İsmail Kaygusuz

Kısa Bir Giriş

Sünni İslam dışında ve kendilerini Caferi diye adlandıran Şiiler ile Alevi-Bektaşiler İmam Hüseyin ve Kerbela şehitleri için yas ayı kabul ettikleri Muharrem ayında on ya da oniki gün oruç tutarlar. Her yıl Kurban bayramının ilk gününden itibarın, üçüncü haftanın son günü başlatılan İslamın bu kesimleri için Muharrem orucu, aynı zamanda Tanrıya ibadet olarak algılanmaktadır. İmam Hüseyin’in şehit edildiği gün olan orucun sonunda Şiiler, zincirlerle döverek, kesici aletlerle yaralayarak kendikendilerine işkence ederler. Bu şekilde ıztırap çekerek, İmam Hüseyin’in o korkunç ve dayanılmaz acılarına ortak olduklarına inanırlar. Alevilerde ise hiç su içmedikleri Muharrem orucu, onikinci gün aşure çorbasının pişirilip dağıtılmasıyla son bulur. O gece Cem yapılır ve Kerbela olayını anlatan, saz eşliğinde özel makamla okunan Mersiyeler (ağıtlar) söylenir; şehitler için ağlar, gözyaşı dökerler ve Yezid’e lanet okurlar Cem’e katılmış olan canlar. Yine Alevi-Bektaşilerin Muharrem dışında da Görgü Cemleri, ‘Cem Birleme’ adını verdikleri törende, su ya da şerbet dağıtılırken, İmam Hüseyin ve Kerbela şehitlerini anan övgü ve sevgi nefesleri söylenerek (tevella), Yezit ve Muaviye’ye lanetler okunarak (teberra) sona erdirilir.

İslam tarihinde korkunç ve dengesiz bir siyasal olay olan Kerbela kırımı ve İmam Hasan ile Hüseyin üzerinde, nesnel bakış açısından yaklaşımla yorumlamayı deneyeceğiz.  

1. İmam Hasan ve Muaviye Anlaşması Üzerine

Ali harici İbni Mülcem tarafından şehit edildiğinde (661) ikinci imam Hasan otuz yedi yaşında bulunuyordu. Al Müctaba (seçkin, seçilmiş) sıfatını taşıyan Hasan’ın Muaviye’ye boyun eğmesi ve onu İslam halifesi olarak kabullenmesi iki türlü değerlendirilmektedir: Birinci değerlendirmede Hasan acımasızca eleştirilerek halifeliği savaşsız Muaviye’ye teslim ettiği için onunla alay edilmiş. Batılı ve tarafsız (!) görünen  bazı tarihçiler tarafından, kadınlara aşırı düşkün, öngörüsüz, lüks ve rahat yaşam isteyen biri olarak betimlenmiştir. Hatta J. Wellhausen, “Hasan, hak ve hukukunu şerefsizce satmıştır”diyerek hakarete kadar vardırmıştır.  Avrupa merkezci  idealist tarihçiler, İmam Hasan’ı alçaklık ve korkaklıkla suçlamış; Emevi ve Harici yandaşı, daha sonraları Abbasi dönemi Sünni tarihçi yazar ve şairlerin anlattıklarını temel almışlardır. Şii tarihçi ve yazarlar ise bu değerlendirmeyi asla kabul etmezler. Onlar, Küfeli Şiiler ve orada bulunan ordunun başındaki Ali’nin Medineli  ve Mekkeli dostları tarafından seçilen Hasan’ın halifelikten çekilmesini, alçakça bir zayıflık ve korkaklık değil, tersine gerçekçi ve şefkat-merhamet dolu bir olay olarak gösteriyorlar.

Yaklaşık  40 bin kişilik ordunun başında, babasının öcünü almak için Haricileri takibeden Hasan, Muaviye’nin başında bulunduğu Suriye ordusuyla  karşılaştı. Kendisine haber gönderip müzakere isteyen Muaviye, öbür yandan  Küfeliler arasına soktuğu gizli adamlarıyla yaydığı yalan haberler ve dağıttığı rüşvet Hasan’ın ordusunu parçaladı. Çeşitli kabilelerden oluşan birlikler uyuşmazlığa düştü ve Hasan’ı yüzüstü bıraktılar. Bir kısmı  ona başkaldırdı, bir kısmı Muaviye ordusuna katıldı.Hatta Hasan’nın çadırını yağmalamaya giriştiler. Dolayısıyla Hasan yanında kalan bir avuç yandaşı ve yakınlarının kanı dökülmesin diye halifelikten vazgeçip Medine’ye çekildi. 

Elbette ki Hasan, ne bir korkak ve alçak, ne de onursuzca hukukunu satmıştır. Ancak İmam Hasan; çok kurnaz bir politikacı olduğu kadar, hem silah hem de ekonomik zenginliği elinde bulunduran egemen sınıfların temsilcisi Muaviye tarafından rahatlıkla tuzağa düşürülecek kadar zayıf ve deneyimsizdi. Hasan’ın hasmı öylesine kurnaz ve hilekar politikacıydı ki, Sıffin savaşında Ali’nin karşısında kaybetmek üzere olduğu anda bile durumu lehine çevirebilmişti.

Hasan’ın durum değerlendirmesi yapmadan, gücünü ve ordusunun sadakatini tam anlamadan, asıl düşmanını gözden kaçırarak, salt babasının öcünü almak için Haricilerin üzerine gitmesi doğru değildi. Çevresinin etkisiyle Hasan’ın bu aceleciliği, Muaviye’nin çok işine yaradı. Muaviye, Küfe’deki Halifelik yönetim çevresindeki sınıfların tereddütlerini ve  Hasan’ın asıl, bir toplumsal ihtilalle babasını halife yapmış olan aşağı sınıflardan halklarla, yani Sabailerle ilişkilerinin kopukluğunu gördü. Çıkar gruplarını rahatlıkla satın aldı. Müzakereler sırasında Hasan’a, kendi durumlarının tıpkı Ebubekir ile Ali arasındaki halifelik anlaşmazlığına benzediği haberini göndermişti. Ebubekir’i tutan kabile şeflerinin çokluğu yanında, yönetime daha layık olsa bile Ali ve yandaşlarının zayıf oluşu, onu evine kapanmaya zorunlu kılmıştı. Hasan’ın böyle yapmak zorunda olduğunu açık açık söylüyordu. İşte Hasan, Muaviye’nin bu değerlendirmesinin doğruluğunu görerek, babası gibi evine ve inancına sığınmak zorunda kalmıştır. 17.yüzyılda yaşamış, 4.İmam Zeynelabidin’in oğlu Zeyd soyundan gelen Senirkentli Veli Baba, Menakıbname’sinde anlaşmayı dönemin türkçesiyle şöyle  anlatmaktadır:

“Hz. Murtaza’nın şehadetinden sonra bivefa Küfi’lerin (vefasız Küfelilerin) teşvikiyle Şam üzerine ordu çekmiş ise de, Anbar nahiyesinde Şam askeri karşıladığından ve zati alisi bu yolda sefk-i dem (kan dökmek) istemediğinden Muaviye ile beş şart üzerine, Muaviye’nin teklifi vechile hicretin kırkbirinci senesinde (M.661) hakk-ı hilafetini ana terketmiş. Ve ol şartlardan evvelkisi şart: Hz. Ali K.V.ye la’n ve şetim (lanet ve küfür) olunmaya. İkincisi: İmam Hüseyn Muaviye’ye tebaiyyet itmeye  ve biat teklifinden muaf tutula. Üçüncüsü: Şam valisi Muaviye yerine kimseyi kaimmekam kılmayub (yerine kimseyi tayin etmeyip), andan sonra İmam Hasan Halife-i Resulullah ola. Hz. Ali taraflısı olan bazı rical (ileri gelenler) incitilmeye ve hapishanede ise koyverile. Beşincisi: Her sene İmam Hasan Basra’dan ikiyüz bin guruş ala ( Kuruş, gümüş dirhem karşılığı olabilir! İ.K.) Zira Şah-ı vilayet (Hz.Ali) şehid oldu. Yirmi iki evlad ve dört nisa’ye (kadına) sekizyüz guruşluk malı kaldı. Bu sebebten Evlad-ı Ali cümlesi fakıyr idiler. Lakin Muaviye beş şartın dördünü kabul ittim. Beşincisi La’nı Ali ve sebbi Ali (Ali’ye lanet ve küfür) olmamak kabil değildir. Meğer ki İmam Hasan kanğı camide bulunur ise, o camide sebb ve la’nı Ali olunmasın, başka olmak mümkün değildir, didi.  Hah-ı nahah (ister istemez) tarafeynden kabul ittiler. Badehu (bunun üzerine) dairesi halkıyla (Hasan) Medine-i Münevvera’ye giderek kuşe-i inzivaya çekilmiş idi.”  

Hasan’ın ne denli yalnız kalmış olduğu, bu koşulların ileri sürülmesi ve kabul edilmesinden anlaşılmaktadır. Sorumluluğunu yüklendiği ailesini açlığa tutsak kılmamak için, babasına cami mimberlerinden  küfredilmesini bile sineye çekmiştir Hasan. Kuşkusuz sadece Hasan tarafından değil, ailecek kabul edilmiştir bu onur kırıcı koşullar. Çünkü,  Ali ailesinin başka kurtuluş yolu yoktu. Ancak Hasan aile içinde seçilmiş ikinci İmam olarak  barışçıl siyasetini ölümüne kadar sürdürmek zorunda değildi. Eğer Hasan Muaviye ile savaşa girseydi, Kerbela olayıyla Hüseyin’in taşıdığı büyük tarihsel onur onun olurdu. Ama Ali soyu, ehlibeyt soyu tümüyle yokolurdu. Çok hırslı ve kindar bir düşman olan Sufyan oğlu Muaviye, Hasan ve yanındakileri öldürmekle kalmaz, Medine’ye ve Mekke de saldırır tüm Haşimi sülalesinin sonunu getirirdi. Ali Muaviye için, “sen ve baban istemiyerek ikiyüzlülükle İslam’a katıldınız. Peygamberin vefatıyla da eskiye döndünüz cehaletiniz bitimsiz”, dememiş miydi? Cehalet devrinin büyük kin ve düşmanlığı bitimsiz sürüp gidecekti.

Muaviye’nin,  yapılan anlaşmada Hasan’a, halifelikten vazgeçmesi  koşuluyla çok cömert davrandığı  görülüyor. Hasan ve yandaşlarına genel af dahil, ailesinin Medine’de rahatça yaşaması için yüklü bir mali kaynak sağlamıştı. Bazı kayıtlara göre ise,   daha ileride Muaviye’nin ölümü üzerine halifeliğin Hasan’a devredileceği koşulu bile vardı. Yapılacak olan bir savaşın kendisine daha pahalıya malolacağını bilen Muaviye bunlara seve seve razı görünecekti. Halifeliğe ilişkin madde anlaşmada gerçekten varolmalıydı ki, Hasan buna inanmış ve sekiz yıl boyunca  Medine’de, kendisine gelip Muaviye’ye başkaldırdığı takdirde, destekleyeceklerini söyleyen heyetlerin önerilerini reddetmiştir. Hiç kuşkusuz Hasan’ı ve kardeşi Hüseyin’i  ayaklanmaya zorlayan, Ali’nin ölmediğini ve onun tanrısal özünün şimdi kendilerinde tecelli ettiğini  inandıkları için bölük bölük onlara koşan Sabailerdi. Ayrıca Şii oldukları için Muaviye’nin valileri aracılığıyla Ali’ye küfrettirerek ağır baskı altında tuttuğu Küfe de kaynıyordu.   

