Dursun Gümüşoğlu

Giriş: Hiçbir inancın uygulamalarını, bakış açılarını, yaşadığı toplumun geleneklerinden, âdetlerinden ayrı düşünmek mümkün değildir. Alevilik ve Bektâşîliğin kadına bakış açısını anlayabilmek için de, geçmişine bakmak gerekir. Bunların iyi tahlil edilmesi, Bektâşîliğin günümüzdeki İslâm anlayışının tarihsel kökenlerini irdelemekle mümkündür. Bu yazıda Oğuzların, Avrupa topluluklarının, Arap topluluklarının dönemlere göre kadına bakışı ile ilgili bazı bilgilere ulaşılacak, bu bilgiler ışığında da Bektâşîliğin bu konudaki uygulamaları açısından somut sonuçlara varılacaktır.

Oğuzlarda kadının yeri:
Oğuzlarda ve eski Türk toplumlarında kadının yerini anlamak için aşağıdaki alıntıları incelemekte yarar vardır:
 Kitab-ı Dede Korkut’un önsözünde kadınlar hakkında şöyle bir paragraf vardır: “Karılar dört türlüdür. Birisi solduran soydur, birisi dolduran soydur. Birisi evin dayağıdır, birisi nice söylesen bayağıdır. Evin dayağı oldur ki, yazıdan, yabandan eve konuk gelse, er adam evde olmasa, olanı yedirir içirir, ağırlar, azizler gönderir. Ol Fatıma soyudur”
“Dede Korkut öykülerinde İslâmlıktan önceki devir kadın tipleri pek güzel gösterilmiştir. Türk mitolojisine göre âlemin yaratılışında bile kadının rolü vardır. Evren yaratılmadan önce Talay: Deniz vardı.  Ve Tanrı: Kayra Han, Ülkün Ata tek başına idi. Bu yalnızlıktan usanınca “Ne yapayım, ne yaratayım?” diye düşünürken önünde ne varsa tut, ilhâmı geldi. Önüne baktı, denizde Ak İne: Beyaz Anne’yi gördü. O kendisine:”ettim, bitti: yarattım oldu” demesini söyledi ve kayboldu. O da bütün benliğine dolan bu: (ettim, bitti) ilhâmıyla evreni yaratmağa başladı. Burada Âl-i İmran Suresinin 47. âyetinde geçen “kün feyekün” (ol dedi ve oldu) bölümü ile bu eski Türk lejandı arasındaki benzerliği hatta tıpkı tıpkısına eşitliğe dikkati çekmek isterim.
 Biz mitolojik öyküye dönelim: Görülüyor ki, Türk ulusal yaratılış efsânesi, erkek ve en kudretli, merhametli olan Ülkün Ata Tanrı’nın, Ak İne: Beyaz Anne’den aldığı ilham ile güzel bir evren yarattığını ve Ak İne olmasa tek başına bunu yapamayacağını söylemektedir.
 Görülüyor ki Türk Mitolojisinde kadını kutsal bir hâle getirmiştir. Türk Yurdu Mecmuası’nın Cilt 4,  No:22 – Ekim 1926 sayısındaki “Türk Mitolojisinde ve Halk Edebiyatında Kadın” başlıklı ve Başkırdıstanlı Abdülkadir “F.S.” imzalı yazıda Türkler’de kadının bu durumu hakkında uzun bilgi verilmiştir. Bu yazıda aynen şöyle denilmektedir:
 “Altay silsilesinde ‘Kadın’ namını taşıyan bir dağ vardır. Bu dağın garib bir hâli var ki, dağdan havaların tebeddülünden (değişiminde) ağlar gibi bir ses gelir. Bu dağ Altay Türklerinde kadın hakkında söylenen bir çok şâirane destanlara mevzu’ olmuştur. Bu destanlarda kadının sadakati muharebede maktul düşen zevcine ağlaması, Tanrı’dan kıyamete kadar ağlaması için dağ etmesi rica terennüm olur. Bu “Kadın Dağı” Altay Türklerinin kadınlık şerefine ibdâ ettikleri bir âbidedir.”
 Oğuz Türklerinin destanı olan “Dede Korkut” masallarında da kadının toplum içindeki yeri dikkat çekicidir. Kadının aşaması yüksektir. Erkeklerin kadınları üzerine bir başka kadın almaları hakkında ufacık bir araştırma, bir imâ bile yoktur. (Kanturalı) öyküsünde kadın, erkek ayarındadır.
 Evlenmek istediği kız hakkında babasına: “Baba, çün beni evereyim dersin. Bana lâyık kız nice olur? Baba, ben yerimden durmadan “kalkmadan” o durmuş “kalkmış” ola. Ben karakoç atıma binmeden o binmiş ola. Ben kâfir iline varmadan o varmış bana baş getirmiş ola” diyor  
 Yine Kitab-ı Dede Korkut ‘ta Deli Dumrul bir kuru çay üzerine köprü kurmuş. Köprüden geçenden otuz, geçmeyenden kırk akçe alıyor ve kendisinden kuvvetli kimse olmadığı ile övünüyormuş. Bir gün ölülerine ağlayan bir kabileye
– Sizin bu yiğidinizi kim öldürdü?  ayıttılar:
– Vallahi bey yiğit, Allahü taâlâdan buyruk oldu, al kanatlı Azrâil ol yiğidin
canını aldı derler. Deli Dumrul ise:
 -Ya Kadir Allah, birliğin, varlığın hakkıyçin Azrâil’i benim gözüme göster; savaşayım, çekişeyim, düşüreyim, yahşi yiğidin canını kurtarayım, bir dahi yahşi yiğidin canını almaya, dedi. Azrail Deli Dumrul’a görünür,
 -Mere Al kanatlı Azrail sen misin? dedi.
 -Evet benim, dedi.
 -Bu yahşi yiğitlerin canını sen mi alırsın? dedi.
 -Evet ben alırım dedi.
Deli Dumrul daha sonra Azrail’e kılıçla saldırır, Azrail güvercin olup uçar. Deli Dumrul peşine doğanı ile düşer, bir iki güvercin öldürür, evine dönerken Azrail atına görünür, at ürker ve deli Dumrul’u yere düşürdü. Azrail göğsünün üstüne basıp kondu. Azrail “mere deli kavat! Bana ne yalvarırsın, Allahu taâlâ’ya yalvar, benim elimde ne var? Ben dahi bir yumuş oğlanıyım (emir kuluyum ), dedi. Deli Dumrul dönüp Allah’tan niyazda bulunur. Allah’ın da hoşuna gider ve Azrail’e nidâ eyledi:
 -Çün (madem ki) deli kavat benim birliğimi bildi, birliğime şükür kıldı; yâ Azrail! Dumrul can yerine can bulsun, onun canı azad olsun dedi. Bu durumu öğrenen Dumrul  bir ihtiyar anam, bir ihtiyar babam var, belki onlar benim yerime can verir der. İkisinden de ister ikisi de can vermeğe razı olmazlar. Eşine son çare olarak söyler. Eşi memnuniyetle kabul eder. Deli Dumrul ise:
 Alırsan ikimizin canını bile (birlikte) algıl
 Korsan ikimizin canını bile kogıl,
 Keremi çok kadir Tanrı!
der.  Hakk taâlâya Deli Dumrul’un sözü hoş geldi. Azrail’e emreyledi:
 -Deli Dumrul’un atasının anasının canını al, ol iki helâle yüz kırk yıl ömür verdim  der. Yine aynı eserde bir başka hikâyede şunlar anlatılmaktadır:
“Bayındır Han’ın yiğitleri Dirse Han’ı karşıladılar, getirip kara otağa kondurdular, kara keçeyi altına döşediler, kara koyun yahnisinden önüne getirdiler. Bayındır Handan buyruk böyledir hânım dediler. Dirse Han aydur:
-Bayındır Han benim ne eksikliğimi gördü? Kılıcımdan mı gördü?  Soframdan mı gördü? Benden alçak kişileri ak otağa, kızıl otağa kondurdu, benim suçum ne oldu kim kara otağa kondurdu? dedi.
Ayıttılar:
           – Hânım, bu kez Bayındır Handan buyruk böyledir kim, “oğlu, kızı olmayanı Tanrı taâlâ kargalayıptır (lânetlemiştir), biz dahi kargarız” demiştir, dediler. Dirse Han yerinden uru durdu (doğruldu, kalktı), aydur:
-Kalkın yiğitlerim, yerinizden uru durun, bu kara ayıp bana ya bendendir, ya
hatundandır, dedi. Dirse Han evine geldi. Çağırıp hatununa söyler, görelim ne söyler.
 
 Beri gelgil (gel) başım bahtı, evim tahtı,
 Evden çıkıp yürüyende selvi boylum,
 Topuğuna sarmaşanda kara saçlım (kara saçı topuğuna sarmaşanım)
 Kurulu yaya benzer çatma kaşlım,
 Koşa (çift) badem sığmayan dar ağızlım,
 Güz almasına (elmasına) benzer al yanaklım,
 Kadınım, direğim, devliğim (evimin idarecisi) ” sözleri geçmekte eşine olan saygı ve sadakatini oldukça duygulu bir şekilde ifade ettiğini görmekteyiz.
 İbrahim Bahadır “Kadın Dervişler” adlı kitabında “8. yüzyılda Buhara’yı yöneten Toksan adlı bir Türk kadın hanım sultandı. Yine Orhon anıtlarında Gültekin Han’ın eşi Kutlu Sultan ile birlikte devleti yönettiği söylenmektedir”. 13 yüzyılda Delhi’de hükümdarlık eden Raziye, kadınlara özgürlük sağlamak için peçe ve çarşafı kaldırmış kendisi de buna örnek olmuştur. 
 “İslâmiyet’in başlangıcından günümüze kadar kadına ilişkin yorumların her tarihsel ve siyasal dönemde farklılık gösterdiği, bunun coğrafyadan coğrafyaya hatta o coğrafyadaki eski kültürlerin etkileri neticesinde birbirinden farklı yaklaşımlarla bile farklılaştığı görülür. ”
İlhan Arsel “Şeriat ve Kadın” adlı eserinde “Onuncu Yüzyılın ünlü coğrafyacısı el-Belhi  “Kitabu’l-Bed’ Ve’t-Tarih” adlı yapıtının bir bölümünde, o dönem itibarıyle Türk ülkelerindeki kadının özgürlüğüne ilişkin olayları hikâye ederken ve özellikle Muaviye’nin oğlu Yezid zamanında Buhara’da hüküm süren Hatun Sultan’dan söz ederken Türk kadının uygarlığı konusundaki hayranlığını gizleyemez.
 Anımsamakta yarar vardır ki, Yezid’in Horasan’a vali olarak gönderdiği Zeyyad bin Ebihi’nin oğlu, Orta Asya’da Arap fütuhatını genişletmek için saldırılar düzenlerken, Buhara’da devlet yöneten Hatun Sultan, bu saldırılara karşı korunmak amacıyla, bir başka Türk ülkesinin hükümdarı Terkan’dan yardım istemiş ve bu vesile ile evlenme teklif etmiştir.”
 “Selçuklu Sultanı Tuğrul, 11. Yüzyılda Bağdad’ı işgal ettikten sonra eski halifelerin sarayında Halife el Kasım biemrillah’ın kızı ile evlenir; evlendiği kadını büyük bir saygı ile tahta oturtur. Arap tarihçisi İbn Hallikan şöyle anlatır: “Sefer ayının 15.inci günü prenses, sarayda kendisini bekleyen kocasına mülâki oldu ve altın kumaşlarla süslü tahta çıktı ve kocasını bekledi. Tuğrul Bey eşinin karşısına diz çökerek geldi… Ona emsalsiz hediyeler vererek yeri öptü ve büyük bir saygı gösterisiyle ve mutluluk duyarak odasına çekildi. “  Batılı yazarlar arasında Marco Polo gibi Türk kadınının özgür yaşamlarına, bağımsızlığına ve karakter olgunluğuna hayran kalanlar çoktur. Ricoldo di Monte Groce bunlardan birisidir. Bu ünlü yazardan öğrenmekteyiz ki, Türk ülkelerinde ve örneğin Selçuk Devletinde hâkim olan gelenekler, Arap ülkelerinkinden çok farklıdır ve bu farklılık, özellikle Türk kadınının toplumdaki üstün değeri ve yeri ile ilgilidir .
 Kısaca belirtelim ki, Türkler’de kadının bu üstün kertede tutulduğu dönemlerde Batı dünyası, tıpkı Arap dünyası gibi, kadını ikinci plana atmıştı. Çoğu yerde koca, sofrada yemek yerken kadın ayakta bekler, ona hizmet eder, her vesile ile kocasının ayaklarını öper, fakat yine de haysiyet kırıcı muamelelere uğramaktan kurtulmazdı. Bu durumların özellikle Kolonya ve Normandi gibi yerlerde pek yaygın olduğu alınan tedbirlere rağmen yüzyıllar boyunca sürüp gittiği anlaşılmaktadır.  “
 Aynı eserde İbn-i Batuta’nın ”Seyahatnamesi”nden alıntılar yaparak şunları kaydetmiştir: “Sultan Özbek Han’ın valilerinden biri ile birlikte Azak’tan hareketle Türk ülkelerine yaptığı gezilerini anlatırken şöyle der: “Tuluktumar Emir’i” ile birlikte gittiğim bu kent büyük Kuma nehri kıyılarındaki Türk kentlerinin en güzellerinden biri.  Bu ülkede tanık olduğum en ilginç şey Türklerin kadın sınıfına karşı gösterdikleri saygıdır. Diyebilirim ki, Türkler, kadınlarını erkeklerinden çok daha şerefli bir kertede tutmaktadırlar. Kiram kentini terk ederken  Emir’in eşini arabada giderken gördüm…. Arabası baştan aşağı süslü ve zengin mavi kumaşlarla örtülü idi; tenteleri açıktı. Prensesin yanında zarif giysilere bürünmüş dört nedime daha vardı ki, onların arabaları da zengin eşyalarla doluydu. Emir’in bulunduğu yere yaklaşınca prenses arabadan indi. Otuz kadar genç nedime elbisenin eteklerini tutarak peşinden yürümeye başladılar. Prensesin eteklerinde ilmikler vardı ve her bir nedime bu ilmeklerden tutup yerden hafifçe yukarı kaldırmak sureti ile yürüyüşe devam ederlerken prenses muhteşem bir tavırla Emir’e yaklaştı; Emir ayağa kalkarak onu selâmladı ve yanına oturttu. Bu sırada nedimeler ayakta prensesin etrafını sarmış olarak beklemekteydiler. Kımız getirildi, prenses bir su kabı alarak içine bir miktar kımız doldurduktan sonra Emir’e ikrâm etti. Bunu üzerine Emir, aynı nezaketle bir kaba kımız doldurdu ve prensese ikrâm etti. Her ikisi, önlerine getirilen yemeklerden yediler. Sadece Sultanlar’ın ya da Emirler’in değil, fakat halktan kişilerin dahi kadına karşı saygılı davranışlarını izleyen yazar şöyle ekler: “Tüccardan ve avamdan kişilerin eşlerini de gördüm (ve onlarında aynı saygıya mazhar olduklarını izledim). Örneğin bu kadınlardan biri at arabasında hizmetçileri ile birlikte gitmekte idi. Başında inci ve tavus kuşu tüyü ile süslenmiş mahruti biçiminde bir şapka vardı. Arabasının pencereleri açık olup tentelerin arasından kadının yüzünü görmek mümkündü. Zira Türk kadınları peçe taşımazlar (ve kapanmazlar). Sokakta yüzleri açık (ve yalnız) dolaşırlar. Ara sıra kendilerine kocalarının refakat ettiği görülür”
 Yine aynı eserde ”Türk hükümdarlarının eşleri olan hatunların, toplum yönetiminde çok önemli bir yer işgal ettikleri anlaşılmaktadır. (Zira) hükümdar ne zaman bir emir yayınlasa bu emirnamede mutlaka  -‘iş bu emirnâme sultan ile hatun sultan’ın kararı iledir’- şeklinde bir kayıt görülmektedir.  “

ARAP VE AVRUPA TOPLUMUNUNDA KADINA BAKIŞ:
 
İlhan Arsel’in eserinde Avrupa milletleri için şunlar yazılıdır: “Örneğin Lecky şöyle der: her ne kadar Yunanlılar kadını, barbarlar gibi köle saymayıp erkeğin can yoldaşı ve arkadaşı durumunda saydıkları için barbarlara rağmen üstün sayılmakla beraber, Romalılar’a nazaran daha aşağı kertede bulunmaktaydılar; çünkü Romalılar’ın kadına sağladıkları özgürlük ve bağımsızlık sisteminden yoksul kalmışlardı. Gerçekten de Yunanlı, kendi kadınını eve tıkarken ve yabancılarla aynı masada oturmaktan kaçınırken, Romalı hemen her davete eşi ile beraber gider, sofranın en şerefli yerine eşini oturturdu…. ”
“Çok eşlilik geleneği Müslümanlığın çıkışından önce Arap yarımadasında geçerli idi. Evlenme yaratılışının gereği; evlenmede sayı ve çeşide meyletmek ise tabiatın gereği sayılıyordu. Eski din ve şeriatler çok evliliğe de, boşanmaya da imkân vermiş ise de, Arap yarımadasında bu imkân kötüye kullanılmış, çünkü gerek çok kadınla evlenmeye gerekse boşanmayı tayin eden olmadığından evlenme ve boşanma o diyarda çok ileri gitmiş,  kadınlar birer zevk âleti sayılarak istenildiği zaman alınır, dilediği zaman atılır, satılır bir ticaret metâı haline gelmiştir. 
Lütfullah Ahmed, “Hazret-i Muhammed’in Hayatı ve Kurduğu Dinin Esasları “ adlı eserinde ise şu sözler dikkat çekicidir:
“Milâdi altıncı asırda Arap Yarımadası’nda hatta dünyanın pek çok yerinde insanlar, hayvan gibi alınıp satılıyordu. Mekkeliler kadınlara hatta ileri gelen ailelerin çocuklarına bile lâyık insan olmaları itibarıyla müstahak oldukları mevki’i verememişlerdi. Çok kadınla evlenmede, boşamada sınır ve sorumluluk yoktu. İstedikleri gibi hareket ederlerdi. Tek kadınla evli olmak miskinlikti. Üvey anneler ev eşyası gibi miras olarak ölen erkeğin oğluna kalıyordu. Kabilesi, ailesi kalabalık ve güçlü olmayanların mal varlığı elden ele geçer, bugün zengin olanlar yarın fakirliğe düşer, bugün özgür olanlar yarın esir olarak erkek, kadın hayvan gibi satılırdı. Sayıları çok, onları beslemeye gücümüz yok” diye genellikle kız çocukları, bazen da erkek çocukları babaları tarafından diri diri gömülerek öldürülürlerdi .
1- Kadınlar diledikleri kadar erkekle görüşebilirlerdi, bazı kadınlar evlerinin damlarına bayraklar asarlardı. Dilerse ayda beş yüz erkekle görüşür, çocuk doğarsa istediği kişiyi baba olarak gösterirdi.
2- Birçok aileler, kız çocukları olur olmaz onları diri diri toprağa gömerlerdi. Köleleri kırbaç altında öldürenler hiçbir ceza ile karşılaşmazlardı. Halk ağır faizler altında ezilirdir. Kan içmek, ölü eti yemek olağan hale gelmişti.
3- Sayılı aileler dışında halkın çoğu ahlâkın ne olduğunu bilmezdi. 

