemelidir. Nitekim verdiği sonraki cevap peygamberin bu sınavı geçtiğini göstermektedir.
Ayrıca Kur’an’da Fussilet Suresi 6. ayette Hazreti Muhammed’in de bir insan olduğu, kendisine vahiy gelmesinden başka diğer insanlardan bir farkının olmadığı vurgulanmaktadır.
Yine bilmekteyiz ki, Hazreti Muhammed’in tebliğ görevini gerçekleştirirken zaman zaman öfkelendiği anlar olmuştur. Bunlardan biri Abese Suresi’nin ilk on ayetinde şöyle anlatılmaktadır:
"Yanına kör bir adam geldi diye yüzünü ekşitti ve öteye döndü.
Sen nereden bilirsin, belki de o arınıp temizlenecek,
Belki de düşünüp taşınacak da öğüt kendisine yarayacak.
Kendisini her türlü gereksinimin üstünde gören kişiye gelince,
Ki, sen ona yöneliyorsun;
Sana ne onun arınmasından!
O, koşarak sana gelen var ya;
Odur içine ürperti düşen.
Oysa sen onunla ilgilenmiyorsun !"

Bu ayetlerde anlatılan şudur:
Birgün Hazreti Muhammed, Müşriklerden önde gelen, varlıklı kimselere İslam’ı tebliğ etmektedir. Bu sırada iki gözü kör bir adam gelip yüksek sesle ve nezaket kurallarından uzak bir tavırla Hazreti Muhammed’den kendisine İslam’ı anlatmasını ister. Bunun üzerine peygamber öfkelenip yüzünü ekşitir ve başka bir tarafa çevirir. İşte bu davranışından dolayı Hazreti Muhammed Allah tarafından uyarılmıştır. Yukarıdaki ayetlerde bu olay konu edilmektedir.

Diyorlar ki, Hazreti Muhammed, Kırklar Meclisi üyelerine; " Size kimler derler? " diye nasıl sorar? Peygamber oradaki insanları nasıl tanımaz? Onlar zaten Hazreti Muhammed’in ümmetinden olan kişiler değil mi?
Yanıtımız şudur:
İnanışa göre Kırklar Meclisi Kırk Ulu kişiden oluşmuştur. Bizce bu kırk ulu kişi arasında Hazreti Muhammed’in döneminde yaşayan, onun sahabelerinden olanlar bulunduğu gibi çok daha sonra dünyaya gelip insanlığı aydınlatan erenlerin de ruhaniyeti vardır. Sözgelimi; Hünkar Hacı Bektaş Veli, Gözcü Karacaahmet Sultan ve İsmini, ünvanını bilmediğimizi gaip erenler…Unutulmamalıdır ki Kırklar Meclisi tıpkı Miraç gibi Hazreti muhammed’in gördüğü kutsal ve kutlu bir rüyadır. Hazreti Muhammed bu rüyada kendi ashabından olmayan, yani kendisinden yüzyıllar sonra dünyaya gelecek olan erenleri de görmüştür.
Hazreti Muhammed’in " Size kimler derler ? " sorusunu bu çerçevede anlamak lazımdır. Ayrıca Hazreti Muhammed’in sorusu Kırklar Ceminde bulunan bireylere değil Kırklar Meclisinin tümünedir. Yani soru bireylere değil Meclisedir.
Hazreti Muhammed’in Miraç’ta Hazreti Ali’yi arslan donunda görmesi, Allah’ın peygambere Hazreti Ali’nin sesiyle seslenmesi ve Hazreti Muhammed’e Hazreti Ali suretinde görünmesi / tecelli etmesi gibi metafizik olaylara dair işaret yukarıda Türkçe anlamını sunduğumuz Necm Suresi 18. ayette bulunmaktadır: Aynı ayeti tekrar sunalım:
"Andolsun O, o anda rabbinin ayetlerinden bir bölümünü gördü."
Ayet, Tanrı’nın varlığını işaret eden herşeydir. Nitekim, ayet sözcüğü Arapça’da belge, kanıt, delil gibi anlamlara gelmektedir. Yani ayet denildiğinde sadece Kur’an cümleleri yada cümle toplulukları anlaşılmamalıdır. Bu nedenle Miraç’ta Hazreti Muhammed’in Hazreti Ali’yi önce arslan donunda görmesi, sonra Tanrı’nın ona Hazreti Ali’nin sesiyle seslenmesi, Hazreti Ali suretinde görünmesi ve peygamberin Kırklar Meclisine girmesi ayette işaret edilen "ayet"lerdendir.

Kendi teolojik paradigmalarıyla dayandıkları hadis kitaplarından yola çıkarak Hazreti Muhammed’in Miraç’a yükselirken yolda hemen hemen ölmüş bütün peygamberleri gördüğünü, onlara namaz kıldırdığını, elli vakit namazı beşe indirmek için Hazreti Musa’dan akıl aldığını, bu nedenle deyim yerindeyse Allah’la pazarlık yaptığını ileri sürenler, Alevi anlatısında belirtildiği üzere Hazreti Muhammed’in Hazreti Ali’yi arslan donunda görmesi, Hazreti Allah’ın Hazreti Muhammed’e Hazreti Ali’nin sesiyle seslendiği inancını yadırgayabilmektedirler.

Oysa Necm Suresi 18. ayetten yola çıkarak tüm Aleviler inanmaktadırlar ki, Tanrı’nın evrendeki en büyük ve en muhteşem ayeti Hazreti İmam Ali’dir. O doğrudan doğruya yüce Allah’ın mübarek tecellisidir. Sesi Allah’ın sesidir. Yüzü vechullahtır. Bunlar Aleviliğin iman unsurlarıdır. İnanan inanır. Zira inancın kanıtı yoktur.
Sünnilerin dayanak kabul ettikleri hadis kitaplarında Hazreti Muhammed’e Miraç’ta beş vakit namazın emredildiği ileri sürülmektedir. Oysa bu konuda Kur’an’dan hiçbir kanıt yoktur. Tam tersine Miraç’ta Hazreti Muhammed’e vahyedilenler İsra Suresi 31 – 38. ayetlerde belirtilmektedir. Söze konu ayetlerin Türkçe karşılıkları şöyledir:
"Yoksulluk korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Onları da sizi de biz rızıklandırıyoruz. Kuşkusuz onları öldürmek büyük bir günahtır.
Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, iğrenç bir iş ve çok kötü bir yoldur.
Haklı bir neden olmadıkça Allah’ın saygın kıldığı cana kıymayın. Kim haksızlıkla öldürülürse, onun velisine yetki verdik. Ama o da öldürmede sınır tanımazlık etmesin. Çünkü kendisine yardım edilmiştir.
Yetimin malına, rüşdüne erinceye kadar ancak en güzel bir niyetle yaklaşın. Verdiğiniz sözü yerine getirin. Çünkü verilen söz sorumluluk gerektirir.
Ölçtüğünüz zaman tam ve dürüst ölçün. Doğru tartı ile tartın. Bu, hem hayırlı hem de sonuç olarak güzeldir.
Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz, gönül ve bunların hepsi bundan sorumlu tutulacaktır.
Yeryüzünde kasılıp kabararak yürüme. Çünkü sen yeri yırtamazsın. Uzunlukça da dağlara ulaşmazsın.
Bütün bu sayılanların kötü olanları rabbinin katında çirkin görülmüştür."
Alevi teolojisine göre Hazreti Muhammed, yukarıdaki ayetlerde ortaya konulan ahlaki ilkelerle birlikte ibadet olarak da zikir, secde ve semahla emrolunmuştur. Bu emrin ilk uygulanma yeri de Kırklar Meclisidir. Kırklar Meclisinde yürütülen ilk cem; zikir, secde ve semahın bir ibadet olarak icra edildiği tapınma biçimidir. Bu nedenle Alevi inancında temel ibadet cemdir. Cemin yerine başka bir ibadet biçimini savunmak Alevi inancının sınırlarının dışına çıkmaktır.

Sözlerimizin sonunda öneminden dolayı tekraren belirtelim ki, Kırklar Meclisi ve Cemi inancı Aleviliğin en temel öğesidir. Kırklar Meclisi ve cemine; masal, efsane, mitoloji yakıştırması yapmak topyekûn İslam’a ve Miraç olayına masal, efsane ve mitoloji demekten farksızdır. Kuşkusuz müminler için hak olan Kırklar Meclisi ve cemi inancı yalnızca münkirler / inkârcılar için masal olabilir.

Ahir zaman Peygamberi, Hz. Muhammed Mustafa, Hakk’a yürüyeceğini anlayınca 23 Şubat 632 tarihinde (2) Gadirhum denilen bir alanda, rivayetlere göre 80 bin kişiyi aşkın bir topluluğa, Deve semerlerinden bir mimber oluşturarak bunun üstüne çıkıp tarihi Veda Hutbesini okudu. Hz. Muhammed Mustafa , ümmetine seslenerek 2 emanet tavsiye etti.

1-Allahın kelamı Kuran-ı Kerim, 2-Ehli Beyt’i.

Hz. Muhammed şöyle dedi. ‘’Kur’an ve Ehli Beyt’imin ipine sımsıkı sarılın. Kevser Havuzunda her iki emanet bir birinden ayrılmadan bana ulaşacaktır. Ehl-i Beyt’im, Nuh’un gemisi gibidir. Gemiye binenler kurtuldular, binmeyenler helak oldular’’. ( Ehli Beyt, Hz. Muhammed’in ailesi demektir ve 1-Hz. Muhammed, 2-İmam Ali, 3-Ana Fatma, 4-İmam Hasan ve 5-İmam Hüseyin olmak üzere toplam 5 kişidirler). Kur’an-ı Kerim düşünce, kanun ve değerler kaynağıdır… Kur’an, hayat programını düzenlemek ve hayat kanunlarını belirlemek üzere inen ilahî vahiy ve sözlerdir… Kur’an-ı Kerim’de, Ehl-i Beyt’den bahsedilirken iki üslup kullanılmıştır: 1-Onlara özel bir unvan vererek onlardan bahsetmiştir. Tathir Ayeti’nde “Ehli Beyt” olarak, Meveddet Ayeti’nde de “Kurba” (Peygamber’in yakınları) olarak onlardan söz edilmesini buna örnek olarak verebiliriz. Bu konuda birçok ayet nazil olmuş ve Sünnet-i Nebevî o ayetleri açıklamıştır; müfessirler ve raviler de, onları kendi hadis ve tefsir kitaplarında nakletmişlerdir. 2-Onlarla ilgili olaylar ve vakıaları kaydetmiş, onların fazilet ve makamlarını anlatmış, onları övmüş ve ümmeti onlara yöneltmek istemiştir. Bu konularda birçok ayet inmiştir. Bu ayetlerin bazılarında, Mübahele Ayeti (Âl-i İmran, 61) ve İt’am Ayeti’nde (İnsan, 8) olduğu gibi, Ehli Beyt’den toplu olarak söz edilmiş, bazılarında ise Ehl-i Beyt’in bazı fertlerinden bahsedilmiştir. Örneğin; Maide Sûresi’nin 55. ayeti olan ve “Velâyet Ayeti” diye adlandırılan, “Sizin veliniz, yalnız Allah, O’nun Peygamberi ve iman eden, ibadet eden ve rükû halinde zekât verenlerdir.” ayetinde Hz. Ali’den bahsedilmektedir.

Ehl-i Beyt Hakkında Nazil Olan Ayetler:

1-Tathir Ayeti (3)

“Allah, yalnızca siz Ehli Beyt’ten her çeit pislik ve kötülüğü giderip sizi tertemiz kılmak
ister’’ (Ahzab : 33)

Birçok tefsir ve hadis kitaplarında bu ayet-i kerimedeki “Ehli Beyt’ten maksadın,
Peygamber’in Ehl-i Beyti ve onların da, “Hz. Ali, Hz. Fatıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin"
olduğu açıklanmıştır.

Suyutî, ed-Dürr’ül-Mensur adlı tefsirinde, Taberanî’nin, Ümmü Seleme’den öyle tarif
ettiğini bildiriyor: "Peygamber, kızı Fatıma’ya öyle buyurdu: “Kocanı ve çocuklarını benim
yanıma getir.” O da gidip onları getirdiğinde, Peygamber, Fedek’ten getirilmiş olan abasını
onların üzerine attı ve mübarek ellerini onların üzerine koyup şöyle buyurdu: “Allah’ım,
bunlar Muhammed’in ailesi ve soyudur, kendi rahmet ve bereketlerini Muhammed’in
ehli ve soyunun üzerine indir; nasıl ki İbrahim’in soyuna indirdin. şüphesiz ki sen,
övülensin, yücesin.”

Ümmü Seleme : “Ben de abanın altına girmek ve onlara katılmak istedim ve bunun için
abanın bir ucunu kaldırdım. Peygamber abayı benim elimden çekti ve abanın altına girmeme
müsaade etmedi ve öyle buyurdu: “Sen hayır ve saadet üzeresin’’. Demektedir.

Peygamber’in eşi Ümmü Seleme’den nakledilen diğer bir hadiste de öyle geçer:

“Peygamber, Ümmü Seleme’nin evinde bir yatakta yatmıştı ve üzerine de bir Hayber abası örtmüştü. O sırada Fatıma biraz yemek getirdi. Peygamber buyurdu: “(Ey Fatıma!) Kocanı ve çocukların Hasan ve Hüseyin’i benim yanıma çağır.” O da onları çağırdı. Yemeği yedikleri sırada Peygamber’e şu ayet nazil oldu: “Allah, yalnızca siz Ehli Beyt’ten her çeit pislik ve kötülüğü giderip sizi tertemiz kılmak ister.” Peygamber üzerindeki abanın fazlasını onların (Ali, Fatıma, Hasan ve Hüseyin’in) üzerine örttü, daha sonra elini abadan çıkarıp göğe kaldırarak şöyle dua etti: “Allah’ım, bunlar benim Ehli Beytim ve bana ait olan kimselerdir; öyleyse her türlü pisliği ve kötülüğü onlardan gider ve onları tertemiz kıl.” Hz. Peygamber, bu sözü üç defa tekrarladı. Ümmü Seleme diyor: “Ben de başımı o örtünün altına soktum ve dedim: “Ya Resulullah! Ben de sizinle miyim?” Peygamber iki defa buyurdu: “Sen hayır ve saadet üzeresin.” Hz. Peygamber, devamlı olarak bu ayetin manasını ümmetine açıklıyor ve bu ayette açıklanan nur ve hidayetten ayrı düşmemeleri için sürekli olarak onların dikkatini bu ayete çekiyordu. Örnek olarak şu hadis-i şerifi zikredebiliriz: Hz. Muhammed buyuruyor ki: “Bu ayet (Tathir Ayeti) beş kişinin hakkında nazil olmuştur: Ben, Ali, Fatıma, Hasan, ve Hüseyin”. Bu ayetin tefsirinde, Ehli Beyt’den maksadın kimler olduğu hakkında Aişe’den öyle bir rivayet eder. “Bir gün Peygamber üzerinde siyah yünden dokunmuş nakışlı bir kumaş olduğu halde dışarı çıktı. O sırada Hasan bin Ali geldi, Peygamber onu o kumaşın altına aldı; sonra Hüseyin geldi, Peygamber onu da o kumaşın altına aldı; sonra Fatıma geldi, Peygamber onu da o kumaşın altına aldı; daha sonra da Ali geldi, geldi, Peygamber onu da o kumaşın altına aldı ve şu ayeti okudu:“Allah, yalnızca siz Ehli Beyt’ten her çeit pislik ve kötülüğü giderip sizi tertemiz kılmak ister.” (Ahzab : 33)

Kur’an-ı Kerim, Ehli Beyt’den bahs ederken onların her türlü fenalıktan pâk ve temiz olduklarını belirtmektedir. Peygamber, sabahları Hz. Ali ve Hz. Fatıma’nın kapısına gelerek onları “Ehli Beytim” diye çağırıyor, böylece onların şahsiyetini ümmetine tanıtıp anlatarak, dikkatleri onlara çekmek ve Ehl-i Beyt’e sevgi, itaat gösterilmesini amaçlıyordu. Sahabe’den Taberanî, Ebu’l-Hamra’dan öyle rivayet ediyor: “Altı ay Peygamber’in, Ali ve Fatıma’nın kapısına gelip öyle dediğine şahit oldum: “Allah, yalnızca siz Ehli Beyt’ten her çeit pislik ve kötülüğü giderip sizi tertemiz kılmak ister.” (Ahzab : 33) Fahr-i Razî de bu Hadisi şöyle naklediyor: “ Resulullah, Hz. Ali ve Hz. Fatıma’nın evine gelip; “Ey Ehli Beyt! “Allah, yalnızca siz Ehl-i Beyt’ten her çeit pislik ve kötülüğü giderip sizi tertemiz kılmak ister.” derdi. 2-Meveddet Ayeti “(Ey Peygamber! Müslümanlara) De ki: Sizden tebliğime karılık bir ücret istemiyorum; istediğim, ancak yakınlarıma (Ehli Beytime) sevgidir.” (Şûra : 23) Hz. Peygamber, bu ayetten kimlerin kastedildiğini ve sevgileri ve itaatleri farz olanların kimler olduğunu Müslümanlara beyan etmiştir. İslam Hadis ve tarih yazarları bu ayetteki “Kurba” (Peygamber’in yakınları) kelimesinden maksadın, “Ali, Fatıma, Hasan ve Hüseyin’’ olduğunu nakletmişlerdir. Dönemi yansıtan gelişmelere bakılırsa inanmayanlar kendi aralarında konuşurlarken “Acaba Muhammed, yaptıklarından dolayı karşılık olarak bir şey isteyecek mi?” diye konuşurlar. O zaman; "De ki: Sizden tebliğime karşılık bir ücret istemiyorum; istediğim, ancak yakınlarıma (Ehli Beytime) sevgidir.” (Şûra : 23) ayeti nazil olur.” "Meveddet ayeti nazil olduğunuda “Ya Resulullah! Sevgi ve muhabbetleri bize farz olan yakınların kimlerdir?" diye sordular. Resulullah: “Onlar Ali, Fatıma ve onların iki evladıdır.” Diye buyurdular. Hz. Peygamber, kızı Hz. Fatıma’yı çok seviyor ve öyle buyuruyorlar: “Fatıma benim vücudumun bir parçasıdır; onu inciten, rahatsız eden beni incitip rahatsız etmitir.” İslam kaynaklarına göre ve yaşanılan Aleviliğe yansımasına bakılırsa, Hz. Muhammed’in, Hz. Ali, Hasan ve Hüseyin’i çok sevdiği görülmektedir. Ehli Beyte inanan, aradığı çoğu erdemi onlarda bulan ve dolayısı ile sonsuz sevgi duyan Peygamber’in ümmeti de onları sever ve yüreğinde hisseder. Kur’an-ı Kerim’de buyurulur:
“(Ey Peygamber! Müslümanlara) De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız, bana uyun ki Allah da sizi
sevsin.” (Âl-i İmran : 31)
"… Ve ona (Peygamber’e) uyun ki doğru yolu bulmuş olasınız.” (A’raf : 158)

“Onun (Peygamber’in) emrine aykırı hareket edenler, Allah’ın azabından sakınsınlar.” (Nur :
63)

“(Ey Müslümanlar!) Andolsun ki, Allah’ın Resulü’nde sizin için uyulacak güzel bir örnek var.
(O, sizin için en güzel örnektir) ”. (Ahzab : 21)

Hz. Peygamber’in, Hz Ali, Fatıma, Hasan ve Hüseyin’i sevdiği ve onlara önem verdiği için,
Müslümanların da Peygamberine uyarak onları sevmesinin, onlara önem vermesinin Allahın
emri olduğu da böylelikle anlaşılır.