M. Momen, “Muaviye İmparatorluk üzerinde  öyle bir kuvvetli pençe geçirmişti ki, herhangibir başkaldırı başarısızlığa uğrardı. Üstelik Hasan söz vermiş ve bir anlaşma imzalamıştı.”diyerek, Hasan’ın ayaklanmamasına gerekçeler sıralıyor.(Agy, s.28) Bizce Hasan  bir isyanı yönetmeye kendini yetkin göremediği için pasifist siyaset izlemek zorunluğu hissetmişti. Zaten yapamazdı. Medine’de, anlaşma uyarınca Basra’dan gelen ekonomik yardımı kabul ettiği için bir çeşit gözaltı yaşıyordu.  661 ile 680 tarihleri arasındaki bu dönem, politikaya karışmamak koşuluyla verilen bu yardım, onlar için   doğrusu bir zül idi. 19 yıl Ali ailesi bir ekonomik gözaltı olan bu ayıbı yaşadı. Hasan hep Muaviyen’nin de anlaşmaya uyacağına inanmak istiyordu. Elbette ki uymadı ve 669 yılında, henüz kırkaltı yaşında bulunan Hasan’ı öldürttü. Büyük olasılıkla Muaviye,  Hasan’ın artık isyancılardan etkilenmeye başladığı ve harekete geçeceğinden kuşkulandığı için onu zehirleterek ortadan kaldırmıştı.

Hasan’dan sonra imam olarak Ali ailesinin başına getirilen Hüseyin’in on yıllık Medine yaşamı da farklı geçmedi. Hasan’ın öldürülmesi Ali ailesini iyice sindirmişti. Muaviye yaşadığı sürece onları bu anlaşmaya uymaya zorladı ve gözaltı sürdü. Muaviye, camilerde minberden Ali’yi lanetlemeyi bir siyaset kurumu haline getirmişti.  Bu siyasete bilinen ilk tepki Hucr İbn Adi başkanlığında bir avuç Küfeli Şii’den geldi. Al Kindi kabilesine mensup Hucr İbn Adi, Sıffin savaşı dahil diğer birçok siyasi olaylarda Ali’nin yanında bulunmuş ve onun tarafından yetiştirilmişti. 671’de Muaviye yönetimine karşı başkaldırdı. J. Wellhausen, Ebu Mihnef ve Taberi’den kaynaklanarak olayı çok geniş biçimde ayrıntılamaktadır.  İsyan kolayca bastırıldı ve Hucr, altı arkadaşıyla birlikte Şam’a götürülerek Muaviye tarafından idam edildi.

2. Hüseyin ve Kerbela Olayı: Şiilik Ortodoks İslam Olarak Tarihte Yerini Alıyor 

Caferi Şiilerin kutsadığı Hucr ve arkadaşları olan yediler, ortodoks Şii değil, Sabai idiler. Çünkü canlarını uğrunda  hiç çekinmeden verecek kadar Ali’yi taparcasına seviyor ve ona bağlıydılar. Kutsadıkları varlığın lanetlenmesine dayanamamış isyan etmişlerdi. Muaviye onlara, Ali’yi inkar ettikleri takdirde canlarının bağışlanacağını söylediği halde, sevgi ve bağlılıklarından asla ödün vermediler. Muaviye’nin yandaşı olan Ayşe’nin  bile kızıp karşı tavır aldığı bu olaya, İmam Hüseyin ve Ali ailesinin diğer bireylerinin davranışı yahut haberli olup olmadıkları hakkında bir bilgi yoktur. 70-80 yıl sonra, Hucr’ün mensup olduğu Al Kinda kabilesinden  Banu Kinda’nın güçlü partisi, Sabailiğin devamı ve daha gelişmiş kolu olan Mansurilerle birlikte halife Abdülmelik’e başkaldırmıştır.

Baştan Hucr’ün arkasından gitmekten çekinen kabile üyeleri, Sükun kabilesinden Malik b. Hübeyre’nin hapse atılmış diğer bazı isyancıları parayla da olsa kurtarmasından sonra birlikte harekete katıldılar. Ziyad tarafından Şam’a götürülmüş olan Hucr ve arkadaşlarını kurtarmak için silaha sarılarak yürüyüşe geçtiler. Siyaset kurnazı Muaviye onları silahla karşılayarak, isyanın büyüyüp genişlemesine meydan vermedi. Onları parayla karşıladı. Muaviye’nin 100 bin dirhem (gümüş) göndererek  Malik’in öfkesini yatıştırdığı ve kendisinin haklılığına onu  inandırdığını öğreniyoruz. Açıkça görüldüğü gibi,  Muaviye Sükun kabilesi başkanı Malik b. Hubeyre’yi 100 bin dirheme satın almış ve isyanı bastırmıştı. Bu olay, kabile aristokrasisinin inanç değil  çıkarlar doğrultusunda hareket ettiklerinin en belirgin örneğidir. İşte Hüseyin’i Küfe’ye çağırıp, halife olarak başlarına geçirmek isteyenler de toplumun bu kesimiydi.

Muaviye 680 yılında öldü. Şii yazarlara göre, sözde ölüm döşeğinde acı bir vicdan azabıyla kıvranıp durmuş. Yaptıklarından dolayı ufak bir vicdan azabı duyan adam, ölmeden önce  oğlu Yezid’i ardıl olarak  atayıp zorba bir hanedan yaratmazdı. Medine valisi Velid b. Akab, İmam Hüseyin’i Yezid’e biat etmeğe zorlayınca Mekke’ye göçetmişti. M. Momen: “İslam dininin kurallarıyla alay eden bir sarhoş olan Yezid’in halifelik makamına oturması namussuzca bir tecavüz, bir gasıptı. Küfe’de halk bir kere daha kaynaşmaya başladı. Artık Medine’ye Hüseyin’i Küfe’ye gelmeye ve kendilerine liderlik yapmaya zorlayan mektuplar ve haberler geliyordu”diye yazıyor.  

Hüseyin’i çağıran, Küfe’nin nüfus çoğunluğunu oluşturan kozmopolit halkı mıydı?  Hiç de öyle görünmüyor. J. Wellhausen’in açıkladığı gibi, Küfeliler ondan yanlarına gelmesini ve başlarına geçerek Emevi egemenliğine  karşı ayaklanmasını istediler. Ancak, Hüseyin’e mektup yazanlar her kabileden nüfuz ve itibar sahibi kimselerdi. Ayrıca sayıca ve nüfuzca önde gelen Yemenliler de bulunmaktaydı. Kısacası kentin yerli zenginleriyle, Küfe’ye yerleşip varlık  sahibi olmuş yabancı kabilelerin başlarıydı.

2. a  Hüseyin Müslim Akil’i Küfe’ye Gönderiyor

Hüseyin Küfe’den gelen çağrıları değerlendirmek istedi. Yezid’in valileri, hangi şehirde oturursa otursun onu boyun eğmeğe zorlayacaklardı. Bu nedenle Küfe’ye gitmeye ve orada şansını denemeye karar verdi. Başka çıkar yolu da yoktu.  Ondokuz yıldan beri Medine’de yaşadığı ekonomik gözaltı Ali ailesini giderek yozlaşmaya itmişti. Zaten Medine  zevk,  eğlence ve mizah merkezi halini  almış; buradaki Haşimiler siyasetten ve savaşlardan uzak, Peygamberin kabilesinden olma ayrıcalığının zevkini çıkarıyorlardı. Tanınmış doğubilimcilerden Franz Rozenthal’ın dönemin Arap yazarlarından derlediği, mizah-gülmece yaratıcısı Eş’eb ve torunu Şuayb’ın öykülerinde İmam Hasan ve oğullarının; Hüseyin’in kızları, Halife Osman’ın iki torunuyla evlenmiş Fatima ve Sukeyne’nin (Sakine) adları sıkça geçmektedir. Özellikle Sakine’nin eğlenceye düşkün ve birkaç kaç kez evlenmiş kadın olduğu belirtilmektedir.    İmam Hüseyin bu yozlaşmayı ve kendi ailesinin prestijinin azaldığını görüyor üzülüyordu. Küfe’de  istediklerini bulamazsa, büyük olasılıkla son İran şahı Yezdigerd’in  kızı olan karısı Şehriban’ın ülkesi İran’a geçip, oraya yerleşmeyi düşünüyordu.

Hüseyin, Mekke’den hareket etmeden önce amcasının oğlu Müslim Akil’i gizlice Küfe’ye gönderdi ve ondan haber beklemeye başladı. Anlaştıkları üzere Müslim önce Sakif kabilesinden, beş yıl sonra Hüseyin ve Ali ailesinin öcünü almak için Kaysaniya adıyla büyük Sabai-Alevi hareketini başlatacak olan Muhtar b. Ubeyd’in evine indi. Bu gösteriyor ki, Hüseyin Küfeli ortodoks Şiilerden çok Ehlibeyti kutsallaştıran Sabai akımı yandaşlarına güveniyordu. Ancak Küfeli soylular Müslim Akil’i oradan alıp, Murad kabilesinin önde gelen zenginlerinden  Hani bin Urve’nin evine yerleştirdiler. Çok dikkatli ve gizli propaganda toplantılarıyla, bir ay içinde yirmi bine yakın Küfeli Şii, Hüseyin’e biad yeminiyle ihtilal ordusuna kayıt yaptırdı. Elbetteki bunları Şam’daki halife Yezid’in kulağına ulaştırmışlardı casusları. Yezid’in ilk işi, ılımlı ve harekete gözyuman Küfe valisi Numan b. Beşir’i görevden alıp, Basra valisi Ubeydullah b. Ziyad’i onun yerine geçirmek oldu.

Ubeydullah daha Basra’dayken Hüseyin’in hedefi hakkında geniş bilgi edinerek gelmişti Küfe’ye. Buna karşılık, “evinde yabancı saklayan ya da yabancı görüp de haber vermeyen çarmıha gerilecektir” tehdidi işe yaramamış,  Müslim Akil’in saklandığı ev ihbar edilmemişti. Sonunda Makil adında bir azatlıyla 3000 dirhem vererek, onu  Partiye bağışlamak kandırmacasıyla tanınmış bir Şiinin evine sokmayı başardı. Müslim’e ulaşan Makil, Hüseyin’e biad ederek onun güvenini kazanıp aralarına girdi. Böylece Hani bin Urve’nin evinde olup biten herşeyi günü gününe vali Ubeydullah bin Ziyad’a bildirdi.