İlhan Arsel  eserinin devamında şunları kaydetmiştir:
“Hicri 988 ila 1298 yılları arasında bu padişahlar tarafından yayınlanan emirnâmeler ibretle okunmaya değer: hemen hepsinde kadınların feracelerinde değişiklik yapılması, ince ferace giyilmemesi, yasağa aykırı ferace diken terzilerin derhal dükkanlarının kapısının önünde ipe çekilmeleri; hiçbir şekilde mesire yerine gitmemeleri, haftada dört defadan fazla sokağa çıkmamaları, sokağa çıktıklarında hiçbir erkekle (velev ki, babaları ya da oğulları olsun) yan yana yürümemeleri, arabaya binmemeleri, belirli meydanlarda dolaşmamaları, ezan saatinden sonra sokakta kalmamaları emredilmiş ve aksine davrananların cezalandırılacakları ilân edilmiştir ”
Prf. Dr. Yaşar Nuri Öztürk  ”İslâm Nasıl Yozlaştırıldı” adlı eserinde: “Kadını hayatın dışına iten, onu zihinsel ve ruhsal bunalımların tutsağı haline getiren haremlik-selâmlık uygulaması eski bir arap örfüdür. Biz bunun bir Emevi uygulaması olduğunu çok iyi bilmekteyiz. Türklerde bunun tam tersi vardır. Ne yazık ki, hilâfet denen saltanat siyasetinin Yavuz Selim tarafından Osmanlı Devleti’ne taşınmasından sonra,  İslâm’ın en güzel yorumu olan “Türkmen “Yorumu” Arabizmin güdümüne girdi ve birçok Emevi töresi “İslâm” adı altında içimize sokuldu. Bunlardan biri de haremlik-selâmlık denen uygulamadır.
Şu bir gerçek ki, İslâm vahiyleri içinde kadın sesinin haram olduğuna ilişkin bir işaret bile yoktur. Bu temelinden uydurma bir yasaktır. Dört mezheb fıkhını anlatan eserinde Abdurrahman el-Ceziri (ölm. 1941) şöyle diyor: “Dört mezhebin kabulüne göre kadın sesi, avret, yani yasak değildir. Ancak fitneden korkulduğundan haram ilân edilmiştir. Kadının sesinin haramlığı bir yana, kadınların imam bile olabilecekleri, peygamberimizin uygulamaları ile sabittir. Hem de bu imamlık, kadının kadına değil, kadının erkek ve kadına birlikte imamlığıdır. ”
 Prf. Dr. Yaşar Nuri Öztürk “Asrı Saadetin Büyük Kadınları” adlı eserinde Bedir Savaşına katılmak isteyen Ümmü Varaka’ya Hz. Muhammed şu cevabı verir: “Sen evine git, ev halkına evine gelenlere imamlık et, namaz kıldır. Şunu bil ki, Allah sana şehitliği nasip edecektir. ”
 “İşin doğrusu şudur ki, kadınla erkeğin tokalaşmasını yasaklayan ne bir âyet vardır, hatta ne de uydurma bir hadis. Bunun tam tersine şu görüş birliği vardır: tesettürde serbest olan yerlere dokunulması da serbesttir. ” 
“Öncelikle şunu ifade etmeliyiz: geleneksel fıkhın kabulleri esas alındığında kadının örtünmesine bir de “din emri” olarak görmek mümkün değildir. Bu kabullerden yola çıktığımızda örtünme, sosyal konum belirleyici bir örf olur. ”
“Kur’ân’ın örtünme emri abdest organlarını, o arada başı içermemektedir. Başın örtülmesi bir sosyal durum göstergesidir, bir din buyruğu değil ”
“Nur Suresi 31’deki emir kipi, başa ilişkin bir emir değil, göğse ilişkin bir emirdir. Yani mutlak emir, göğsün kapatılmasına yöneliktir. Başın örtülmesine değil ”.
“O âyetten açıkça çıkan tek emir, göğüslerin, özellikle göğse takılmış bulunan süs takılarının kapatılmasıdır. Âyette geçen “zînet: süs” tâbirinin kadının vücudu olarak değerlendirilip el ve yüz dışında, bazı kabullere göre yüz de dahildir, tüm vücuttur “avret” olduğunu ve kapatılması gerektiğini söylemek inandırıcı değildir. Kadının vücudunun “zînet”  olarak düşünülmesine dayanak olacak hiçbir Kur’ân âyeti yoktur ”. Aynı eserde nikâh konusunda ise şu sözler bulunmaktadır:
”Özetlersek: nikâh bir akittir, tüm diğer akitler gibi vücud bulma ve sona erme şartları kamu otoritesi tarafından düzenlenir. Kamu otoritesi nikâh kıyma ve bunu tescil etme yetkisini kime vermişse nikâh onun tarafından kıyıldığı taktirde geçerli olur. Tescil edilmeyen bir nikâh, tarafların, özellikle kadının haklarını savunulur hâle getiremez. O halde böyle bir nikâh din açısından bakıldığında ancak Şiî fıkhındaki mut’a nikâhı olur ”.
“Fıkıh açısından bakıldığında “dini nikâh-imam nikâhı” adı altında ikinci bir nikâha ihtiyaç yoktur. Nikâh akti, devletin yetki verdiği kişi tarafından tescil edildiği anda iş bitmiş olur. İslâm’ın bunun ardından ikinci bir nikâh istemesi söz konusu değildir ”
İbrahim Bahadır eserinde; “Özellikle dini yaşayışta kadınlara ilişkin yasaklama örneklerine pek rastlanmamakta, aksine peygamber döneminde kadınlar namaz vakitlerinde mescide gidip, erkeklerle birlikte ibâdet edebiliyorlardı. Aynı dönemde kadınların sabah namazını Resulullah ile kıldıkları, daha sonra örtülerine sarınarak evlerine gittikleri söylenir ”
“Bu dönemde Hz. Peygamber kadınların mescide gitmesine engel olunmamasını emreder. Hatta gece namazları için bile kadınlara izin verilmesini söyler” 
“Daha da ilginç olanı Hz. Peygamber döneminde Mescid-i Nebevi’nin kapısında kadınlarla erkeklerin beraberce abdest aldıkları rivayet edilir. Bu durum Hz. Ömer dönemine kadar sürmüş olup, hatta bu dönemdeki rivayetlere göre kadınlarla erkekler aynı kabın içine ellerini sokup abdest almaktadırlar.
“Her düşüncenin tarihsel gelişiminde olduğu gibi İslâmiyet içinde de başlangıçta kabul edilen, ya da var olan uygulamaların daha sonra değiştiği, git gide bu açılan yolun daha sonra ana merkez düşünceden uzaklaştığı, tarihsel gerçektir. Bu genel kural kadın hakları konusunda da, benzer bir görünüm sağlamıştır. Kadının İslâmiyet içindeki konumu tarihsel süreç içerisinde olumsuz bir seyir izlemiştir.
Peygamber döneminde kadınlara yönelik bazı uygulamalar Hz. Ömer dönemine kadar devam etmiştir. Kadınlara yönelik ilk keskin yasakçı uygulamaların Hz. Ömer tarafından konduğu görülür. İslâmiyet’in kadınlara yönelik olumsuz tavrı konusunda Hz. Ömer dönemini bir kırılma dönemi olarak tanımlamak daha uygundur. Hz. Ömer bu konuda o kadar ileri gitmiştir ki; Hz. Peygamber’in müsaade ettiği kimi uygulamaları ve serbestiyi bile kadınların elinde almıştır.   
İlk kısıtlamalar ibâdethanelerden kadınları uzaklaştırmakla başlamıştır. İslâm toplumlarında kadın ve erkeğin bir araya geldiği yerler ibâdethanelerdi.  Daha sonra kadınlar bazı sınırlamalarla karşılaşmışlardır. Hz. Ömer’in bu konudaki bir başka uygulaması ise, kadınlara mescitlerde ayrı bir kapı tahsis etmesidir. Hz. Ömer bu kapıdan erkeklerin girmesi yasaklar. Hz. Peygamber döneminde erkeklerin arka saflarında ibâdet eden kadınlara daha sonraki dönemlerde hareketlerine dikkat etmedikleri gerekçesi ile bazı sınırlamalar gelir. Daha önce mescitlerde kadın ve erkeğin namazdan önce ve sonra birbirleri ile konuştukları bilinmektedir. Hz. Ömer, bir defasında bu sohbetler uzayınca kadınları mescitten kovar. ”
“Hz. Ömer’in kadınlara yönelik yasakçı uygulamaları peygamber dönemi ile oldukça çelişen bir görünüm arz etmektedir. Hz. Ömer’in bu uygulamaları daha sonraki Sünni İslâm geleneği için referans kabul edilip, kadınlara yönelik daha kötü ve fıkıh yorumları yapılmıştır. Bu durum süreç içerisinde o denli abartılmıştır ki, peygamberin ölümünden üç yüz yıl sonra peygamberin fikirlerinin tersine kimi uygulamalar dinin bir parçası haline getirilmiştir. ” 
“Kimi âlimler, Allah’ın yalnızca erkekleri peygamber olarak gönderdiğini savunurken, bazıları da Meryem’in peygamber olarak nitelendirilebileceğini söylerler. Kurtubi bu konuda daha kesin konuşup Meryem’in peygamber olduğunu söyler. İbn-i Hacer el-Es’âriye İsnadan kadınlar arasında bazı peygamberlerin bulunduğunu ileri sürmektedir.  “
 “Hilâfet ve imamet söz konusu olunca, Eş’âri âlimleri kadının da, peygamber olacağına ilişkin fikir belirtmişlerdir. Hz. Musa’nın annesi ve Hz. Meryem’in Tanrı ile konuştuğundan dolayı peygamber olacağını söylerken; Maturudi âlimleri ise, peygamber olmak için, erkek olmayı şart koşmuş, kadından peygamber olamayacağını söylemiştir. ”
“Buna karşın tasavvuf kadına öbür İslâmi ilimlere ve akımlara mensup ulemadan daha olumlu bakmış. İlk Sufilerin kadından veliye, ya da mürşide olmaz dedikleri görülmediği gibi, tam tersine tasavvufa yönelmiş VII.-IX. Yüzyıllar arasında birçok kadın ermişe rastlanır. Hatta Zünnun, Beyazıd Bistami, Şibli gibi mutasavvıflar kadınlardan feyiz almış olup, Beyazıd Bestami, benim pirim bir kadındır diyecek kadar onları yüceltmiştir.
“İlk dönem hareketlerinde sadece kadın erkek karışık sohbeti değil, kimi ibâdetleri de, birlikte yapmasına engel yoktu. Çünkü tevhit halinde ve makamında olan Sufi ikilikten ve çokluktan kurtulur, vahdet denilen birliğin sırrına erer, bu durumda her şeyi bir gören Sufi erkek-dişi ayrımı yapamaz. Böyle bir ayrım yaptığında tevhit halinde olamaz. ‘Tevhit halinde sen ben bile yok iken, kadın erkek ayrımı nasıl söz konusu olabilir?’ düşüncesi kadınlarla ibâdette birlikte olunmasında en büyük gerekçe olmuştur ”
“Kadından veli olup olamayacağı konusunda mutasavvıflar olumlu cevap vermişlerdir. Burada örnek gösterilen isim Hz. Muhammed’in kızı Fatma olmuştur. Mutasavvıflarca Hz. Fatma nazarında kadınlar birer ermiş veliye oldukları kabul edilmiştir. İbn-i Rüşd, Ebu Sevr ve Teberi gibi müctehidlerin kadının imam olmasını mutlak surette caiz gördükleri kaydedilir. ”
“Emevi halifesi Abdülmelik b. Mervan zamanında yaşayan Şebib b. Yezid b. Ebi Nuaym’ın kadının halife olabileceğini söylediği rivayet edilir. İmam Malik, et-Tabari, İmam Azam ve diğer mezheb imamlarının kadının, valilik, komutanlık ve kadılık yapabileceğine cevaz verdikleri kaydedilmektedir.  “
   Celal Nuri ” Eski Avrupa’da kadın hayvan gibi, eşya gibi, bir mal sayılmıştır”.   Proudhan “Kadın, insan ile hayvan arasındaki birleştirici noktadır” derken Filozof Schpenhauer de “Kadın dayak yemek, güzel beslenmek ve hapsedilmek için yaratılmış bir hayvandan başka bir şey midir? Kadının saçı uzun, aklı kısadır, demektedir.
 “Kur’ân-ı Kerim’de, Nisâ “Kadınlar” Suresi ile bu problemlere el konmuş ve kadınların toplum içinde yeri yükseltilmişti. Kadına o derece haklar tanınmıştı ki, yirminci yüzyılın başlarında bazı uygar Avrupa memleketlerinde bile kadına böylesine bir hak tanınmamış idi“  
               Hıristiyanlık, evlenmeyi “zorunluluk ile yapılan bir fenalık” olarak yorumlar.  Yani insanlar çoğalmak için mecburi yaptıkları iğrenç ve aşağılık olarak kabul edilen bir birleşme olarak görülür.  Eski Roma’da aşırıya giden cinselliklere tepki olarak keşişlik -ruhbaniyet getirilmiş, fakat bunda da, çok aşırıya gidilmiştir. Hıristiyanlık kadını “fena” görmüş, insanın felâketine sebep bilmiştir. Hıristiyanlık her bakımdan kadını murdar kabul etmiştir. Hazreti Havva öyküsüne bağlayarak daima “aldatıcı”  ve erkek için kötülük kaynağı saymıştır. Kadın pek çok toplumda hep erkeği baştan çıkaran, tahrik unsuru olan, varlık olarak görülmüştür.   Papa 7. Greguvar da rahiplerin evlenmemesi kaidesini koymakla Hıristiyanları kadından nefret ettirmiş ve soğutmuştur. 

 BEKTÂŞÎLİK’TE KADIN ANLAYIŞI:
Kur’an-ı Kerim’in Bakara suresinin 187. ayetinde “Onlar sizin için eştir, siz de onlar için eşsiniz” denilmektedir.  Kadın Alevi-Bektâşî inancında asla bir eğlence aracı değil, aksine saygı duyulacak mukaddes bir varlıktır. Feylesof Rıza Tevfik bakın ne söylemiş.

   Gel derviş, beri gel yabana gitme
   Her ne arar isen inan sendedir
   Nefsine bîhûde eziyyet etme
Kâbe’yse maksudun, Rahman sendedir.

Gir gönül şehrine dolaş bir kere,
Kıyas et ne imiş güneşle zerre.
Yalnız sen kadirsin hayır ile şerre
Şerre mâil isen şeytan sendedir.