Ehli Beyte dua edip salâvat göndermek , büyük bir makama sahip olan Ehli Beyt’i anmak
ayrıca büyük bir ibadettir..

İmam Şafiî bir Şiirinde öyle diyor:

“Ey yolcu! Mina kumluğunda biraz dur; seher vakti hacılar Mina’ya akın yaptıklarında, büyük
bir ırmak gibi coşup gittiklerinde, Hif’in sakinlerine ve ayaktakilere seslen; onlara de ki: Eğer
Muhemmed’in Ehli Beyti’ni sevmek rafizilik ise (dini terk etmekse), öyleyse bütün insanlar
ve cinler tanık olsunlar, ben rafiziyim."

İbn-i Abbas adlı Sahabe’nin rivayet ettiği hadiste: “Meveddet Ayeti nazil olduğunda
Müslümanlar Resulullah’a: “Muhabbeti ve sevgisi bize farz olan akrabaların kimlerdir ya
Resulullah?” diye sordular. Resulullah, “Ali, Fatıma ve onların iki evladıdır." diye
buyurdular."

Hz. Peygamberin ümmetine: “Ben sizden peygamberlik ve Allah’ın ahkâmını tebliğ etme
yolunda çektiğim zahmetler ve zorluklara karşılık Ehli Beytimi ve yakınlarımı sevmekten
başka bir ey istemiyorum.” Hadisinin, gerçekte, ümmetin takip edeceği yolu öğrenmekte
kime bavuracaklarını göstermektedir.

3-Mübahele Ayeti

“(Ey Peygamber!) Sana gelen bilgiden sonra, kim seninle bu hususta tartışacak olursa, de ki: Gelin, çocuklarımızı ve çocuklarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım, sonra Allah’ın lânetini yalancıların üzerine kılalım.” (Âl-i İmran : 61) İslâm tarihinde ‘’Mübahele” olarak rivayet edilen çok önemli bir olaya göre: “Hıristiyan olan Necran kabilesinden bir heyet, Hz. Muhammed’in yanına gelip onun peygamberliği hakkında bahsedip delil isteyince, Allah bu ayeti göndererek Hz. Muhammed’e; Hz. Ali, Fatıma, Hasan ve Hüseyin’i yanına alıp çöle çıkmasını, Hıristiyanlara da kendi hanım ve çocuklarıyla birlikte çöle çıkmalarını, sonra da Allah’tan yalancıların üzerine lânet ve cezasını indirmesi için dua etmeleri emredilir." Zemaherî, Keaf adlı tefsirinde öyle yazar: “Hz. Peygamber, Necran Hıristiyanlarını mübahele etmeye çağırdığı zaman dediler ki: “Müsaade edin, dönüp bu konuda biraz düşünelim. Kendi aralarında toplanıp konuştukları zaman, fikir sahipleri olan (Necran papazı) Akıb’e dönerek: “Ey Mesih’in kulu! Senin görüşün nedir?" diye sordular. O da şöyle dedi: “Ey Hıristiyan Cemaati! And olsun Allah’a ki, siz Muhammed’in Allah tarafından gönderilen bir peygamber olduğunu ve O’ndan hak bir kitap getirmiş olduğunu biliyorsunuz. Allah’a andolsun ki, Peygamberi ile mübahele eden hiçbir ümmetin büyükleri diri kalmamış ve küçükleri de büyümemiştir. Eğer onunla mübahele ederseniz, gerçekten hepimiz helâk oluruz. Bununla beraber yine de kendi dininizin üzerinde kalmak isterseniz, bu şahısla (Muhammed’le) vedalaşın ve kendi diyarınıza dönün." Bu arada Hz. Peygamber, Hz. Hüseyin’i kucağına almış, Hz. Hasan’ın elinden tutmuş, peşi sıra Hz. Fatıma ve onun peşi sıra da Hz. Ali olduğu halde geldi ve: “Ben dua ettiğim zaman siz de amin deyin.” diye buyurdular. Necran papazı bu manzarayı görünce, Hıristiyanlara dönerek şöyle dedi: “Ey Hıristiyan topluluğu! Ben öyle simalar görüyorum ki, Allah bir dağı onların hürmetine yerinden koparmak istese, koparır. Onlarla mübahele etmeyin. Eğer mübahele ederseniz, helâk olursunuz ve kıyamet gününe kadar yeryüzünde bir Hıristiyan kalmaz’’. Bunun üzerine Hristiyanlar, Hz. Peygamber’e dediler ki: “Ey Ebe’l-Kasım! Biz seninle mübahele etmemeye karar verdik; sen kendi dininde kal, biz de kendi dinimizde.”
Hz. Peygamber’ de şöyle buyurdu: “Eğer mübahele etmiyorsanız, öyleyse İslâm dinini kabul
edin ve Müslüman olun ki, Müslümanların menfaat ve zararlarına ortak olasınız”.
Hıristiyanlar bunu kabul etmeyince, Peygamber şöyle buyurdu:
“Öyleyse sizinle savaşacağım.”
Onlar şöyle dediler:
“Bizim Arap milleti ile savaşmaya gücümüz yoktur. Fakat seninle bir anlaşma yapmaya
hazırız. Eğer bizimle savaşmaz, bizi korkutmaz ve bizi kendi dinimizden döndürmezseniz,
her yıl size iki bin tane elbise veririz. Bunların yarısını safer ayında ve yarısını da recep
ayında veririz. Bundan başka, bir de demirden dokunan otuz adet zırh veririz”.
Peygamber’de buna razı oldu ve daha sonra şöyle buyurdu:
“Canım elinde olan Allah’a andolsun ki, Necran ehlinin helâk olma vakti gelip çatmıştı. Eğer
onlar mübahele etmiş olsalardı, şüphesiz ki suret değişip maymun ve domuz olacaklardı ve
bu sahra onlar için ateşten bir cehenneme dönecekti. Hatta ağaçların üstündeki kuşlar da
dahil olmak üzere Necran ehlinin hepsi helâk olacaktı ve bir yıl bile geçmeden bütün
Hıristiyanlar yok olup gideceklerdi.”
Zemaherî, bu olayı naklettikten sonra, Mübahele Ayetinin tefsiriyle ilgili olarak Ehli Beyt’in
büyüklüğü hakkında Aişe’den rivayet ettiği bir hadis ile Ehli Beyt’in makamını açıklıyor :
“Allah-u Teala bu ayette, onları ‘kendimiz’ diye tabir edilen kimseden de önce zikretmiştir ki,
onların Allah katındaki özel makamlarını ve yakınlık derecelerini açıkça bildirsin. Bu ayet,
‘Ashab-ı Kisa’nın fazilet ve üstünlüğüne en büyük ve en güçlü bir delildir’’.
’’Aynı zamanda bu olay, Hz. Resulullah’ın nübüvvetinin doğruluğuna da güzel bir delildir.
Zira ister dost olsun, ister düşman, hiçbir şahıs, Hıristiyanların, Hz. Peygamber’in mübahele
isteğini kabul ettiklerini nakletmemiştir."
İslam ile inanmayanların ordusunun karşı karşıya geldiği bu olayda sadece bunların öne
çıkması, onların hidayet önderleri, ümmetin seçkinleri, ileri gelenleri ve ümmet içinde duaları
geri dönmeyen, sözleri yalanlanmayan en temiz ve en kutsal kişiler olduklarını
göstermektedir.
Fahr-i Razî, Tefsir-i Kebir adlı eserinde Zemaherî’nin naklettiği rivayeti aynen nakletmiş ve
söz konusu ayetin tefsirinde Zemaherî’nin sözlerine katılarak şunu da eklemiştir: “Bil ki, bu
hadisin doğru olduğuna tefsir ve hadis ehli ittifak ve icma etmişlerdir.”

4-Salâvat (Salât) Ayeti

“Şüphe yok ki Allah ve melekleri Peygamber’e salât ederler. Ey inananlar, siz de ona salât
edin ve tam teslimiyetle ona selâm verin.” (Ahzap : 56)
Kur’an-ı Kerim, Ehli Beyt’in pâk ve tertemiz olduğunu, açıklamıştır. Din Alimleri de Kur’an
ayetleri ve Hadislerden faydalanarak Ehl-i Beyt’in kimler olduğunu isimleriyle belirlemiş,
onların “Hz. Muahmmed, Hz. Ali, Hz. Fatıma, Hz. Hasan, Hz. Hüseyin" olduklarını beyan
atmişlerdir.

Fahr-i Razî, Tefsir-i Kebir’inde adlı eserinde şu hadisi naklediyor: “Hz. Peygamber’den: “Ya
Resulullah! Sana ne şekilde salâvat getirelim?” diye soruldu. ‘Peygamber, ‘’Bana şöyle
salâvat getirin’’ buyurdu: “Allah’ım, Muhammed’e ve Muhammed’in Ehli Beyti’ne salât et,
nasıl ki İbrahim’e ve İbrahim’in Ehli Beyt’ine salât ettin; Muhammed’e ve Muhammed’in Ehli
Beyt’ine bereket ver, nasıl ki İbrahim’e ve İbrahim’in Ehli Beyt’ine bereket verdin. şüphesiz,
sen beğenilmişsin, yücesin.”

Eğer. "Allah ve melekleri Peygamber’e salât ediyorlarsa, artık bizim salâvat getirmemize ne
gerek var?” diye sorulursa, deriz ki: “Hz. Peygamber’e salâvat getirmek, onun salâvata
ihtiyacı olduğu için değildir. Yoksa Allah’ın salâtından sonra meleklerin salâvatına da ihtiyacı
kalmazdı. Salâvat, Peygamber’e karşı bizden taraf bir tazim ve saygıdır. Bu vesile ile sevap
kazanabiliyoruz. İşte bunun içindir ki, Hz. Peygamber buyuruyor: “Kim bana bir defa salâvat
getirirse, Allah da ona on defa salât eder.”

Suyutî de, ed-Dürü’ül-Mensur adlı tefsirinde öyle yazıyor:

“Abdurrezzak, İbn-i Ebî eybe, Ahmed, Abd bin Hamid, Buharî, Müslim, Ebu Davud,
Tirmizî, Nesaî, İbn-i Mace ve İbn-i Merdeveyh, Ka’b bin Umre’den şöyle nakletmişlerdir:
“Bir gün adamın biri, Hz. Peygamber’e: “Ya Resulallah! Sana selâm vermenin usulünü
öğrendik, bize sana salâvat getirmenin şeklini de öğretir misin?” diye sordu. Hz.
Peygamber buyurdular : “De ki: Allah’ım, Muhammed’e ve Muhammed’in Ehli Beyti’ne
salât (rahmet) et, nasıl ki İbrahim’e ve İbrahim’in soyuna salât ettin. Gerçekten sen övgü ve
izzet sahibisin.”

Hz. Peygamber şöyle buyurmutur:
“Cimri, benim ismim yanında anıldığı zaman, bana salâvat getirmeyen kimsedir.”

5-İnsan (Dehr) Sûresi : 5 -22)

1 İyiler ise, kâfûr katılmış bir kadehten (cennet arabı) içerler.
2 (Bu,) Allah’ın has kullarının içtikleri ve akıttıkça akıttıkları bir pınardır.
3 O kullar, iddeti her yere yayılmış olan bir günden korkarak verdikleri sözü yerine getirirler.
4 Onlar, kendi canları çekmesine rağmen yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler.
5 "Biz sizi Allah rızası için doyuruyoruz; sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür
bekliyoruz."

6 "Biz, çetin ve belâlı bir günde Rabbimizden korkarız" (derler).
7 İşte bu yüzden Allah onları o günün fenalığından esirger; parlaklık, sevinç verir.
8 Sabretmelerine karşılık onlara cenneti ve ipekleri lütfeder.
9 Orada koltuklara kurulmuş olarak bulunurlar; ne yakıcı sıcak görülür orada, ne de
dondurucu soğuk.

10 (Cennet ağaçlarının) gölgeleri, üzerlerine sarkar; kolayca koparılabilen meyveleri
istifadelerine sunulur.

11 Yanlarında gümüşten kaplar ve billur kupalar dolaştırılır.
12 Gümüşten öyle kadehler ki onları istedikleri ölçüde tayin ve takdir etmişlerdir.
13 Onlara orada bir kâseden içirilir ki (bu şarabın) karışımında zencefil vardır.
14 (Bu şarap) orada bir pınardandır ki adına selsebîl denir.
15 O insanların etrafında öyle ölümsüz genç nedimler dolaşır ki, onları gördüğünde, etrafa saçılıp dağılmış inciler sanırsın.
16 Ne yana bakarsan bak, (yığınla) nimet ve ulu bir saltanat görürsün.

Bu ayetlerde cennet ile müjdelenen Ehli Beyt’tir. Zemaherî, bu ayetlerin tefsirinde şöyle diyor: “İbn-i Abbas nakletmiştir: “Bir gün Hasan ve Hüseyin hasta olmuşlardı. Hz. Peygamber ashaptan bir grup ile birlikte onları görmeye gittiler. Bu ziyaret esnasında: “Ey Ebe’l-Hasan, çocuklarının şifası için bir adak ada" buyurdular. Ali, Fatıma ve hizmetçileri Fizze, her üçü, "Hasan ve Hüseyin şifa bulurlarsa, üç gün oruç tutacağız." diye nezrettiler. Hasan ve Hüseyin şifa buldular. Fakat o günlerde evlerinde yiyecek herhangi bir şey yoktu. Ali, Şem’un isimli bir Yahudiden üç sa’ş miktarında arpa borç aldı. Hz. Fatıma onun bir sa’şını öğütüp kendi sayılarınca beş adet ekmek pişirdi. Onları iftar vakti yemek için önlerine koydukları sırada, bir dilenci kapının önünde durup şöyle seslendi: “Selâm olsun size Ey Muhammed’in Ehli Beyt’i! Ben bir fakirim; bana yiyecek verin, Allah size cennet sofralarından yedirsin." Bunun üzerine, hepsi fedakârlık edip ekmeklerini dilenciye verdiler ve kendileri suyla iftar edip o geceyi öylece sabahladılar. Ertesi gün yine oruç tuttular. Akşam vakti sofra başına oturup iftar edecekleri sırada, bu sefer bir yetim kapıya gelip yiyecek istedi. Onlar da ekmeklerini ona verdiler ve o gün de aç kaldılar. Üçüncü gün iftar vakti bir esir gelip yiyecek istedi. Onlar da iftarlıklarını ona verdiler. Ertesi gün Hz. Ali, Hasan ve Hüseyin’ın ellerinden tutup Hz. Peygamber’in huzuruna geldiler. Hz. Peygamber, onları açlıktan titrer halde görünce şöyle buyurdu: “Sizi bu halde görmek bana çok ağır geliyor.” Daha sonra onlarla beraber Fatıma’nın evine geldiler. Hz. Peygamber kızı Fatıma’yı mihrabında açlıktan karnı vücuduna yapışmış ve gözleri çukurlaşmış bir halde gördü. Bu manzara, Peygamber’i çok üzdü. Bu sırada Cebrail nazil oldu ve: “Ey Muhammed! Allah böyle Ehli Beyt’ten dolayı seni müjdeliyor.” dedi ve İnsan Sûresini Peygamber’e okudu." Bu ayetler, Hz. Ali, Hz. Fatıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin için inmiş ve Cennetle müjdelenenler olduğunu İslam kaynakları ortaya koymakta, Hadislerle de aktarmaktadır.