Herşeyi öğrenen vali, Hani bin Urve’yi  konağına çağırıp , Şii eşrafın önünde dövdü hakaret etti. Sonra idam edip Kasaplar Pazarında astırdı. Ne kendi kabilesi ve ne de diğer Şiiler onu kurtarma girişiminde bulunmadı. Ayrıca gelişigüzel birkaç kişi daha yakalanıp kendi kabilelerinin oturduğu mahallelerde astırıldı. Ertesi gün  Müslim Akil yanında bulabildiği taraftarlarıyla pazar yerinde toplandı, sözde valiye başkaldıracak, vuruşacaklardı. Bunu duyan Ubeydullah yanlarına geldi. Kendisiyle birlikte sadece otuz silahlı muhafız vardı. Ayrıca parayla satın aldığı en itibarlı Küfe Şiileri eşrafından yirmi  kişi de yanında bulunuyordu. Ubeydullah’ın yerine, bizzat bunlar isyancıları dağılmaları için uyardılar. Müslim Akil’i tek başına bırakıp dağıldılar. Sokaklarda sığınacak ev arayan Müslim’i, al Kinde kabilesinden dul bir  yaşlı kadın  içeri aldı. Ama kadının oğlu korkusundan kabile başkanına, o da valiye bildirince Müslim Akil yakalandı ve  vali Ubeydullah tarafından idam edildi. Böylelikle Küfeli Şiiler bir kere daha Ali ailesine ihanet ettiler. Bu kez, biraz Ubeydullah’ın kılıcının korkusundan, ama daha çok parasına tamah ederek ihaneti gerçekleştirdiler.

2. b  Hüseyin Bir Daha  Dönmemek Üzere Mekke’yi Terkediyor

Kayıtlara göre  İmam Hüseyin Küfe’ye gelmek üzere Mekke’den ayrıldığı gün (10  Eylül 680), Müslim Akil öldürülmüştü. Hüseyin’in Mekke’den ayrılmasına, başından gittiği ve dolayısıyla sorumluluktan kurtulduğu için, en çok sevinen vali İbn Zübeyr oldu. En yakın akrabalarından Abdullah b. Cafer’in  oğulları kadınları ve çoçuklarıyla birlikte, 54 yaşında bulunan Hüseyin’le yola çıktılar. Abbasoğullarından kimse katılmadı.  Sadece elli silahlı vardı yanında. Gerisi kadın ve çocuklardan oluşuyordu. Hüseyin Tanim’de, Şam’a  giden bir kervanı ele geçirdi. Çünkü develere ihtiyacı vardı. Bundan sonra Küfe yolunu tutarak Zat, Irk, Vadi Zürrumme’den geçerek  Hacir, Zerud ve Salebiye üzerinden  Zübale’ye ulaştı. Burada Hac ziyaretinden dönen birkaç Küfeli de ona katıldı. Hüseyin çağrı mektupları ve imzalı biad  yeminleri yanında bulunduğu için, kafasında Küfe’de sadık Şiilerle (!) yükselteceği büyük isyan  hareketini yaşıyor, planlarını yapıyordu.
Hüseyin Salebiye’de Müslim’in acıklı öyküsünü öğrendi. Küfeli Ebu Mihnef’ten  kaynaklanan  J. Welhausen “bu haber üzerine, eğer öldürülen Müslim’in, kendilerine intikam hakkı ve görevi düşen erkek kardeşleri razı olsalardı, Hüseyin seve seve geri dönecekti” diyor.   Bizce Hüseyin, yukarıdaki açıkladığımız nedenlerden ötürü Medine’den de, Mekke’den de bir daha geri dönmemek üzere ayrılmıştı.

Küfe valisi Hüseyin’in yola çıktığını çoktan öğrenmiş ve onu Küfe’ye sokmadan ortadan kaldırmak yollarını arıyordu. Çünkü Şam’daki halife Yezid’in kesin emriydi bu. Veli Baba Menakıbnamesi’ nde “Muaviye ölürken  oğlu Yezid’e vasiyet idip, ‘ben Ali ile Hasan’ın işini bitürdüm, cümle memaliki sana biat ittirdüm. İmam Hüseyin’in işini de sen bitür’ diye vasiyyet eyledi”demektedir.  Yezid de halifeliğini elinden kaçırmamak için, acımasızca bu vasiyeti yerine getirecektir.

Ubeydulah b. Ziyad, önce Kadisiye’den Tamimli  Hür  b. Yezid’in kumandasında bin kişilik öncü birlik gönderdi. Ama asıl, başında Muhammed’in sadık sahabelerinden Sad b. Ebu Vakkas’ın oğlu Ömer’in bulunduğu  4000 kişilik kuvvet, Kerbala yakınlarında bekliyordu. Bu kumandana Yezid, Rey valiliği sözü vermişti. Hüseyin’e boyun eğdirdiği  takdirde hemen gönderecekti. Hür b. Yezid, Küfe valisi Ubeydullah’tan, Hüseyin’e dinlenme olanağı kullanması ve onun bir kalede veya su kenarında konaklamasına izin vermemesi buyruğunu almıştı. Kendisini hemen arkasından izleyen bu öncü birlik yüzünden ne Ninive ne de Gadıriye ve Şefiye’de konaklayabildi. Hüseyin’i bir dost görünüşü altında  herhangibir saldırıda  bulunmadan öylesine yakından izliyorlardı ki, arkasında namaza duruyor. Hatta Hüseyin’in susayan askerlere kendi sularından verdiği bile  anlatılmaktadır.

Her fırsatta Ali ailesini ve yandaşlarını eleştiren, sıkça kusur bulan, onlara karşı düşmanca tavır koyan  Julius Wellhausen, dönemin siyasi olaylarına her nedense Emevi hayranlığı içinde bakmaktadır. Burada da “Hüseyin, Hür’ün emrindeki birkaç atlıya saldırması için yapılan teklife uymadı; savaşı başlatan kişi olmak istemiyordu” diyor.    Koca bir birlik, bir silahlı müfrezeydi bu, birkaç atlı değildi ki!  Hüseyin’in, Küfe’ye yaklaşmasını önlemek için, bin kişilik bir askeri müfrezenin genç kumandanı Tamimli Hür’e  , elli kişilik silahlı  adamıyla saldırması  bir kurtuluş mu olacaktı? Tersine kurduğu dostluk ve gösterdiği sevgi, Hür b. Yezid’in  tek başına da olsa, daha sonra Hüseyin’in yanına geçmesini sağlamıştır. Onun uğruna şehit olmuştur.

2. c  İmam Hüseyin Kerbela Çölünde Ölümüne Direniyor

Hüseyin sonunda Fırat’a uzak olmayan susuz bir alanda, ‘kısır, çorak’ anlamına gelen Akr köyüne yakın bir yerde, Kerbela’da konaklamaya zorlandı. Ömer b. Sad, Hazar Denizi kıyılarında ayaklanmış Daylamlıları bastırmak için Küfelilerden oluşturduğu 4 bin kişilik ordusuyla, aldığı emir üzerine Hüseyin ve adamlarını kuşattı. Görüldüğü gibi, Hüseyin’i çağırıp başlarına geçmesini isteyen, biad yemini imzalayan Küfe’nin saygın kişileri, şimdi Ömer b. Sad’ın kumandasında düşman olarak karşısında bulunuyorlardı. Ali ailesini sevdiklerini ve onların Şiası (yandaşı) olduklarını ileri sürenler,  inançları uğrunda şavaşa girmemişler. Ama, Ömer b. Sad’la  Cihad’a, yani fetih savaşlarına katılmaktan çekinmemişlerdi. Çünkü, bu savaşların ardında ganimet vardı, mal, para, toprak kazançları vardı. Öyle korkuyla ya da zorlanarak filan katılmış değillerdi bu orduya…       

Ömer b. Sad, Hüseyin’e buraya niçin geldiğini sordurduğu zaman, o da kendisinin yanında bulunan Küfelilerin davet mektuplarını çıkarıp göstermişti.  Ama, şimdi artık burada kalmasına bir gerekçe bulunmadığını, çekilip gitmesi için izin verilmesini istedi. Taberi’nin Duhni’den rivayetine göre Hüseyin, Medine’ye geri dönmek ya da sınır boylarında kafirlere karşı savaşmak, hatta Şam’a Yezid’in yanına gönderilmek istiyordu. Ama, yine Taberi Tarihi’nde, Abu Mihnef’in “Hüseyin bunlardan hiçbirini istemediği, yerinden ayrılmak niyetinde olmadığı” görüşüne de yer verilir.  Bizce Ömer b. Sad ile istişareleri sırasında, Hüseyin gerçekten sınır boylarına gitmek isteği göstermiş olmalıdır. Çünkü buradan onun, İran’a geçmek  ve oralarda güçlenerek ve herşeyi talan edilmiş, toprakları ellerinden alınarak kendi topraklarında köleleştirilmiş Arap olmayan halkların başında bir ihtilal yapma niyeti sezilebilir. O topraklara gitmek için de Ömer b. Sad’ın ordusuna katılarak olmasa bile, koruması altında Irak’tan çıkması gerekiyordu.  Böyle bir durumda, Küfelelileri bu kez gerçekten Hüseyin’e kaptırılacağı korkusu sarmış olmalıdır ki, Ömer b. Sad hemen arkasından, Ubeydullah’la görüşmüş. Ondan Hüseyin’in, Yezid’in halifeliğini kabul edip, ona biat etmediği takdirde, bir yere bırakılmaması ve zor kullanması buyruğunu almıştı. Ayrıca, eğer bunu yapamayacaksa, ordunun kumandasını derhal, buyruğu getiren Kays kabilesinden Şimr  b. Zi Cevşen’e devretmesini istiyordu Küfe valisi Ubeydullah. Belli ki, babası Sad b. Vakkas İslam Peygamberinin sahabilerinden ve Ali’nin yakın dostlarından olması dolayısıyla Ömer’e fazla güvenmiyordu.  Ömer b.Sad, başındaki orduyu yönlendirip Hüseyin’in tarafına geçseydi, tarihin seyri değişebilirdi. Hemen Küfeyi alıp, Hüseyin adına yükselteceği büyük bir Şii isyanıyla iktidara yürüyebilirdi. 

Ömer b. Sad, Rey valiliğinin elinden gideceği telaşı içerisinde, aynı günün gecesi boyunca saldırı hazırlıkları yaptı. Fırat tarafından sararak, suyun önünü kestiler. Hüseyin Yezid’e biad etmeyeceğini kesin bir dille söylemişti. Daha sonra kampında bulunan  yakınlarına, Yezid’in istediğinin kendisi olduğunu, isteyen herkesin gidebileceğini içtenlikle açıklamasına rağmen, kimse onu terketmedi. Tek başına da kalsa şehit oluncaya kadar savaşacaktı. Düşmanlar çadırlarının önündeydi, karşılıklı konuşmalar yapılıyordu. Hüseyin’le birlikte ailesinden 18 ve yandaşlarından 54 kişi olmak üzere savaşabilecek 72 kişi vardı. Gerisi kadınlar ve çocuklardan oluşuyordu. Kampın suyu ve yiyeceği tükenmişti.