Gayriden arayıp derdine çâre
Ne varlık verirsin mûr ile mâre?
Cennetten çıktınsa, be hey âvâre
Havva’yı aldatan yılan sendedir.

            Diyerek şeytani düşünceleri de, insani düşünceleri de, insanın kendisinin oluşturduğunu anlatmaya çalışır. Kadını istediğiniz kadar örtün, eğer erkeğin tahrik olma fikri bilinçaltında varsa tahrik olur. Fakat bir kadınında kendi teşhir edecek boyutta açık giyinmemesi gerekir. Burada suç kadının varlığında değildir. Dolayısı ile kadın şeytan değildir, aksine mukaddes bir varlıktır. Onu kutsallıktan alıkoyan şey, bizim şeytanca olan düşüncelerimizdir.  Ne Arap toplumundaki gibi “talâk-ı selâse”  (erkeğin üç sefer “boş ol” demesi) söz konusudur, ne de İranlı’ların yaptığı gibi Mut’a nikâhı vardır.
  Hiçbir inancı toplumun gelenek, yaşayış tarzlarından ayrı düşünmek mümkün değildir. Bu nedenle İslâm’ın yorumlanışı ve günlük hayatta uygulanışı her topluma göre farklılıklar arz eder. Doç. Dr. Bedri Noyan Dedebaba bu konu ile ilgili şunları söylemektedir:
“Bektâşîlik’te de en önemli karakter temiz huy ve konukseverliktir. Evine gelen konuğu Hz. Alî’nin kendisi imiş gibi sayan, “Mihman Alî’dir” ve “Sofra Alî’nin” diyen Bektâşî kadınında bu nitelikler, bir gelenek olarak, mevcuttur ve kadın erkekle eşit haklara mâliktir.”
 “Câhiliyet devri Arapları kız çocuklarına hiç değer vermez, doğar doğmaz diri diri kuma gömerek öldürürlerdi. Arap’ta, Acem’de, Yunan’da kadın mal gibi alınıp satılırdı. Kur’an-ı Kerîm 4. Nisa “Kadınlar” Suresi âyet: 33, 34 de iyi kadının itaatli olması serkeşlik ederse öğüt edilmesi, söz dinlemezse yanına gidilmemesi, söz dinleyen kadına zulüm edilmemesi, kaydedilmektedir. Kur’ân’ın erkekleri kadından üstün sayan bu âyetinde geçen “Ricâl:Erkekler” Bektâşîlikte “Erler erlik mertebesine ulaşmış olanlar” anlamına alınmış olup, kadınlardan da, bu mertebeye varanlar erkeklerle bir görülür. Böylece ricâl mertebesinde, erler katında sayılan kadınlar da vardır. Âyetteki “Kadınlar” sözü de “erlik makamına erememiş olanlar” diye kabul edilir”
  “Tarih Konuşuyor” adlı derginin Haziran 1964’te çıkan cilt 1 sayı 5 sayfa 389’da şu sözler ilginçtir. “Ben Ebulgazi Bahadır Han, bu günün Türk kuşağına derim ki: Türk’te kadın erkekten değerlidir, otağın asıl sahibi KADIN’dır. Analarımız, kızlarımız, karılarımız, Tanrı’nın erkeklere erlik (olgunluk) yolundaki armağanı olan kadınlarıdır.  Babam Yadigâr Han anlatırdı ki, onun çocukluğunda kadın önden gider aş’a (yemeğe) önce o el atar, miras kız çocuğa kalırmış. Daha sonra kör olası Rus ve Arap düşünceleri iki yanlı gelmişler, bize olmayan nice nice duygular getirip içimize salmışlar”  denilmektedir. Aşağıdaki dörtlük Hacı Bektâş Veli’nin ve Bektâşîliğin kadına bakış açısını çok güzel izah ettiği kanaatindeyim.

Erkek dişi sorulmaz muhabbetin dilinde
Hakk’ın yarattığı her şey yerli yerinde
Bizim nazarımızda erkek kadın farkı yok
Eksiklik noksanlık senin görüşlerinde

Hacı Bektâş Velî’nin fikirlerini onun yaşamından, eserlerindeki menkıbe ve sözlerinden anlamaktayız. Bunlara Velâyet-Nâme’den birkaç örnek vermek gerekirse:
“Hünkâr Hacı Bektâş Velî, Rum ülkesine yaklaşınca mâna âleminden Rum erenlerine,
-“Esselâmü aleyküm Rum’daki erenler ve kardeşler“ diye selâm verdi. Bu sırada Rum ülkesinde, elli yedi bin Rum ereni sohbette meclisteydi. Rum gözcüsü de, Karaca Ahmed’di. Hünkâr’ın selâm verdiği, Fatıma Bacı’ya malûm oldu. Bu kadın Sivrihisar’da Seyyid Nureddin’in kızıydı, henüz evlenmemişti, meclisteki erenlere yemek pişirmedeydi. Karaca Ahmed de, Seyyid Nureddin’in müridiydi. Fatıma Bacı ayağa kalkıp Hünkâr’ın bulunduğu tarafa döndü, elini göğsüne koydu, üç kere
“Aleykümselâm” dedi, yerine oturdu“
Bu menkıbeden şöyle bir ders çıkartılması gerekir: Olgunluk, eski dildeki anlamı ile erlik, erkeklik veya dişilikte değil, kişiliktedir. Arap toplumların Cahiliyye Döneminden kalma alışkanlıkları gereği, kadın nâkıs, eksik yaratılışlı, tahrik unsuru değil, aksine erkeğin tamamlayıcısı, bütün insanlar gibi mükemmel olma özelliğini potansiyel olarak kendinde bulunduran varlıktır. Kadın erkeğin namusu, yani ilâhi lütfudur.
Aynı inanç sisteminin devamından olan 20. Yüzyıl Bektâşîlerinden Künci’nin aşağıdaki nutku günümüzde de, geçerliliğini korumaktadır.
Bektâşî kimsenin malını çalamaz
İbadet etmekçün tenbel kalamaz
Bir kadın üstüne bir daha alamaz
Boşamaz oldukça zevcesi sağ

Ârifler nâmûs u ırzın veremez
Tesettür ne demek aklı eremez
İnsan duâ ile rızkın yeremez
Edeb içinde var her şeye mesağ
           

Sonuç:
 Bektâşîlik açısından kadın Allah’ın kişiye lutfu,  İrade-i İlâhiye’nin tecellisidir. O’na ihanet Allah’a ihanettir. Ahde vefasızlığın ne kadar kötü olduğunu Kur’ân-ı Kerim pek çok âyetinde bildirmiştir.  Evin direğidir, erkeğin karısı değil, eşidir. Erkeğin tamamlayıcısı, yani olgunlaşmasına vesile olandır.  Bektâşîlik, Türk tarikati olduğu için İslâm’ın yüce değerleri ile Türklüğün saygıdeğer geleneklerinin bir sentezidir. Türkler İslâm öncesinde de, zaten kadına bakış açısından Bektâşî gibi yaşıyorlardı. Bektâşîliğin kabulü kadını toplum içindeki yerinden aşağı indirmediği gibi, üste çıkartmıştır. Bir Bektâşî eri, yatmadan önce eşinin eline niyâz eder, eşi de erinin eline niyâz eder. Bu eşine olan saygının çok ufak bir örneğidir.

İstanbul, Kadıköy
24 Temmuz 2007

KAYNAKLAR:

1- Arsel,  İlhan, (1989), Şeriat ve Kadın,  3. baskı, İstanbul
2- Noyan, Bedri (1987), Bektâşîlik Alevilik Nedir?,  Ankara 2. baskı
3- Öztürk, Yaşar Nuri, (2000), İslâm Nasıl Yozlaştırıldı, Yeni Boyut Yayınları İstanbul 3. baskı
4- Hızarcı, Suat (1953), Dede Korkut Kitabı- Kitâb-ı Dede Korkut Alâ Lisân-ı Tâife-i Oğuzân, Varlık Yayınevi
5- Karadut, Ahmet (1991), Hz. Muhammed Niçin Çok Evlendi, Diyanet İşleri Başkanlığı Ankara
6- Ahmed, Lütfullah (1989), Hazret-i Muhammed’in Hayatı ve Kurduğu Dinin Esasları, İstanbul Maarif Kitaphanesi
7- Gölpınarlı, Abdülbâki, (1990), Vilâyetnâme Menâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektâş Velî,  İnkılâp Kitabevi 
8-  Koca, Turgut, (1990), Bektâşî, Alevî Şairleri Ve Nefesleri, İstanbul Maarif Kitaphanesi Ve Matbaası
9- Bölükbaşı, Rıza Tevfik, (1949), Serab-ı Ömrüm, Kenan Matbaası, İstanbul
10- Bahadır, İbrahim (2005), Kadın Dervişler, Su Yayınları İstanbul 1. baskı
11- Öztürk, Yaşar Nuri (1990), Asrı Saadetin Büyük Kadınları, Yeni Boyut Yayınları  İstanbul 3. baskı
 

A.Yılmaz Soyyer

ÖZET
    Bektaşilik, Selçuklu ve Osmanlı Devletleri sürecinde oluşmuş bir alt kimlik olarak karşımıza çıkmaktadır. 1826 yılında Bektaşi tekkeleri II.Mahmud tarafından kapatılınca, Bektaşilik içerisinde başlangıcı bilinmeyen dönemlere dayanan bir bölünme meydana gelmiştir. Bu süreçte “Çelebiler” ve “Babagan” şeklinde iki kola ayrılan Bektaşilik, gizli de olsa varlığını sürdürmüştür. Bağlılarının önemli bir kısmı Arnavut Bektaşilerden oluşan Babagan kolu İstanbul, Trakya ve Balkanlarda yaygın halde bulunmaktadır. 1925 yılında Türkiye’de bütün tekkelerin kapatılmasıyla birlikte, Balkanlarda yaşayan Bektaşiler bir kimlik ayrışımına gitmişlerdir. Türkiye, dolayısıyla Hacı Bektaş Veli ile tarihsel bağlarını reddetmemekle birlikte, kendi içerisinde yapılanmış ve kurumsallaşmış bir “Balkan Bektaşiliği” oluşmuştur. Balkan Bektaşiliği, Arnavut Bektaşiliği adlandırmasıyla da karşımıza çıkmaktadır. Bu kimliğin yerleşmesinde, Bektaşi liderliği olarak bilinen “dedebabalık” makamının temsilcisi Salih Niyazi Dedebaba’nın tekkelerin kapatılmasıyla Arnavutluğa göçmesi önemli rol oynamıştır. Bugün Türkiye’deki Babagan Bektaşiler için “Türk Bektaşiler”, Arnavutluk ve Makedonya’daki Bektaşiler için “Balkan Bektaşileri” ya da “Arnavut Bektaşiler” tanımlaması kullanılmaktadır. Doğal olarak Türk milliyetçiliği ve Arnavut milliyetçiliği, Bektaşiliğin Babagan kolunun bu iki dalında kuvvetle kendini göstermektedir. Türk milliyetçiliği, Türkiye’deki Babagan Bektaşilerde, Arnavut milliyetçiliği Balkanlardaki Babagan Bektaşilerde kimliklerinin en temel unsurlarından biri haline gelmiştir.

BİR KİMLİK OLARAK BALKAN BEKTAŞİLİĞİNİN AYRIŞIM SÜRECİ

    1-AYRIŞIM SÜRECİNİN İLK DÖNEMİ (1826-1925)
    Bektaşilik, Hacı Bektaş Veli’nin etrafında toplanan kütlelerin zamanla kurumlaşması sonucunda oluşmuş bir inanç kaynaklı sosyal kurumdur. Oluşmaya başladığı 13 yüzyıldan kapatıldığı 19. yüzyıla kadar bu grup, “Bektaşilik” olarak var olmuş, yaşamış ve gelişmiştir. 1826 yılına kadar bir kimlik olarak tek bir Bektaşilikten söz edilebilir. O da bir inanç temelli sosyal grup olan Bektaşiliktir. Her ne kadar otorite paylaşımı bağlamında “Çelebiler” ve “Mücerred babalar”ın yani evlenmeme yemini etmiş dervişlerin iktidar mücadelesi yer yer Osmanlı arşiv belgelerine ve taliplere verilen “icazetnamelere” yansısa da bu durum, bir müstakil “kimlik” ya da “alt kimlik” olarak değerlendirilemez. Belki Bektaşiliği İslamın bir “alt kimliği” olarak değerlendirmek mümkün olabilir. Yani Osmanlı Coğrafyasında hakim ideoloji ve inanç sistemi olan İslamın “medrese” ve “tekke” şeklinde iki alt kimlikçe temsil edildiği varsayıldığında, Bektaşilik bir tekke yapılanması olarak karşımıza çıkmaktadır. 
    Bektaşilik “Çelebiler” yani Hacı Bektaş Veli soyundan geldiği varsayılan bir sülale ve “mücerred dervişler” yani Bektaşiliğe sonradan bir giriş töreniyle dahil olmuş dervişlerden ibaret değildir. Bunların dışında “müteehhil dervişler” denilen evli dervişler de vardır. Ama bu üçüncü tür hem “Çelebiler”in etrafında hem de “mücerred babalar”ın etrafında kümelenmiş ve bir kimlik oluşturma bakımından herhangi bir etki sağlamamışlardır.
    Bektaşiliğin “Çelebiler” ve “Babagan” yani “mücerred dervişler” şeklinde iki kola ayrışması 1826 yılında kapatılmalarıyla girdikleri süreçte ortaya çıkmıştır. Özellikle II. Mahmud’un ölümünden sonra, Kadınefendilerden Pertevniyal Sultan’ın “Babagan” Bektaşilerden Emin Baba’nın müridi oluşunun yanısıra, pek çok sivil ve asker bürokratın “Babagan” koluna bağlı oluşları hem Bektaşiliğin hem de Bektaşilik içerisinde Babagan kolunun meşrulaşmasına zemin hazırlamıştır.

    19 Eylül 1326/ 2 Ekim 1910 Hacıbektaş Veli Hankahı türbedarı Feyzullah Baba ve taraftarları olduğu anlaşılan Han bağı babası İsmail Baba, Balım evi babası Esseyid Ali Baba, mihmandar Ahmed Baba, Mehmed Baba, Hacı Salih Baba gibi dervişlerin müşterek olarak Bâb-ı Meşihat’a gönderdikleri arzuhalde Hacı Bektaş Velî Hankahı’ndaki çekişmeler ortaya konulmaktadır. Dilekçeden anlaşıldığına göre Bektaşî dervişleri iki gruba ayrılmış bulunmaktadırlar. Mühürlerden anlaşıldığı üzere türbedar unvanına sahip bulunan Feyzullah Baba ise bu gruplardan birinin temsilcisi durumundadır. 
    Hacı Bektaş Velî Dergâhı türbedarı unvanını kullanmakta olan Hacı Feyzullah Baba, 22 Ağustos 1327 / 4 Eylül 1911 tarihinde bizzat gönderdiği bir arzuhalde Hacı Bektaş Velî dergâhındaki Babagân ve dervişanın tamamının padişaha duacı olduklarını belirtmektedir. O da Cemaleddin Efendi’nin servetine güvenerek, işlerine karıştığını beyan etmektedir. Onun iki buçuk senedir kendileri hakkında bir çok isnatlarda bulunduğunu, İstanbul’a kadar gelerek, yedi sekiz ay kendileri aleyhinde şikayetlerde bulunduğunu ifade etmektedir. Feyzullah Baba altı yedi aydır yiyecek yardımı (taamiye) alamadıklarını belirtmekte ve devletten yardım istemektedir.
Feyzullah Baba, tekkenin durumunu Rumeli’nin muhtelif yerlerindeki Bektaşî tekkelerine de bildirerek yardım istemiştir. Devlet ise Hacı Bektaş Tekkesi’nden Arnavut nüfusun yoğun olarak bulunduğu Bektaşî tekkelerine çekilen telgraflardan ve gönderilen mektupların mahiyetini öğrenmek istemektedir. Manastır valisi 18 Eylül 1327 / 1 Ekim 1911′ de Dahiliye Nezareti’ne gönderdiği şifre telgrafla durumu açığa kavuşturmuş ve Hacı Bektaş tekkesinden gönderilen telgraf ve mektuplarda yalnızca yardım istendiğini belirtmiştir.” 