2 Dipnotlar :
(*) Bu makale Kazım Balaban’ın Ehlibeyt’ten Dersim’e adlı kitabından alınmıştır.
1 Ehli Beyt ile ilgili derlemeler çeşitli Alevi ve Şii kaynaklarından derlenmitir,
2 Aratırmacı -Yazar Baki Öz, Gadirhum tarihinin 15 Mart 632 olduğunu iddia etmektedir.
3 Hz. Muhammed bir Hadislerinde ’’Ben İlim şehriyim, Ali onun kapısıdır. İlim isteyen kapısına gelsin’’ buyurmuşlardır. Hz. Muhammed’in bu Hadisini esas alan Ehli Beyt dostları bu vesile ile Hz. Ali’den ilim öğrenme çabasına girmiş ve ondan çok önemli bilgiler öğrenmişlerdir. Bu bilgiler daha sonra kendi yakınlarına aktarılmıştır. Bu nedendir ki İslam dini ile ilgili en sağlıklı bilgiler Ehli Beyt dostları tarafından belleklere taşınmış yer ve günümüze

Bu makale Hürriyet Gazetesi yazarı Ahmet Hakan’ın 6 Temmuz 2006 ve 7 Temmuz 2006 tarihli köe yazılarını değerlendirmek üzere kaleme alınmıtır. Yazarın 6 Temmuz tarihli köeyazısının balığı “Aleviler için iki seçenek: Ya káfirsin ya Müslüman”. 7 Temmuz tarihli köeyazısının balığı ise “Alevilere sorular, Nedir Alevilik?” eklindedir.
Burada bu yazılardan hareketle genel bazı açıklamalar sunulmaya çalıılacaktır. Ahmet Hakan 6 Temmuz tarihli yazısında öyle diyor: “…MİLLİ Eğitim Bakanlığı yetkilileri, "zorunlu din dersi" meselesini bir çırpıda çözüverdi! "Mesele" öyle halledilecekmi: Zorunlu din dersine itiraz eden Aleviler, "Biz Müslüman değiliz kardeim" diye dilekçe vereceklermi. Böylece "kafir" hükmüne geçecek olan bazı Aleviler, zorunlu din dersi uygulamasından yırtacaklarmı. Vallahi bravo! Bu fevkalade "dahiyane" çözüm önerisi için Milli Eğitim Bakanlığını tebrik etmek lazım. Hem mevcut çarpık maslahatçı uygulamaya hiç mi hiç dokundurtmuyor, hem de Alevileri "Müslüman Aleviler" ve "Müslüman olmayan Aleviler" olarak ortadan ikiye bölüyor. Sonuçta… Kendilerini "Müslüman Alevi" olarak görenler, zorunlu din dersi adı altında "Sünni İslam" anlayıını öğrenmeye devam edecek. Kendilerini "Müslüman olmayan Aleviler" olarak görenler ise, bu dersten muaf olacak. Böylece ne iş yanacak, ne kebap! Avrupa’nın da bu konuda söyleyecek bir sözü kalmayacak…”
Görüldüğü üzere Milli eğitimden sorumlu bakanın “sorumsuz” açıklamalarını, bakanın zihniyetini çok iyi bilen Ahmet Hakan çok güzel bir ekilde sergilemiş durumda. Ülkemizde varolan çeitli sorunlara ilikin siyaset üretememe, sorunları erteleme olgusu belki de en fazla Aleviliğin yaadığı bir sıkıntı olagelmitir. Neyi, niçin yaptığını bilmeyen 12 Eylül rejimi, zorunlu din dersleri de dahil pek çok konuda yaptıklarıyla, bugün Türkiye’yi ekillendiren icraatlere imza atmıtır. Bugünün belediyesiyle hükümetiyle önemli kadroları ele geçiren “ılımlı İslamcı” zihniyeti, bu icraatlerin sonucu değil de nedir? Cumhuriyete, laikliğe inanmayan, demokrasiyi de bir araçtan ibaret sayan, bu zihniyet aynı zamanda Sünni mezhepçi bir anlayıı her alanda hakim kılmaya çalımaktadır. AKP döneminin Dinlerarası diyalog gösterisi, konu Alevilik olunca monologa dönümektedir. Milli eğitimi, diyaneti vb. bu monologun ana uygulayıcılarıdır. Diyanetin Alevi kitaplarını yayınlama mizanseni, din kültürü ve ahlak bilgisi kitaplarındaki göstermelik değiiklikler hep bu monolog sürecinin sonuçlarıdır. Ahmet Hakan bu monologa AKP’li Milli eğitim bakanının din dersleri hakkındaki görüleri yönünden çok yerinde olarak dikkat çekmitir.
Sayın Hakan 7 Temmuz tarihli yazısı ile de Alevilikle ilgili bazı sorular yöneltmektedir. Bugün Türkiye’de siyasetçisinden yazarına ve üniversite hocasına büyük bir bilgisizlik hakimdir. Ne kadar hazindir ki 2007 Türkiyesinde, sahipsiz olduklarından Alevilerin bir bölümü de Aleviliği tam olarak bilmemektedir. Hal böyle olunca sizin de kafanızda çeitli soruların olması doğaldır. Aleviliği anlamak yerine onu anladığımız gibi ekillendirmek istersek, kafamızdaki yanlıları Alevilik olarak sunmak istersek bir yere varmamız mümkün değildir. Zaten bugün gelinen noktada varılamadığı da
1 Yeditepe Üniversitesi Antropoloji Bölümü Misafir Öğretim Üyesi
ortadadır. Herkes Aleviliği ve Alevileri anlamaktan çok kendi anlayıını Alevilik olarak dayatmaya çalımaktadır.
Bu konu artık bir ideolojik veya düünsel-dinsel fikir savaı ekline dönümütür. Kim nereden vuracak ve nasıl kazanacak, herkes bununla uğramaktadır. Oysa meselenin bu ekilde halli mümkün değildir ve yüzyıllardır da halledilememitir. İktidarı ellerinde bulunduran laikliği, demokrasiyi ve cumhuriyeti özümsememiş siyasiler, ne yazık ki, inançlar karısında taraf olma yolunu seçmiler, kimi karanlık odaklar da inançlar arası çatımalardan beslenme yoluna gitmiş görünmektedirler.
Alevilik nedir? sorusuna öyle kısa bir cevap bulamazsınız. Peygamberimizin ölümünden günümüze uzanan ve farklı coğrafyalarda değiik sosyal, siyasal, tarihi unsurlarla beslenen bir İslam yorumudur. Bu yorum Sünni anlayıtan çok farklı yorum ve kurumlara sahiptir. Muaviye konusu da Yezit de Kerbela da kendi yerleri oranında katkı sahibidir. Ama Alevilik sadece bunlarla da açıklanamaz. Arap Yarımadasından İran’a oradan Orta Asya’ya ve sonra Anadolu’ya Balkanlara uzanan karmaık bir olgudur.
Bu sorularınız ciltler dolusu kitaplar da tutabilir ancak burada bazı temel nitelikte olanları kısaca yanıtlamak istiyorum. Bu konuda tatmin olmazsanız bu konuda yayınlanmış kitaplardan da yararlanabilirsiniz, biz de elimizden gelen yardımı gösteririz.
İlk sorunuzda: “Bir itiraz geleneği midir? Yüzyıllardır diri tutulan bir bakaldırı hareketi midir?” diyorsunuz. Çevreyi temsil etmek bakımından, sosyal kültürel dinsel bakımlardan gayrı resmi bir yapılanmadır. Bunu bir itiraz geleneği olarak kabul ediyorsanız öyledir. Ancak zaman zaman devletle ilikili, olumlu ilikilere sahip Alevi-Bektai gruplar da olmutur. Osmanlı Devletinin kozmopolit bir yapı kazanması, çevre diyebileceğimiz Alevi unsurların dılanmasına ah İsmail, Yavuz arasındaki Çaldıran savaı bunun bir zıtlamaya dönümesine yol açmıtır. Aleviliği toptan bir bakaldırı hareketi olarak değerlendiremeyiz. Anadolu’daki isyanlarda sosyo-ekonomik motifler daha fazla etkilidir. Ancak farklı inanç yapılanmaları nedeniyle Alevi-Bektai kitlelerin daha fazla horlandığı da ayrı bir vakıadır.
Diğer bir soru: “Ulu kiiler için tutulan bir yas mıdır?” eklinde. Türk kitlelerde var olan Atalar kültü göz önüne alınırsa Ulu ruhlara (ervah inancı) sığınma, ziyaretgah geleneğinin yaygınlığı böyle bir sonuç ortaya çıkarmıtır. Bu durum Sünniler için de böyledir. Bugün Diyanetin türbelere yazdırdığı bütün yazı ve uyarılara karın Alevi Sünni herkes türbelere komakta ve, benzeri ritüelleri gerçekletirmektedir. Alevilerde Kerbela ve yaanılan tarihsel, sosyal olayların etkisiyle bazı değiik ritüeller de devreye girmektedir.
Diğer bir soru: “Hep muhalif olmak mıdır?” eklinde. Buna kısmen yukarıda değindim. Hep muhalif olmak değil çoğunlukla tarihsel ve sosyal koulların bir sonucu olarak böyle bir muhalefet söz konusudur. Ancak Osmanlı’nın kurucu unsurları arasında Alevi Bektai uluları da bulunmaktadır.
Diğer bir soru: “Bir meseleye inat ve sabırla sahip çıkmak mıdır? Egemen din anlayıına sahip olanların zalime "zalim" deme cesaretini göstermemelerine yönelik bir isyan mıdır?” eklinde. Bunlar Alevi-Bektai tarihinde tabi ki böyledir. Yoksa çoktan asimile olup gitmilerdi. Bütün iftira
ve baskılara karın, Aleviler hiç bir zaman inanç ve kültürlerinden vazgeçmemiler, inançlarını nesilden nesile aktararak bugünlere taımılardır.
Diğer bir soru: “Saltanat karısında "Ey özgürlük" diye haykırmak mıdır? Eğer böyleyse Osmanlı saltanatına karı bir baka saltanatın, mesela "ah İsmail saltanatı"nın türkülerinin söylenmesi nedendir?” eklinde. Konu saltanat konusu değildir. Saltanatın niteliğidir. Osmanlı belli bir dönem sonunda Sünniliğin resmi koruyucusu olarak, ah İsmail’le olan mücadelenin de etkisiyle Aleviliğe karı çok katı bir tavır takınmıtır. Öyle ki Sünni eriat zina için olayı iki gören kii öngörürken, Aleviler için hiç düünmeden mum söndü iftiralarını yaygınlatırabilmitir. ah İsmail’in köken ve faaliyetlerini iyi bilmek gerekir. Saray dili Türkçe ve kendisi Türkçe divanı olan genç yata bir hükümdardan söz ediyoruz. Osmanlı sarayında Arapça ve Farsça hakim iken, Alevi inanç ve kültürü sapkınlıkla suçlanırken, onun söylemi Kızılbaş Türkmen kabilelerinin duygu ve düüncelerini yansıtıyordu. Bu bağlamda ah İsmail’i sevmeleri, Osmanlı Devleti’ni Yezit düzeni olarak görmeleri doğaldır. Çünkü kozmopolit devlet yapısı çevreyi dılamı, Anadolu dıı ve/veya çevredeki Türkmen olmayan unsurlar devlet kademelerinde etkin konuma gelmilerdir. Oysa ah İsmail onlardan biridir. Anadolu Alevileri, elbette onun, Pir Sultan’ın, Kul Himmet’in deyilerini söyleyeceklerdi, Osmanlı Padiahı Yavuz’un anlamadıkları Farsça iirlerini değil?
Diğer bir soru: “Ali’siz de olur mu?” eklinde. Ali’siz Alevilik olmaz. Alevilik içerisinde Hz. Ali’nin özel bir önemi vardır. Allah Muhammed Ali bir olarak söylenir. Muhammed Ali bir nurdur. Konuyu Hz. Ali’den, İslam ve Türk tarihinden ayırıp, Sümerlere, Mezopotamya uygarlıklarına bağlamaya çalımak aırı ateist/sol söylemin yakın geçmite uydurduğu tarihsel ve bilimsel olarak sakat bir iddiadır. Bu zihniyeti savunan çevreler daha çok popüler kitaplar yayınlayan akademik formasyondan uzak kiilerden olumaktadır.
Diğer bir soru: “İslam’ın içinde midir, dıında mıdır?” eklinde. Alevilik İslam’ın içindedir. Dedelere göre İslamın özüdür. Hatta, Sünnileri İslam dıı görenleri dahi vardır. Hal böyleyken Alevilik İslam dııdır demek çok temelsiz bir iddiadır. Konuya ideolojik ve siyasi pencereden bakan ya sol/ateist ya da aırı yobaz Sünni çevreler Alevileri İslam dıı olarak görmektedirler. Alevi deyileri, ellerindeki el yazma kitaplar Aleviliğin İslam içi olduğunun bir delilidir. Allah, Muhammed, Ali, Oniki İmamlar, sufiliğe ilikin kavramlar hep İslami niteliktedir. Ancak Sünni İslamla farklı bakış açısı ve yorumlara sahiptir. Kaldı ki böyle bir tartıma saçmadır, Aleviliğin ne olduğu bellidir. Onu baka kavramlara göre açıklamaya çalımanın bir anlamı yoktur.
Diğer bir soru: “Bir mezhep midir, ayrı bir din midir?” eklinde. Ayrı bir din değildir. İslamın farklı bir yorumudur. Bu yorumun neden böyle olduğu tarihsel olayların çok iyi analizi ile anlaılabilir. Yoksa sonuçlara bakıp aırmakla bir yere varılamaz.
Diğer bir soru: “Kökeni amanizm’e kadar giden, "kavimler kapısı" Anadolu’nun gelmiş geçmiş bütün kavimlerinin inançlarından etkilenmiş bir hogörü ve tolerans öğretisi midir?” eklinde. İslam da dahil bütün inanılar yayıldıkları alandaki yerel kültlerden etkilenirler. Bu bağlamda Aleviliğin
İslam anlayıının da coğrafi ve zamansal geniliği bakımından bu tür etkilere maruz kalması doğaldır.
Diğer bir soru: “Temel kaynakları nedir? "Söz"e mi dayanır, "yazı"ya mı?” eklinde. Temel kaynakları, Kur’an’ı Kerimden de alıntıların da olduğu “Buyruk” kitapları ve büyük uluların ve ozanların düünceleri, menkıbeleri ve iirlerinin yer aldığı kitaplardır. Ağırlıklı olarak söze dayanır. Ancak yazılı az sayıda da olsa kitapları bulunmaktadır. Göçebe yarı göçebe kültürün hakim olduğu çevrelerde İslam’ın anlaılma biçimi doğal olarak nesilden nesile sözlü ve sazlı ekilde yaamıtır. Cem ibadeti de bu ekilde olumutur.
Diğer bir soru: “Bütün Alevilerin üzerinde ittifak ettiği bir "öğreti"den söz edebilir miyiz? Yoksa herkesin Alevilik anlayıı kendine özgü müdür?” eklinde. Alevilerin ifade ettiğim Buyruk ve erkanname kitapları üzerinde tartıma yoktur. Sadece bunlar zaman icinde güncellenmediğinden ve yöresel olarak farklılıkların ön plana geçmesi nedeniyle ve buna günümüz göç sonrası siyasi ideolojik çevresel farklılıkların da eklenmesiyle bugünkü karmaık durum ortaya çıkmıtır. Alevilik anlayıı kendine özgüdür yaklaımı günümüzün bir gerçeğidir. Aslında Alevilik inanç kurum ve kuralları küçük farklılıklar dıında ortaktır. Zamanla ortaya çıkan bilgisizleme ve devletin de Sünniliğe benzetirme, Aleviliği görmeme siyaseti konuyu bugüne taımıtır.
Diğer bir soru: “Pir Sultan Abdal Derneği mi Alevilik anlayıını temsil eder, Cem Vakfı mı? O zaman Fermani Altun ne yana düer?” eklinde. Pir Sultan Abdal dernekleri, tabanında geleneksel Aleviliği benimseyen Aleviler olmakla birlikte yönetim kademeleri daha çok ideolojik kökenli, geleneksel Aleviliği kendi anlayılarına uydurmaya çalıan kiilerin yönettiği bir dernektir. Yönetimdeki kiiler Pir Sultan’ın deyilerini dahi anlamamakta ısrar ederek, bir tepki eklinde Alevilik İslam dııdır söylemini savunmaya çalımaktadırlar. Alevi taban büyük ölçüde Aleviliği İslam dıı gören yaklaımlara itibar etmemektedir. CEM Vakfı ve ubeleri bu bakımdan geleneksel Aleviliği reddetmeyen bir görünüm içerisindedir. Ancak vakıf yönetimi ve çalıma eklinin aırı merkeziyetçi ve sosyetik yapısı, vakıf bünyesinde faaliyet gösteren inanç kurumunun Aleviliğe ilikin söylem ve Cemlerdeki standardizasyona dayalı uygulamaları yoğun eletiri almaktadır. Fermani Altun’un ise Alevi taban karısında etkinliği yoktur. Eski Fazilet Partisi ile ve Caferi gruplarla yakın iliki içinde bulunmaktadır. Bu bakımlardan Aleviliği temsil eden değiik dernek, vakıf vb. kurumlar bulunmaktadır. Bunların herhangi birinin çıkıp da Aleviliği ben temsil ediyorum iddiasında bulunması pek doğru bir yaklaım olmasa gerektir.
Diğer bir soru: “Sünniliğin camisine karı Aleviliğin cemevi mi vardır? Cemevlerinin tarihi nedir? Ne zamandan beri caminin alternatif olmutur?” eklinde. Konunun tarihsel arkaplanını bilmezsek böyle bir karıtlık ilikisi kurabiliriz. Cem evleri konusunun esas olarak Alevilik konusunun da gündeme gelmesine paralel olarak 1990’ların balarından itibaren gündeme geldiğini görüyoruz. Daha önce köylerde cemler ya belli evlerin uygun odalarında yapılabilirdi veya bazı köylerde de “Cem damı” ve “Cemevi” olarak da adlandırılan büyük bir odada yapılırdı. Ayrıca Anadolu’daki aratırmalarımız sırasında gördüğümüz kadarıyla yüzyıllardır Cemevi olarak hizmet vermiş yapılar da bulunmaktadır. Mesela Tunceli’nin Pülümür ilçesine bağlı Hacılı Köyü ve Malatya’nın Arapgir ilçesine bağlı Onar Köyü’nde böyle iki Cemevi yapısı bulunmaktadır. Hacılı Köyü’nde Pir Sultan Ocağı Dedeleri, Onar Köyü’nde ise Sultan Onar Ocağı dedeleri bulunmaktaydı. Ayrıca bu ibadetler zaten kötü olarak gösterildiğinden, sapkınlık olarak kabul edildiğinden ve Alevilerce de Sünnilerden ve devletten gizli olarak yürütüldüğünden bu kurumların açık ve bilinir bir ekilde yerlemesi geleneksel yapıda mümkün olamadı. Yani Sünniler bilmiyor diye yüzyıllardır varolan Cemevlerini yok mu sayacağız. Kentlere göç ettikten sonra da Alevilerin inançları ve inanç kurumları Sünnilik gibi resmi himayeye sahip olmadığı için ilk zamanlarda inanç hizmetlerini yürütmek, cem evleri yapmak olanaklı olmamıtı. Son 15 yıllık süreçte bu mekânlar kurulmaya ve giderek de kurumsallamaya balandı.Daha once bu mekanlardan yoksun bulunan Alevilerin inanç ve özellikle de cenaze hizmetleri giderek bu Cemevlerinde görülmeye balandı. Bu zamana kadar Aleviyi küçümseyen, dılayan ve rafızi, mülhid, mum söndüren diye adlandıran zihniyet bu gelimelerden çok rahatsız oldu. Daha sonra dini kendi tekellerinde sayan hakim zihniyetin “ruhban sınıfı” ise öyle demeye baladılar: “Efendim bizim ibadethanemiz camidir bu cem evleri konusu da nereden çıktı tarihte böyle bir isimle anılan ibadethane var mı?” Peki bu zamana kadar neredeydiniz? Hiç merak edip de bu insanların ibadetlerini nasıl ve nerelerde yaptıklarına bakıldı mı? Hayır sadece Sünni İslam ve onun akideleri dayatıldı. Türkiye’de Sünnilik de biliniyor mu derseniz? Bu soruya da olumlu bir yanıt vermek olanaklı değil. Değerli akademisyen Prof. Ahmet Yaar Ocak’ın da belirttiği gibi Türkiye’de din konusu ele alınırken hep dört baı mamur bir Sünnilik anlayıı varsayılmıtır. Oysa ki gerçeklik bundan çok uzaktır. Alevisi Sünnisiyle Türkiye’de yaanan inanç kurum ve uygulamalarını dar bir bakıla ve salt kitabi anlayıla açıklamak mümkün değildir. Tarihsel ve sosyal geliimeleri iyi analiz etmek gerekmektedir.
Diğer bir soru: “Teorinin gizli bilgisi "Dedeler" denilen ayrıcalıklı zümrenin tekelinde midir?” eklinde. Benim gerek yüksek lisans gerekse doktora tez konularım olan Dedelik kurumu zayıflamıtır. Neden zayıfladığı da Türkiye’nin yaadığı sosyo-ekonomik dönüüme bağlıdır. Bugün yeniden canlanan Dedelik kurumu yeni oluumlar ve yapılanmalara yönelmektedir. Alevilerin dıındaki pek çok aktörün Alevilik konusuna olumsuz müdahaleleri nedeniyle bu yönelimin doğal akıında ilerlemesi söz konusu olamamaktadır. Ancak Dedelik kurumu da dahil bütün Alevilik kurumları bir geçiş aamasındadır ve kendine bir yol bulacak Aleviliği güncelleyerek yoluna devam edecektir. Geçmite toplumsal etkileri daha fazla olmakla birlikte, bugün için Dedelerin ayrıcalıklı bir zümre olduğundan söz etmek mümkün değildir.
Diğer bir soru: ““Dede" kime derler? Nasıl "dede" olunur? eklinde. Dede belli ailelerden gelen kiilerdir. Ocak mensubudur, ocakzade de denilir. Alevi yolunu ve erkânını bilen eline diline beline bağlı bir ocakzade Alevi olabilir. Bazı yörelerde ise dikme dede dediğimiz dedenin atadığı bir vekil de bulunabilir. Bu konuda ayrıntılı bilgi bizim ve baka uzmanların kitaplarında vardır hatta internette de yazılarımızda bulunmaktadır.
Diğer bir soru: “Dedeler" ile bir Batılılama projesi olan "Cumhuriyet" arasında büyülü bir iliki kurmak nasıl mümkün olabiliyor?” eklinde. Bunu Dedeler değil de Alevilik olarak düzeltmek lazım. Osmanlı yönetiminden Türkiye Cumhuriyetine geçiş Alevi-Bektailerce mutlulukla karılanmıtır. Laiklikle ilgili uygulamalar yetersiz de olsa olumlu görülmütür. Yeni cumhuriyetin Alevilerin inanç haklarını vereceğine inanılmıtır. Bu bağlamda Atatürk bir simge halini almıtır. Adeta Hz. Ali’nin biçim değitirmiş bir baka ekli olarak geleneksel Alevi kitlelerce değerlendirilmektedir. Cumhuriyet sonrası olumsuzluklar daha çok Atatürk sonrası döneme maledilmektedir. Günümüzde inanç ve kültürel haklar anlamında cumhuriyeti temsil eden hükümetler ve Aleviler arasında din dersleri, diyanet ve cemevleri sorunlarının çözülememiş olmasından kaynaklanan bir sıkıntı olduğu söylenebilir. Ancak bu durumun nedeni de yine tarihsel gelimelerde aranmalıdır. Bu sorunların çözümünün bu zamana kadar halledilememiş olmasında, bürokratik kademeler bakımından da Osmanlı mirası üzerinde ekillenen Cumhuriyet kadroları içinde gerek Alevilerin azlığı gerekse Aleviliğin yeterince bilinmemesi gibi nedenler yatmaktadır. Biz bu durumun çok geçmeden bir çözüme kavuacağını ümit ediyoruz.