10 Muharrem Çarşamba günü (10 Ekim 680) şafakla birlikte saldırı başladı. Bu karşılıklı iki gücün vuruşması değil, bir imha savaşıydı, bir soyun kırımıydı. Bir yanda 5 bine yakın Şam halifesi Yezid’in ordusu, öbür yanda 72 savaşçı. Tarihin o ana  kadar eşi görülmemiş dengesizlikte ve kural tanımayan bir çarpışmasıydı. Ortaçağ savaşlarında mertlik ve yiğitlik başkuraldı. Ama Kerbela’da tam anlamıyla kahpelik, döneklik, satılmışlık ve acımasızlık yaşanmış. Din, ahlak ve insanlık kurallarını tamamıyla dışına çıkılmış. Kişisel hırslar, bencillik ve çıkarlar önde tutulmuştur. Hüseyin’in akrabaları ve sadık adamlarının hepsi de yiğitçe dövüşerek düştüler. Bazıları omuzlarına kırbaları, tulumları takıp Fırat’tan su almak için Ömer b.Sad’ın saflarını yararak, bazıları tek başına 15-20 kişiyle birden çarpışarak şehit oldular. Bu çoğu Küfeli Şii askerleri öylesine mal ganimet ve para hırsıyla donatmışlardı ki, bir an önce  bu bir avuç Kerbela mazlumunu ezip, Desteba’da Daylemliler üzerine  cihad için yola çıkma acelesi içinndeydiler. İslam dinini yayma adına kutsal cihadı düşünenler, İslam Peygamberinin torununu katletmenin inanç ve ahlaki sorumluluğunu akıllarından bile geçirmediler. Askerlerden kumandanlara ve valisine kadar hepsinin vicdanları körelmiş, insanlıklarını unutmuş, çıkar ve makamların tutsağı olmuşlardı. İçlerinde insanlığını anımsayan tek  kişi  Tamim kabilesinden Hür b. Yezid oldu. Yezid ordusunun öncü müfrezesi  genç kumandanı Hür tek başına Hüseyin’in tarafına geçti ve yiğitçe vuruşarak şehit oldu.     

Hüseyin’in üvey kardeşlerinden  Abbas su kırbası omuzunda, yalın kılıç safları yararak ırmağa ulaşan tek savaşçı olmuştu. Çadırdaki kadın ve çocukların “suuu, su!”diye inlemeleri, son kalan savaşçı erkek olarak onu öylesini etkileyip güçlendirmişti ki, yardığı saflardaki yüzlerce kişi engel olamamış suya ulaşmıştı. Kırbayı doldurup attı omuzuna ve yine daldı safların arasına. Vuruşmaktan gücü kesilmek üzereydi. Korkularından yanına yaklaşamayan Yezid askerlerinden birkaçı gücünün kesildiğinin farkına vararak, arkadan önden saldırıp, iki kolunu birden omuzlarından budadılar. Kırbayı dişleriyle tutarak çadıra yetiştirmeye çabalıyordu. Üzerine oklar yağmaya başladı. Kırbayı delip suyu toprağa akıttılar ve Abbas’ın vücudunu delik deşik ettiler.

Buna rağmen sağ kalan tek yetişkin erkek olan Hüseyin, çadırda inleyen birbuçuk yaşındaki oğlunu alıp kollarıyla havaya kaldırarak  ona olsun acımalarını, bir damla su vermelerini istedi. Bazı kayıtlara göre, Hüseyin çocuğunu havaya kaldırırken, Sad İbn Vakkas’ın oğlu Ömer onu gördü. Yanında duran keskin nişancılarından Harmele’ye “Harmele, Hüseyin’e bir cevap ver!” demesiyle, zalim okçu Hüseyin’in herkesin görmesi için elinde yükselttiği masumun boğazına nişan alıp bir ok gönderdi. Çocuğunu, babasının elinde şehit etti.  Askerler giderek çemberi daraltmaya ve kadınların ve çocukların bulunduğu çadıra doğru yaklaşmaya başlamışlardı. Hüseyin kılıç ve kalkanının alıp son gücüyle saldırdı. Birçoğunu tepeledikten sonra aldığı 33 kılıç yarası ve 34 darbeyle onu yere yıktılar. Kimsenin kafasını kesmeğe cesaret edemediğini gören Şimr, hemen kılıcını çekip Hüseyinin kafasını gövdesinden ayırdı. Askerler gerek Hüseyin’in başsız bedenini ve gerekse çadırdaki karısı, kızı, oğlu ve yakınlarının karısı çocuklarını soyup  yağmaladılar, çırılçıplak bıraktılar. Hüseyin’in kesik başını alan Şimr, hasta olduğundan savaşa katılamıyan  oğlu Ali (Zeynelabidin) ve kadınlarla çocukları çıplak develere bindirip kafile halinde Şam’da haber bekleyen Yezid’e götürdü. Aynı Şimr’in 656’daki Sıffin savaşında  Ali’nin şiası (yandaşı) olarak Muaviye’ye karşı çarpıştığı bilinmektedir.

2. d Kerbela Olayı Üzerine Şii Görüşünün Eleştirisi

Hüseyin, Irak’a yaklaşırken Küfe’de isyanın çökertildiği, Müslim Akil’in öldürüldüğü üzerine bir dolu uyarı almıştı. Doğrusu Şii tarihçileri, yolculuk sırasında konaklama yerlerinden birinde  (Salebiye’de) Küfe’den korkunç haberi aldıktan sonra Hüseyin’in yanındaki yoldaşlarını toplayıp, kendilerini ölüm ve felaketin beklediğini, onlara anlatmış olduğunu kaydetmektedir.  Hüseyin, bu noktada Medine’ye geri döner ya da kendisine yapılmış olan Tayy kabilesinin dağlık bölgedeki kalelerine sığınması önerisini kabul edebilirdi. Bu hareket yollarını  reddettiği gibi, Küfe’ye ve bir felakete doğru gitmekte ısrarlı olduğu için kendisini hemen terketmelerini bildirmişti.

M. Momen, bu konularda  düşüncelerini belirttikten sonra, aynı sayfalarda Kerbela olayı ve Hüseyin’in  büyük direnci, kendini kurban edişi üzerinde çağdaş Şii tarihçilerinden S.H. M. Jafri’nin yorumundan, bazı ayrıntılar geçmektedir. Jafri özetle şunları söylüyor :

“Açıktır ki Hüseyin, karşılaşacağı tehlikelerin tamamıyla farkındaydı. Kafasında İslam toplumunun bilincinde bir devrime neden olmayı planlamış ve bir stratejiye sahip bulunuyordu. Ayrıca açık olan bir şey daha vardı; Hüseyin Hicaz’da kolay yapabileceği bir askeri desteği örgütleme ve  harekete geçirmeye çalışmadı ve ne de mevcut herhangibir fiziksel gücü kendi çıkarı için kullanmayı denedi…Öyleyse Hüseyin’in kafasında ne vardı? Neden hala Küfe yönünde gidiyordu? Batılı İslam tarihçiliği, bütün dikkati Kerbela olayının hemen göze çarpan dışsal görünüşü üzerinde toplamış ve Hüseyin’in kafasındaki çatışmayı tartışarak içsel tarihi çözümlemeye asla uğraşmadığını göstermek doğrusu cansıkıcıdır…. Oysa bir bütün olarak   Kerbala olaylarını dikkatli bir araştırma ve analiz, Hüseyin’in başlangıçtan beri, Müslümanların dinsel bilinç ve anlayışlarında  tam bir devrim, bir ihtilal yaratmayı planladığı gerçeğini  açığa çıkarır. Hüseyin’in davranış ve eylemlerinin hepsi gösteriyor ki  o,  askeri güç ve kudret aracılığıyla kazanılan bir zaferin daima geçici olduğu gerçeğinin farkındaydı. Çünkü daha güçlü bir iktidar zaman içinde onu çökertebilir. Fakat acı çekme ve kurban vermeyle kazanılmış yengi ebedidir ve insan bilinci üzerinde silinmez izler bırakır…”

Gerçekte Jafri’nin düşündüğü gibi,  Hüseyin’in Mekke ve Medine halkından askeri bir örgütlemesini sağlayacak somut koşullar yoktu. Yezid’in valilerinin ağır baskıları ve  mensup olduğu Haşimi kabilesinin de siyasetten uzak durmaları için verilen paralarla ekonomik rahatlığa kavuşmuş olmaları bu duruma engeldi. Olasılıkla Hüseyin’in  aristokrat tavrı da, bu kentlerdeki köleler ve yabancı (mevali) azatlılarla, yani emeğiyle geçinen aşağı sınıflarla ilişki kurmasına engel oluyordu. Ya da yönetimin baskısından kuramamıştı. Oysa Ali’nin, Ehlibeytin gerçek destekleyicileri ve kendi ailesini kutsallaştıran, bu uğurda canlarını vermekten çekinmeyecek olan toplumun bu kesimleriydi. Hepsi de amansız koğuşturmalar yüzünden yeraltına inmiş Sabai örgütlenmelerine bağlıydılar. Daha sonraki yıllar üvey kardeşi Muhammed Hanefi bunu başaracaktı. Hüseyin ise siyasetini, Hicaz dışındaki kabile başkanlarını kutsal aile ayrıcalığıyla kendisine çekmeye bağlamıştı. Bir de, daha önce sözünü ettiğimiz İran ve İslam İmparatorluğunun sınır boylarına ulaşmak olabilirdi…            

Jafri yorumunu tam bir idealist diyalektik içinde sürdürmektedir:

“Eylem ve karşı eylem (action and reaction) arasındaki mücadele ve çatışmanın doğal gelişimi şimdi gündemdeydi. Yani, Muhammed’in ilerici İslamcı eylemi (progressive İslamic action), İslam öncesi putperstlik pratiğinin düşünme yöntemleri içerisinde Arap tutuculuğunu bastırdı. Fakat otuz yıldan daha az bir zaman içinde  bu Arap tutuculuğu, Muhammed’in aksiyonunu bir kere daha değiştirmek ve bozmak için, güçlü bir reaksiyon (karşı eylem) başlamıştı. Yezid’in karakterinde tam iktidar oldu. İslam şimdi, Hüseyin’in düşüncesinde, eski Arap reaksiyonuna karşı Muhammed’in aksiyonunu (eylemini) yeniden etkin kılmanın korkunç gereksinimi içindeydi ve bunun için tam anlamıyla bir sarsıntıya muhtaçtı…Hüseyin’in,  İslama ilişkin ilkelere karşı açıkça reaksiyon gösteren Yezid’i kabul etmesi, Muaviye ile Hasan’ın durumunda olduğu gibi sadece politik bir düzenleme anlamına gelmeyecekti, aynı zamanda Yezid’in karakteri ve yaşam yolunu onaylamak olacaktı…Hüseyin, sadece silahlı gücün İslam eylemi ve bilincini kurtaramıyacağını anladı. Ona göre büyük bir sarsıntıya, kalbleri ve duyguları sarsmaya gereksinim vardı. Bunun, sadece acıçekme ve kendini kurban verme sayesinde başarılacağına karar verdi. Bunu anlamak, özellikle Sokrates ve Jean d’Arc gibi  idealleri için ölümü kucaklayanların kahramanca eylemleri ve fedakarlıklarını  iyi değerlendirenler için anlamak zor olmayacaktır. Bunların hepsinin üstünde, insanlığın kurtuluşu için İsa’nın kendini feda etmesi örneği vardır…”  

Elbetteki onuru, düşünce ve inançları ve büyük idealler için canını vermiş kişilerden insanlık çok şey öğrenmiş. Onlar çağlar boyu kendilerinden sonra gelenler için, erdem, yiğitlik, korkusuzluk ve haksızlığa direnme örnekleri oluşturmuşlardır. Hüseyin de bu örneklerden biridir. Hüseyin’in büyüklüğü, Yezid’in haksızlığı ve zalimliğine boyun eğmemek için,  bir avuç yandaşıyla 4-5 bin kişilik silahlı çıkarcı güce Kerbela çölünde ölümüne direnmesiydi. Jafri’nin yazdığı gibi, Hüseyin ailesini yanına almış, çeşitli uyarılara rağmen “kalplerde ve duygularda büyük sarsıntı yaratmak ve İslam İmparatorluğunu sarsmak için” Mekke’den kefene dolanıp çıkmamıştı. Ölüme değil, kurtuluşa ve –doğrudur- “Muhammed’in aksiyonunu” yeniden yükseltmek için, onun gibi mücadele vermeye gidiyordu.