    Feyzullah Baba’nın Rumeli’deki hemşehrilerinden yardım isteyişi bir Rumeli-Anadolu hatta bir Türk-Arnavut ayrışmasının başlama süreci olarak değerlendirilmemelidir. Burada yapılan bir hemşehri dayanışmasından ibarettir.
    Nakşi bendi Şeyhi Hamza Efendi ise Feyzi Baba’nın asla resmi bir sıfata sahip değilken daha önce dergâhı ele geçirmiş, burada bulunanları dergâhtan kovmuş, ve kendisini de vazifesini yapmaktan men etmiş olduğundan söz etmektedir. Şeyhe göre Feyzullah Baba dergâhın mutfak masrafına (taamiyesine) el koymuş bulunmaktadır ve etrafına bir çok Arnavut doldurmuştur. Kendi fikirlerine katılmayan Türk dervişleri dergâhtan çıkarmıştır ve dergâhı ziyarete gelen misafirleri de içeriye almamaktadırlar. 
    Bab-ı Meşihatın Hacı Bektaş Hankahına atadığı resmi şeyh Hamza Efendi rakiplerini bertaraf etmek için Türk-Arnavut ayrışmasını kullanmaktadır. Ama konuyu ciddiye alanlar da bulunmaktadır.
    14 Şubat 1327 / 27 Şubat 1911 tarihinde Ankara Valisi’nin Dahiliye Nezaretine yazmış bulunduğu bir yazıda Hacı Bektaş Velî dergâhında Celebi Efendi ile bazı dergâha mensup şahıslar arasında görüşme sağlanmışsa da uzlaşma olmadığı ve bunların arasındaki lüzumsuz münakaşaların süregeldiği belirtilmektedir. Vali, Feyzi Baba’nın dergâhtan uzaklaştırılmasının Rumeli’de büyük problemler doğuracağını belirtmektedir. Çünkü Feyzi Baba Arnavut Bektaşîlerdendir. Bu arada dergâhın Çelebilere de bırakılmasının uygun olmayacağını yazan Ankara Valisi, meşihat meselesinin Bâb-ı Meşihatı ilgilendirdiğini belirttikten sonra, bu makama vekaleten tarafsız birinin tâyinini istemektedir.
    1328/1912 Martına gelindiği zaman Hacı Bektaş Nahiyesinde, Hacı Bektaş Velî Dergâhı’ndaki iktidar mücadelesiyle ilgili olaylar gittikçe artan bir şiddetle su yüzüne çıkmış bulunmaktadır. Çelebi Cemaleddin Efendi taraftarları, Feyzullah Baba’nın Arnavutçuluk (bu ifadenin milliyetçilik anlamında olduğuna dair elimizde delil bulunmamaktadır; bu kelime, daha ziyade hemşehricilik anlamındadır.[Y.S]) yaptığını merkeze bildirmektedirler. 21 mart 1328/ 3 nisan 1912 tarihinde Dahiliye Nezareti’ne gönderdikleri İstanbul, Dersim, Sivas, Amasya ve Arabgir’de yasayan Bektaşî dervişlerinin 92’sinin mührüyle -ki bunlardan bir kısmı aşiretlerini temsilen imzalamışlardır- arzuhalle Feyzullah Baba’nın Bektaşî tarikatını "mücerred ve Arnavut unsuruna münhasır" olarak gördüğünü, bu duruma ise milyonlarca Türk, Kürt ve diğer unsurlardan olan ehl-i tarikin gücendiği belirtilmektedir.8 Cemaleddin Çelebi ise bir yıl sonra açıkça Feyzullah Baba ve adamlarının "Arnavut İstiklal Komitesi" sergerdelerinden olduğunu iddia edecektir. Ona göre Feyzullah Efendi Arnavutluktan peyderpey gelmekte olan ve dergâhta bulunan adamlarını artık Anadolu’nun her tarafına gönderip Arnavut devleti kurmak gayesi güdenlere yardım toplamaktadır. Bu ihtilalciler nakit paraya muhtaç oldukları için onlara para yardımı etmekte, bunu da görünüşte dergâh namına yardım topluyormuş gibi yapmaktadır.(7 Mayıs 1329/1913)
    Devlet, bu konuyu yakından takip etmektedir. Şeyh adaylarından birinin Arnavut olması, Arnavutlukta çıkması muhtemel karışıklıkların sebebi olabileceğinden, bu hususta devleti daha dikkatli olmaya sevk etmektedir. 15 Mayıs 1328/ 28 Mayıs 1912 tarihinde Yanya Valisi Mehmed Ali Bey Dahiliye nezaretine gönderdiği şifre telgrafta, Arnavutluktaki Bektaşî babalarının Halvetî şeyhi (doğrusu Nakşi şeyhi olmalıdır, vali tarikat ismini yanlış bilmektedir. [Y.S]) Hamza Efendi’nin vefatı üzerine Pîrevi’ne kendilerinden birini şeyh olarak tâyin ettirmek arzusunda olduklarını yazmaktadır. Vali Ergiri Mutasarrıfının kendisine yazdığı bir telgraftan da söz etmektedir. Ergiri Mutasarrıfı üç ay boyunca sorumlu olduğu bölgeyi dolaştığını, Bektaşî Babalarıyla görüştüğünü, onların Osmanlılığa ve mevcut hükumete bağlı olduklarını beyan ettiklerini bildirmektedir.
    Rumeli’deki Bektaşî Babaları Feyzi Baba’ya olan desteklerini devletin muhtelif müesseselerine çektikleri telgraflarla da göstermektedirler. Tepedelen Kazasında Toyran dergâhı postnişini Ahmed Baba, Kostan Dergâhı postnişini Ahmed Baba, Priştine Dergâhi postnişini Şaban Baba, Matuhes Karyeli Salih Baba, Ergiri Dergâhı postnişini Süleyman Baba, 16 Haziran 1328’de Iskrapar’dan Evkaf Nezareti’ne, Dahiliye Nezareti’ne ve Bâb-ı Meşihat’e muhtevaları aynı olan birer telgraf çekmişlerdir. 
    Yukarıdaki arzuhaller, dergâhta mücadele etmekte olan gruplardan Nakşî şeyhi Hamza Efendi’nin mücadeleden fiilen çekilmiş olduğunu ortaya koymaktadır. Mücadeleyi sürdürmekte olan gruplardan biri sık sık II. Meşrutiyet’le başlamış bulunan hürriyet ortamından söz etmekte ve rakiplerin istibdad döneminin adamı olmakla suçlarken diğeri ise rakiplerini Arnavutçuluk yapmakla suçlamaktadır.
    Hacı Bektaş Veli Dergahında bulunan Babagan Bektaşilerinin “dedebaba”sı Feyzullah Baba’nın o sıralarda başlamış, hatta gelişmekte olan Arnavut milliyetçiliği hareketiyle ilişkili göstermek eldeki belgelere dayanarak mümkün görünmemektedir. Hatta bu belgele dayanarak Feyzullah Baba’nın bir Arnavut milliyetçiliği hareketinin tamamen dışında olduğu da pekala söylenilebilir. Onun mücadelesi hemşehrisi Arnavutlara dayanarak, Bektaşi Çelebilerine karşı bir iktidar mücadelesi vermekten ibarettir. Daha sonra Babagan kolu dedebabası olarak onun yerine geçecek olan Salih Niyazi Dedebaba da Arnavut kökenli olduğu halde Türk bağımsızlık mücadelesinde önemli görevler üstlenecektir.

    1.1-BEKTAŞİLİK VE ARNAVUT MİLLİYETÇİLİĞİ
Osmanlı İmparatorluğunda kendisini en son hissettiren Arnavut milliyetçiliği idi. 1877-1878 Osmanlı Rus harbinde Türklerin yenilmesi üzerine açığa çıktı. Berlin kongresi 1878 temmuzunda “tarafsız” olarak görülen başkan Bismarck’ın yönetiminde toplandı. Sırplar, Karadağlılar, Romanyalılar ve Bulgarlar bu paylaşımda aslan payını alırlarken, Arnavutlar “Arnavut diye bir millet yoktur” denilerek Bismarck tarafından kovuldular. Sırplar ve Karadağlılar Arnavutların yaşadıkları toprakları işgal ederek genişlediler.
    1 temmuz 1878’de Arnavutların haklarını savunmak amacıyla Arnavut milliyetçilerinden oluşan Prizrin ittifakı toplandı. Burada “besa” yani kutsal yemin edildi. İttifak şu kararları aldı:
    1-Sultanın egemenliği devam edecektir ve Arnavut toprakları herhangi bir işgale karşı ölümüne savunulacaktır.
    2-Arnavutlarca meskun bölgelerin bir bütün olarak Osmanlı Devleti’nin tayin edeceği bir vali tarafından ve Manastır’dan yönetilmesine karar verilmiştir. Bu vali seçimle gelecek olan Arnavut temsilcilere danışarak bölgeyi yönetecektir.
    3-Arnavutça resmi dil olarak kullanılabilecektir.
    4-Osmanlı ordusunun yönetiminde bir Arnavut gücü kurulacaktır.
    Prizrin İttifakı’nın mimarları Abdul Fraşeri, Frenk Bib Doda, Elias Paşa Dibradır. İttifak  Sultan II. Abdülhamid’in hayırdualarıyla toplanmıştı. Ama kongre kararları fiiliyata geçmedi ve kongre bir daha toplanamadı. İttifak kararları başarıyla uygulanamadı, Sırplar ve Karadağlılar, büyük güçlerin askeri yardımları ile bazı Arnavutlarla meskun köy ve kasabaları işgal ettiler. İtiifak taraftarları karargahlarını bazı şehir ve kasabalara yaymayı başardılar.
    Sultan II. Abdülhamid Arnavut ahalinin meskun bulunduğu bölgelerdeki bazı okullarda Arnavutça eğitim yapılmasına izin verdi. 1884’te Kroça’da ilk Arnavutça eğitim yapan okul yalnızca erkek öğrenciler için açıldı. 1891’de ise Kızlar için Arnavutça eğitim veren okul aynı şehirde eğitime başladı.
    Bektaşi tabanlı Arnavut milliyetçiliği, Arnavutçanın geliştirilmesi merkezli olarak oluşmaktadır. Salih Baba isimli bir Bektaşi yazmış olduğu şiirde şöyle demektedir:
Yalnız değilim,
Allahım sana yalvarıp yakarıyorum,
Dilim seni zikrediyor Ali!
Ali’yi Ahmed-i Muhtarı,
Hacı Bektaş Hünkarı.
Bu şiiri derdime tercüman kılıyorum
Kötülerin beni hapsettiklerinden beri.
Zira dilimi öğreniyorum ben,
Uyandırmak için Arnavutları.
Yurdumda, Vlora, Kudhesi’de
Tam üç yüz on sekiz yıldır Türkçe hakim,
Zuhur etti Muaviye.
Münafıklar el birliği ettiler,
Beni engellemek için.
Öğrendi Arnavutçayı yaydığımı Türkiye,
Gelen bir çift atlıyla,
hapishaneye yollandım.
Ey Salih durma boş boş,
Tercüme et Fuzuli’yi…
Arapça’dan Farsçadan…
Çok insan var Arnavutça okuyan.
Bu şiir Arnavutçuluk ve Bektaşiliğin birlikte ifadesinin önemli örneklerinden biridir.

    Arnavut milliyetçiliği bazen münferit girişimler, bazen kitlesel hareketlerle gelişmektedir. Çoğu bireysel bir tavır alışla -hiç değilse Arnavutluk bağımsız bir devlet olana kadar böyledir- bu hareketin içinde yer alan Bektaşî Babaları Arnavut dilinin öğretilmesi, Arnavutça kitapların yayılması ve Arnavut okullarının açılması için çalışmışlardır. Daha sonra II. Abdülhamid bütün okulları kapatarak Arnavutça kitap okunmasını yasaklayacaktır. Bu defa bazı Bektaşî tekkeleri bir dizi gizli okullar ağı oluşturmuşlardır. Bu Bektaşî – Arnavut ağının Arnavutluk denilen toprakların dışında da destek merkezleri bulunmaktadır. Jön Türkler döneminde ise Arnavutlar Latin harfleri ve Arap harflerini kullanma kararı konusunda bir dizi tartışma yapmışlardır. Jön Türkler Glirokaster’deki tekkelerden birine kendi yandaşlarından birini göndererek hem Arap harflerinin devamı, hem de Arnavutların imparatorluk sınırı içinde kalmalarını temine çalışmışlardır. Ancak bu gayret başarısızlıkla sonuçlanmıştır.
    Clayer, daha sonraları Arnavutlar silahlı isyana kalkınca Bektaşî Babalarının bu hareketi de desteklediğini yazmaktadır. Mesela Melsan Tekkesi şeyhi Baba Hüseyin ilk milli çeteyi 1906’da kendi tekkesinde kurmuştur. Bütün Arnavut Bektaşîlerini bu hareketin içinde göstermek mümkün değilse de, pek çok Bektaşî tekkesi harekette yer almıştır.
    Arnavut isyanı konusunda arşiv bilgileri de bir hayli bilgiler vermektedir. 1329 rumi, 1911 miladi tarihli belgeye göre Osmanlı Devleti Arnavutların silahlı isyana hazırlandıklarını haber almakta ve bu hazırlıkları takip etmektedir. Ergiri mutasarrıfı bu konuda Halvetî ve Bektaşî babalarından haber aldığını, ortamın sakin olduğunun anlaşıldığını Tepedelen kaymakamına bildirmektedir. Belge, Halvetîlerle birlikte Bektaşî tekkelerinin bazılarının devlete istihbarat sağladığını ortaya koymaktadır. 16 Merkeze gelen istihbarat bilgileri bazı Bektaşî şeyhlerinin –örnek olarak Kilüsireli Ahmed Baba ve arkadaşlarının- bu isyan hareketiyle ilgili olduklarını, bazılarının da –Tepedelen Bektaşî Şeyhi Ahmed Baba- bu işe karışmadıklarını bildirmektedir.
    Arnavut Bektaşiliğinin, ya da Bektaşi Arnavutların Arnavut milliyetçiliği düşüncesine katılmalarının öncülerinden biri de Fraşeri Kardeşlerden Naim Fraşeri dir. Naim Fraşeri, Arnavut dilinde yazmış bulunduğu “Kerbela Mersiyesi” ile bu konunun öncülerinden olmuştur. Naim Fraşeri kökten Bektaşiliğe dayanan Arnavut ailelerden birine mensuptur. Ünlü Kamus-ı Türki yazarı Şemseddin Sami’nin de kardeşi olan Naim Bey, Kerbela Mersiyesi’yle iyiyle kötünün mazlumla zalimin, Hz.Hüseyinle Yezid’in macerası altında Arnavut halkıyla Osmanlı devletinin mücadelesini anlatmak istemiştir. Bektaşi şairlerinden Melek Baba onu "Zemra e Shqipërisë, gurra e urtësisë, pishtar i vegjëlisë, shejtor i njerëzisë"Arnavutluğun kalbi, özgürlük meşalesinin taşıyıcısı insanlığın efendisi olarak değerlendirmektedir.  Naim Fraşeri’nin Kerbela isimli 24 bölümlük mersiyesi ilk kez 1898 yılında yayınlanmıştır. Dini gibi görünmekle birlikte siyasi bir karşı koyuş olan bu eserinde Naim Fraşeri, doğunun geleneksel temalarından yararlanarak aydınlanmacı, hümanist, özgürlükçü düşünceler ortaya koymuştur. O, Bu şiiriyle İmamın yani Hz. Hüseyin’in adaletini yüceltmiş, zalimin, yani Yezid ve takipçilerinin adaletsizliğine karşı çıkmıştır. Bu mersiye aslında Arnavutlarla Osmanlıların savaşına göndermelerde bulunmaktadır. O’na göre bu savaşı adaletin yanında yer alan Arnavutlar kazanacaktır. Mersiyenin devamında Frasheri birdenbire Kerbela’yı unutur ve milli konularda konuşmaya başlar. Arnavutçanın gelişmesi, öğretim ve eğitim, Arnavutların birliği ve aralarında nezaketin, kardeşliğin geliştirilmesi konularına geçer. Fraşeriye göre savaş dini kurtuluş anlamına geldiği kadar milli bağımsızlık anlamına da gelmektadir. Frasheri bu destansı mersiyesiyle şiirsel özlemleri üzerinde hükümler vermektedir. O, aynı yıl yayınlanan başka bir eserinde ise Arnavutların Osmanlılara karşı mücadeleler veren milli kahramanı İskender Bey’i anlatmaktadır. 
    Naim Bey eserlerinde yalnız olağanüstü kahramanları anlatmamaktadır. Arşi Pipa’ya göre o, sıradan çobanları ve köylüleri edebiyat sahnesine sokan adamdır.
    Naim Bey milliyetçiliği gibi Bektaşiliğinde de samimidir, Bektaşiliğin bir gün bütün Arnavutluğun inancı olarak, İslamla Hristiyanlık arasındaki ayrılıkları gidereceğine inanmaktadır. Naim Bey’e göre, Arnavutçuluk hareketi Osmanlı egemenliğini temsil eden Sünni İslamın değil, Arnavut halkını temsil eden Bektaşiliğin yanında yer almalıdır. Frasheri Arnavutluğa özgü bağımsız bir Bektaşi tarikati kurmayı arzulamaktadır. Bu bağlamda Bektaşi babalarını Anadoludaki merkez tekkeyle irtibatı kesme konusunda iknaya çalışmaktadır. Naim Bey Bektaşi terminolojisini yabancı dillerin, özellikle de Türkçe’nin hakimiyetinden kurtarmak istemektedir. 
   