İnsan dolaylı bilgilerden her ne kadar etkilenmiş olsa da, inancını yaşadığı kadar bilir. Bu onun kendi gerçekliğinden edindiği ve inandığının en doğrusu olan direkt bilgidir. Başkalarının söylediklerine, Tanrı ve Cennet-Cehennem kavramlarında olduğu gibi işine geldiği oranda inanır ya da inanmaz. Bu iki kavram ile bütünleşene kadar bu çeliskiyi farklı yoğunluklarda da olsa kendisinde yaşar. Ömür boyu özbenliği ile bütünleşemeyen/gerçekliğini kavrayamayan insanlarda ölüm anı yaklaştığında şüpheleri korkuya dönüşerek bir türlü teslim olmak istemez ve ölümü zor olur. Tersi durumlarda ise çoğumuz şahit olmuştur ya da büyüklerinden duymuşlardır ki, Tanrı ve Cennet-Cehennem kavramlarının bilincine erişerek bununla bütünleşmiş olan insanlar, ölüm yaklaşınca ne zaman olacağını söyledikleri gibi ölümleri de bir nefeslik olmuştur. Çünkü çok kişi için korkulu-endişeli bir bilinmeyeni kendisinde aşmış, özünden giderek en gerçek hali ile olayı kavramıştır, biliyordur.

Toplumlarda inançsal bazda peygamberler, veliler yani kutsal olarak değerlendirilen İnsan-ı Kâmil’ler, Mürşid-i Kâmil’ler birer aydınlatıcı olmuşlardır. Yaşadıkları/ulaştıkları manevi derecelerini kendi dillerince anlattıkları gibi yaşatmışlardır da. Şeyh Hüseyin Ahlati ile tanışana kadar bu bilgiyi dolaylı alan Şeyh Bedreddin, Şeyhinin öncülüğünde ölmeden önce ölme mertebesine erişerek bire bir yaşamıştır. O zamana kadar olan şüphelerini gidermiş, kendi gerçekliğine ulaşınca daha önce doğru bildiği yanlışlarından kendisini, önceki yorumlarını kaleme aldığı kitaplarını Nil nehirine dökmesi gibi bir gecede sıyırıp atmıştır. Tebriz’li Şems ve Mevlana, Abdal Musa Sultan-Kaygusuz Abdal Sultan, Taptuk Emre-Yunus Emre gibi örnekleri yüzlerce binlerceye çoğaltabiliriz.

Alevilik inancına ve öğretisine göre insan, inançsal bazda ki bilinmeyenleri ancak olgunluk evresine ulaşınca öğrenir. Bu bile aşama aşamadır. Yani Kâmil insan olmak bile son durak değildir. İnsan-ı Kâmil mertebesine kadar ancak görürsün bilirsin. Yani gerçeğin bilgisine ulaşılır ama kendisi olunmaz. Balı tadarak öğrenmek gibi. Mürşid-i Kâmil derecesinde ise, balı yapan arı, özünü veren binbir çiçek, demini olduran petek ve tadına bakan insan hepsinin kendisi olursun. Nasıl oluşunun yanıtı dört kapı kırk makamı derinlemesine yaşayarak, arayıp bularak. Yana yana (kişisel toplumsal acılar ve bu sevda uğrunda kazanılan erdem)döne döne (ulaşılan bilgileri karşıtları ile kavrayarak anlamlaştırmak, bunlar ile bütünleşmek), "hal"dan "hal"a geçerek olgunlaşarak.

İşte bu aşamaya gelmiş insanların ne cehennem korkuları olur, ne de cennet sevgisi mutluluğu. Bundan dolayı Yunus Emre gibi önceleri, cennetin güzelliklerini anlatanlar sonraları "bana seni gerek seni" diyerek aşk ile yanarlar. Ya da Kaygusuz Abdal Sultan gibi Tanrı’yı kendi cennetine götürmek için,
"Duydum köprü yaptırmışsın
Has kulların geçsin diye
Onlar şöylecene dursun
Yiğit isen sen geç tanrı"
gibi sözleri ile çıkarcılığın gereksizliğini yobazlığı yererek anlatırlar. Çünkü onlar asıl bilinmesi gerekeni bilmişler, mutlak ulaşılması gereken yere ulaşmışlardır. Korkusuz ve endişesiz olmaları da bundan dolayıdır.

Dün olduğu gibi bugün de hala kendimize/birbirimize soruyoruz. Cennet cehennem var mı? Varsa nerede? Bunun gerçekliğine ulaşmadan yok diye kestirip atanlar da, var olduğuna inanarak ebedi mutluluğunu umanlar da zaman zaman ama mutlaka acaba!nın karşılığını düşünürler-ararlar. Burada herşeyden önce bilinmesi gereken cennetin ve cehennemin amacı nedenliğidir. Alevi- Bektaşi inancı ve öğretisine göre ulaşılması gereken özbenliğini tanıma, Resulullah’ın "her kim ki kendini (nefsini) bildi, Hakk’ı bildi" dediği gibi kendini bilme, kendinde Hakk’ı görüp Hakk ile Hakk olmadır. Buraya ulaşılırsa tamam da, ulaşılamadığı zaman ne olacak? Alevilik bunu ikişer kelimelik iki cümle ile şu şekilde açıklıyor.

Don değiştirmek
Hakk’a yürümek

Kemalet mertebesine ermiş, hedefine ulaşmış olan can için Hakk’a yürüdü, Hakk ile Hakk oldu deyimi en doğru olanıdır. Ulaşamayan can için ise "Don değiştirdi" sözüdür. Bu yeniden doğuşa yöneldi anlamındadır. Yani ateş,hava, su ve toprak dediğimiz dört ana unsurdan meydana gelişin; bitki, hayvan ve insan olarak gelişmesinin, insanın da şeriat, tarikat, marifet aşamalarından geçerek hakikata ulaşmasının doğruluğunun kanıtıdır. Yana yana döne döne kemalete erişilmesi kaba hali ile bu aşamalardan geçiştir. Bu dönüşüm amaca ulaşana kadar sürer. Ruhun mutlaka olgunluğa ulaşması, kendi gerçekliğini bilmesi gerekmektedir. Tanrının bilinmek istemesi, kendi kendisini keşfetmesinden başka birşey değildir.
En doğrusunu Rabbim bilir.

Akıl, bütün dinlerin öz hallerinde ki amaçları bu olduğuna göre böyledir diyor. Kur’an-ı Kerim’in bir çok ayetinde de "herşey aslına döner. Sonunda dönüş yine Allah’adır" sözlerinin anlamı başka nasıl izah edilebilir ki? Bir nefes olan ruh/can Hakk’ın Zat’ından olduğuna göre, yakılmak yok edilmek istenen nedir? Nedendir? Mesele sadece tertemiz olan "can"ı benlik/nefis ile kirletilmiş halinden özbenliğine kavuşturmaktır. İşte "Bir zaman gelecek herşey yok olacak, ebedi olarak yalnız Tanrı kalacak" ayetinin karşılığı aslına dönüşen/dönüştürülen bütün ruhların/canların aslı/Zat’ı ile bir (Vahdet-i Vücut) olmasıdır.

Cehennem ateşi bu canın/ruhun benliğinden/nefsinden sıyrılışının verdiği acıdır. Olgunlaşmış cevizin zehir gibi olan yeşil kabuğundan sıyrılması/kurtulması gibi. Cennet ise, bu evrimini diğerlerinden daha önce tamamlamış, arınmış canların/ ruhların evrenselliğidir.

Erenler adından da anlaşıldığı gibi kendini bilme, kendinde Hakk’ı görme yetisine ulaşmış olanların evrenselliğidir. Burada ki evrensellik bütün evrende var oluş anlamındadır. Ve bu evrensellikleri ile yol göstericiliklerine devam ederler. Yani rûya gibi mânâ aleminden göründükleri gibi, gerektiğinde bâtîn hallerinden sıyrılıp bir zaman için zahir hale bürünme yetileri vardır. Mucizeler, kerametler ancak bu yeti ile gerçekleşebilir.

Kendini son aşamaya aday gösteren dünya insanını gerektiği yerde zaman zaman manada (rüyada görme) veya zahirde can gözü ile sezebilme, görebilme ile gerçekleşen hallerde aydınlatabilirler. Birtakım işaretler, simgeler vererek düşüncelerini derinleştirebilirler.

Ayrıca insanın zahir alemde ilerlemesi, sadece mana ile değildir. Maddenin bilimini de kendisi ile birlikte geliştirir. Bu gelişmelerin sıçramalarını yine ledün ilmine erişmiş olanların yardımları ile oluşur. Çok tanrılı dönemden tanıdığımız Pitagor aslında bir tanrı olmak istiyordu. Arşimet’te hamamda sadece kirlerinden kurtulmak, Newton elma ağacının gölgesinde biraz serinlemek ve dinlenmek. Ama daha önce binlerce milyonlaraca kere olmuş olan fiziksel hareketleri, onların aniden kavramalarına, bilim adamlarının veya sanatçıların en güzel/ değerli buluşlarını/eserlerini benzeri yoğunlaşmalarda veya rüyalarında gerçekleştirmeleri bunlara örnek olarak gösterebiliriz.

Erenlerin bu halleri de ölümün ölümsüzlüğünün göstergesidir. Alevi-Bektaşi inancında "ölüm yok", "ölüm ölür biz ölmeyiz" denmesinin nedeni de budur.