Üstelik Jafri’de inanç duyguları iyiden ağır basmış olmalı ki, sonraki satırlarda Hüseyin’in, babasının kuzenlerinden İbn Abbas’ın,  ailesi ve çocuklarını götürmemesi uyarılarını tutmayışını şöyle açıklıyor : “Karşı güçlerin vahşi doğasının  genişlemekte olduğunun farkına varan Hüseyin, kendisini öldürdükten sonra Umeydoğulları’nın (Emevi yönetiminin) kadınları ve çocuklarını esir alıp, Kufe’den (Neredeyse Akr köyüne yakın Kerbela’dan, demesi kalmış. İ.K) Damascus’a (Şam’a) götüreceğini biliyordu. Esir edilmiş  Muhammed’in ailesini götürecek bu kervan Hüseyin’in mesajını halka iletecek, reklamını yapacak ve Müslümanların kalblerini bu trajedi üzerinde düşündürmeye zorlayacaktı.” 

Tarihsel sonuçları bilen çağdaş Şii yazar, Hüseyin’in de kendi başına gelecekleri aynısıyla bilerek Mekke’den ayrıldığını gerçekmiş gibi anlatması onu yüceltmiyor. Tersine küçük düşürüyor. Başlarda anlattığı bazı nedenlere dayandırıp bir sonuca vardıran diyalektiği de ortadan kaldırıyor. Hüseyin’in kendi alınyazısını bildiği ve buna engel olunanacak her türlü yardım ve kurtuluş önerilerini reddettiğine inanan Şiiler (ve gelenekçi Alevilerin)  anlayışıdır bu.  Onlara gore; Muhammed torunu Hasan’ın ağzından, Hüseyin’in ise boynundan öper ve ağlarmış. Sorulduğunda İslam Peygamberi, Hasan’ı ağzından zehir içirerek, Hüseyn’i boynunu keserek şehit edeceklerini söylermiş. Dahası Kerbela’da  melekler ve cinler ordularını çekip, Hüseyin’e yardıma gelmişler, ama o kabul etmemiş. Örneğin yukarıda 13 no.lu dipnotta sözünü ettiğimiz  Hatayi’nin Kerbela şiirinde şu dizeleri de görebiliyoruz:

İmdadına geldi cıfir-i cinni
Başında var idi yüzbin ecinni
Emreyle Hüseyin koymayak cannı
Ne yaman kastetti kafir mervanı         
Emredin adem donuna girelim
Görünerek karşısına duralım…

Hüseyin’in İsa’ya benzetilerek, dünya insanlığının kurtuluşu için kendisini ve ailesini kurban etti yargısı da fazlaca idealist yaklaşımdır. Elbetteki,  İsa Peygamber de insanlığı kurtarmak amacıyla isteyerek çarmıhta ölüme gitmemiştir. Ancak her ikisi de hak bildiği, doğruluğuna inandığı yaşam biçimini oluşturan inancını sürüdürememektense, ölmeyi yeğledikleri gerçektir. İsa’nın direnci, çarmıhtaki dayanılmaz büyük ızdırabıdır. Hüseyin ise en yakınlarının, gözleri önünde tek tek  hunharca şehit edilmelerinin verdiği büyük manevi acıyla birlikte, son nefesine kadar vuruşarak da direnmiş olmasıdır.

2. e İmam Hüseyin Zalimlerin Zulmüne Karşı Ölümüne Direnmenin Simgesidir, Ağlama ve Dövünme Duvarı Değildir 

Hüseyin’in Kerbela’ya kadar yolcuğunu uzatması, ailesini ve kendisini ölüme değil, tersine kurtuluş umudunu yakalaması içindi. Bu umut Hicaz ve Irak topraklarından uzaklaşmaya bağlıydı. Hüseyin’in bu yolla kurtuluşu, Emevi yönetimi altında ezilen, her türlü maddi ve manevi baskıyla sömürülen halkların da zamana yayılı (belirli bir zaman içinde) kurtuluşu olabilirdi. Yoksa  Hüseyin, Tamimli Hür b. Yezid’in başında bulunduğu öncü kuvvetlere saldırsaydı yine aynı felaket yaşanacaktı. Küfeli askeri birliğin başındaki Ömer b.Sad’la, dolayısıyla Küfe valisi Ubeydullah ve Emevi Halifesi Yezid b. Muaviye ile görüşmelerin tam sekiz gün sürmesi, kurtuluş  için Hüseyin’in bir çeşit gönüllü sürgünde ısrarından olmalıdır. Ancak yönetim onun gizli niyetlerinden kuşkulandığı için Kerbela’dan uzaklaşmasına izin vermemiş ve ‘Yezid’e biatı’ dayatmıştır. Oysa Hüseyin, hangi görünümde gerekçeler gösterilirse gösterilsin, bunun nasıl bir gurursuz ve aşağılanmış bir tutsak yaşam olduğunu biliyordu. Kardeşi Hasan’nın, halifeliğini kabul ederek Muaviye ile yaptığı anlaşmayla yaşadığı 19 yıllık Medine esaretine, kesinlikle bir daha  geri dönemezdi. Manevi ölümü değil, direnerek ölümü, nesnel yokoluşu tercih etti. İnsanın,  toplum yararına yarattığı düşünce, inanç  ve haklı dava uğruna ölümü, onun manevi olarak sonsuza kadar yaşamasını getirmiştir. Hüseyin de, zalimlerin zulmüne ve haksızlığa karşı ölümüne direncin simgesi olarak hep yaşamış, bayraklaşmıştır. Onun yaşaması, Kerbela kırımıyla birlikte  ortodoks İslam olarak tarihte yerini almış bulunan Şiiliğin, her Muharrem ayında ‘Kerbala Tragediası’ gibi sunuşu ve Şiilerin karalara bürünüp, zincirler ve kesici aletlerle vücutlarına acı verme törenleriyle olmamıştır; o ağlama-sızlama ve dövünmeyle simgelenen cansız duvar değildir. O, mücadelede, sabır ve direnişte hep yeniden can bulmuştur.  Hüseyin’in  14 yüzyıldır yaşaması; öcünü almak adına ilk isyan ateşini yakarak, onun direnişi ve haksızlığa başkaldırısını kendilerine bayrak yapan, 684’lerde Sabai-Kaysani’lerle başlayıp, 15 ve 16. yüzyıllardaki Kızılbaş direnişlerine kadar süren yüzden fazla ihtilalci Alevi siyasetleriyle gerçekleşmiştir.

Emevi yönetimleriyle işbirliği yaptıkları kadar, Abbasi yönetimine büyük vezirler ve valiler vermiş Ortodoks Şiiliğin ve Şiilerin Ali evladına, Ehlibeyte sevgisi ve bağlılığı hiçbir zaman Alevilerinki kadar olmamıştır. Çağlar boyu sürdürdükleri, Muharrem ayında Kerbela Şehitlerine ağlama, yas tutma ve dövünmeler, (Küfeli) Şiilerin Hüseyin’e ihanetleri ve Yezid ordusuna katılıp onlara  silah çekme günahlarını bağışlatmak içindir. Deyim yerindeyse, tövbe etme ve Hüseyin’den af dileme törenleridir. Bu törenler, Küfeli ihanetçi Şiilerin Hüseyin’i şehit etmelerinden sonra kurdukları Tavvabin (Tövbeciler, tövbe edenler) geleneğinin sürdürülmesidir. Aşağıda anlatacağımız gibi, bu kişileri harekete geçirmiş olan sadece suçluluk duygusuydu. Emevi yönetimine baş kaldırarak sürdürdükleri mücadeleyi, Kerbela’da Hüseyin’in tarafına geçerek sürdürselerdi, tarihin seyri değişebilirdi.

3. Küfede Tavvabin (Tövbe edenler) Örgütlenmesi ve Suçluluğun Bedelini Ödeme Çabaları

Hüseyin’in ölümünden kısa bir süre sonra, ihanetlerinin korkunç sonuçları karşısında Küfelilerin vicdanları rahatsız oldu. Tanrının yaptıkları bu ihaneti  bağışlaması için, “Tavvabin” örgütünü kurarak, Hüseyin’in öcünü almaya ve kendilerini bu uğurda feda etmeye andiçtiler. Yaşları altmışın altında olmayan kişilerden oluşan bu örgüt 100 kişiyle kurulmuştu. Başlarında Huzaa kabilesine mensup, Peygamberin eski sahabilerinden Süleyman b. Surad bulunuyordu. Bu kişi daha önce de Hüseyin’i Küfe’ye çağıran Şiilerin başındaydı. Bunun yanısıra Tavvabun veya Tavvabin (Tövbe edenler) adı verilen bu Şii örgütünün oluşturduğu birliğin başında Fezare, Ezd, Bekr ve Becile kabilelerinden dört başkan daha vardı. Yezid’in ölümüne kadar gizli kalan örgüt, Süleyman’ın toplantılarda sık sık yaptığı aşağıdaki konuşmayla, giderek genişliyordu:

“Altından buzağı yapıp ona taptıktan sonra eski İsraillilerin yaptığı şeyi siz de yapın! Musa onlara ‘büyük günaha girdiniz, şimdi bu günahı ölümle silin’ dediğinde onlar, ancak bu suretle suçlarından kurtulacaklarını anladıkları için, boyunlarını bıçağa uzatmışlardı. Şu halde siz de öyle yapın. Kendinizi ölüme adayın, kılıçlarınızı ve mızraklarınızı bileyin; kendinize savaş araçları ve at hazırlayın! Allahın yanında af aramanın yegane çaresi, sonunda mahvolsak bile kendimizi mücadeleye atmaktır. Ölülerin durumu, işlediğimiz suç yüzünden işkence gören biz yaşayanlardan daha iyidir. ”

Hepsi tam anlamıyla örgütün üyesi olmamakla birlikte, söylentiye göre 16 000 kişi savaşmak üzere yola çıkma sözü vermişlerdi. Ayrıca Medain ve Basra kentleriyle de ilişki kurulmuş bulunuyordu.