    1.2-BEKTAŞİLİK VE TÜRK MİLLİYETÇİLİĞİ
    Genel olarak Bektaşi tarikatinde, özel olarak da Babagan kolunda Türk ve Arnavut dervişlerin Arnavutçuluk ve Türkçülük içerisinde yer almaları farklı dinamiklerle ilişkilidir. Yukarıda görüldüğü üzere Arnavut milliyetçiliği, Genel Bektaşilikten ayrılarak bir Arnavut Bektaşiliği kurmak üzerinde yoğunlaşırken Türk milliyetçiliği, Bektaşiliğin bütün dinamiklerini Türklükle özdeşleştirme üzerinde gelişmektedir. Türk Bektaşiliğinin Türkçülük hareketi, Arnavut Bektaşilere karşı bir “aksülamel” olarak doğmuş ve gelişmiş değildir. Cumhuriyetin ilk yıllarında kaleme alınan ve yazarının isminin kayıtlı olmadığı bir el yazması bize bu konuda teferruatlı bilgiler vermektedir.
    Bektaşi dervişi olduğunu belirten meçhul yazar Bektaşiliğin doğuş ve gelişme sebeplerini Türk milletinin genel özelliklerine bağlamaktadır:
    “Bektaşîlere göre başta İmam-ı Azam olduğu halde diğer mezhep sahiplerinin pek dar bir çevre içine aldıkları “şeriat” insanı her haktan mahrum ediyordu. Bu hakların  en başında cemiyet ve aile hayatı bulunuyordu. Bektaşî liderleri bu ilhamı da çevreden alıyordu. Türkistan’da ve eski aşiret hayatlarında kadınıyla kızıyla ve ahenkdar sazıyla tam bir sosyete hayatı yaşamaya alışan Türkler, camilerde vaaz eden ulemanın bütün bunlara karşı haramdır diye köpüre köpüre bağırmasından ve önlerindeki sedefli rahleyi yumruklamasından bir şey anlamıyorlardı. Aynı zamanda yeni İslam olan Hıristiyanlar da aynı hâlet-i ruhiye içerisinde idiler. Bu hal İslamlığa karşı şüpheli ve mütereddit bir îman yaşatıyor, şüpheli îman ise hakiki müminlerin adetini azaltıyordu.
    Binaen aleyh esasen birbirlerinin noksanını ikmal eden dinlerde ihtiyaca muvafık/uygun parçalar alınarak bunları bir noktada birleştirmek, şeriatın dar çerçevesini biraz genişletmek olacaktı, nitekim böyle de oldu. Türkler milli hayatlarının en cazip âdetlerini Bektaşî âyinlerinde bularak bu yeni rehbere nasıl dört elle sarılıyorsa henüz İslam olan Hıristiyanlar da eski dinlerinin itikatlarına müşabih/benzer telakki ve kaideleri Bektaşîlikte gördükçe ona can atıyor ve İslamlığa daha kuvvetli bağlarla bağlanıyordu.”
    Türk Bektaşilerin milliyetçilik yaklaşımlarında Arnavut Bektaşilerinkinden esaslı farklılıklar bulunmaktadır. Arnavut milliyetçisi Bektaşiler, Arnavut Bektaşiliğinin, Arnavut milletine has bir yapı içerisinde yeniden teşekkülü için mücadele ederlerken, Türk milliyetçisi Bektaşiler, Bektaşilikle Arnavutluğu özdeşleştirme gayretleri içerisindedirler.  Arnavutlukla Bektaşiliğin özdeşleştirme girişimi bugün bile Arnavut Bektaşiler arasında görülmemektedir. Bunda elbette Hacı Bektaş Veli’nin Türk oluşunun ve Bektaşiliğin doğup yayıldığı coğrafyanın Türklerle meskun alan oluşunun önemli rolü vardır.  Şöyle bir yorumda bulunmak sanırım aşırı olmayacaktır: Burada vurgulanması gereken temel nokta Arnavut milliyetçisi Bektaşilerin “Biz Arnavut Bektaşiler olarak Türk Bektaşilerden farklıyız” düsturuyla hareket ederlerken, Türk milliyetçisi Bektaşilerin “Biz Bektaşiler Türküz, her Bektaşi doğal olarak Türktür, ya da intisapla birlikte Türklüğe de girmeli Türk olmalıdır” düsturunun savunucusu olduklarıdır.
    Bu bağlamda, fikirlerini ortaya koyan Meçhul Bektaşi ilk olarak, Hacı Bektaş Velinin Bektaşiliği Türklüğü Arap etkisinden kurtarmak için oluşturduğu görüşündedir. Ona göre Hacı Bektaş Veli, öz Türk ve Türkmen kanlarını kardeş elleriyle heder ettirmekten korumuştur. Tıpkı piri ve mürşidi Ahmed Yesevî gibi Türk’ün millî hayatını artırmak ve yabancı tesirlerden korumak suretiyle işe başlamış, Baba İshak’ın silah kuvvetiyle yapamadığını fikir kuvvetiyle yapmıştır.
    Meçhul Bektaşi düşüncelerini dönemin hakim ideolojisi olan cumhuriyetçilik ve Bektaşilik ilişkis üzerine yöneltir. Ona göre Türklükle Bektaşilik kadar, cumhuriyetçilikle Bektaşilik de özdeştir:
    “Cumhuriyetin îlânıyla tariklerin ilgasına/ kapatılmasına kadar böylece devam etti. Osmanlı İmparatorluğunu tarihin sînesine gömen Türkiye Cumhuriyeti diğer tarikler gibi Bektaşîliği de resmen ilga etmişti. Fakat Bektaşîler bundan müteessir olmak şöyle dursun bilakis/ tam aksine gayet memnundu. Çünkü cumhuriyetin bu günkü gaye ve umdesi Bektaşîliğin aslî fikir ve emellerinin tahkiki/gerçekleşmesi demekti. Bektaşîler ne istiyordu?
1-Türkleri Arap ve İran harsına/kültüründe erime tehlikesinden korumak. Artık bu tehlike tamamen zâil olmuştu.
2-Milli hükümeti her şeyden üstün tutmak. Bu da husul bulan bir keyfiyetti.
3-Ulema tesirini kırarak herkesin vicdan ve fikirleri içinde yaşaması. İşte Bektaşîler için en mühim nokta bu idi. Ellerinde şeriat namını verdikleri taassup ve cehalet silahı olduğu halde avam/ sıradan insanlar ve cühelayı/cahilleri mânevî tehditlerle elde eden asırlardan beri Türk milletinin terakkî/ilerleme ve inkişaf/gelişme kapılarını seddeden/örten ulema denilen cahil ve hırslı zümrenin ortadan kalkması Bektaşîlerin en esaslı gâyesini tatmin etmişti.”
    Meçhul Bektaşinin, Bektaşiliğinden kuşku duyulması için hiçbir sebep görünmemektedir. Ama onun cumhuriyet düşüncesine de bağlılığındaki samimiyetten kuşkulanmak yersizdir. Meçhul bektaşi, yetişmiş olduğu tekke muhitini, aynı anda veya sonradan tanıştığı cumhuriyet düşüncesiyle kendi içerisinde telif etmiş ve uyumlu hale getirmiş bulunmaktadır. Bu iki farklı düşüncenin aynı insanda bütünleşmesi o raddeye varmaktadır ki, meçhul Bektaşi kendi dergahlarının cumhuriyet uğruna kapatılmasına bile rıza göstermekte hatta bu durumu şiddetle desteklemektedir: 
    “Yukarıda saydığımız sebeplere binaen artık bütün siyasi emel ve gâyelerinin tatmin edilmiş olduğunu gören Bektaşîlik, tarikatların ilgası üzerine altı asırlık hayatını tarihin ve muhîblerinin sinesine gömerken tamamen memnundu. Çünkü “Türklüğünü hissedenlere bütün mânâsıyla benlik ve serbestlik temin eden cumhuriyet en medenî inkılap düsturlarıyla içtimâî hayata da vasi/geniş bir hürriyet temin etmişti. İçtimaî nizamı ihlal etmemek şartıyla cumhuriyetin her ferde siyyanen/ eşit olarak temin ettiği büyük hürriyet karşısında gizli temennilere heybet ve haşyet veren resimlerle/törenlerle sâlikler/mürîdler teminine artık hiç lüzum kalmamıştı. “
-“ Dünkü buhur kokulu meydan bugün “salon” lara inkılap etmiş, dünkü çelik telli sazlar bu gün yerini bandolara terk etmiştir. Âlem yine o âlem, devran yine o devran. Aradaki fark yalnız bir teceddüttür/ yeniliktir. Bu tekkenin sırrına vâkıf olanlar hiç aldanmayacaklardır. Dün loş, kuytu meydanlarda demlerine niyaz edenler, gaib erlere gülbenk çekiyorlardı. Bugün de o münevver/ışıklı ve muattar/kokulu salonlarda cazların vecd ve neşe saçan âhengi arasında şampanya kadehlerini ellerine alanlar dünkü kasvetli ve endişeli yaşayışla bu günkü nurlu hayat arasında mukayese yaparak ve başlarını kalplerinin üzerine eğerek şu gülbengi çekeceklerdir:
-‘Üzerimizde hâzır ve nâzır olan gerçek erenlerin demine devranına hü diyelim hü.’” 
    Yukarıda sunulan örnek, kenarda köşede kalmış ve yapayalnız bir Bektaşi dervişinin ideolojik saplantılarla, Bektaşilikten vazgeçerek kaleme aldığı yazılar değildir. Çünkü cumhuriyet, laiklik ve Kemalizmin Bektaşilikle telif edilmesi örnekleri pek çok Bektaşide görülen bir tavır alıştır. Örneğin kendisi aslen Arnavut kökenli bir Bektaşi babası olan Kazım Baba bir nefesinde şunları söylemektedir:
Uluslar birleştiler
Çünkü hepsi eştiler
TÜRK namını aldılar
Her yere yerleştiler

Şükür olsun Tanrıya
Türk yaratmış bizleri
ne mutlu Türk olana
kabarsın göğüsleri

Sulhu sevenlerdeniz
Cumhuriyetperveriz
Laikus prensipli
Biz Kemalistlerdeniz

Atatürktür başımız
Demokrasi işimiz
Ün saldık her tarafa
Bezl ederek canımız

    2-KURTULUŞ SAVAŞI VE BEKTAŞİLER
    Babagan Bektaşileri, tıpkı Çelebiler kolu gibi Türk kurtuluş savaşında Mustafa Kemal ve arkadaşlarının yanında yer almışlardır. Milli mücadelenin yer altı teşkilatında espiyonaj faaliyetleri yürütmekten, silah nakliyatına ve bizzat cephede savaşmaya kadar pek çok faaliyette bulunmuşlardır.
    Babagan Bektaşilerinin dedebabası, Hacı Bektaş Dergahı türbedarı unvanıyla Salih Niyazi Dedebaba, Mustafa Kemal Paşa ile bizzat görüşmüş ve istiklal mücadelesine destek vermiştir. Yukarıdaki bölümde bir şiirinden söz ettiğimiz Hüseyin Kazım Baba da Müdafaa-i Milliye grubunda yer almıştır.
    Her ne kadar bazı Babagan Bektaşiler milli mücadeleye muhalefet içerisinde bulunmuşlarsa da bunlar münferit olaylar olarak kalmış, genel bir tutumu yansıtmamıştır. Bu muhalif tutumların pek çoğu şahsi kinler ve kızgınlıklar sonucudur.

    3-AYRIŞIM SÜRECİNİN İKİNCİ DÖNEMİ (1925 sonrası)
    30 Kasım 1925 yılında Türkiye’de bütün dergahlarla birlikte Bektaşi dergahları da tekrar kapatılmıştır.  Salih Niyazi Baba kapatılma haberini duyduğu zaman “Bu demektir ki biz bu göreve layık değiliz” diyerek derhal merkez asitaneyi terk etmiştir. O tasavvufun asıl kalplerde yaşadığını oranın ise asla kapatılamayacağı görüşündedir. Bir süre Ankara Ulus’ta bir otel işletir. Bu oteli gizli bir dergah olarak kullanmak isterse de başaramaz. Gizli olarak Bektaşilik faaliyetlerine 1927 yılına kadar devam eder. 17 Ocak 1930’da bazı mücerred Bektaşi babalarıyla birlikte Türkiye’yi terk ederek Arnavutluğa yerleşir. Aynı yıl Arnavutluktaki Bektaşi cemaatinin “dedebaba”sı seçilir. İtalyanlar tarafından öldürüldüğü 1941 yılına kadar bu görevini muhafaza eder.
    Arnavut Bektaşiler 1925 yılında Türkiye’de dergahların kapatılmasına rağmen 1930 yılına kadar bağlılıklarını sürdürmüşlerdir. Gerçi 1921’de bir kongre toplayarak “Arnavut Bektaşi Cemaati”nin tüzüğünü oluşturmuşlarsa da bu kongre çok etkili olmamıştır. Salih Niyazi Baba’ya bağlılık devam etmiştir. Ahmed Zog’un kral olmasıyla birlikte bu cemaat resmi bir tanınma hakkı kazanmıştır.
    Bektaşilikle ilgili kararlar, Bektaşi cemaatinin ilk üç kongresiyle birlikte alınmıştır. 4-17 temmuz 1921’de Skapar’da yapılan ilk kongrede yukarıda da belirtildiği üzere kurallar belirlenmiştir. Arnavut hükümeti bu kuralları 1923’te onaylamıştır. 8 temmuz 1924’te Hajiderie tekkesinde 2. kongre Ahmet Turan babanın başkanlığında toplanmıştır. Bektaşi cemaati kongreler döneminde hükumet tarafından üç cemaate denk sayılmakla birlikte asıl 9 temmuz 1929 tarihinde kanunla resmen tanınmıştır.        
     Bektaşî cemaatinin kanunları Mart 1931’de üçüncü kongre tarafından onaylanmış ve Kral Zogo tarafından (Bektaşîler’in lideri ola n Salih Niyazi Dede ile birlikte) imzalanmıştır.
           “Bu kanun, Bektaşî merkezlerinin bölgesel dinî birimler olarak oluşturulmasını içermektedir. Böylece altı Bektaşî merkezi kurulmuştur. Kroye Bektaşî Merkezi… Elbasan Bektaşî Merkezi… Fra şeri Bektaşî Merkezi… Korçe Bektaşî Merkezi… Priştine Bektaşî Merkezi… Girokastra Bektaşî Merkezi..
    Dinî gruplarla ilgili yeni kanunların oluşturulması bağlamında Bektaşîler hakkındaki yeni kanunlar 15 Mayıs 1945’te Tiran’da toplanan dördüncü kongrede resmen onaylamışlardır.  
    Salih Niyazi Dedebaba’nın öldürülmesinden sonra Ali Rıza Baba, Arnavut Bektaşilerin dedebabası olarak seçilmiştir. Ama onun dedebabalığı son derece tartışmalı olmuştur. Çünkü Ali Rıza Baba oldukça bilgisiz biridir. Kısa süre sonra da zaten istifa eder ve yerine Kamber Ali Prişta atanır. II. Dünya savaşından sonra Komünist hükümet tarafından hapse atılır ve Tiran’ı işgal eden Komünist militanlar tarafından öldürülür. Yerine atanan Cafer Sadık Baba da birkaç ay içinde ölür ve Abbas Hilmi Baba 1945’te Arnavut Bektaşilerin dedebabası seçilir. 
    İkinci Dünya Savaşı sonrasında Bektaşîlik kendini, güçlü ulusal düşünceye sahip bir cemaat olarak ayırmıştır. Antifaşist direnişte büyük rakamlarla yer almıştır. “İkinci Dünya Savaşı sırasında 6000 Bektaşî’nin Nazi işgalcilerine karşı mücadele sırasında ölmesi” güçlü bir yurtseverlik duygusunun olduğunu göstermektedir. Bektaşîler’in bu katılımı savaştan sonra da takdir edilmiştir. 1958’de Arnavutluk Komünist Partisi Merkez Komitesi’ne gönderilen bir raporda şunlar belirtilmiştir: “Balli tarafına geçen azınlık dışında Bektaşî din adamları sınıfı, ulusal özgürlük savaşında antifaşist direnişe daha yakın olan bir sınıftır.”
    Bektaşî cemaatinin karar alıcı en üst birimi kongre idi. 2 Mayıs 1945’te, dördüncü Bektaşî kongresi Tiran’da toplandı. Bu kongre, cemaati tekrar örgütledi, yönetici birimi seçti, yeni kanunu onayladı, bir dünya Bektaşî Kongresi organize edilmesi fikrini sundu, Bektaşîlerin savaşta aktif rol aldığını ve demokratik güç ile iyi ilişkiler içerisinde olduğunu doğruladı.
          Antifaşist ulusal özgürlük savaşında yardımc ı olan Bektaşî cemaati üyeleri Faya Baba, Feyzo Baba, Kamil Baba gibi din adamlarıydı. Bektaşî din adamlarının Antifaşist Savaş ve Cephe ile olan bağlantısı ülkenin özgürlüğünden sonra, bazı din adamlarının devlet yönetiminde vekiller, ulusal özgürlük konseyi üyeleri, Demokrat Cephe üyeleri gibi görevler almalarıyla güçlenmiştir. O dönemin belgelerinden anlaşıldığına göre, Arnavutlukta bir reform çağı savaştan sonra, siyaset ve devlet yapılarına yakın olan bazı Bektaşî din adamlarını kademe kademe kabul ettirmiştir. Bu reformlara olan tutum, Bektaşî cemaatinin merkezinde iki akım oluşturmuştur:
    a) İlk akım Bektaşîlik’i Demokrat Cephe ile bağlantılı olan bir cemaat olarak kabul etmiştir. Bu akım, vekiller Faya Baba ve Feyzo Baba tarafından yönetilmiş ve bir çok din adamı, baba ve derviş tarafından izlenmiştir. Amacı, Bektaşî cemaatinde dinî reformlar geliştirmekti. 14 Mart 1947’de, bu yenilikçi akım Tiran’da cemaat içinde İlerici Bektaşîler adlı bir gurup kurmuştur.
    b) İkinci akım, siyasî, sosyal, ekonomik hayata ilişkin reformlara hiç tepki göstermeyen, ancak Bektaşî cemaatinin merkezindeki reformlara hemen tepki gösteren akımdır. Bu akım, aynı zamanda Bektaşilerin Arnavutluk dedebası olan Abbas Baba tarafından yönetilmiştir.
    Abbas Hilmi Baba, komünist rejimin, iki yenilik teklifini, yani Mücerred dervişliğin kaldırılması ve dini kıyafetlerin çıkarılması önerilerini hiçbir zaman kabul etmemiştir. Hatta kendisine bu konudaki hükumet teklifini kabul ettirmeye gelen iki komünist babayı öldürdükten sonra intihar etmiştir. Daha sonra iki Komünist dedebaba Ahmet Myftar ve Fehmi Baba dedebaba olmuştur. Hehmi Dedebaba Stalin’in dev bir portresini Bektaşi tekkesine asmıştır. 
    Arnavutlukta bütün bu olaylar olduktan sonra Arnavut kökenli dervişlerin ağırlıklı olarak bulunduğu Mısır, Abdullah el-Mağaravi tekkesinde 30 Ocak 1949’da bir toplantı yapılmıştır. Burada Arnavut Bektaşiliğinin Komünist rejim altındaki durumu müzakere edilmiştir. Toplananlar, Komünist rejimin kuklası olan bir dedebabanın Bektaşilik mesajını yayamıyacağına karar vermişlerdir. Tarikatin yararına olacak bir seçimin yapılmasına karar verilmiş ve bu eçimin sonucunda da Ahmet Sırrı Baba dedebabalığa yükseltilmiştir. Bu durum yalnızca Komünist dünyanın dışında Yunanistan sınırlarındaki Rini ve Katerini’de tekkeleri bulunan Said Seyfi Baba ve Veli Baba tarafından kabul edilmiştir.
    Babagan Bektaşiliğinin serencamının bir de Türkiye ayağı bulunmaktadır. Salih Niyazi Baba Türkiye’den ayrılırken  “vekalet emanetini” “sertarik” olarak Ali Naci Baykal’a bırakmıştır. Babagan Bektaşilik kurallarına göre dedebabanın mutlaka mücerred olması gerekmektedir. Fakat dergahlar kapatılıp, bütün mücerred Bektaşi dervişleri Türkiye dışına çıktıklarından, bir zaruret olarak bu uygulamada bulunulmuştur. Fakat Balım Sultan Erkannamesine aykırı bir tutum olduğu gerekçesiylr Ali Naci Baykal Dedebaba’yı Türkiye dışındaki dergahlar tanımamışlardır.
    1950 yılına gelindiğinde Mısır’da “dedebaba” ilan edilen Ahmed Sırrı Baba Türkiye’ye gelerek devrin iktidarı Demokrat Parti ile dergahların açılması konusunu görüşmüştür. Bu durum Türkiye’de Bektaşiler arasında da büyük kabul görmüştür. Ancak seçimlerden sonra Demokrat Parti verdiği sözde durmamış, Ahmed Sırrı Baba’nın Şahkulu Sultan tekkesinde icra ettiği bir ayin-i cem polis tarafından basılmış, baba ve pek çok derviş tutuklanmıştır. Ahmed Sırrı Baba mahkeme boyunca her türlü baskılara rağmen üzerindeki babalık giysisini çıkarmamıştır. Bir müddet sonra serbest kalan Ahmed Sırrı Baba, Türkiye’deki Bektaşilere, eğer Türkiye’de serbestçe mücerredlik erkanı yapılamadığı sürece “dedebabalık” makamının dışarıda kalacağını belirtmiştir. 
    1967 yılında Bektaşi Cemaati dağıtılmış ve Bektaşilik diğer inanç sistemleri gibi Komünist hükümet tarafından yasaklanmıştır. Bu Komünist dönemde yalnızca iki Arnavut Bektaşi tekkesi faaaldir: biri Kosova, Gjokova’daki Baba Kazım tekkesi, diğeri A.B.D, Mishigan’daki Recep Baba tekkesi.