Bir sevdaya saldın beni
Çok aradım sordum seni
Gül bağında gördüm yeni
Bahçıvan sen değil misin

Karanlığı aydınlatan
Cehaleti yakıp yıkan
Budha ile ışık saçan
Nirvan olan değil misin

Musa ile Tur’a çıktın
İsa ile göğe uçtun
Ali gibi yiğit seçtin
Şah-ı Merdan değil misin

Hep yukarı baktırırsın
Yalvartıp el açtırırsın
Ateşlerde yandırırsın
Yanan da sen değil misin

Can içinde canan sensin
Gözlerimde üryan sensin
Cennet cehennem diyerek
Kandıran sen değil misin

Budak Ali dostu gören
Öz içinde özü seçen
Bir damlada derya olan
Coşup taşan değil misin

Yolunuz aydınlık, gönülleriniz ferah, menziliniz Hakk ola…
Aşk-ı Muhabbetimizle Hüü…
Ali Kaykı

İÇİNDEKİLER

Önsöz
Cem İbadeti
Cem’de Sıralama
Cem’in Başlaması
Süpürge(Faraş) Hizmeti
Meydan Postu(Seccade) Hizmeti
Dargınlar(Varsa) Barıştırılır
Oniki Hizmet Sahiplerinin Meydana Çağrılması
Çerağ Uyarma
Tezekâr(İbrikçi) Hizmeti
Kurban ve Lokmalara Dua
Cem’de Mola(Dinlenme) Verme Durumu
Cem’in Mühürlenmesi
Sakka Suyu Hizmeti
Sofra(Kurban ve Lokma) Hizmeti
Cem’de Genel Kurallar

İki yıldır Türkiye ve Avrupa’da Alevi-Bektaşi inanç toplumunun başka sorunları yokmuş gibi, bağlı bulunduğu inancın, yani Aleviliğin tanımı- ne olup ne olmadığı üzerinde dar alandan başlayarak genişleyip görsel ve yazılı büyük medyaya ulaşmış tartışmalar yapılmakta ve zıtlaların yaklaşimları sergilenmektedir. Bunları birkaç madde halinde şöyle özetleyebiliriz:

1.Türk-İslam sentezci resmi-inkarcı yaklaşim: Türklerin eski din ve inançsal geleneklerinin, ritüellerinin-özellikle Şamanizm- İslami cila altında uygulanmasıdır Alevilik; Halk İslamı, Türk İslamı, Anadolu İslamı, hatta Türk Sünniliğidir. Aleviliğin Sunnilikten bir farkı yoktur..

2. Milliyetçi yaklaşimlar: Alevilik Şamanizmden çikmis öz be öz Türk dinidir; Muhammed ve Ali Türk kökenlidir, hatta Ali ile Mete Hanı eşleştirecek kadar Türklere özgüdür Alevilik…Hayır, hayır Alevilik Mazda inancıdır, yani Kürtlerin eski dini olan Zerdüştlükten çikmadir; öz be öz Kürt dinidir Alevilik.. Bir etnik kökene yamama girişimleri..

3. Sünni İlahiyatçılar(Teologlar) ve Diyanet gözüyle Alevilik: Alevilik mezhep değil meşreptir. Cem dedikleri ibadet değil, cünbüştür ve cemevi de ibadet yeri değil, cümbüş evleridir. Şeriat İslamın kendisidir; ben Müslümanım diyen camiye gelsin. (dolaylı olarak ‘Aleviliğin İslamla ilgisi yoktur’). Alevilik Hanefiliğin bir tarikatıdır…Alevilik, İslam içinde kalan, kültürel ögelerin daha belirgin olduğu alt bir yorum ve anlayıştır; yani kültürdür, inanç değildir…Durmadan değiştirdikleri yeni tanımlamalarla Sünniliğe assimile etme çabasini sürdürmektedir.

4. (İran) Şiiler(in)e gelince, kendi Şeriat inanç ve anlayışlarını misyonerlik tavrı içinde dayatma yoluyla Ali, Ehlibeyt ve Oniki İmam inancı ve sevgisi ortaklığını kullanarak ve çok sayıda yayınladıkları kitaplardaki Şii propagandasıyla Aleviliği tanımlıyorlar. Alevileri kılıçtan geçiren Osmanlı ile Hacı Bektaş İşbirliği yaptığı yalanını söyleyecek kadar ileri gittikleri halde, “şeriat da bizim tarikat da, asıl Müslüman biziz” diyen tutucu Alevilerden kolayca yandaş bulmaktadır. En büyük tehlike bu yaklaşimdan gelmektedir.

5. İkinci büyük tehlike Sözde Marksist ya da Opurtunist yaklaşimlar: Alevilik İslamın dışındadır; Orta Asya’dan ve İran’dan taşinan Şamanist ve Zerdüşt inanç ögeleriyle, Antik Anadolu inançları sentezinden oluşmuş Anadolu’ya özgü bir Türk-Kürt kültürel inanç sistemidir, tamamıyla kendine özgüdür. Daha çok kültürdür, inanç yönünü dışarıdan içine girdiği İslamın batıniliğini benimseyerek elde etmiştir. Aleviliğin Ali’si, Muhammed’in amcası oğlu ve damadı Ali bin Abi Talib değildir. Sonra Kızılbaş ozanların şiirlerinde geçen Muhammed, Ali, İslam dini, Cafer Sadık mezhebi gibi söylemler birer takiyedir. Kendilerini sözde komünist ya da marksist görenler ne İslam ne de Türk tarihini okuyup incelemek gereği duymuştur. Zaten ne tarihsel ne de yaşayan Aleviliği hiç araştırmışlar. Eğer gerçekten sol siyaset adına Aleviliğe böyle yaklaşilıyorsa, kitleyi kendilerinden uzaklaştırarak girişilen siyasetin vay haline! Ve dikkat edilirse yukarıdaki görüşlerin hepsinden birşeyler alınmıştır; Aleviliğe zıtların yaklaşimında oluşan bu birlikteğe ne ad verilir acaba? Alevilik tanımlarında yaratılan bu kaostan nasıl bir siyasi yarar bekliyorlar anlaşilır gibi değil. Ama açık ve anlaşilır olan Alevi-Bektaşi toplumunun ve inancımızımızın zarar gördüğüdür.

6. Ilımlı, dar çerçeveli ve siyaset dışı, ama uzlaştırmacı; yine de diğerlerine göre biraz daha olumlu bir yaklaşim da Hollanda’da, Dedeler Divanı Vakfı tarafından düzenlenen 1.Dedeler Kurultayı’ndan çikti: "Alevilik, İslamdır. Hakk-Muhammed-Ali yolunun Kırklar Meclisi(kavramında?)nde olgunlaştığı ve Oniki İmamlarla devam eden; İmam Cafer-i Sadık’ın akıl ölçüsünü rehber olarak alan, Horasan erenlerinin himmetleriyle Anadolu’ya gelen Hazret-i Pîr’le ve ulu ozanlarımızın nefesleriyle hayat bulan inancın adıdır…”

Alevilik İslamdır” cümlesi, çok yuvarlak ve “İslam dışıdır” diyenler hariç, her görüşün alıp kendi eğilimi çerçevesinde genişletebileceği uzlaştırmacı bir vurgulamadır. Kendilerinden olmadığımız bilinenler de “Sünnilik, İslamdır”, “Şiilik İslamdır” demektedirler, daha doğrusu herbiri “asıl İslamın kendilerinin olduğunu” söylüyor. O zaman, Aleviliğin onlara benzemediğini, farklı olduğunu nasıl açıklayabilirsiniz? Oysa Alevilik İslam’ın farklı algılanmasıdır, yani batıni(ésotérique/içsel) ya da heterodoks (farklı, aykırı) yorumudur. Sünnilik ve Şiilik de her biri başlıbaşina İslamın kendisi değildir ve zahiri yorumlarıdır; yani Ortodoks İslamın iki ayrı yorumudur ve daha sonra da bu yorumlar ayrıntılanarak altbölünmelere ayrılırlar…

Heterodoks ya da batıni İslam olarak Alevilik de İmam Ali’ye bağlı, -ama sadece dış görünüşteki halifelik/ardıllık davası bağlamında değil, o ilk Şia ayrımıdır- yani tanrısal özün/nurun Ali bin Abu Talip’de gizli olduğu; Ali ve Ehlibeyt kutsallığı temelinde ortaya çikmis ve özde değişmeyen farklı ve ayrıntılı batıni yorumlarla giderek birçok altbölünmelerle günümüze ulaşmıştır. Tanımdaki diğer cümleleri bu bağlamda değerlendirince çok dar çerçeveli ve Anadolu’da yaşayan Aleviliğe özgü kalıyor ve ayrıca da son cümlenin, “Anadolu’da Hazreti Pir ve Horasan Erenlerinin himmetleriyle ve ulu ozanlarımızın nefesleriyle hayat bulan inancın adıdır” olması gerekirdi.

Alevilik ne İslamın dışında ne de İslamın kendisidir

Gerçekte güncel sorunumuz, 14 yüzyıldır süregelmiş Aleviliğin tanımlanması tartışmaları olmamalıydı. İçinde bulunduğumuz sosyo-ekonomik ve siyasal koşullarda bilim ve iletişim çagina uygun olarak inancımızı/Aleviliğimizi nasıl yaşayabileceğimize ve birliğimizi nasıl sağlayacağımıza kafa yormamız gerekiyor. Ancak yukarıda görüldüğü gibi iç ve dış çevrelerden dayatılan tanımlamalar gösteriyor ki, bu tartışmalar bir süre daha devam edecektir.

Alevilik batıni İslam olarak, Tanrıyı insanda ve insanı Tanrıda görme, yani Tanrı-İnsan Birliği anlayışı ve tapınma ritüelleri bağlamında Sünni-Şii inancına aykırı gerçekliği ve onun dışında olmasıyla kendine özgüdür. Aleviliği dolaylı ya da dolaysız biçimlerde İslam dinini dışında göstererek, özgün bir inanç söylemi dayatılamaz. Onun özgünlügü Batıni İslam oluşundan kaynaklanmakta; yani dogmatik şekilciliği, tarihsel baskıcılığı, bağnazlığı, çagdisiligi ve cihad terörizmiyle İslam olarak tanınan ve tanıtılan Ortodoksizme aykırılığından dolayıdır. Sünnilik ve Şiilik tek başlarına İslam dini olmadığı, İslamı temsil etmediği gibi, Alevilik de İslamın kendisi değildir.

Alevi-Bektaşi toplumu, inancını özgürce ve ayrıntılı uygulamalarıyla yaşamak ve yüzyılların baskılarının ve gizlenmelerinin acısını çikarmak istiyorsa bu sosyo-psikolojik olgudur, uymak zorunluğu vardır; inancına yeni yakıştırmalarla yaklaşamazsınız. Çünkü bu toplum, üçüncü halife döneminden itibaren Ali ve Ehlibeytin tanrısal öz taşidığına ve soylarının kutsallığına inanarak, İslam dinini, batıni anlamda algılamış. Tarih boyu İslamı, imparatorluk yönetimlerinin resmi dini olan Ortodoks İslama aykırı ve tam muhalif biçimde yorumlarken, bir yandan da girdiği, sürgüne uğradığı ve yeraltında yaşadığı bölgelerdeki çagdasi ya da eski dinsel ve felsefi inançlardan ögeleri özümseyip zenginleştirdiği kendi farklı İslamını, önceki toplumlardan, atalarından-dedelerinden miras almışlardır. İslam tarihine birazcık olsun kafa yormadan ve Sol siyaset kuramlarını bile yanlış yorumlayarak, Alevi toplumuna “Siz İslam değilsiniz, İslamın dışında kendine özgü bir inancın mensubusunuz” demekle, onları kendinizden uzaklaştırmaktan başka hiçkimsenin bir kazancı olmaz.

Alevi-Bektaşi toplumu, “Allah-Muhammed-Ali” üçlemiyle “üçü bir nurdur, nuru vahiddir” biçiminde tanrısal birliğe inanır. Bu batıni yaklaşimıyla ulaştığı “vahdeti vücud”(İnsan-Tanrı birliği), “vahdet-i mevcut”(Doğa Tanrı birliği) inancını Cem tapınma kurumlarıyla, Sünnilik ve Şiilik (ortodoksizm) dışı bir İslamı yaşamış, yaşiyor ve yaşamak istiyorsa buna uymak zorunluğu vardır; hiç kimse, “sen inancını yanlış biliyorsun, İslamın dışındasın sen, şöylesin böylesin” diyemez. Bunu sadece düşmanları söylemiş ve söylemeyi sürdürmektedir.

Devleti yönetenler bu tehlikeli kamplaşmaya seviniyor

Aleviler arasında birliğin sağlanamaması ve özellikle “Alevilik İslamınn dışındadır” yakıştırmasının alevlenmesinin neden olduğu bu tehlikeli kamplaşma eğilimlerine en fazla sevinen Devleti yönetenler oluyor. Siz nesiniz ? Kendinizi bile tanımlayamıyorsunuz, bari biz yardım edelim diye, Diyanet’inden, Bakan’ından Başbakanı’na kadar herkes Aleviliğe bir tanım yaftası yapıştırdı. Hatta devlet kitaplar yazdırtıyor, bedeva dağıtıp, Alevilere Türk-İslam sentezci anlayışın Aleviliğini dayatıyor.
Çeliskili, yanlış bilgi, ifade ve kavramlarla kafaları karıştıran, inancımızın evrenselliğini yadsıyan, savunuyor görünümü altında sıkça “İslamın içinde oluşunu” yinelerken de, basite indirgeyen ve küçümseyici cümlelerden oluşan Alevilik tanımları düzenlemesidir bu kitaplar. Vurgulanan ise Aleviliğin, “Alevilik, Orta Asya Türk kültürünün birtakım ögelerinin, Ehlibeyt sevgisiyle bütünleşmesi sonucu oluşan ve eski Türk gelenek ve göreneklerinin canlı bir şekilde yaşatılması sürecinde ortaya çikan bir anlayıştır”biçiminde sözde Türklere özgü oluşudur.

Diyanetin uleması, İlahiyatın anlı-şanlı Prof’larına göre Alevilik, bir inanç sisteminden çok “kendisini ‘meşrep’, olarak ifade eden sosyo-kültürel bir yorum, bir kültür olgusu ve anlayıştır” ve bu kültür ve anlayıştan doğan “yaşayış biçimidir”. Geçen yıl Kasım ayının başlarında Hürriyet gazetesinde Diyanet İşleri Başkanı Prof. Dr. Ali Bardakoğlu:

“Alevilik, İslam içinde kalan kültürel ögelerin daha belirgin olduğu anlayıştır. …Alevilik daha çok bizim Anadolu coğrafyasına ait bir kültürel eğilimdir” diye demeç vermişti.

Diyanet şimdilerde bazı işbirlikçi Alevilerle, kendi seçtikleri daha çok Şii ortodoksizmine ya da Sünni tasavvıfu anlayışına yakın Alevi-Bektaşi(?) elyazmalarını yayınlama projesini uygulama hazırlığı içindedir.

Milyonlarca Alevi-Bektaşinin bağlı bulunduğu ve inandıkları herşeyi batıl ve sapkınlık gördüğü için inanç olarak kabul etmiyorlar. Anayasasında “laik ve demokratik Cumhuriyet” yazılı devletin bünyesinde teokratik ortaçağ zihniyetli bir yapılanma olan böylesine bağnaz ve katı anlayışa sahip bir Diyanet’te ne yazık ki, Alevilerin temsilini isteyenler bulunmaktadır. Yanlız bunlar mı? Alevi-Bektaşi toplumunun kendi iradesi dışında, onun temsilcisiymiş gibi Diyanetin yeni projesinde danışmanlık edenler de var. Bu arada, garip değil mi? TV’lerde Aleviliği İslam dışı ve dinsel inançtan çok kültür olarak değerlendiren bazı büyük Alevi örgüt yöneticileri ve Anadolu’ya özgü gören bazı sol yazarlar-tarihçiler resmi görüşle aynı noktada buluşuyorlar. Diyanette temsilini isteyenler de Aleviliğin ortodokslaşmasına, yani assimilasyonuna hizmet etmektedirler. Alevilerin arasında bulunan her iki görüş de Alevilik inancını yokoluşa sürüklemektedir.

Tarihsel çikis ve bazı özgün kaynaklar

Yineliyoruz: Alevilik, ne İslamın dışında ve İslamdan önce ortaya çikip İslamdan da bazı ögeler almış ayrı bir dinsel inançtır ne de dışarıdan İslam dinine girerek Batıni özellik kazanmıştır. Elbette ki Alevilik İslamın kendisi de değildir ama onun batıni yüzüdür; Kuran ayetlerinin tevili, yani içsel anlamlarını yorumlayarak büyük farklılıklar kazanmış bir İslami anlayıştır. Bölgesel değil evrensel bir gelişim göstermiştir ve Anadolu’yla da sınırlandırılamaz.

Halife Osman (644-656) döneminde gulat (taşkın/azgın ve aşirılar) adı verilen Ali tanrısallığı inancıyla başlayıp; bölgesel/tarihsel din, inanç ve felsefi akımlardan bazı ögelerle birleşme/bağdaştırma yoluyla (syncretisme) sürekli yenilenen, değişik adlarla yönetimlerin resmi dinine (Ortodoks İslama) aykırı/karşit gelişen Heterodoks akımların tamamını kapsar Alevilik.

Özellikle İmam Bakır (ö.735) ve İmam Cafer (ö.765) çevresindeki bu proto-Alevi kümeleşmelerin büyük bir bölümü, Ali-Ehlibeyt tanrısallığı, İnsan-Tanrı birliği kavramlarını, düşünce ve inançlarını Kur’an’ın batıni (ésotérique) yorumlarından çikarmislardir….