Amaç Hüseyin’in öcünü almaktı. Gerek İslam İmparatorluğunda ve gerekse Küfe’deki siyasi değişiklikler dolayısıyla harekete geçme zamanı gelmişti. İlk hedefin, önce Küfe’yi ele geçirmek ve Ubeydullah’a boyun eğip, Ömer b. Sad’ın ordusuna katkıda bulunarak, Hüseyin’in  katli suçuna ortak olan eşrafın kovulması isteniyordu. Süleyman ise buna karşı çıkmış ve asıl hedefe, yani Emevi yönetimine ve şimdi yeni Halife Mervan adına Elcezire bölgesinde savaş durumunda bulunan Ubeydullah b. Ziyad’a karşı onları yönlendirmişti. Böylelikle diğer kentlerdeki Şiilerle birlikte Küfe eşrafının da desteğini alacaklarını umuyordu. 15 Kasım 684’de, İbn Ziyad’a karşı savaşmak üzere Küfe yakınlarında Nuhayle’de toplanma kararı alındı.

Toplanma gününde  16 bine karşı,ancak 4000 kişi biraraya geldi. Birkaç gün sonra, her kabileden Araplar ve bazı Kurra (Kuran okuyanlar) ehlinden oluşan atlı ve iyi donatılmış bu birlik Kerbela’ya vardı. Tavvabin birliğinde yabancı köleler ve azatlılar, yani mevali  yoktu. Bu isyancı silahlı birlik tamamıyla Ortodoks Şiilerden oluşturulmuştu. Kerbela’da Hüseyin’in mezarının çevresinde bir gün boyunca geceli gündüzlü ağlayıp sızlayarak, hem kendisine karşı suçlu olduklarını itiraf ettiler hem de öç almaya and içtiler. 19-20 Kasım 684, ilk Kerbela şehitlerini anma ve ilk matem törenlerinin yapıldığı tarih olmalıdır. Buradaki kalabalığın, aynı dönemdeki  Hacı olmak için Kabe’yi tavaf edenlerden çok daha fazla olduğu bildirilmektedir. Buna dayanarak,  J.Wellhausen’in İranlıların değil,  Küfeli Tövbecilerin (Tavvabin) Kerbela Şehitleri kültünü yarattıklarını söylemesi bizce de doğrudur.  Ancak İranlı Şiiler, bu matem geleneğini trajik bir biçimde yüzyıllardır sürdürürken, Küfelilerin ihanet suçluluğuna da ortak olduklarını hiç düşünmediler mi acaba?

Süleyman’ın başında bulunduğu Tavvabin Şii ordusu, Fırat kıyısı boyunca hareket ederek Karkısiye’ye, oradan da Habur ırmağı üzerinden Resulayn’de karargah kurdu. Burada  dinlenme halindeyken, Ubeydullah’ın 30 bin kişilik beş Suriye birliğinden ikisi tarafından 4 Ocak 685’te ansızın bir saldırıyla kuşatılıp darmadağın edildi. Yiğitçe çarpışan  Tövbecilerin çok büyük bir kısmı öldürüldü. Sağ kalanlar geri çekilirken, zamanında kendilerine katılamıyan Medain ve Basralı Şiilerle karşılaştılar. Ama artık iş işten geçmişti. Toparlanıp savaşı sürdüremediler.

Bu kişileri harekete geçirmiş olan sadece suçluluk duygusuydu. Bu çabayı Kerbela’da Hüseyin’in tarafına geçerek sürdürselerdi, kuşkusuz tarihin seyri değişecekti. Artık yapıp yapacakları tek şey gözyaşı dökmekti. Böylece, büyük yas içinde karşılıklı ağlaşıp dağıldılar. Bu uğurda ölenler ise ihanet suçluluğunun bedelini ödemiş oldu.  

1. Kaysaniler (Sabai-Kaysaniyya-Muhtariyya) Hüseyin’in Öcünü Alıyor

Yezid’in ölümünden sonra, Küfe’de farklı kabile partilerinin başkanları, yani yüksek Küfe eşrafı (kabileler aristokrasisi) 683 yılında toplanarak, Hicaz’da halifeliğini ilan etmiş olan  Abdullah İbn Zubeyr’in yönetimini tanımaya karar vermiş. Ondan kendi şehirlerini yönetecek bir temsilcisini göndermesini rica etmişlerdi. Böylece Irak İbn Zubeyr’in  yönetimi altına girmişti. Ancak temsilcilerle birlikte oraya, Ali’nin Hanife kabilesine mensup Havle adındaki kadından olan üçüncü oğlu Muhammed İbn al-Hanafiya adına Şiiler arasında propagandayı ilerletmiş olan Mukhtar as-Saqaft (Sakafi) da gelmiş bulunuyordu. 684’de bir Cuma günü Küfe sokaklarında “Size zafer ve kurtuluş müjdeliyorum. Bu iş Süleyman’ın başaracağı bir iş değildir!”diye bağırmaya başladı. Ancak Kerbela Şehitleri uğruna harekete geçmiş olan Tövbeciler örgütü, Mukhtar’la birleşmeyi reddetmişlerdi. 

Buna rağmen, farklı bir sosyal nitelikte bulunan Şii Tavvabin  hareketinin de öcünü almak Mukhtar’a düştü. Sakif kabilesinden olduğu için Muhtar as-Sakafi adıyla anılan bu kişi yüksek bir aileye mensuptu. Babası, Büveyh Nuhayle’nin yanında İranlılara karşı İslam ordusuna kumanda etmiş ve bu savaşta ölmüştü. Halife Ömer’in oğlu Abdullah eniştesi oluyordu. Kendisi ise büyük nüfuz sahibi ve önemli bir kişi olan Ensar’dan Numan b.Beşir’in kızıyla  evliydi. Küfe’de bir evi ve yakınında, içinde 100 İranlı kölenin (mevali) kişinin çalıştığı Hutarniye çiftliği vardı. Muaviye’nin ölümünden sonra, bu mevlaları (köleleri) ile Küfe’ye gelip Müslim Akil’i evinde konuk etmiş ve ayaklanmaya katılmış ve Ubeydullah’tan çok kötü bir dayak yemiş olduğu söylenir. Bu yüzden, onu erinde gecinde parça parça ederek, Hüseyin’in öcünü alacağı üzerine yemin etmiş.

J.Wellhausen, Muhtar’ın geçmişinin karanlık içinde olduğunu söylerken, olasıdır ki Şehristani’nin Muhtar için söylediği, “Şii ve Kaysani olmak için Al Zubeyr’in partisine girmeden önce Harici olarak siyasete başladı” sözlerini kasteddiyor anlaşılıyor. Ama kendisi kullanmadığına göre, bu birbiriyle çelişen nitelemelerin, belki onu kötülemek için söylendiğini düşünüyor olmalıydı.  

1. a Muhtar as-Sakafi Muhammed al-Hanefi Adına Sabaileri Eşitlik Düşüncesinde Birleştiriyor

Kuşkusuz bunların hareketi yükseltmede çok büyük önemi vardı. Muhammed al-Hanefi ile görüşüp ondan, “Tanrı, Ali oğullarını kim düşmanlarından kurtarırsa ondan razı olacağı” icazetini almış ve hatta İbrahim b. Al-Eşter gibi Şii eşraftan bazılarına, kendisine itaat etmesi için mektup bile yazdırmıştı.

Al-Hanefi, babası ve ailesini tanrısallaştıran ve Ali’nin kendisinde zuhur ettiğine, kurtarıcı (Mehdi) olduğuna inanan Sabaileri kendine destek yaptı. Mekke ve Medine’de yaşadıkları yıllarda Hasan ve Hüseyin’in yapmadığını yapmış, Heterodoks İslam inancına sarılmış aşağı tabakadan emeği ile geçinen halkı ardına almıştı. Şehristani gibi Sünni-Şafii İslam  heresiografları, Muhtar’ın Muhammed al-Hanefi’yi isyan için kandırdığı ve baştan çıkardığını söylüyorlarsa da, bu doğru olamaz. Sakafi kabilesinden olan Muhtar’ın  toprak sahibi olduğu ve çiftliğinde köleleştirilmiş savaş tutsaklarını çalıştırdığını söylemiştik. Kendisi altmış yaşın üstündeydi ve birçok savaşlara katılmış, önderlik girişimlerinde bulunmuş. Ancak pek başarılı olamamıştı. Ama, Muhammed al-Hanefi’yle görüştükten sonra çok farklı bir stratejiyle harekete geçiyor. Muhammed al-Hanefi, Abdullah İbn Saba’nın gizli Ali kültünü daha geliştirdiği anlaşılıyor. Ayrıca Ali’nin azatlısı, kendisinin de öğrencisi olduğu söylenen Kaysan’a atfen onlara ‘Kaysaniyye’ adının verilmesi de, al-Hanefi’nin Muhtar’a kimlerle hareketi götürebileceğini önerdiğinin göstergesidir.

Muhtar as-Sakafi, Ali’nin çok yakın arkadaşı (Alevi inancındaki  kırklardan biri sayılan) Malik al-Eşter’in oğlu İbrahim’i de yanına alınca 685’in 18 Ekim’inde Küfe’de Hüseyin’in öcünü alma parolasıyla başkaldırdı. Üç gün içinde Küfe eşrafı teslim oldu ve Muhtar’ın  egemenliğini kabul ettiler. Vali İbn Muti kaçıp saklandı. Muhtar vali konağına yerleşerek eşraftan, Muhammed al-Hanife adına “Tanrının kelamı, peygamberin sünneti ve Kutsal Ailenin öcünü alma, kafirlerle savaş, zayıfları koruma” üzerine  biat aldı. Hazineden aldığı 9 milyon dirhemle savaşçılarını ödüllendirdi. Yaklaşık 9000 savaşçıya 200 ila 500 dirhem dağıttı. Öç için başkaldırmış olan Muhtar, hemen hemen kansız ele geçirdiği Küfe’de heyecanı yatıştırarak, düşman partiler barıştırma çabasına girdi. Adaleti sağladı. Aynı yıl içinde İbn Zübeyr, Muhammed al-Hanife’yi Kabe’de kuşatarak, kendisine biat etmediği taktirde öldürmekle tehdit etmişti. Yardım istemesi üzerine Muhtar, 4000 kişilik lobutlu birliklerle gelerek onu kurtardı ve böylelikle Mekke’yi de elegeçirmiş oldu. Bu arada Küfe’den Muhammed al-Hanefi’ye getirdiği para askerler arasında paylaştırıldı.