Günümüzde Trakya'da ehl-i beyte bağlı tarikatları ikiye ayırabiliriz :
Bunlardan biri Balım Sultan evveli Bektaşi erkânına bağlı olan ocaklar ile Balım Sultan erkanına bağlı olanlardır.
Balım Sultan evveli Bektaşi erkanı uygulayan , Trakya'daki Ehli Beyt tarikatları şunlardır:
Seyyid Ali Sultan erkanı uygulayan Kızıl Deli Bektaşileri ve aynı tarikatın evladiye kolu olan , Ali Koç Baba Bektaşileridir.
Otman Baba ve Akyazılı Sultan Bektaşileri Trakya'da Babailer olarak bilinmektedirler.
Trakya ve Balkanlarda Hacı Bektaşi Veli sonrası Bektaşiler:
Seyyid Ali Kızıldeli Sultan yolu erkanına bağlı olan Er oğulları.
Bu topluma verilen bu ad'a sadece Mehmet Eröz'ün Alevilik ve Bektaşilik adlı eserinde rastladık. Halk ise kendilerine DAĞLI dendiğini söylüyorlar.
Seyyid Ali Sultan döneminde belli bir zaman kabilenin tümüne Kızıldeli denmiştir. Yörede bulunan Kızıldeli ırmağı hem kabileye hem de Seyyid Ali Sultan'a lakap olarak verilmiştir.
Bu kabilenin bir kısmı ise Bulgaristan'daki Alvanar,Veletler ve Küçükler köylerine yerleştirilmişlerdir. Bu yerleşimin Niğbolu kalesi fethinden sonra olması ihtimali yüksektir.
Kızıldeli Vakfı 1402 yılından başlayarak çeşitli zamanlarda bazı padişahlar tarafından varlığı kabullenilmiş ve gerekli yardımlar yapılmıştır. 1927 yılında Seyyid Ali Sultan KIZILDELİ VAKFINA bağlı yirmi dört köyün varlığı bilinmektedir. Bu köylerin isimleri şunlardır:
Kanberler ,Ahlatçıköy ,Yılanlı, Karaören , Kütükli , Mesimler ,.Encekköy ,Kirezli ,Dervent ,Armutlu, Aşağı Tekke , Ömerler , Pir Pınarları ,Hacı Bağı1, Sarp Dere, Maskarlar, İmanlar,.Elebiler, Sucahla,.Büyük Dervent,Seçek sırtı, Horasan Karısı, Ballıkaya, Cuva koru, .Aşağı Mahalle,.Kuş Pınarı ve Yazılı Taş'tır.(1)
Bu listeye ilave olarak Kuşanlar ve Çilingirler köyleri de vardır. Bulgaristan'ın Kırcaali sanacağına bağlı Ortaköy ,Yukarı ve Aşağı Yörükler köy sakinleri bu topluma aittir.
Kızıldeli ocağında halen AREN olarak adlandırılan bir topluluk da vardır. Bu toplumun aslında Pomak Türklerinden bir gurup olduğu söylenmektedir.
Bugün Marmara Bölgesinde tespit ettiğimiz Kızıldeli koluna bağlı merkezler şunlardır:
Tekirdağ,merkeze bağlı Işıklar köyü, Malkara'ya bağlı olan köyler, Yeni Dibek, Sarı Polat,Yaylagöne, Edirne Uzunköprü'ye bağlı Kavak mahallesi,Meriç ilçesi ve Umurca, Nasuhbey, Feruzköy, Çöp köy,Akıncılar, Harmanlı,Çavuşlu, Maksutlu, Alibeyköy, Büyük ve Küçük Altıağaç, Eskiköy Yakupbey, Çoban Pınarı, Türkobası ,Tevfikiye, Balaban, , İbriktepe, Yeniköy, Hıdırağa,Köşan Çiftliği,Musulca ve İskender köyleri Lüleburgaz'ın Evrensekiz, Kırklareli'de İslambey, Kumrular ve İnece köyü de bu kabile köylerindendir.
Bursa ilinde Ortaköy,Atıcılar ,İsmetiye ,Gül Bahçe, Eminbey Çiftliği ,ilin Orhangazi'ye bağlı Orta köy, Bursa'ya bağlı Kazıklı köyü,Yalova'ya bağlı Aşağı ve Yukarı Kocadere,Gökçedere köyleri, İnegöl'e bağlı Kurşunlu, Kemalpaşa'ya bağlı Kumkadı,Bursa'nın Kestel ilçesi, İznik'e bağlı Kurşunlu da Kızıldeli yoluna bağlıdırlar.
ALİ KOÇLULAR.
Bu kabilenin Rumeli'ye Seyyid Ali Sultan ile birlikte yerleştiği sanılmaktadır.
Yunanistan'daki Kızıldeli toplumunun bir parçasıdır.
Bulgaristan'da İsliven sancağına bağlı Veletler,Küçükler ve Alvanar köylerinde toplu olarak bulunuyorlar. Bu kabileden olanların bulundukları yerler; Tekirdağ'ın Muratlı İlçesi,buraya bağlı Aydın Köy, Kırklareli'de, Devletliağaç, Umurça, Terzidere, Demirköy,Hamza Bey, Küçük Karıştıran, Evrensekiz, Sivriler. Çorlu da Paşaalan, Çorlu ve Sağlık mahallesinde toplu halde bulunmaktadırlar. Aynı toplumun Eskişehir'de Seyit Gazi'ye bağlı Büyük Yayla ,Bozhöyük köyleri vardır.
.BABAİLER .Aslında Otman Baba ya bağlı olanlara verilen addır .Babailiğin Balkanlarda 16. yüzyıldan itibaren yayılmaya başladığı sanılmaktadır. (2)
Çorlu'da bulunan Babailer ise aslında Balım Sultan evveli Bektaşiliği uygulayan Otman Babanın uyardığı Bektaşilerdir. Trakya da Babailerin çoğunluğu Çorlu ilçesindedir. Edirne de Köşan Çiftliği ile Lüleburgaz da Turgutbey , Pancarköy , Pınar başı, İğneler, Ahmet bey,Çorlu'da, Beyaz köy,Türkmenli, Türkgücü, Yenice ,Çanta, Çorlu da Kovacık Mahallesi. Tekirdağ merkezine bağlı Hüsunlu, Gündüzlü ve Köse İlyas köyleri ile İstanbul Çatalca'ya bağlı Çanakça köylerine yerleşmişlerdir
Babailerin geliş yeri Bulgaristan'dır. Alanmahalle, Pındıcak, Koşukavak, Koca kışla ,Güveçler, Koçaşlı, Beyköy, Hasköy, Karamanlar, Karamalar, Kararlar, Balolar,Sürmenler, Elmalı köylerine ilave olarak Kırcaali yöresinde
Babalar köyünün Dede mahallesi ,Karalar Kayaaltı .Mandacılar köyleridir.
AKYAZILI SULTAN'a bağlı olanlar.
Akyazılı Sultan :Bektaşiler arasında yaygın bir söylentiye göre, Hacı Bektaş Veli ardalarındandır. 16.cı yüzyılda yaşamıştır. Asıl adı İbrahim'dir. Otman Baba'nın yol evladıdır. (3)
Bulgaristan'ın Varna vilayetine bağlı Şumnu ilçesinin Aşağı Kumluca köyü Akyazılı erkanına bağlıdır. Akyazılıların bir kısmı hala İstanbul'da Zeytinburnu ve Bahçelievler'de oturmaktadırlar. 1927 yılında Çeşmeli ve Sel Veli çiftlikleri satın alarak ÇEŞMELİ köyünü kurmuşlar.
AMUCA KABİLESİ VE BABAGAN KOLUNA BAĞLI BEKTAŞİLER.
Trakya da Balım Sultan Erkanı uygulayan en büyük gurup AMUCA topluluğudur. Trakya'daki Balım Sultan Erkanı'nı uygulayan Babagan kolu Bektaşilerin merkezi Tekirdağ'ın Kılavuzlu köyüdür. Amucaların ve Trakya Babagan kolu Bektaşilerini temsilen Kılavuzlu köyünde ikamet eden Halife Halil Tiryaki Baba'dır. Balım Sultan Erkanı'na göre Babagan kolu Bektaşileri şuan İzmir'de ikamet eden Dedebaba Ali Hayder Ercan 'a bağlıdırlar.
Amuca Kabilesi köken olarak ERTUĞRUL Gazi soyundan gelmektedir.İki köyünün adı Ertuğrul'dur. Tarih kayıtlarında Amuga,Amuca, ve Amucalı adları ile yer almaktadırlar.
Haleb Rakka ve daha sonraları Kayseri'de görülmüşler. Kayseri'de kabile Şeyh Bedreddini tarikatına bağlı iken Kırklareli'nin o zamanki adı ile KEŞİRLİK bugünkü adı ile Kofçaz ilçesinin Ahmetler köyüne yerleşiyorlar. Burada kısa zamanda içinde on köy kuruyorlar. En eski kayıt 1491 yılında Malkoçlar köyü adına bulunmuştur.
Bu kabile çift tarikatlıdır.1868 yılında büyük bir kısmı Bektaşiliğe geçmesine rağmen hala küçümsenmeyecek bir kısmı kabilenin Şeyh Bedreddini tarikatına devam etmektedirler.. Eskişehir de Akça kaya , ve eski adı Belören yeni adı Şükranlı köyü ,Balıkesir ilinde , Ertuğrul ve Köseler köyleri vardır.
Amuca Kabilesinin Trakya'daki köyleri :
Tekirdağ'da Kılavuzlu ve Arzulu, Kırklareli'de, Topçular, Malkoçlar, Beyci ,Aşağı ve Yukarı Kanaralar, Ahlatlı, Karaabalar, Ahmetler, Devletliağaç, Kapaklı, Tatlıpınar, Kocatarla,Koruköy ,Düzorman, Yörüklerbayırı, Kızılcıkdere, Deveçatağı, Karıncak, Çeşmekolu, Yenitaşlı, Yenibedir, Turgutbey,Umurca, ve Osmaniye, İstanbul'da Beşyüzevler, Taşlıtarla, İkitelli Parseller, Çorlu ilçesinin Reşadiye mahallesinde ikamet ederler.
Bu gün Bulgaristandaki köylerimizin kesin sayıları bilinmemektedir.26 adet köyden tespit ettiklerimiz ,Alagönen, Belören, Bokluca, Çağlar, Çataltepe,Dikence, Eskikonak Aşıklı Gaibler. Göktepe Gündüzler, Harmanlı,Köseler, Karaören, Şekerpınarı Tekkeköy, Yenişarköy, ve Yumruk kaya, dır.
SARIGÖLLÜLER-
Sarıgöl kazası Yunanistan'ın Kayalar sancağına bağlı merkezlerdendir.
SARIGÖL 'de ilçe halkı Anadolu'dan gelerek buraya yerleşmiş. Bunlara KONYARİ denilirmiş. Bektaşi olduklarından Karaman ve Konya dan buralara gönderilmiş bu yöre halkı dil , gelenek ve göreneklerini olduğu gibi korumuşlardır. Çoğunlukla Bektaşidirler. (4)
SARIGÖL 'e bağlı köyler:
Erdoğmuş ,Karaağaç, Karacalar Durutlar, Topçular, İnobası,Bayraklı, Cuma, Haydarlı, Cerelli,Okçular köyleri gölün etrafını çevirmiştir. (5)
Bu bölge MUSTFA KEMÂL ATATÜRK'ün annesinin soyunun olduğu bölgedir.
SARI KEÇELİ TÜRKMENLERİ-
Yunanistan'ın Selanik iline bağlı Vardar nehri yakınında bulunan Gevgeli ilçesi, Nutya, Kara Sinanlı,Alçaklar,Vodina, Kılkış , Mayadağ,Poroy köylerinden mübadele ile göç ettirilmiştir. Bu toplum Tekirdağ iline bağlı Şarköy ilçesinin ,Uçmak dere,Gazi köy, Hoşköy, Kirazlı,Çınarlı ,Yukarı ve Aşağı Kalamış, Mürefte, İğdeli bağlar köylerine yerleşmişler. Bir kısmı ise İstanbul, Bursa,İzmir,Balıkesir,Çanakkale,Edirne ve Kırklareli'ne yerleşmişlerdir.
Bu topluma SARI KEÇELİ lakabı giysilerindeki sarı renklerden dolayı verilmiş.
KAYALAR BEKTAŞİLERİ-
Babagân koluna bağlı olan guruplar içinde yer alan bu toplum, günümüzde; Kırklareli,Keşan,Tekirdağ,Manisa ,İstanbul Sefaköy'de toplu halde mahalleler kurmuşlardır. Bu toplum mensuplarının tümü Bektaşi kökenli Yunanistan'ın Kayalar kasabası ve çevre köylerdendir.
KAYALAR kökenli bu toplumun 1400 yılı sonrası Konya'nın YAZILAR köyünden Yunanistan'a göç ettiklerini söylenmektedir.
LANGAZA BEKTAŞİLERİ.
Babagan kolu Bektaşilerinin bir kolu da Yunanistan'ın Langaza ilçesinden gelenlerdir. Bozlu,Kılgıç,Kırepe köyleri bu toplumun tespit edilen köylerindendir.
MAKEDONYA BEKTAŞİLERİ.
MAKEDONYAnın KÖPRÜLÜ kasabasından gelen Bektaşiler,erkan olarak Babagan kolu Bektaşiliğine bağlıdırlar. Muratlı ilçesinde Makedonya'nın Köprülü kasabasından gelenler, Çeltikçi ,Cumal'dan gelenlerin bir kısmı da hala Tekirdağ'ın Kılavuzlu Köyüne bağlı olarak törelerini devam ettirmeye çalışmaktadırlar Makedonya'nın Üsküp sancağına bağlı İştip kasabasının, Kiliseli , Diğinler ve Hamzabeyli' Tatarlı,Hacı Bekli, Karaotmanlı, Koçular, köyleri de aynı kökenlidirler.
Köprülü ve çevresinden gelipde bu gün İstanbul'un Sefaköy'ü kuranlar yine aynı halkın mensuplarıdır. Ancak bu halkın çoğunluğu Manisa civarlarına dağılmışlardır.
Halen Bulgaristan'da ,Trakya ve Anadolu'da çeşitli bölgelere göç etmiş olan TORLAKLAR ve SARI SALTUK müritlerinin hangi yerlerde ikamet ettikleri ise bilinmemektedir. Torlakların bir kısmı Kırklareli merkezinde ikamet etmektedirler.
Osmanlı arşiv kayıtlarında Bedreddini muhibleri olarak yer alan Doca yöresinin Piri köy,Totrakan, Kilikadı ,Çiğrekçi, köylerinden ve civarlarından olanların Trakya da 1934 1938 yılları arasında Tekirdağ merkezi Osmanlı köyü Banarlı Kara bezirgan Ortaca, Karaca Murat , Fahrioğlu ve Saray ,Çorlu ,Kırklareli, Lüleburgaz ilçesi ve köylerine dağılmışlardır. Bu köylerin isimleri tespit edilememiştir. Bu toplumların Silistire kalesinin alınmasından sonra buralara Karaman civarından geldikleri söylenmektedir.
Bölümün notları.
1. Ramazan Balkan .Bilinmeyen gerçekler erkanmame ve gönül yolu.Syf..272.
2. Hakkı Saygı. Safi Buyruğu ve Rumeli Babagan Bektaşi erkanları.Syf.94,95.
3. Bedri Noyan.Bektaşilik Alevilik nedir.Syf.60
4. Von Hasluck. Çeviri.Turgut Koca/A.Nezihi Girginsoy..Bektaşiliğin corafi dağılımı.Syf.26.
5. Osman Saygı Bölükbaşı.Türk Yurdu.Fatih dervişleri. Syf.216,217.
Kaynak kişiler
1. Ahmet Çilingir.1933 ilkokul .Yeniköy Edirne.
2. Ali Akgül..Küçükler/Kotil.Bulgaristan.1920-1995. İlkokul.
3. Ali Günay.1955.Bursa..Lise.
4. Emin Gümüştaş.Yunanistan/Gümülcine.1941. İlkokul.
5. Fazlı Ertekin.1946 .Ordu/Mesudiye.Üç yol. Üniversite.
6. Hamdi Coşan.1945.Osmanlı /Tekirdağ. Öğretmen
7. Hamza Koçerdin .Alvanar Bulgaristan/Türkiye. 1915-1997 ilkokul
8. Kemal Özcan.1930 .Yunanistan Babalar köyü. İlkokul.
9. Mehmet Şilli . Sarıpolat(Teslim)Malkara Tdağ.1951.Tıp Fak.
10. Naci Yardımcı. İlkokul.Mutlu Köy.Bababeski Kırklareli. 1952.
11. Nazmi Güneş .1948.Tekirdağ.Grafik sanatçısı.
12. TuranYılmaz.1944.Çorlu /Tekirdağ..İlkokul.
13. Veli Ertunç.1957.Bulgaristan/Babalar Köyü.Lise.
BU YAZI ALMANYADAKİ ALEVİLER KİTABINDA YAYIMLANAN ŞEKLİ İLEDİR.
YAYIMLANMASINDA SAKINCA OLMAZSA YAYIMLAYIN.
AMUCALAR: Kimlik ve köken.
Amuca veya Amca : Kelime anlamı Baba kardaşıdır.
Amuca Kabilesi hakkında yazılı kayıtlarda fazla bir bilgi bulunmamaktadır. Osmanlı arşivlerinin tam olarak okunmasından sonra ,bazı ip uçlarının bulunacağına inanıyoruz.Bu makalede , elimizde bulunan bilgilerin ışığında ,Amuca kabilesinin tarihçesini inceleceğiz.
Tarih kayıtlarında kabilenin adı AMMİLER, EMMİLER, AMUGA, AMUCA ve AMUCA OĞULLARI olarak yer almaktadır.Kabilenin ad öyküsü iki şekilde anlatılmaktadır.
"Zaman ile konar göçerliği bırakan Türkmenler, baskınlara uğramıya başlamışlar. Bunu nasıl önliyeceklerini bilememektedirler.Zaten merkezden uzak yerlerde bulunmaktadırlar.Şikayet etseler , devletin gözünde hasiyetleri yok.Bunun için kabilenin ileri gelenlerini ,aklı çalışanları bir araya toplayıp çare aramışlar.
En sonunda" eşkiyanın başı kim ise biz onu bulalım ;ona baskın payından fazlasını verecek olalım ; oda bize baskın zamanını bildirsin .Ona göre tedbirler alalım ' denilmiş. Kaybedecekleri fazla bir şeyleri olmadığından;' denize düşen yılana sarılır ' misali, plânlarını uygu lamanın yollarını aramıya başlıyorlar. Eşkiya başını bulup tekliflerini yapmışlar. Konuşulduğu gibi , bize yardım edilirse , kendisinin payı , fazlası verilecek ; aksi halde her iki taraftan büyük kayıblar olacak ' denilmiş.Eşkiya başı, bu oyunu kabul edip uygulamaya başlamış.Yapılan baskınlar , evvelden kabileye bildirildiğinden , köylerde istediğini uygulayamıyan eşkiya çeteleri ,' bunlar ile biz baş edemiyeceğiz .Bunların AMUCASI var . Onlara yar dım ediyor demiye başlamışlar.O günden sonra kabile adı AMUCA kalmış.
Kaynak kişi.Ali Yıdız. Ahmetler .Kırklareli.İlkokul.1923.
Yukarıda anlatılan olayın olup olmadığıveya doğruluğu bilinmemektedir. Kabilede kime sorulursa sorulsun " siz kimin soyun dansınız denildiğinde "Biz AMUCA KABİLESİNDEN ERTUĞRUL GAZİ SOYUNDANIZ "denir.Bazen bunusınamak için Osman Gazi Babası soyundan mı diye sorduğumuz da da evet denilmektedir; amma, Osman Gazi bir türlü kabul edilmemektedir. Bunun adı dolayısıyla mı olduğu araştırdığında " onu adından dolayı , değil töreyi bozduğundan dolayı kabul etmiyoruz ; Türkmen töresinde ikinci bir eş almak , hele yabancı ile evlenmek ; bir Rum kızınla evlenmek törelere aykırı"denilmektedir.
Kabilenin bilinen tarihten beri" tarikatla " beraraber yaşadığı sanılamaktadır. Tarikat liderlerinin lakabına bakılırsa , Amucaların Balım Sultan evveli Bektaşi kollarının birine devam ettiği sanılmaktadır.Bilinen eski tarikat liderinin lakabı "ABDAL" olması,şu hususa dikate almamıza yol açıyor.
"Rum Abdallarına ait hemen bütün zaviye ve tekkelerin Bektaşilik içine alınması işi çoktan tamamlanmış bulunuyordu. 19 . Yüz yıl tarihçilerinden Esat efendiye göre Bektaşiler bütün <<Abdal >> ve << Baba>> lakbalı Şeyhler tarafından kurulan tekkelere el koymuşlardı. Vilayetnamede Hacı Bektaş'ın müritlerini belirtmek için ABDAL tabiri kullanılırdı.(1).
En yakın akla gelenide tarih kayıtlarında AMUCA'ların bulunduğu yere yakın olan ABDAL MUSA koluna bağlılığı olabilir.Çünkü kabilenin hala her iki tarikatında da ABDAL MUSA kurbanı bulunmaktadır.Ayrıca Tekirdağ'ın Kılavuzlu köyünde bulunan "ABDAL MUSA" çırağı bu iddamızı doğrular niteliktedir.Eskiden bu çırak Abdal Ahmet Baba'nın Şeyh Bedreddini yolu erkanını yürütürken Babalık elameti , yani Baba olduğunun kanıtıymış.Hala Şeyh Bedreddinilerde bulunan çırakların , Horasan' dan gelen çıraklar olduğu söylenmektedir. Hata ilk kurulan Balkanlara gelindiğinde köylerimizden biri nin adı GÜNDÜZLER imiş.Ertuğrul Gazi'nin GÜNDÜZ ALP ile birinci dereceden akraba olması bize bazı ip uçları vermektedir.
Bunula birlikte Bedreddin isyanıyla ilgili şu haberler konumuz açısından önemlidir.
Bedreddin'e bağlı ılımlı kanada pek dokunulmadı.Ama Börklüce çizgisinde kabul edilen "aşırı" kanat sürekli ezildi, kıyıldı.II. Mehmed'in Anadolu'da baskı altında tuttuğu Alevi ögeler Börklüce izdaşı Ömer Dede'nin çevresinde toplanmışlar dı.Padişah zorunlu sürgünü uyguladı.Saruhanlılar ve Deli ormanlılar'ı Arnavutluk'a göçürdü.Ayaklanma bölgesinde kalanlarsa Sünni ve ortodoks Hrıstiyanlıktan farklı dinsel özelliklerini 19. yüzyıla dek koru yabildiler.Bunlara " Amuga " denili yordu. Karadeniz dolaylarında ve Burgaz'ın güneyinde yaşıyorlardı.Bedreddin kanadında olanların asıl yerleşim bölgeleri Trakya'ydı.Örf ve gelenkelerinin çoğu Bektaşilerin kine benziyordu .(2)
Amuca Kabilesi TÜRKMEN dir.Yakın zamana kadar sadece Şeyh Bedred din'i yolu erkanına bağlı olan bu kabilenin yaşlılarımızın söylediklerine göre 1868 yılında bir kısmı Bektaşiliğe geçmiş, bir kısmıda her iki tarikatın dışında kalarak sünnileşmişlerdir. Osmanlı devleti kurulurken , Türkmenlere büyük önem verilmiş ; önemli mevki yerlere onları atamışlar. Zamanla bu uygulama kalkınca , Türkmen'e saygı yerine ölüm fetvaları çıkmış. O zamanlar Amuca Kabilesi mensuplarına, diğer kişilerce bir konuşma veya sataşma sırasında "onlara dokunmayın onlar Ertuğrul gazi soyundan Osman bey'in amucası sayılır " deniliyormuş.Amuca adı aynı zamanda güvenilir kişiler anlamındada kullanılır olmuş.
Amucalar Kayı boyunun içinde ufak bir kabiledir.Zaman içinde büyüdükleri için Kayseri kayıtlarında yer almışlardır.Sonra Balkanlara sürüldüklerikabilenin bir kısmının da önce Sivasa daha sonra Kars dolayına yerleştiği sanılıyor.