Onlarca heterodoks/batıni gruplar neo-Platoncu felsefeden, Manicheizm-Paulikienizm ve Sabeen dinsel inançlarından aldıkları ögelerden esinlenerek Kuran ayetlerini ve Peygamberin hadislerini yorumlayıp inanç ögretilerini oluşturuyorlardı…

İmam Zeynelabidin’i izleyen Hüseyin soylu İmamların katledilerek nesillerinin tüketileceğınden korkan İmam Bakır ve Cafer üs Sadık takiyeyi inançsal ilke olarak uygulamak, gerçek düşünce ve inançlarını gizlemek zorunluğu duymuşlardır. Özellikle İmam Cafer’in takiye ögretisi siyasete bulaşmamak biçiminde yorumlanarak belki daha doğrusu, öyle algılanması sağlanarak baskıcı Abbasoğulları yönetimiyle uzlaşmak hedefinde geliştirilmiş zahiri düşünceleri, bu bağlamda Kur’an/Hadis yorumları, zamanın bilgini olarak çesitli alanlarda verdiği dersler ve dinsel uygulamalarıyla Oniki İmamcı Şiiliğin kuramsal temeli atılmış. Öbür yandan onun gerçek batıni düşünce ve inançları yeraltına inmiş ve gizli proto-Alevi topluluklarından, özellikle Hattabiler, Mufaddaliler, Mubarekiler tarafından yayılmış ve geliştirilmiştir. Bu grupların inanç önderleri ve İmam Bakır ve Cafer’in (azatlı ve ögretmen-ögrenci ilişkileri içinde) çok yakınlarıydı. Abul Hattab olarak bilinen Muhammed İbn Abi Zaynab al-Asadi, Mufaddal İbn Omar al-Cufi ve Mamun al-Kaddah, her iki İmamın kendilerine gizli olarak açıkladıkları Kur’an ayetlerinin tevillerini, yani mecazi/batıni yorumlarını, dedeleri Muhammed-Ali’nin batıni düşüncelerini, derslerindeki konuşmalarını formüle edip batıniliği kurumlaştırarak Alevi tanrı anlayışı ve inanç sisteminin temellerini atan kişilerdir. Abul Khattab’ın İmam Bakır’ın son yıllarında(730’larda) yazdığı Ummu’l Kitab ve Mufaddal’ın 760’lı yıllarda hazırladığı Kitab al-Haft va’l Azillah ya da al-Sharif kitapları Alevi inancının ilk yazılı kaynaklarındandır. Ummu’l Kitab’ın 10.yüzyıl klasik Farsçası, Kitab al-Haft ise Arapça aslıyla günümüze ulaşmış ve de dünya dinsel inançlar litaretüründe yerini çoktan almıştır. Bizlerin haberimiz bile olmadığı bu yapıtlar, gerek İsmaili ve gerekse Arap (Nusayri) Alevilerinin kutsal kitaplarıdır. Yetişkin yaşta yola giren bir talib, bu kitapların içindeki inançsal bilgileri tam anlamıyla ögrenip, Cemlerin değişik aşamalarında dai’nin ya da şeyhin yüze yakın sorusunu yanıtlayamıyamadığı takdirde gerçek yol talibi olamaz…

Selçuklu ve Osmanlı Sünni yönetimlerinin kırımcıl baskılarıyla sürekli mücadele içinde bir tarih yaşamış Anadolu Alevilerinin büyük düşünür ve ozanlarının kitaplarına/risalelerine ve şiirlerine bu bilgilerden pek çogu yansımıştır. Hacı Bektaş Veli’nin Makalat’ında ve Yunus’tan başlayarak ve özellikle Kaygusuz Abdal’ın düzyazı ve şiirlerinde, Nesimi’nin Divan’ında, En başta Hatayi, Pir Sultan Kul Himmet üçlüsü olmak üzere 16.yy büyük Kızılbaş ozanlarının tümünün-Alevi-Bektaşi nefeslerinde deyişlerinde de fazlasıyla görülür sözü edilen proto-Alevi kaynaklarındaki inancımızın temel bilgileri. Sadece bunlar mı? Açınız 15.yüzyılı son yarısı ve 16. ilk çeyreginde yaşamış Alevi-Bektaşi ozan düşünürü Yemini’nin Faziletname’sini, İmam Ali’ye ilişkin tüm keramet söylenceleri bu kitaplardan aktarılarak günümüze kadar gelmiştir. Ama asıl yansımaları Buyruk metinlerinde bulmaktayız. Buyruk’taki gerek İmam Cafer Sadık’ın kendisine ait sözler, gerekse onun Ayet ve Hadis yorumları Mufaddal’ın Kitab al-Haft’dan ya da dolaylı olarak Alamut İsmaili Aleviliğinin çagdas(15.16.yy.) batıni kaynaklarından aktarılıp ve Kızılbaşlık siyaseti döneminin toplumsal koşulları içinde değerlendirilmiştir.

Yine çesitli Buyruk metinlerinde değişik biçimlerde verilen Evrenin Yaratılışı, Kırklar Meclisi ve Musahipliğe ilişkin mitolojik anlatımlar, yani göksel/doğaötesi söylenceler Ummu’l Kitab’dan alınmış; “eşitlik, özgürlük ve paylaşimcı bir düzen içinde insanların birbirlerini incitmeden yaşadıkları Rıza Kenti Ütopyasi ise doğrudan 9. yüzyılın ortalarında, Basra’da dönemin bilgin ve düşünürleri tarafından kurulmuş gizli “Saflık/Temizlik Kardeşleri” Birliği’nin hazırladığı ve İmam Cafer Sadık’ın oğlu İsmail’den yürüyen İki İmam’ın gözden geçirdikten sonra yayınlanan (dünyanın ilk ansiklopedisi) İkhvan üs Safa Risaleleri’nin “Manevi Devlet” tasarımından esinlenmedir.Bu tasarım aynı yüzyılın sonlarında Karmati Alevileri tarafından al Ahsa’da yaşama geçirilmiş ve Karmati Sosyalistik Cumhuriyeti olarak 2 yüzyıla yakın sürmüştür.

Bilindiği gibi Alevi inanç söylenceleri arasında çok önemli bir yeri olan bu göksel Kırklar Meclisi olgusu, Peygamberin İslamı yaymaya ve yaşatmaya çalistigi Mekke dönemindeki kendisine bağlı ilk kırk inananla yaptığı gizli toplantı ve tapınmaların, toplum bilincinde kutsanıp mitoslaştırılmasıdır. Bunun İlk örnegini Ummu’l Kitab’da görüyoruz; Adem yaratılmadan 324 bin yıl önce (yaratılış ötesinde) Tanrı’nın Muhammed-Ali’nin nurunu kendi nurundan yarattığı ve tahtının en yakınındaki kubbeye yerleştirdiği Ehlibeyt beşlisi dışında, onlara bağlı ve 12 nakib, 28 necib tanımlamasıyla (kırklar), 1000 renkli Beyazlık denizinde yaşayan, farklı renklerde nurdan ruhsal varlıklar olarak verilmekte. Salman, Mikdad, Abu Zer, Ammar, Cabir vb. adları göstermektedir ki bunlar, Peygambere ilk inanan gerçek Kırklardan başkası değildir. Mekke’de ilk İslam topluluğunun tapınma yeri yoktu.

Muhammed peygamber 621 yılında Medine’ye, Kırk’lardan 12’sini nakib (vekil) olarak orada dini yayma hizmeti için göndermişti. Burada ilk iş olarak tapınmalarını yapmak ve her türlü toplumsal, ekonomik ve güvenlik sorunlarını konuşmak için geniş bir avlu yaptırdı. Muhammed Mekke’den gelen tüm müslümanlarla (muhacir), bir yıl önce gönderdiği 12 kişinin Medine’de İslama çevirdigi yerlileri (ensar) burada kardeşleştirdi. Bu kardeşlik, ünlü “Medine Vesikası”nın ikinci maddesiyle, tarihe mal olmuştur. Demekki asıl zorunlu, yani farz olan, yazıya geçirilmiş bulunan tapınma “kardeşlik”, yani Musahip tutmaktı. Bu kardeşlik, Medine toplumunun sosyo-ekonomik koşullarında, tapınma törenlerinin bir parçası olarak, ortak çalisip, kazancı ortaklaşa kullanmak temelinde ömür boyu ailecek sürdürülecek yol ve inanç kardeşliğiydi.

Ortodoks tarihçilerin “Muahat Akdi” (Kardeşlik Anlaşması) adını verdikleri bu tören, Alevi toplu tapınması Görgü Cemi’nin en önemli kurumu Müsahipliğin kökenidir ve kesintisiz aynı ilkeler bağlamında “ikrar verme, yola girme ya da yolkardeşi olma” ritüelleriyle günümüze değin sürmüştür. Her ne hikmetse ortodoks İslam bilginleri, Muhammed Peygamberin her önemli kararı ve eylemini Tanrı’dan aldığı ayetlere bağlarken bu çok önemli ritüeli sadece bir andlaşma maddesi olarak değerlendiriyorlar. Oysa bu ritüeller İslama giriş, aydınlatıcı din kurucusunun huzurunda, ikrar verme/bağlanma/andiçme töreniydi ve aynı zamanda bir çesit mal ve can ortaklığında güvenceye alınmış, toplumsal ve ekonomik bağlamda kurumlaştırılmış olduğu kadar inanç ve yol kardeşliğidir.

Peygamberin Hakka yürümesiyle (Kırklar) Meclis düzeni ve kardeşlik esasına dayanan İslamın toplumcu yönetimi, bu düzeni sürdürebilecek tek kişi Kırklar’ın başi olan Ali uzaklaştırılınca toptan yıkıldı. İslam özünden koparılarak iktidardaki kabile ve kişilerin çikarlarina hizmet eden din niteliğine sokuldu. Arkasından baskıcı Hanedan imparatorluklarının yönetim dini oldu…

İslam tarihi boyunca tüm (heterodoks) Alevi inançlı halk hareketleri, büyük başkaldırıların çogu (görünüşteki çikislari ne olursa olsun) bu ilk ve gerçek İslamın yarattığı (sınıfsız) toplumcu düzeninin özlemi ve uygulanması girişimleridir. Ortodoks İslam bilginlerinin döneme asr-ı saadet diyerek özellikle ilk üç halifeyi de içine almaları doğru değildir. Zaten İslamı bozan, yönetimin çikarlarina ilk alet eden onlar olmuştur. Oysa bu kişiler tarihsel olarak ilk Kırklar Meclisinin üyelerdir ve 616 yılında Kırklar’ın Ömer bin Khattab’ın İslama girişiyle tamamlandığı İbn Hişam’ın Siyar-ı Nebi’sinde(s.159,190) ve hem de İkhvan as Safa (Risale IV, Bölüm 16))da yazılıdır. Ayrıca İkrar verip musahip de tutmuşlardır. Ancak bu kişiler ikrarlarını bozmuş ve dinin kurucucusu Muhammed’e ihanet ederek gerçek İslamın niteliklerini değiştirmişlerdir. Abdullah İbn Saba’nın önderlik ettiği, Kırklar’dan Salmanı-ı Farisi, Abu Zar, Mikdad, Ammar, Cabir gibi sadık sahabilerin desteklediği bir halk ihtilaliyle Halife Osman’ı ortadan kaldırarak başa geçirdikleri İmam Ali ise, buna karşilık beş yıl içinde, Cihad adı altında özellikle Halife Ömer’le başlayan İslam yayılmacılığından elde edilen büyük ganimetlerle aşirı derecede zenginleşen Umeyed askeri aristokrasi ve diğer çikar grupları tarafından yokedildi. Kolayni (ö.940) Usul-u Kafi eserinden Beşinci İmam Muhammed Bakır’ın ismini verdiğimiz Kırklar üyesi sadık sahabiler dışında, Peygamberin diğer bütün sahabilerinin ona ihanet ettiğine dair söylediklerini okuyabilirsiniz.

İşte kökeni bu erken heterodoks akımlara uzanan, onların batıni inançlarından kaynaklanan, Anadolu’da yaşayan Alevilik-Bektaşilik, Ortodoks İslam (Sünni ve Şii) inancına aykırı bir Tanrı ve tapınma anlayışına sahiptir. 1240 yılında kırımla sonuçlanan büyük Babai halk hareketinden sonra Batıni İslamı Anadolu’nun tarihsel, toplumsal ve kültürel koşullarına uyumsatan ve onlardan aldığı ögelerle yoğurup Anadolu’da yaşamakta olan Aleviliğin kurallarını belirleyerek inançsal birliği sağlayan zamanın İmamı(önderi) ve büyük batıni Dai’si Hünkar Hacı Bektaş Veli’dir. İkincisi 16. yüzyılda Kızılbaş devrimiyle gerçekleşmiştir. Alevi-Bektaşi Cem ve erkanlarının günümüze ulaşan uygulanmakta olan ritüellerinin çogu, Anadolu Aleviliğinin 16.yüzyılda yarattığı büyük Kızılbaşlık-Safevi siyasetinin ürünü olan İmam Cafer Sadık Buyruğu kitabında biçimlendirilip dönemin toplumsal ve siyasal koşullarına uygun olarak bazı genel kurallar (adab erkan) çerçevesine sokulmuştur. Halkın arasındaki deyimle “başimız Buyruk”a bağlanmıştır. Bu inançsal ilkeler, yani “edeb-erkan” ve bilgiler, büyük Alevi-Kızılbaş ozanları tarafından, düvazimam ve semah nefeslerinde, deyişlerde, miraçnamelerde ve keramet söylencelerini anlatan destanlarda en ince ayrıntılarına dek işlenerek günümüze ulaşmıştır…

Yalnız Anadolu Alevi-Bektaşileri değil, Irak’ta Sarılılar-Kakailer, Şebekler, Acvanlar-İbrahimi adlarıyla yaşamakta olan Alevi Türkmenler de Buyruk’a bağlılar ve ellerinde Azeri Türkçesiyle yazılmış en eski Buyruk metinleri bulunmakta (bu nüshalardan biri Manakib al-Awliya wa’l Buyruk adıyla Bagdad’da Iraki Museum, Turcomam MS 1470/1’de kayıtlıdır. ) ve Hacı Bektaş Veli evliyalar kutbu olarak saygı görmekte, Hatayi’nin Pir Sultan’ın ve diğer Kızılbaş ozanlarımızın yol ilkelerini anlatan bu nefesleri sadece saz/tar eşliğinde söylenmez, aynı zamanda ayet ve dualar/ gübenk olarak Cemlerde okunup yorumlanmaktadır. Aynı şekilde İran’daki Ali İlahici ya da Ehl-i Hakkcı’lar Hacı Bektaş Veli’yi, Ali’nin tanrısal mazharı gördükleri büyük evliya Sultan Sahak’la eşleştirmekte; hatta Safevi sufi tarikatının kurucusu Şeyh Safiyuddin’e, Gilanlı mürşidi Şeyh Zahid kendisine Şeyhlik beratı vermeden önce, onu iki kez dergahına göndererek Sultan Sahak’ın sınavından geçirttiği anlatılmaktadır. (Matti Moosa, Extremist Shiites-The Ghulat Sects, Syracuse University Press, New York, 1988) Başlangıçtan beri kısaca vurgulamaya çalistigimiz tarihsel çikis ve inançsal kökenleriyle birlikte bu ilişkileri araştırıp sorgulamadan Aleviliğin İslam dışı ya da sadece Anadoluya özgü bir inanç biçimi olduğunu iddia etmek sadece aymazlıktır.

Sonuç Olarak

Batıni İslam olarak Alevi-Bektaşi inancında Muhammed rehber, mürşid Ali’dir ve Muhammed’in rehberliğinde Ali’ye varılır; bu demektir ki Muhammed’i tanımadan Ali’ye varamaz ve Ali sırrına eremezsin. Allah-Muhammed-Ali üçleminde vahdede (Birlik) ulaşilır. Alevi inanç anlayışında Muhammed zahiri (açıklığı, biçimsel tapınmaları), Ali batını (gizli tapınmayı; yani ‘ölmeden önce ölme, ahiret hesabını burada görme; benliği öldürerek özünü tanıma ve el ele, el Hakk’a-hakikata ulaşmayı) temsil eder. Ali’den sonra ikinci büyük batıni üstad İmam Cafer Sadık’tır. Alevilerin batıni tapınmaları Görgü Cemlerindeki adab-erkandır; cemlerde yapılan “Ali meydanında malı-varlığı ortaya koyup; malı mala, canı cana katma” törenleridir.

Alevi toplu tapınmasına “Hak cemi” denildiği gibi, pir huzuru da “Hak katı” ile eşleştiriliyor. Alevi-Bektaşi inancında “ikrar verip nasip alma, musahip tutma” töreni, aynı zamanda bir “miraç” (Tanrı’yla buluşma) olarak değerlendirilir. Pir-mürşit huzuru, “Hakk katı” olduğu gibi İmam Cafer-i Sadık Buyruğu’na göre, pirlerinin, mürşitlerinin evi, Mekkeleridir. Onları ziyaret edenler, binbir kere hacı ve gazi olurlar ve günahlarından kurtulup, masum-u pak olurlar. Zaten Buyruk, Cem’i de büyüğün-küçüğün, güzelin-çirkinin birbirine eşit sayıldığı, kimsenin kimseden üstün olmadığı cennet olarak tanımlamaktadır. Cem’in müminleri melek, Müslimleri (bacılar) huridirler. Böyle bir ortama giren musahip çiftler, benliğini öldürmüs, bireysel çikarlarindan, kendi nefsinden uzaklaşmış bir can bir vücut olarak bu Tanrısal ortamda yeniden doğmuşlardır. Bu ortamda ben–sen, biz–siz kalkmış; herkes var, hepimiz varız. Alevilik İslam ortodoksizmini oluşturan Sünnilik ve Şiiliğin dışında bir İslami inanç sistemidir. Sürekli vurgulanması gereken gerçek budur.