Muhtar’ın az önce kısaca değinildiği gibi, başına geçtiği, isyana götürdüğü apayrı bir toplumsal kesimdi. Büyük çoğunluğu Arap olmayan,  Mevali dedikleri yabancılardı. Bunlar Küfe halkının yarısından fazlasını oluşturuyor, zenaat ve ticaretle uğraşıyorlardı. Hatta Arap savaşçıları (askeri aristokrasi) halkın yiyecek işini bunlara bırakmıştı. Bunların çoğu köken ve dil bakımından  İranlıydı. Savaş tutsağı olarak Küfe’ye getirilmiş, burada İslamı kabul ettikten sonra azat edilmişler ve mevla  adıyla Arap kabileleri arasına kabul edilmiş. Görünüşte köle değillerdi, ama efendilerine sıkı sıkıya bağlı, onların himayesine muhtaç ve kendilerine hizmet etmekle yükümlüydüler. Muhtar Mevali’nin yüreğindeki azatlı kölelilikten kurtulup, Arapların sahip oldukları haklara sahip olmak, onlarla eşit olmak duygularını körüklemiş. Kendi eski dinlerinden ödünç alınmış inanç ögeleriyle beslenmiş Kaysanilik bayrağı altında, Hüseyin’in öcünü alırken, asıl kendilerini ülkelerinden etmiş, topraklarından koparıp köleleştirmiş Arap efendilerinden büyük hınçlarını çıkaracaklardı. Muhtar’ı iktidara götürürken kendilerinin de Araplara eşit ve özgür bir yaşama kavuşabilme umut ve sevinci yaşıyorlardı. Silah olarak sadece topuz (lobut) kullanan Muhtar’ın azatlı köle  askerleri, kendileriyle yanyana değil karşı karşıya bile savaş yapmayı hor gören Arapları, kendileriyle  eşit saymasından ötürü ona çok sıkı bağlanmışlardı. Üstelik Muhtar’ın “zayıfları koruma siyaseti” bu azatlı köleleri ilgilendiriyordu. Böylece Muhtar aristokrat bir Arap olduğu halde, ezilen horlanan sınıflara önderlik yapan , Abdullah İbn Saba’dan sonra ikinci kişi olma onuru taşır. Hem de bu sınıfların hak ve özgürlüklerini kazanması ve korunması üzerine siyaset yaparak. Muhtar’ın bencillik ve yükselme tutkularına, Şii kitleleri ve yabancı azatlı köleleri  alet ettiği ve Hüseyin’in öcünü almayı bahane ederek onları kullandığı savları doğru olamaz. Dozy, A. Müller ve J. Wellhausen gibi Avrupalı İslam tarihçilerinin temelde birleştikleri bu sav, isyancı halk önderlerini sevmedikleri ve dinsel heterodoksizme karşı olduklarındandır. Ayrıca tarihsel olaylara din ve idealizm açısından bakmış olmaları onları bu türden yargılara götürüyor.

Bu tarihçiler, Muhtar’ın başkaldırdığı Küfe’de, savaşlar yaptığı Hicaz’da Suriye’de, kısacası İslam İmparatorluğunun heryerinde kendilerini efendi sayan Arapların nüfusu kadar, Pers, Kürt, Türk, Nubialı-Afrikalı yabancı kölelerin nasıl insanlık dışı koşullarda yaşadıklarını sanki bilmiyorlardı! Ortodoks İslam yönetiminin ezdiği, hor gördüğü ve Arap kent eşrafı ya da büyük toprak sahiplerine uşaklık ettirdiği bu ezilen kitlelerin insanca yaşamalarını sağlayacak sınıfsal çıkarlarını kendi çıkarlarında birleştiren önderlere, geçmişi ne olursa olsun sadece saygı duyulur. Bu çıkar birleşimi egoizmle tanımlanamaz. Bizzat J.Wellhausen’in kendisinin “Taberi tarihinde Ebu Mihnef’in Muhtar hareketi hakkındaki rivayetlerinin hepsi de, önce Muhtarın tarafında olmuş sonra da ondan ayrılmış olanlardan alınmıştır”diyerek itiraf ettiği halde, bu önemli toplumsal mücadeleye ilişkin bilgileri, Taberi’den farklı değerlendirmemektedirler.

Muhtar, iki yıl boyunca Hicaz’da, Suriye’de, Irak’ta İbrahim Eşter’le birlikte yaptığı savaşlarda, karşısına çıkan orduları yenerek bölgeye tamamıyla hakim olmuştu. Kaysani hareketi batılı ve Sünni tarihçilerin yazdığı gibi bir Şii hareketi değil, temelde yabancı kölelerin, azatlıların, yani ezilen halkların, efendilere-sahiplerine karşı yaptıkları sınıf savaşımıydı. Ali inancı örtüsüne  bürünmüş oğlu Muhammed al-Hanefi’de somutlaştırılan bir Alevi (Heterodoks İslam) halk hareketidir. Mücedelenin güdüsü, Hüseyin’in öcünü almaktı. J.Wellhausen  genişçe  fakat çok karışık bir biçimde ele aldığı  hareketi anlatırken   bir yerde sanki bir Emevi tarihçisiymişçesine söylemler kullanarak şöyle yazıyor:

“Esir düşen Hüseyin’in katillerinin idamıyla başlayan hareket, kaçanların izlenmesiyle de sürüp gitti. Kerbela’nın baş suçluları, güya Medine’deki korkuluk İbnül Hanefiye’nin emriyle, birer birer saklandıkları yerden çıkarıldılar. Uşaklar ve azatlılar iz süren köpekler gibi eski efendilerini arayıp buluyorler, kadınlar kocalarını eleveriyorlardı. Sadece Şemir b. Zi Cevşen değil, Ömer bin Sad  ve diğer bir çok Kureyşli canlarından oluyordu. Eşraftan kaçabilenlerin çoğu Basra’ya, Mus’ab’ın yanına gittiler.”   

Bu büyük toplumsal başkaldırı hareketi, Mekke’deki Şii halifeye bağlı Sünni ve Şii eşrafın, büyük toprak sahipleri ve Arap kabile başkanlarının desteklediği Basra valisi Mus’ab tarafından, 687’de yine Küfe’de boğuldu. İbrahim b.Eşter’in  ordusu Suriye’de bulunduğu bir dönemde, Mus’ab ordusuyla Küfe’yi kuşattı. İbrahim’le haberleşmesine de engel olarak Muhtar’ı içkaleye sıkıştırdı. Muhtar 4 ay direndi. Açlık ve susuzluk başgösterince bir yarma hareketi yapmak istediyse de başaranadı.  Son çare olarak, 19 adamıyla yaptığı çıkış hareketinde  67 yaşındayken öldürüldü. 6-8 bin arasında  azatlı köle öldürüldü. Karısı da idam edildi. Mus’ab, Mevali’den öç almak isteyen Küfe asillerine izin verdi. Bu yüzden oluk gibi yabancı azatlı köle kanı akıtıldı. Oysa Muhtar, Küfe’yi ele geçirdiğinde kölelerin Küfeli efendilerine karşı giriştikleri böyle bir katliamı önlemişti.  

“Baskı altındaki halk tabakalarıyla bağlantı kurunca, diyor J.Wellhausen, Şia milli Arap zeminini terketti. Bağlantının harcı islamdı. Ama, bu eski islam değil, yepyeni başka bir dindi. Bu Muhtar’ın da içinde bulunduğu karanlık ve sapık inanç, maruf (tanınan) adıyla Sabaiyye’den neşet etmekteydi (doğmaktaydı). Bunlar şimdi, Şia’nın Sünniliğe karşı daha reddedici bir tavır takınmaya ve Sünnilik ile farklarını kesin olarak belirtmeye zorlanması nedeniyle, geniş çevrelerde üstünlük kazanan bir yön tutturdular. Sabaiyye’e Kaysaniyye de denir. Kaysan mevali’nin başıydı. Eğer aynı zamanda  o Sabailerin de başı idiyse, bundan Sabailerin de Mevali olduğu anlamı çıkar.”   Sabaileri incelerken üzerinde genişçe durduğumuz gibi, ilk kez Abdullah İbn Saba Ali yandaşlığını, Ali inancı-tanrısallığı olarak ezilen yabancı, köleleştirilmiş halklara mevaliye ve yoksul Araplar arasına taşımıştır. Kaysan da, Ali’nin mevlası olması dolayısıyla  Abdullah ibn Saba’nın arkadaşı ve Sabai önderlerindendi. Abdullah İbn Saba ve arkadaşları öldürülmeleri sırasında Kaysan Muhammed al-Hanefi’nin de mevlası  olarak onun aralarında yaşadığı Hanifa kabilesinde saklanmış olabilir.

Burada  Sayyid al-Himyari ve Kusayrinin anlattıklarından hareket ederek bir gerçeği daha ortaya çıkarmak olası görünüyor: Muhammed al-Hanefi dördüncü İmam olarak, Hüseyin’in ölümünden sonra, “hak ve adaleti  zafere ulaştırmak için” ortaya çıkışı ya da Muhtar tarafından ortaya çıkarılışı, bir diriliş, yani ölümden hayata dönüş gibi değerlendirilmekteydi.

İbn al-Hanefi, bu ölü yıllarını(!) da Ridwa dağında yeşillikler içerisinde, bir arslanla panterin eşliğinde, bal ve su akan iki kaynaktan beslenerek geçirmişti.  Kuran’da (LV, 50, 66) cenneti ve İncil’de (II,7) İsa’yı anlatan ayetler anımsatan bu inançsal betimlemeler, İbn al-Hanefi’nin olasılıkla Ali’nin ölümünden sonra, 25 yıl boyunca ölmüş olduğunu etrafa yayan kabilesi tarafından Medine yakınındaki Ridwa dağında saklandığını göstermektedir. Wellhausen’in Taberi’ye dayanarak söylediği gibi bunların inancı ‘ayrı din’ değildi. Heteredoks İslam, yani proto Alevilikti. Mevalinin eski dinlerinden alınan inanç ögeleriyle ‘İslam harcı’ yoğurulup sunulmuştu.

Muhtar as-Sakafi, Sabailiğe-Kaysaniliğe Eski İnançlardan Ögeler sokarak  Felsefi derinlik kazandırmıştır. Ama asıl Muhtar’ın Kaysaniliğe getirdiği ve Şehristani’nin  “asla kabul edilemez” dediği; iradei cüziyye, yani özgür insan iradesinin, iradei külliye, yani herşeyi tanrı istemine bağlıyan tanrısal iradeyi değiştireceği, onun yerine geçeceği (akılcı) inanç ve düşüncesidir. Ona göre, özgür insan iradesi kendisi hakkında kararları vermeğe hakkı vardır: Tanrının baştan yapılmasını arzu ettiği ya da buyurmuş olduğu şeylerin ansızın tersini yapılmasını istemesi, yani istediği zaman istediği şeyi yapması sayılan iradeyi küllüye kabul edilemez. O zaman Tanrı, farklı koşullarda verdiği buyrukların hepsini, karşılıklı olarak kaldırmış demektir. İnsanlar bu yükümlülükleri yapmayabilir. Kendi iradesine göre yargıya varmalıdır. İnsan iradesi herşeyin üstündedir… 

[1] Julius Wellhausen, Çev. Fikret Işıltan,İslamiyetin İlk Devrinde Dini-Siyasi Muhalefet Partileri, Ankara-1989, s. 157

[2] Moojan Momen, An Introduction to Shi’i Islam, Yale University Press-1985, s.26-27.