Anadolu Alevileri içerisinde yayılmaları ve bunların tutumlarının padişahça gözetlenmek istendiğine ilişkin kadılara gönderilen aşağıda ferman buna örnek olabilir:
Sivas sancağındaki kadılara buyruğumdur.
Yönetiminiz altındaki yerlerdesimavnalı topluluğundan bazı kimselerin Tanrı yolundan saptıkları ,şeriat dışı bir çok kötü işleri işledikleri,kızılbaş başlığı giyip Şah bağlılarıyız dedikleri ve toplantılarda BÖRK GİYİP NİCE Müslümanların baştan çıkmasına neden oldukları bildirildiğinden ,yasa yoluyla yargıların yapılıp gerçeğin ortaya çıkması fermanım olmuştur.Buyruğum size geldiğinde ,yukarda söylenenleri yapan lar meşhur ve tanınmışları kimseler ise yasa gereğince mahkemeye getirilip ,doğruluğunu soruşturasın.Gerçekten ehl-i sünnet ve cemaatten olmayıp ,yoldan sapmış olduğu için Şah tacı (Başlık) giyip şeriat yolundan uzaklaşarak ,müslümanları yoldan sapıtarak zararlı iş yaptıkları ise ad ve sanları yazıp bildiresin.Ama bu bahane ile kendi halinde olanı yasaya aykırı olarak incinmekter sakınasın. (H.1022-1613)Başbakanlık arşivi Mühimme Defteri No.80.Sayfa .19 Hüküm.49. (3).
Kars'ta bulunanlar , bugün 'Amuca Oğulları ' diye anılmaktadır.Bunların eski tarikatlarını bırakarak Şiileştiklerini Birdoğan söylemişti:
"Kars'ın tüm Alevi bölgelerinde Türkmenler,Trakyanın bir kesiminde Amıca oğulları(Bu Amıcaların daha önce leri Bulgaristan ve Türkiye sınırlarında köyler kurup yaşamaları var.) Daha önce sayıları artınca Bulgaris tan'da kalamayıp Türkiye köydaşlarının yanına gelip yerleşmişler.Gölpınarlının verdiği bilgilere göre Simav na Kadısı oğlu Şeyh Bedreddin müritleri imiş.
(Birdoğan 1990 :216)
Osmanlı Devleti zamanında bir kabilenin kayıtlara geçmesi için aşağıda açıklanan olaylara karışması gerekmektedir.
Anadolu'da yaşıyan Türk aşiretleri hakkında tertib edilen olunan bu kitab ,Divanı hümayun mühimme defterinde mukayyet gayrı matbuu hükümleri havidir.Bu hüküm lerde bütün aşiret hakkında malumat yoktur; çünki her hüküm ,ancak bu aşiretler herhangi bir vazifeye me'mur oldukları veya aşiret arasında ve kışlak yüzün den bir münezea vukua geldiği ve herhangi bir aşiretin diğerinin tecavüzüne ma'ruz kaldığı ve yahut isan olunan aşiretler iskan mahallerinden kaçıp Anadolu'nun öte sinde berisinde şekavetle meşkul oldukları zaman bu hallerin önünü almak için yazılmıştır.
(Öz 1995 :235)
Şu ana kadar bulduğumuz ve yazacağımız kayıtlarda ne yazık ki tam olarak Kabileyi tanıdıkları anlatıklarını söylememiz mümkün değildir..Tarih kayıtları içinde Kayı boyu ve Türkmenlerle ilgili bazı kayıtları aktararak konumuza açıklık getirmiye çalışacağız.Kabilede merhum Hüseyin Pamuk'a bu konuda sordu ğumuzda bize " Halep Türkmeni derler" demişti.Bu sözlü tarih sonradan Bedri Noyan DEDEBABA mızın gönderdiği ve E Çakar'ın 125 numaralı içmal defterini içeren ve Türk Dünyası araştırmaları dergisinde yayınlanan çalışmasından bir kayıt ile doğrulanmıştır.
HALEP ve çevresi aynı zamanda bir Türkmen yurdu özelliğinide taşımaktadır. 1063 yı lından itibaren Suriye ye girerek kendi hayat şartlarına uyabilecek yerlere yerleşen Türkmen ler bu bölgeyi kendilerine yurt tutmuşlardır.Bunlar Türkmen ilinin tarihi yapısına uy gun olarak BOZOK ve ÜÇOK teşkilatınıda muhafaza etmişlerdir.
Bilindiği gibi 11.yüzyıldan itibaren dalga dalga Ana dolu' ya gelen Türklerden çoğu boy ve aşiretler bir yere bağlanıp kalmamışlar,çeşitli bölgelerde kışlayıp çeşitli bölgeler de yaylalara çıkmışlardır.Onların bu konar-göçerliklikler, 19.Yüz yılın sonuna kadar sürmüştür. Osmanlı İmparatorluğunun çeşitli defalar toprak ve iskan politikası ile göçerleri yerleşik hayata dönderme çabaları ,kesin bir sonuç verememiş ,çoğu kez devletle aşiretler arasında savaşlara , kanlı tehditlere yol açmış,iskan almak istemiyen aşiretler sık ,sık Suriye ;Irak,İran Horasan ve Halep'e kaçmışlar ancak devletin üzer lerindeki takibi azaldıkça tekrar Anadoluya dönmüş lerdir. Ancak devlet hiç bir zaman iskan siyasetinden vazgeçmemiştir.284 Aşiret -Oymak ve cemaatan kendi isteği ile yerleşenlerin dışında çoğu bu iskan uygulaması neticesinde KAYSERİYE ye (Kayseryye sancağına) yerleştirilmişlerdir. Bu yerleşik hayata geçme işleminde adı geçen aşiret mensuplarının hepsi aynı bölgeye değil yine siyaset gereği Anadolunun çeşitli bölgelerine dağıtılmışlardır
Kabilenin Trakya ya geliş tarihi ,kesin olarak bulunamamıştır.1500 yılından önce olduğu ,halk tarafından söylenmektedir."Malkoçlar" köyünün 1491 yılı kaydı olamsı , bu konuda dikkat çekmektedir.
Bu araştırmada , ayrıca merkeze bağlı köylerin içinde aşiret ismi almış merkez köyler arasında emmiler köyü bulunmaktadır.Alfabetik sıraya göre 284 aşiret, oymak ve cemaatlar adları yazılırken Emmiler (Ammiler) olarak belirtilmiştir."Meskun yerler kılavuzu" nda Türkiye de iki, yerde Emmiler adına yerleşim yeri görüyoruz.Biri yukarda belirtilen Kayseri'nin erkilet ilçesine bağlı Emmiler kasabası ile diğeri Niğde'nin Arapsun ilçesine bağlı Emmiler köyüdür.ayrıca trabzon'un Sürmene ilçesine bağlı Kilimbaşı kasabasında bir mahallenin adı Amıcalı'dır.Trabzon'daki mahallenin çeşitli nedenlerle bu adı aldığı düşünebili; ama kayıtlardaki yerlere yakın olması nedeni ile büyük bir ihtimalle iki Emmiler köyü , Amucaların Kayseri ve Niğde de adlarını verdikleri ilk yerleşim yerlerindendir.Kayseride ki köyde halen Uzunoğulları kabilesi kalmaktadır.Ayrıca Cevdet Türkay'ın eserinde Ammiler (Emmiler)Kayseriyye sancağı ve Amıcalı (Amucalu) kaydı vardır(4)
Öte yandan ,Şeyh Bedreddini yolu ve erkânındaki "nasib alma" merasimi ile Abdal Musa yolu erkânı na bağlı olanların "nasib erkanı" benzerlik göstermektedir.
Her iki erkânda da nasib almak için evli olmak gerekmektedir.eşi ile birlikte nasib görmeleri ,Amucaların Bedreddini evveli Abdal Musa Bektaşisi olduğu ihtimalini arttırmaktadır.Kesin kayıtlar ,ancak Osmanlı arşivlerinin tamamı okunup açıklandı ğında ortaya çıkacaktır. Tabii bu konu ile ilgili belge ,kayıtlara geçmiş ise.Ayrıca Amucaların bir kısmı hâlâBektaşi olmakla beraber inanış töre ve adetleri aynıdır.
Konunun başında , Amucaları Ertuğrul Gazi soyu ile irtibatlandırmıştık.
Amucaların oturduğu iki köyün adı ,"Ertuğrul " idi.Balıkesir ve Kırklareli'nin Kızılcıkdere köyünün ilk adı Ertuğrul'dur.Bulgaristan'da kalan ve ilk 10 köy arasında kurulan Gündüzler köyü'nüde belirtmemiz gerekir.
93 Harbi'ne kadar (22.6.1877-31.1.1978) 33 köy ve bunlara yakın şehirlere yerleşen Amucalar ,bu günkü Bulgaristan'ın Türkiye sınırının her iki tarafında yerleşik olarak yaşamakta imişler.Osmanlı-Rus savaşı sonrasında ,sınırlar belli olmaya başladığında ,Abdal Amet Baba ve diğer ileri gelenler sınırın iyice denetimine kadar ,iki sınır arasında gelip gitmişler.Amucaların bir kısmı Bulgaristan'da kalmış.Sınır aynı zamanda Bulgaristan ile Osmanlı devletini değil ,Amucaları da ayıran sınır olmuş; Bulgaristan'da kalanlar ile Türkiyedekiler arasına girmiş.Böylece ,akrabalıklar kaybolmuş ,aileler parçalanmış.Ekonomik sıkıntılar baş göstremiş ;bir çok taşınır taşınmaz mal para ve can bu savaş ile yok olmuş.93 Harbi'nden 1923 yılına kadar 46 yıl sürecek yeni bir sefelat yılları başlamış.Pek çok değerler kaybolmuş.Ara ara yapılan göçmen gelişlerinde pek az kişi Türkye'ye gelmiş.
Gelenlerin kabile ile irtibatkuramadıklarından büyük şehirlere göç ettiği sanılıyor. Son olarak gelenler de bu uygulama görülmüştür.Bulgaristandaki uygulanan rejim kabile de pek çok şeyi yok etmiştir.Kalanların oralarda azınlıkta kalmaları dolayısıyla dini inançlarda karmaşa yaşanmıştır. Halen kesin bir bilgi alınamamaktadır.Yaşları 70 i bulanlarda tarikattan nasipli olanı gördük. Kırklareli'nin Lüleburgaz İlçesine bağlı Turgut bey köyünde bu kişilerle bir Bedreddini muhabbetinde tanıştık.
Bugün Bulgaristandaki Amuca köylerinin kesin sayıları bilinmemektedir. Tespit ettiğimiz , Bulgaristan'a giden ve kabileden kişilerinde kabul ettiği köylerimiz şunlardır.Alagönen,(Pıstrava),Belören,Bokluca,(Radoynova)Çağlar,Çataltepe,(Elhova)Dikence,(Graniçar) Eski konak (Konak)(Byalavoda)-Eşekli(Eşeksinikli/ Nikolaeva > )Gaibler.(Kaybılar/Kaybilere,Starnca)Göktepe(Zvezdets),Gündüzler, (Cernovoda ) Harmanlı(Harmanlı) ,Köseler,(Bruevtsi)Karaören, (Sırnevets) Şekerpınar (Tatlıpınar) (Sladık-klade nets) Tekkeköy,(Malevo) Yenişarköy,(Gorno novoselo)Yumrukkaya, (siniokamene)
Köyler haricinde büyük yerleşim yerlerinde de AMUCALARIN bulunduğu bilinmektedir.Kaybılar köyüne ait 2 adet tapu göç zamanında getirilmiş ; Giritli Hasan Ağanın evrakları içinde bu lunmuştur.Her iki tapuda H.1284 M..1866 yılına aittir.Tapunun aynen Türkçesidir.
Erz(arz)miri Tapu senedi i.
Sebebi takrir terfi'ı hümayun oldurki,
Defter-i hane-i hakaniye vürüd iden zirde numrular muahrrer ilmü-haber cedvelinden müsteban aldığı vecihle Edirne Sancağında COKE kazasında KAYBOLAR kariyesinde Hüveyk başında ,taraflar Ahmet ve Ali tarlalar ile mahdüd tahminen 3 kilo embanında arttırsa eden tarlayı Terzi Ali bin Mehmet 10 seneden beru yedinde senedi olmayarak bila niza'zabt ve tasaruf etmiş olmadığı tebeyyün iderek ,hakk-kararı sabit olmakla beher sene a'şarı ser'ınin me'muruna eda etmek üzere kemakân tasarrufuna izin verildiğini mü'şir müceddinden iş bu sened i'ta kılındı.
5.Şevval 1284(1866)
defter numrusu veraka numrusu 55
66
Mühürdeki tarih 1277(1866)
Türkiye sınırları içinde kalan ilk 6 köy şunlardır.Ahmetler,Karaabalar(Karaballar)Malkoçlar ,Kocatarla,Ahlatlı ve Topçular.Günümüzde en kalabalık oldukları yerlerden biri İstanbul Taşlıtarla,Beykoz,Beşyüz evler civarlarıdır.Ayrıca Kırklareli merkez ve merkeze bağlı Deveçatağı köyü,Kofcağız ilçesine bağlı Ahmetler Aşağı ve Yukarı Kanaralar,devletli ağaç,Tatlıpınar,Topçular,Koca,Tarla,dereköy ilçesine bağlı Koru köy,ve Kapaklı, Lüleburgaz ilçesine bağlı Turgut bey ve Yeni Bedir köylerinde Şeyh Bedreddiniliğe devam edenler vardır.Bu köyler haricinde bazı köyler de azda olsa bu yola girmiştir.
Amuca Kabilesi üzerine geniş kapsamlı bir araştırma yapılmadığı gibi, hâlâ Balkanlarda ve Trakya da Ehl-i Beyt yoluna bağlı tarikatlar bilinmemektedir.Bulgaristan,Yunanistan,Makedonya ve Arnavutuk'ta Ehl-i Beyt e bağlı olan ve olmayan tarikatlar,yeterincearaştırmadığı gibi ,zaman zaman bunlar üzerine yazılan yazılar da gerçeklerden çok uzak olmaktadır.Amuca kabilesi ile yazılan şu not en açık delilidir.
"Aleviler ile sünniler arasında bilinen kutuplaşma, Bulgaristanda vardır.Örneğin Deliorman halkı kendisini Türk olarak gösterirken içlerindeki Aleviler ,sünniler tarafından "Kızılbaş" diye adlandırılıyordı .Bölgeye dağılmış olan bazı Kızılbaş köyleri vardı ama,genel olarak Alevi ve sünni guruplar köylerde karışık olarak yaşıyorlardı.Alevilikle ilişkili olan Bektaşilerin konumu açık değil.Alevi ve Bektaşi göçmenlere AMUCA adı veriliyor.Amucalar Balkan savaşı ertesinde Türkiye Bulgar sınırının oluşmasıyla yerlerini terk etmeye zorlanan Türkçe konuşan bir gurup. Çoğunluğu Kırklareli köylerinde Yerleşen Amucalar Hayrabolu ve Tekirdağ yörelerine doğru yayıldılar.Amucaların Şeyh Bedreddini in izleyicileri olarak özgün kökenden geldikleri varsayılıyor. Amucalar belirli dini pratiklerde 1893 te birleştikleri bir leştikleri Bektaşileri andırıyor.Gurup içi evlilikleri hala etkisini koruyor.Bulgaristan göçmenlerinde dini ayrımlar her zaman katı bir şekildesürüyor.Ertuğrul köyüne yerleşen 93 muhaciri Amucalar hep birlikte sünni olmıya karar vermişler. (Soysü 1992 .146)
Oysa, Bulgaristanın Deliorman bölgesinde ve civarında Amucalar haricinde Bektaşi, Babai, Akyazılılar ve Ali Koç Babalılar vardır. Bulgaristanda Alevi değil Bektaşi sürekleri vardır.Soy güden iki tarikat olan Bedreddiniler ve Ali koç Babalılar haricin deki tarikat liderleri halkın oyu ile belirlenmektedir.
Yukarıda değinildiği gibi Amucaları 1878 yılından itibaren sınır ayırmış; o günden sonra Amucalar iki devlet sınırında yer almışlardır. 1878 yılında Bulgarisytan'da kalan Amuca Kabilesi mensuplarının , yakın zaman kadar Şeyh Bedreddiniliği devamettirdikleri söylenmektedir.
Bununla birlikte ,kabileyi Balkanlara getirenin de KARA OĞLU ABDAL AHMET BABA -ki o iki tanedir- olduğunu söylenmektedir.
Onunla ilgili Şeyh Bedreddini erkanında ABDALLAR DUA sında ABDAL AHMET BABA DÖŞEDİ BU POSTU DİYE bir bölüm vardır. (5)
Bu duada anlatılmak istenilen kişinin ilk Şeyh Bedrediniliğe geçiren kişi mi yoksa Balkanlara getiren kişimi olduğu belirlenememiştir.