İslamın toplumsal tasarımı, Peygamber’in ölümünü izleyen birkaç yıl içerisinde sıkıntıya girdi. Halifeliğin ilk yıllarında İslamın yayılma sınırlarının hızlı bir biçimde genişlemesiyle, çesitli güçlerde çikar çevreleri artmaya başladı. Karşilıklı danışma tartışma üzerindeki vurgusuyla,  İslam toplumunun demokratik ruhu zayıflatılmaya başladı; yolsuzluk ve zorbalık (baskıcı yönetim) alabildiğine arttı kaldırdı.  
Kutsal Peygamber’in, Abuzer Gaffar gibi sahabileri bu duruma karşı çikti; servet biriktiren ve yönetim erkini kendi ellerinde toplamaya çalisanlari uyardı.  Fakat Gaffari uyarılarında başarısız oldu ve kendisi Rabza çölünde, terkedilmiş olarak öldü. İslam’da hanedan yönetimine yer yoktu, ancak Peygamber’in ölümünün henüz otuz yılı içindeyken bir hanedan (Emevi sülalesi İ.K.) yönetimi biçimi doğmuştur.
İslam tarihinde ilk monarch (Monarkhos/s: Yönetim erkini tek elde toplayan, kral, hükümdar, padişah vb. İ.K.) Muaviye’in oğlu Yezid oldu. İslami değerlere derinden bağlanmış olan Müslümanlar bu gelişmeden incindiler. Fakat bütün diğer hükümdarlar gibi, Yezid karşi çikislara karşi acımasız baskılara başvurdu.

Küfe kenti, Yezid’e karşı direnişin ana merkeziydi. Bu kentte, fethedilen ülkelerden gelmiş Arap olmayan büyük bir nüfus vardı. Her ne kadar İslam, insanlar arasından her türlü ayırımcılığı kaldırmışsa da, Arapların çogu kendi ayrıcalıklarından vazgeçmeğe hazır değillerdi. Kendileri ile İslamı kabul etmiş Arap olmayanlar arasında, onlara Arapların köleleri (mevali) gibi bakarak ayırım gözetmeğe başladılar. İslam dinini kabul etmiş, adalet beklemekte olan bu insanların kendileri de karşi ayrımcılığı hissettiler ve çok geçmeden aralarında derin bir huzursuzluk, kargaşa yayıldı.

Küfe aynı zamanda, Peygamber’in damadı Hz. Ali’nin yandaşları  Aleviler’in (Alids)  merkeziydi.  Hz. Ali, halife olduğu zaman  Küfe’yi başkent yapmış ve burada, tıpkı Peygamber gibi, tam anlamıyla adaleti uygulamış olduğundan dolayı,  destek için onu  ve ailesini arayan Arap olmayan halka merkez görünümü kazanmıştı.
Kuran’a ilişkin öğretilerin hoşgörü gösterdiği-temsil ettiği herşeyi ortadan kaldırmakla meşgul olan ahlaksız ve zorba Yezid’e karşi ikendilerine önderlik yapması için, Ali’nin yaşayan oğlu ve ardılı İmam Hüseyin’i çagiran Küfe halk oldu.
Yezid bütün Müslümanların görebildiği gibi, İslam devrimini ve onun adaletli bir toplum öngörüsünü baltalayarak,  geriye çeviren bir karşi-devrimciydi.
İmam Huseyin, doğallıkla Yezid’i, İslam dünyasını yönetecek bir halife olarak kabul etmeyi reddetti. O, İslam dünyasının ruhuna karşi harekete geçen, kardeşi İmam Hasan ile Muaviye arasında yapılan andlaşmaya, yani  Muaviye’nın ölümünden sonra Halifeliğin halka (halkın arzusuna) bırakılacağı maddesine aykırı hareket eden bir  gasıpçı, bir zorba olarak gördü Yezid’i. İşte bunun için İmam Hüseyin, Yezid’e karşi mücadelelerinde Küfe halkına önderlik etmeye razı oldu
Olayların bu biçime dönüşüne öfkelenen Yezid, Küfe’nin sevilen valisini alarak, yerine İbn-i Ziyad adında zalim birini atadı.  İmam Hüseyin’i Küfe yolundayken  kuşatıp, ya onu zorla teslim alması ya da öldürmesi için askeri birlikler gönderdi. İmam ve yanındakiler Kerbala’da kuşatıldı ve üç gün(?) boyunca sudan ve yiyecekten yoksun bırakıldılar. Hicretin 61.yılında Muharrem’in onuncu günü  İmam ve 72 yandaşi Yezid’in kuvvetleri tarafından katledilmişlerdi.
Hüseyin, İslam devriminin ana ilkeleri olan  adalet ve eşitliği savunurken yaşamını verdi. O, İslamın ilk ve en büyük şehididir, Şehid-i Azam’dır Hüseyin.  Müslümanlar  1400 yıldır, her  Muharrem ayında, onun yiğitlik ve dürüstlüğünü-adalet düşüncesini anarak, takdir ve övgülerini sunmaktadırlar.  
(İngilizceden çeviren: İsmail Kaygusuz)

Peygamber hicretten on yıl sonra  yakın yoldaşlarına (sahabilere), farklı bölgelerdeki bütün insanları son haccında kendisine katılmaya çağırmalarını buyurdu. O bu hac esnasında, haccın doğru olarak ve birleştirilmiş biçimde nasıl düzenleneceğini ögretti. İlk kez Müslümanlar çok büyük bir kalabalık halinde önderleri Tanrının Peygamberinin huzurunda toplandılar. Mekke yolunda Peygamberin peşinde yetmiş binden fazla insan vardı. Zilhicce ayının dördüncü günü  yüzbinden fazla üslüman Mekke’ye girdi.

18 Zilhicce’de (Dhul-Hajjah) son Haccını (Hajjatul-Widaa) tamamladıktan sonra, Peygamber  Mekke’den edine’ye doğru hareket etti. O ve peşindeki kalabalık (bugünkü  Cuhfah adlı yerin yakınında bulunan) Ghadir Khum  denilen yere ulaştı. Burası değişik eyaletlerden gelen halkın birbiriyle vedalaşip, farklı yollardan evlerine gittikleri bir buluşma yeri ve dört yolağzıydı. Aşağıdaki ayet burada Peygambere indi:

“Ey Tanrının Elçisi! Rabbin tarafından sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmaz, bildirisini sunmaz isen, elçilik görevini yapmamış olursun. Tanrı seni insanlardan koruyacaktır. Tanrı gerçekten kafirler-inançsızlar topluluğuna yolgöstericilik yapmaz” (Kuran 5, 67).

Ghadir Khum’da Peygamberin konuşmasından önce bu ayetin indiğini doğrulayan  Sünni referanslardan bazıları şunlardır:

(1) Fakhr al-Razi, Tafsir al-Kabir, vo12, s. 49-50; Ibn Abbas, al-Bara Ibn Azib, and Muhammad Ibn Ali tarafından anlatılanlar  ve Kuran (5, 67) ayetinin yorumunda .
(2) al-Wahidi,Asbab al-Nuzool,s.50;Kuran ve Hadis otoriteleri Atiyyah ve Abu Sa’id al Khudri’nin rivayetleri   
(3) al-Hafiz Abu Nu’aym, Nuzul al-Quran; Abu Sa’id Khudri ve Abu Rafi’ninrivayetlerinden aktarma.
(4) Ibn Sabbagh al-Maliki al-Makki, al-Fusool al Muhimmah,s.24
(5) al-Hafiz al-Suyuti, Durr al-Manthur; Kuran 5,67(ayetinin)yorumu
(6) al-Shawkani,Fathulr; Kuran 5,67(ayetinin)yorumu
(7) Hasan Khan,  Fathul Bayanr; Kuran 5,67(ayetinin)yorumu
(8) Shaykh Muhi al-Din al-Nawawir; Kuran 5,67(ayetinin)yorumu
(9) Noor al-Din al-Halabi,  al-Sirah al-Halabiyah vol.3, s.301
(10) al-Ayni,Umdatul Qari fi Sharh Sahih al-Bukhari,
(11) Tafsir al-Nisaboori, vol. 6,s.194
(12) Ibn Mardaway ve daha birçokları…

II. a Ghadir Khum Söylevine  giriş ve Ehlibeyt ve Ali hakkında bazı Hadisler

Aldığı ayet üzerine Peygamber, oldukça sıcak olan Ghadir Khum vahasında durdu. Yola çikmis olan bütün insanların hemen geri gelmesi için haber saldı ve geride kalan bütün hacılar ulaşincaya dek bekledi; herkes geldi ve biraraya toplandılar.  Muhammed Salman’a kaya parçaları ve deve semerleri kullanarak yüksekçe bir minber (kürsü) yapmasını buyurdu. Ancak böyle bir yerden duyurusunu yapabilirdi. İlk inen ayeti bildirdiğinde ögle saatiydi ve o vadinin içi aşirı sıcaktı. Bunun için insanlar giysilerini ayaklarına bacaklarına sararak, kaya parçaları üzerindeki semerlerden minberin çevresinde oturuyorlardı.
O gün Tanrının elçisi, üç saati minberde olmak üzere tam beş saatini konuşmakla harcadı. Kur’an’dan yaklaşik 100 ayet okudu ve yetmiş üç kere de hatırlatma yaptı ve insanları işleri ve geleceklerine ilişkin olarak ikaz etti. Sonra onlara uzun bir söylev verdi. Sünni hadisçiler tarafından da genişçe nakledilmiş olan söylevinden aşağıdaki birkaç kısa paragrafın arkasından daha büyük bir bölüm verilecektir.Ve Tanrının elçisi şöyle başladı konuşmasına:

“Tanrı tarafından çagrilacagim ve benim bu çagriyi yanıtlayacağı vaktin yakın olduğu görülüyor. Sizin için iki değerli şey bırakıyorum ve eğer bunların ikisine sıkı yapışırsanız, benden sonra asla yolunuzu şaşirmazsınız. Bunlardan biri Allahın kitabı Kuran, diğeri ise benim soyumu sürdürecek olan Ehlibeyt’im.  Bu ikisi birbirinden asla ayrılmayacaktır taki onlar cennetteki havuzun başinda benim yanıma gelinceye kadar.”

Sonra Peygamber sordu : “Onların kendileri üzerinde olduğundan daha  fazla inananlar üzerinde benim hakkım yok mudur” Kalabalık bağırark yanıtladı : “Evet, ya Resulullah!” Bunun üzerine Peygamber, Ali’nin elinden tutup havaya kaldırdı ve “ben dedi, herkimin mevlası, efendisi-önderi isem, Ali de onun önderi efendisidir. Ey Tanrım, onu sevenleri sev,  ona düşman olanlara düşman ol!”
Bunları anlatan Sünni referans kaynaklardan bazıları:

(1) Sahih Tirmidhi, v2, s.298, v5,s.p.63
(2) Sunan Ibn Maja, v1,s. 12,43
(3) al-Nisa’i, Khasa’is, s. 4,21
(4) al-Hakim, al-Mustadrak, v2, s129, v3, s. 109-110,116,371
(5) Musnad Ahmad Ibn Hanbal, v1,s, 84,118,119,152,330, v4, s. 281,368,370,
372,378, v5, s. 35,347,358,361,366,419 (zincirleme 40 raviden(rivayetçiden)
(6) Ahmad Hanbal,Fada’il al-Sahaba, v2,s. 563,572
(7) Majma’ al-Zawa’id, by al-Haythami, v9, p103 (from several transmitters)
(8) Tafsir al-Kabir, by Fakhr al-Razi, v12, pp 49-50
(9) Tafsir al-Durr al-Manthur, by al-Hafiz Jalaluddin al-Suyuti, v3, p19
(10) Tarikh al-Khulafa, by al-Suyuti, pp 169,173
(11) al-Bidayah wal-Nihayah, by Ibn Kathir, v3, p213, v5, p208
(12) Usdul Ghabah, by Ibn Athir, v4, p114
(13) Mushkil al-Athar, by al-Tahawi, v2, pp 307-308
(14) Habib al-Siyar, by Mir Khand, v1, part 3, p144
(15) Sawaiq al-Muhriqah, by Ibn Hajar al-Haythami, p26
(16) al-Isabah, by Ibn Hajar al-Asqalani, v2, p509; v1, part1, p319,
v2, part1, p57, v3, part1, p29, v4, part 1, pp 14,16,143
(17) Tabarani, who narrated from companions such as Ibn Umar, Malik Ibn
al-Hawirath, Habashi Ibn Junadah, Jari, Sa’d Ibn Abi Waqqas,
Anas Ibn Malik, Ibn Abbas, Amarah,Buraydah,…
(18) Tarikh, by al-Khatib Baghdadi, v8, p290
(19) Hilyatul Awliya’, by al-Hafiz Abu Nu’aym, v4, p23, v5, pp26-27
(20) al-Istiab, by Ibn Abd al-Barr, Chapter of word "ayn" (Ali), v2, p462
(21) Kanzul Ummal, by al-Muttaqi al-Hindi, v6, pp 154,397
(22) al-Mirqat, v5, p568
(23) al-Riyad al-Nadirah, by al-Muhib al-Tabari, v2, p172
(24) Dhaka’ir al-Uqba, by al-Muhib al-Tabari, p68
(25) Faydh al-Qadir, by al-Manawi, v6, p217
(26) Yanabi’ al-Mawaddah, by al-Qudoozi al-Hanafi, p297

Muhammed’in konuşmasının bitirmesinden hemen sonra bir  Kuran ayeti indi:

“Bugün dininizi mükemmel kıldım ve sizin üzerinizde cömertliğimi, ödülümü tamamladım. Dininizin İslam olmasından tatmin oldum.”  (Kuran 5:3)

Bu ayetin  Ghadir Khum’da Muhammed’in konuşmasının bitişinden sonra indiğini açıklayan Sünni kaynaklardan bazıları:

(1) al-Durr al-Manthur, by al-Hafiz Jalaluddin al-Suyuti, v3, p19
(2) Tarikh, by Khatib al-Baghdadi, v8, pp 290,596  from Abu Hurayra
(3) Manaqaib, by Ibn Maghazali, p19
(4) History of Damascus, Ibn Asakir, v2, p75
(5) al-Itqan, by al-Suyuti, v1, p13
(6) Manaqib, by Khawarazmi al-Hanfi, p80
(7) al-Bidayah wal-Nihayah, by Ibn Kathir, v3, p213
(8) Yanabi’ al-Mawaddah, by al-Qudoozi al-Hanafi, p115
(9) al-Hafiz Abu Nu’aym, Nuzul al-Quran; Abu Sa’id Khudri’den rivayet  

Yukarıdaki ayet açıkça belirtmektedir ki İslam, Peygamberden sonra önderlik sorunu açıklığa kavuşturulmadan tamamlanmamış ve dinin tamamlanması-olgunlaşması Peygamberin kendisine ardıl-halef(ataması) duyurusuna bağlı kılınmıştı.

II. b Bağlılık (Biad) Andı

Konuşmadan sonra Tanrının elçisi herkesten Ali’ye bağlılık yemini istedi ve onu (Ali’yi) kutladı. Ona bağlılık andı yapanlar arasında Ebubekir, Omer ve Osman da bulunuyordu. Ebubekir ve Ömer’in Ali’ye biat ettikten sonra, “Aferin sana ya Abi Talip’in oğlu! Bu gün, bütün erkek ve kadın tüm inananların mevlası (efendisi-önderi) oldun” diyerek onu kutladıkları anlatılır.  Ghadir günüde Ali’ye bağlılık yemini olayın, anlatan bazı Sünni kaynaklar:

(1) Musnad Ahmad Ibn Hanbal, v4, p281
(2) Tafsir al-Kabir, by Fakhr al-Razi, v12, pp 49-50
(3) Mishkat al-Masabih, by al-Khatib al-Tabrizi, p557
(4) Habib al-Siyar, by Mir Khand, v1, part3, p144
(5) Kitabul Wilayah, by Ibn Jarir al-Tabari
(6) al-Musannaf, by Ibn Abi Shaybah
(7) al-Musnad, by Abu Ya’ala
(8) Hadith al-Wilayah, by Ahmad Ibn `Uqdah
(9) Tarikh, by Khatib al-Baghdadi, v8, pp 290,596  from Abu Hurayra

II. c Ghadir Khum’da toplanan insanların sayısı ve tanıklıkları üzerine

Anlatıcıların dilleri  ve zaman aşimı aracılığıyla artan bir saygınlığın bu gelenekle birleştirilmesi Tanrının iradesiydi. Öyle ki, yolgösterici İmam(Ali) için  ayakta dimdik duran bir kanıt vardır.  Tanrı Peygamberine, kalabalık toplandığı zaman halka bir bildirimde (tebliğde) bulunmasını buyurmuştu. Böylece oradaki herkes geleneğin anlatıcıları oldu. O esnada kalabalığın sayısı yüzbini geçmişti. 

Zaid İbn Arqam’ın rivayeti: “Abu al-Tufail dedi ki : ‘Bunu Tanrının elçisinden duydum ve orada kimse yoktu ki kendi gözleriyle onu (Muhammed’in Ali’yi ardıl atama olayını)  görmesin, kendi kulaklarıyla  işitmesin”

Diğer birkaç Sünni kaynak:
(1) al-Nisa’i, al-Khasa’is, , s.21;
(2) al-Dhahabi said it is sahih (authentic), as said in:
(3) History of Ibn Kathir, v5, s.208

Rivayet edilir ki, orada “Tanrının  Elçisi sesini yükselterek çagri yaptı-duyurdu”.(Sunni yazar  al-Khawarizmi, Manaqib al-Khawarizmi, s. 94)

Yine bir başka  Sünni yazar İbn al-Jawzi, Manaqib’inde, “Peygamberle birlikte sahabilerden, Mekke ve Medine civarında oturmakta olan Araplardan yüz-yüzyirmi kişi vardı. Onlar  Veda Haccında bulunan insanlardı ve onlar bu konuşmayı işittiler”diye yazmaktadır.  

Bazı Sünni yorumcular, Maaric Suresinin ilk üç ayetinin (Kuran 70, 1-3) Peygamber’in Veda Haccından dönüşü, Mekke’den Medine’ye gelişinden sonra bir tartışma çiktigi zaman Peygambere indiğini ileri sürmektedir.

Tanrının Elçisi Ghadir Khum’da halkı toplayıp Ali’yi onlara tanıttıktan sonra  yukarıda belirttiğimiz üzere “ben kimin efendisiysem, Ali de onun (Mevlası) efendisidir” diye buyurmuştu.  Haber hemen kent ve kırsal bölgelerde çabucak yayıldı. Harith Ibn Nu’man al-Fahri ( diğer bir söylentiye göre Nadhr Ibn Harith) bunu ögrenir ögrenmez, devesine atlayıp Medine’ye geldi ve Tanrının Elçisinin huzuruna çikip şöyle konuştu:  “Bize Allah’tan başka tapılacak Tanrı olmadığına ve  senin Tanrının elçisi olduğuna inanmamızı buyurdun ve biz kabul ettik.  Bize hergün beş kez dua etmemizi  Ramazam ayında oruç tutmamızı buyurdun boyun eğdik. Sonra Mekke’ye Hac yapmaya gitmemizi söyledin onu da kabullendik. Fakat, sen bütün bunlarla yetinmedin (tatmin olmadın). Şimdi kuzenin Ali’i kendi elinle tutup kaldırdın, ‘ben kimin Mevlasıysam, Ali onun da Mevlasıdır’ deyip efendimiz olarak onu bize zorla kabul ettiriyorsunuz. Bu zorunlu yük de Tanrıdan mı yoksa senden mi geliyor?” Peygamber bu soruya kısaca şu yanıdı verdi:

“Vallahi sadece Tanrının buyruğudur; Esirgeyen Bağışlayan Allahtan geliyor bu”.

Bunu işiten Harith (Haris) dişi devesine doğru ilerlerken kendi kendisine söyleniyordu:

“Ey Tanrı, eğer Muhammed’in söylediği doğruysa, o zaman gökten bir taş fırlat üzerimize ve bizi şiddetli acı ve işkence altına koy!”. Bütün noksanlıkların üstünde olduğuna inanılan Allah, onun kafası üzerine gökten bir taş fırlattı, taş vücudunun içine girip bedeninin altından çikti ve onu cansız bıraktı. Bu olay üzerine Tanrı aşağıdaki ayeti indirdi:

“Bir inkarcı (gökten) düşecek bir ceza istedi. İnanmıyanlar için onu savacak hiçbirşey yoktur. Çünkü o(ceza), yücelik derecelerinin tek sahibi Tanrıdan gelmektedir.” (Kuran, 70, 1-3)

Olay ve ayetin yorumuna ilişkin Sunni kaynaklar:

(1) Tafsir al-Tha’labi, by Is’haq al-Tha’labi, commentary of verse 70:1-3
from two chain of narrators.
(2) Noor al-Absar, by Shablanji, p4
(3) al-Fusool al-Muhimmah, by Ibn Sabbagh al-Maliki al-Makki, p25
(4) al-Sirah al-Halabiyah, by Noor al-Din al-Halabi, v2, p214
(5) Arjah al-Matalib
(6) Nazhat al-Mujalis from al-Qurtubi

İmam Ali, kişisel olarak, Ghadir Khum olayına ve Tanrının Elçisinin hadislerine bizzat tanık olan bazı kişilere kendisi kişisel anımsatma yapmıştır. Bu anımsatma olaylarından bazıları şunlardır:

– Osman’ın Seçimi-Şura Gününde
-Osman’ın yönetim dönemi boyunca
– Rabbah Günü (656 yılında, içlerinden onikisinin Bedr savaşçiları olan 24 sahabinin  birinci elden Peygamberin hadislerini işittikleri ve onu dinledklerine dair toplanıp yemin ettkleri gün),
-Camel savaşında (657) Talha’ya anımsatması
– Dokuz tanığın dinlendiği (tanıklık ettiği) Atlılar Günü

Ali’nin Camel savaşı anımsatması hakkında al-Hakim, Ahmed İbn Hanbal ve diğer bazı Sünni yazarların tanıklardan naklettikleri  ortak bilgiler:

“Camel savaşında biz Ali’nin tarafındaydık. Savaş başlamadan önce  Ali Talha ile konuşmak için haber gönderdi. Talha öne doğru ilerledi. Ali ona yaklaşarak şunları söyledi: ‘Allahın rızası için senden rica ediyorum; Peygamberin, ‘ben kimin Mevlası isem, Ali onun da Mevlasıdır. Tanrım, onu seveni sev, ona herkim düşmanlık ederse ona düşman ol’ dediğini işitedin mi?’ Talha  ‘evet, işittim’ diye yanıtladı. Bu kez  Ali ona sordu: ‘Öyleyse benimle niçin savaşmak istiyorsun?”

Olayı anlatan Sünni kaynaklar:

(1)  al-Mustadrak, by al-Hakim, v3, pp 169,371
(2)  Musnad Ahmad Ibn Hanbal, on the authority of Ilyas al-Dhabbi
(3)  Muruj al-Dhahab, by al-Mas’udi, v4, p321
(4)  Majma’ al-Zawa’id, by al-Haythami, v9, p107

Ahmad İbn Hanbal’ın Musnad’ında şunlar kayıtlıdır:

“Abu Tufayl anlatmıştı: Hicretin 35.yılında (656) Ali, halkı Rahbah düzlüğünde topladı ve orada mevcut, Tanrının Elçisinin Ghadir Khum duyurusunu işitmiş olan  her erkek Müslümandan ayağa kalkıp, Allahın adına  Ghadir Gününde Peygamberden işittiklerinin tanıklığını yapmasını rica etti. Bunun üzerine otuz kişi ayağa kalktı ve Peygamberin Ali’nin elinden tutarak kalabalığa doğru, ‘Yaşamları(na önderlik ettiğim) üzerinde büyük yetkiye sahip olduğum bana inanan herkesin üzerinde Ali en büyük otoriteye (yetkiye) sahiptir. Tanrım, onu seveni sev ve ona düşmanlık edene düşman ol!’diye  seslendi dediler ve tanıklık etti. Abu Tufayl, Ali’nin Rahbah ovasında, hadislere  itaat etmemiş olan Müslüman kitlelere bıraktığı şeyin , büyük bir zihinsel kışkırtma ifadesi olduğunu söylemektedir. Bundan dolayı o Zaid İbn Arqam’ı çagirip,  Ali’den ne işittiğini sormuş. Zaid de, bizzat kendisi  Peygamberin bu sözleri söylerken dinlediği için hakkında herhangibir onun hakkında kuşku  duymadığını  kendisine anlatmıştır.”

Sünni Hanbeli mezhebinin kurucusu Ahmad İbn Hanbal Musnad yapıtında Rahbah yeminini bir başka tanıkla anlatnayı sürdürmektedir:

“Abd al-Rahman İbn Abu Laylah anlattı: Ali’nin Rahbah ovasında halk yeminini yönetmesine tanıklık ettim. Ali,  ‘Ghadir gününde Peygamberin ‘ben kimin mevlası isem Ali onunn da mevlasıdır’ sözünü işitenler Allah rızası için kalkıp tanıklık yapmasını, göz tanığı olmayanların ise ayağa kalkmamasını  rica ediyorum’ dedi.Bunun üzerine Bedr savaşina katılmış oniki  kişi ayağa kalktı. Olay belleğimde hala  tazeliğini koruyor.”

Al-Nisa’i de (Khasa’is, s. 21,103) yukarıda adları geçen  Umayah Ibn Sa’d, Zaid Ibn Yathigh, ve Sa’id Ibn Wahab’ın söylediklerine benzer bilgiler vermektedir. Ek olarak şu olayı anlatıyor:

“ Tanıklardan biri olan Anas ayağa kalkmıyor: Ali, Anas’a  ‘Peygamberi Ghadir gününde dinlediğin halde neden ayağa kalkmadın?’ diye sorduğu zaman o, ‘ya inananların Emiri, çok yaşlandım, hatırlamıyorum’ yanıdını verdi. Bunun üzerine Ali, ‘eğer gerçeği kendine saklamak, gizlemek niyetindeysen, Allah seni, türbanınla kapatılmayacak beyaz bir benekle seni (cüzzamla) damgalasın, dedi. Anas oradan ayrılmadan önce yüzünde bir kocaman beyaz benek kabardı, cüzzam oldu.   Anas ondan sonra, ‘Allahın en doğru kulunun lanetin altındayım’der dururdu.”

Olayla ilgili başvurulacak diğer Sunni kaynaklar:

(1) Ibn Qutaybah, al-Ma’arif, s.1;özürlüler arasındaki Anas’ın öyküsüne gelince..
(2) Ahmad Ibn Hanbal, Musnad Vol.1, s.199; yukarıdaki anekdotu şu sözlerlekanıtlar: “Ali’nin lanetine uğrayan üç kişi dışında herkes ayağa kalktı”
(3) Abu Nu’aym, Hilyatul Awliya,Vol.v5, s.27

II. d  Peygamber’in Ghadir Khum Konuşması ve bazı diyaloglar

Tanrının Elçisi dedi ki:

“Övgüler Tanrıya  aittir. Biz O’na inanır ve O’ndan yardım dileriz, O’na güveniriz. Ruhlarımızı kötülükten ve işlerimizi (amellerimizi) günahlardan korumak için O’na sığınırız.  Gerçekten, Tanrının yalnızbaşina bıraktığı bir kimse için yolgösterici yoktur ve Tanrının yolgöstermiş olduğu bir adamı da  hiçkimse yoldan saptıramaz.”

“Ey Ahali! Biliniz ki, birkaç kere Cebrail indi ve bana esirgeyen ve bağışlayan ulu Tanrıdan bana bir buyruk getirdi; bu yerde durmam ve size bildirmem gerekiyor. İşte böyle, (Tanrı tarafından) çagrilacagim zaman yaklaşmış görünüyor ve ben bu çagriyi yanıtlayacağım.”
“Ey  Ahali! Allahtan başka Tanrı olmadığı, Muhammed’in  Onun kulu ve Peygamberi olduğuna; Cennetin ve Cehennemin varlığına; ölümün ve yeniden dirilişin gerçekliğine tanıklık (şehadet) etmiyor musunuz? Kuşkusuz saati gelecek ve Tanrı insanları mezarlarından kaldıracak,  bunlara inanmıyor musunuz?”

Oradaki halk hep birlikte “evet, onlara inanıyoruz”diye yanıtladı. Peygamber kalabalığa sesinin iyi duyulup duyulmadığını sorup olumlu yanıt alınca sürdürdü:

“Öyleyse iyi dinleyiniz! Size paha biçilmez değerde iki emanet bırakıyorum. Eğer onların her ikisine de yapışırsanız (tutunursanız), benden sonra asla doğru yoldan sapmayacaksınız. Bunların her biri kendi yüceliği içinde diğerine üstündür. ”

Bir kişi sordu: “Ey Tanrının Elçisi! Nedir o iki paha biçilmez şey?”

Muhammed Peygamber açıkladı:

“Onlardan biri Tanrının kitabı Kuran, diğeri ise soyumu (ıtrat) yürütecek olan Ehlibeytim, ev halkımdır. Aranızdan ayrıldığım zaman onlara nasıl davranacağınıza çok dikkat ediniz; zira Ulu Tanrı bana bildirdi ki, bu ikisi (Kuran ve Ehlibeyt), Cennetteki Kevser Havuzunun  başinda bana ulaşincaya dek asla biri diğerinden ayrı (düşünülmeyecek) olmayacaktır. Tanrının adına size Ehlibeytim hakkında anımsatma yapıyorum!  Tanrının adına size Ehlibeytim hakkında anımsatma yapıyorum!  Tanrının adına size Ehlibeytim hakkında anımsatma yapıyorum!”

“Unutmayınız ki, ben Cennetteki Kevser Havuzunun başinda bulunacak ve size karşi tanıklık yapacağım. Şu halde benden sonra bu iki değerli şeye nasıl muamele edeceğiniz-davranacağınız konusunda çok dikkatli olun. Bu iki şeyin önüne geçmeyiniz, zira mahvolursunuz. Onlardan uzak kalmayınız, zira yine mahvolursunuz.”   

“Ey ahali, ey İslam ümmeti! Bilmezmisiniz ki, sizin üzerinizde kendinizden fazla benim  yetkim (ve hakkım) vardır.”

O büyük halk kitlesi “Evet, ya Resulallah!”diye bağırarak onaylayınca Peygamber sorusunu genelleştirerk yineledi:

“Ben, inananların üzerinde kendilerinden daha fazla hakka sahip değil miyim?”
Kalabalık yine toptan bağırarak evetledi.  Peygamber,

“Ey burada toplanmış olan halk, dedi, kuşkusuz Tanrı benim efendim ve ben de bütün  inananların  efendisiyim.”

Bunun üzerine Ali’nin elini tutup kaldırdı ve halka şunları söyledi Tanrının Elçisi :

“Ben kimin efendisiysem Ali onun da efendisidir.(bunu üç kez yineledi). Tanrım! Onu sevenleri sev, ona düşman olanlara düşman ol. Ona yardımcı olanlara yardım et. Onu terkedenleri, ondan ayrılanları sen de terket Tanrım. Ve o herne yana dönse gerçeği onunla koru (onu gerçeğin ekseni yap).”

“Ali İbn Abu Talib beni kardeşim, mirasçım (vasi), benim ardılım (halef, halife) ve benden sonra önder (İmam) odur.  Bana göre onun durumu-yakınlığı, Musa’ya göre Harun’un (Aaron) durumuyla aynıdır, tek fark o benden sonra peygamber olmayacak. Ali, Tanrıdan ve Onun elçisi olan benden sonra hepinizin efendisi ve önderidir.”

“Ey burada toplanmış halk! Tanrı onu size İmam ve önder seçip tayin etti. Ona itaat, bütün Muhacirin (Mekkeliler), Ansar (Medineliler) ve doğrulukla onları izleyenler için ve kentlerde yaşayanlar, göçebeler, Araplar- Arap olmayan, köle-azatlı, genç- yaşlı, büyük-küçük ve siyah-beyaz herkesin üzerinde bir görev ve zorunluluktur.”

“Onun buyruklarına itaat edilecektir. Onun sözü bağlayıcı ve onun buyruğu, bir Allaha inanan herkes için zorunluluktur. Ona itaat etmeyen kimse lanetli, onun arkasından giden ise kutsanmıştır ve ona inanan gerçek mümindir. Onun Vilayeti-Veliliği (onun önderligine inanma) mutlak ve yüce Tanrı tarafından zorunlu kılınmıştır.”

“Ey Müslüman halk! Kuran’ı inceleyiniz; onun açık ayetleri üzerinde düşünün, ama kapalı-örtülü (batıni) ayetlerin anlamı üzerinde tahminlerde bulunmayınız.  Çünkü, vallahi, o ayetlerin içindeki uyarıları ve onların anlamlarını ben kendim ve önümdeki elini tutup kaldırdığım bu adam (Ali) dışında hiçkimse size açıklayamaz.”

“Ey Müslümanlar! Sonuncu kez sizinle bu toplantıda bulunuyorum. Onun için beni iyi dinleyin; Tanrının buyruğuna boyun eğin ve itaa edin. Gerçek Tanrı sizin Allahınız ve Efendinizdir!  Ondan sonra  Onun Peygamberi, (onu) size bildiren ben Muhammed sizin efendinizim.  Böylece benden sonra, bu Ali, Tanrının buyruğuna göre sizin efendiniz ve önderiniz (İmam) olacak. Ali’den sonra ise, Allah ile Peygamberinin buluşacağı güne (Kıyamete?) kadar benim soyumdan gelen bazı seçilmiş bireyler aracılığıyla önderlik (İmamlık) sürdürülecektir.”

“Biliniz ki, mutlaka Tanrıyla yüzyüze gelecek ve amelleriniz hakkında sorguya çekileceksiniz. Sakın benden sonra birbirinizin boyunlarını vurarak kafir olmayınız! İşte bu söylediklerimin burada bulunmayanlara bildirilmesi, beni dinleyenlerin üzerinde zorunlu bir görevdir. Çünkü belki de haber verilen-bilgilendirilen kişi, bu toplantıda bulunan bazılarından onu daha iyi anlayabilirdi.  Şu halde, Tanrının buyruğunu size iletmiş bulunuyor muyum? Şu halde, Tanrının buyruğunu size iletmiş bulunuyor muyum? Şu halde, Tanrının buyruğunu size iletmiş bulunuyor muyum?”

Gadirhum’daki yüzbinin üzerindeki Müslüman topluluk, son soruya her keresinde, “Evet ya Resullallah (Tanrının Elçisi)” bağrışarak karşılık verdiler. Bunun üzerine Muhammed Peygamber yüksek sesle,
“Ey Tanrım, tanığım Sensin!”  dedi.

Peygamber’in konuşmasının  en geniş ayrıntıları için kaynaklar:

(1) A’alam al-Wara, s. 132-133
(2)  Sibt Ibn al-Jawzi al-Hanafi ,Tadhkirat al-Khawas al-Ummah, s. 28-33
(3)  Noor al-Din al-Halabi, al-Sirah al-Halabiyyah, Vol.3, s.273