Bir Abdal Ahmet Baba'nın Bulgaristan'ın Eski Zağra(Straa Zağara) vilayetine bağlı Yeni Şar köyünde (Gorno novoselo) ksin olarak bilinmemekle beraber ,18228 ile 1827 tarihleri arasında doğduğu sanılmaktadır.Babası yine Şeyh Bedreddini tarikatının babalarından Abdal Seyit Emir Ali'dir.Yine Abdal Ahmet Baba,Amuca kabilesini Şeyh Bedreddini tarikatından Bektaşiliğe geçiren kişi olarak tanınmaktadır.
Kırklareli'nin Kofcağız ilçesine bağlı Ahmetler köyün deBektaşi dervişi Ali Yıldız'a göre ABDAL BABA ,KARA BABA diye anılan bir kişinin nazarlaması olması ve ayrıca bu köye Ahmet in köyü anlamına gelen AHMETLER adı verilmesi bize dikatte değer olmakla birlikte kesin olarak net bir cevap vermemektedir. (6)
Yalnız bu kişini iki oğlundan gelen soyların hala tarikatta liderlik yaptıklarını biliyoruz. Karaoğlu Abdal Ahmet Babanın ardından kabilede Şeyh Bedreddini erkanını yürüten 4 adet baba olmuştur. Abdal Ahmet ve Hacı Tahir soyundan gelenler ikişer Baba seçmişlerdir. Bu iki soy erkanlarına göre şu şekilde baba olarak seçilmişlerdir. Abdal Ahmet soyundan seçilen iki baba Hacı Tahir tarafının iki babası ile çaprazlama olarak birbirlerini posta oturtturmaktadır.
Yani Abdal kolunun birinci babası Hacı Tahirlilerden bir baba ile 7 yılda bir hizmet tazeleme ve dardan indirme yapmaktadır. Diğer babalarda aynı uygulamayı yapmaktadır. Vefat edenin yerine sağ olan baba yeni Baba yı posta oturtturuyor. Babalar hatta Dedeler bile yakın zamana kadar belli soylardan seçilmekteymiş. Günümüzde de Babalar Abdallardan ve Hacı Tahirlilerden seçilmektedir.
Babalıklar babadan oğul a geçtiği gibi soyundan birine de verilebilmektedir.
Töreye göre sadece kabileden 7 nesil sayılarak evlenilmektedir.Akraba evliliği yoktur.Hatta babalar nasip verdiği canlarının kızlarını oğullarına alamamaktadırlar.Babaların evlatları, diğer tarikatlardan evlidirler.(7)
Notlar.
1.Ocak 1980.176
2.werner .1986.25
3.sümer.1991
4.C.Türkay.1979
5.R.Engin 1995.23.
6.Ahmetler köyünden Ali Yıldız kesin olarak Abdal Ahmet Baba ya iat bir kabir bulunmamakla beraber Kara Bab Abdal baba diye bilinen bu gün Ali Uçar'ın arsası dibinde ,büyük bir meşe ağacı altında bir nazarlamasının var olduğunu ,rüyada vir kaç kişiye gözüktüğünü söyledi.Nazarlamanın doğusunda seyrek ağaçlı koruya da Abdal Korusu deniliyoemuş.
7.R.Engin 1998.52,53.
1.Abdal ahmet baba dergahı.1995nefes.sayı24
2.Şeyh bedreddin'e anıt mezar yapılmasını istiyoruz.1996 nefes 35
3.Trakya da tarikatların zayıflamasına ve törelerin Zayıflamasına yol açan nedenler ve sebepleri. Nefes 1996 sayı 29
4.Topçu baba ve geleneksel kurbanı. Nefes 1996 sayı 30
5.Gül baba ve geleneksel kurbanı. Nefes 1996 sayı 31
6Ali baba geleneksel kurbanı. Nefes 1996 sayı 32
7Kurban geleneklerimiz. Nefes 1996 sayı 33
8Trakya (balkanlar) kültürü ile anadolu kültürü özellikleri Nefes 1996 sayı 34
9Şeyh bedreddin ve yaşıyan tarikatı. Nefes 1996 sayı 3
10Ali kemteri baba Nefes 1996 sayı 36
11İki bektaşi babası Ali kemteri ve Şaban Sırrı Baba Yol dergisi 2000 sayı 4
12Tevfik Bey baba ve Hasan cemali Baba Yol dergisi 2000 sayı 5
13Ahmet Hayrani ve Halife Cafer Baba Yol dergisi 2000 sayı 6
14.Uluslar arası Anandolu inançları kongresinde (23-28 ekim 2000 ) sunulan bildiri
15.Amucalar.Almanyada yayımlanan.

www.Alevibektaşi.org