[3] Veli Baba Menakıbname’si, Haz. Doç.Dr. Bedri Noyan, İstanbul-1993, s.82.

[4] Emevilerin bu siyasetlerini fethettikleri, yayıldıkları ülkelerin en küçük birimlerine kadar götürdüklerini, 10.yy. Arap gezgini İbn Fadlan’dan öğreniyoruz: “Kharizm ülkesinde Ardakuva adında bir köy var. Burada oturanlara Kardaliya denilmektedir. Dilleri tıpkı kurbağa viyaklamasına benzemekte. Her namazın sonunda inananların emiri Ali bin Abi Talib’e lanet etmektedirler.” (İbn Fadlan, Fransızca Çeviri: Marius Canard, Voyage Chez Les Bulgares de la Volga (Volga Bulgarları Arasında Gezi) Paris-1983, s.14)

[5] Julius Wellhausen,Agy, s.91-98

[6] Julius Wellhausen,Agy, s.28.

[7] Franz Rozenthal, Türkçesi: Prof. Dr. Ahmet Arslan, Erken İslam’da Mizah, İstanbul-1997, s.35,162-164; 48,92,107,204; 113-118, 132, 152, 172 vd.182.

[8] J. Wellhausen, agy, s.104.

[9] Veli Baba Menakıbnamesi, agy, s.81.

[10] J.Welhausen, agy. s. 106

[11] ..to al-Hurr at-Tamimi, the young  commander of a military detachment numbering one thousand, to intercept  Husayn’s party as it approached Kufa: M. Momen, agy.s.29.

[12] J.Welhausen, agy. s.107.

[13] Tamimli Hür b.Yezid, isim benzerliğinden dolayı genellikle Emevi halifesi Yezid’in oğlu olarak bilinir. Babasına karşı çıkmış, onu lanetlemiş  ve  Hüseyin’e geçmiş bir oğul olarak adı Kerbela şehitleri arasında saygıyla anılır.  Kızılbaş Safevi Devletinin kurucusu Şah İsmail Hatayi de 46 dörtlük içinde anlattığı Kerbela olayında çok sayıda dörtlük içinde Hür’ü övmekte ve  Yezid’in oğlu olarak tanımlamaktadır(Nejat Birdoğan, Şah İsmail Hatai, İstanbul, 1991, s.55-61) Olasıdır ki o bu yanlışı kasıtlı yapmıştır. Yezid diye nitelendirilen Osmanlı Padişahının, yani Kızılbaş düşmanının oğlu da babasına lanet edebilir bilincini yayacak bir propaganda sezilebilir bu şiirde:

Ol Yezid’in bir evladı var idi
Gayetden pehlivan ismi Har idi…
İsmi Har idi değişti Hür oldu
Gayetten sevdiler ol pehlivanı…

Babası oğlana gayet kakıdı
Oğlan babasına lanet okudu
Kerbela çölünde erişti zata
Öptü secd’eyledi tuttu demanı

[14] M. Tevfik  Oytan, Bektaşiliğin İçyüzü   Cilt 1, İstanbul-1960, s.246.

[15] J.Welhausen, agy, s.114, dipnt.40.

[16] M.Momen, agy.s. 31-32.

[17]…would publicise Husayn’s message and would force the Muslims’ hearts to ponder on the tragedy: M. Momen, agy, s.32)”

[18] Böyle düşünenlere sormak gerel:İyiliklerin-kötülüklerin ve merhametin-zulmün Tanrıdan geldiği biçimindeki kaderci anlayışla Kerbela olayına bakılırsa, Yezid aracılığıyla Hüseyin’e zulmü, ezayı ve cefayı bizzat Tanrının kendisi yapmış olmuyor mu? O zaman Muaviye ve Yezit’le birlikte tarih boyu tüm baskıcı ve katil yöneticiler aklanmış olmaz mı? İlginç değil midir? Mevlana Celaleddin de Rum ülkesini (Anadolu’u) yakıp yıkan, halka zulmeden Mogolları, Tanrının günahkar kullarını cezalandırmak için kendisinin gönderdiğini yazmaktadır.)

[19] J.Wellhausen, agy. s.116-118)

[20] Agy, s.119.

[21]M.Momen, agy, s.35; J.Wellhausen, agy, s.123).

[22] J.Welhausen, agy.s.121-122; Shahristani, Al Milal, (Fr.) s.262.

[23] J. Wellhausen, agy, s.116-150.

[24] J. Wellhausen, agy, s. 136-137

[25] J.Wellhausen, agy, s.131,142.

[26] Taberi Tarihi, 2,s.623, 14. 651, 2 ve 12 den aktaran Julius Wellhausen, agy, s.147.

[27] Shahristani, Al Milal.s.264-265; J.Welhausen, agy.s.152-153.

Kaynak: www.ismailkaygusuz.com

http://ismailkaygusuz.com/makalelerim/arastirma-inceleme-makaleleri/283-kerbela-olayi.html?start=1

(Türkçesi)     Hüseyin atından Kerbela  sahrasına düştü
Cebrail koş haber ver kainatın sultanına.

(Burada kainatın sultanı olarak kast edilen Hz. Muhammed’dir)
(16 YY. Yaşamış  Fuzuli’nin Divan edebiyatından)

Hz. Muhammed´in VEDA HUTBESİ´nde (23 Şubat 632)  Müslümanlara emanet ettiği EHL-İ BEYT ( Hz Muhammed  ve Ailesi)  mensubu Hz. Hüseyin´in Hicri takvimine göre Muharrem ayının 10. gününde Kerbela´da katledilmesinin yıldönümlerinde Anadolu Alevi inancına mensup insanlar Aşure çorbası pişirir ve bunu Kapı /Komşuya dağıtırlar. 

Hicri takvimi Hz. Muhammed´in 622 yılında Mekke´den Medine´ye göç (Hicret) etmesi olarak kabul edildiğinden bir Arap- İslam takvimidir. Arap takviminde yıl 12 ay olup 355 gün olarak kabul edilir. Dolayısı ile Muharrem ayı da tıpkı Ramazan ayı, Kurban Bayramı…. gibi her sene 10 gün erken karşılanır. İçinde bulunduğumuz 2008 /2009 yılında Muharrem ayının başlangıcı 29 Aralık olarak kabul edilmektedir. 10 Muharrem, gelecek yılın Ocak ayının 7. gününe denk geldiğinden bu günde Aleviler Aşure pişirirler. (bu tarih yörelere göre küçük nüans farkı gösterir- bazı bölgeler 2 veya 3 gün geç pişirirler)

Aleviler Muharremde sadece Aşure yapmayıp ayrıca MATEM  denilen YAS orucu tutarlar. Hz. Muhammed´in kızı Hz. Fatma´nın oğlu Hz. Hüseyin Miladi 680 , Hicri 61 yılının Muharrem ayının 10.da zorba Emevi hükümdarı zalim Yezid´in askerleri tarafından Kerbelâ´da ( Irak) şehit edilmiştir. Kutsal Ehl-i Beyt’e (Peygamber ailesi) mensup Hz. Hüseyin´in Kerbela´da susuz katledilmesi 1400 yıldır Hz. Ali´yi sevenler tarafından şiddetle lanetlenmektedir.

MATEM ORUCU zalime karşı mazlumun, haksıza karşı haklının, güçlüye karşı güçsüzün, kötüye karşı iyinin yanında yer almanın sembolü olarak günümüze kadar süregelmiştir.

Zalim Yezid yönetimi altında inim inim inleyen Küfe halkı rivayetlere göre Hz. Hüseyin´e isyan etmeleri ve başlarına geçmesi için binlerce mektup yazarak çağrıda bulunurlar. Bu çağrıları ciddiye alan Hz. Hüseyin yakınları ile yola çıkar ve 10. günde Kerbela´da susuz bir çölde, içinde 6 aylık Bebeklerinde bulunduğu aile efradi ile birlikte toplam 72 kişi şehit edilirler. Bu olayda sadece aileden Alevilerce kutsal görülen 12 İmamlardan biri sayılan 4. İmam Zeynel Abidin kurtulmuş olur.

Muharrem Yas’ı sonrası Aleviler Zeynel Abidin´in bu katliamdan kurtuluşu sebebi ile Tanrıya şükran borcu olarak kurban keserler ve Aşure dağıtırlar. Hz. Hüseyin´in zulme karşı başkaldırışında kendilerini onun yanlarında hissederler ve  sembolik olarak Kerbela sürecini yaşıyorlarmış gibi susuz oruç tutar ve Yas çekerler.

Bazı bölgelerde ise bu YAS 12 İmamların sayısı kadar yani 12 gün sürer. Zira son İmam Mehdi hariç diğer İmamların tamamına yakını ya kılıc ile, yada zehirlenerek şehit edilmişlerdir. Tarihe baktığımızda Hz. Ali taraftarı ŞIA katliamı sadece Emevi devleti sürecinde değil, Abbasiler devrinde de aralıksız devam etmiştir.

Bu arada Anadolu Alevileri yasanan bir takim tarihsel sürecler icerisinde özellikle Hacı Bektaş Veli´nin felsefesi ile köklü değişimler yaşayarak kendine özgü bir inanç gurubu oluşturmuşlardır. Bu inanç Arap bedevi kültürü olan şeriatçı bakış açısını şiddetle red eder ve İslamın hoş görü, hümanist ve sosyal yanlarını benimser olmuştur.

Biz de bu inancın en hassas ve önemli dönemlerinden olan 12 günlük Muharrem Yas’ı döneminde Alevilerin 12 İmamlarını kısaca anlatmaya çalışacağız.

Muhabbetlerimle

Kazım Balaban / 29 Aralık 2008 / Viyana

“ Her ümmete bir  kurban  kesecek  yer yaptık ki Ulu Çalab’ın  azık  diye  size  verdiği  dört  ayaklı davarlar orada tığlansınlar,sizin  tapacağınız  tek Tanrı’dır.Hepiniz  ona  teslim  olun, ona boyun  veriniz,muştala öz yürekli alçak  gönüllüleri.
Hacc Suresi ayet.34.Bedri Noyan (DEDEBABA) Türkçe Nanzum  Kuran.
TÜRKLERİN İslamiyetten evvelde Kurban gelenekleri vardır.Bu gün yapılanların tamamı  bu kurbanlardır.Sadece adları  ve bazı uygulamaları değişmiştir.
“ Türkler müslümanlığı kabul ettikten sonra , kurban âdetlerinde de değişmeler olmuştur.Buna ramen eski itikatların izleri  tamamen silinmemiştir.Hele, kızılbaş Türkmenlerde  ve kısmen Bektaşilerde bu hatıralar daha canlı kalmıştır.” ( 1 )

Kurban  konusu bir  uluslarda ve  dinlerde  vardır.Önceki dinlerde  kurbanı  ilahlarların  kızgınlığını  yatıştırmak işlenmiş  suçların  yükünden  kurtulmak  nedenleriyle tığlarlardı. İslamda  ise  kurban  tığlamak  işin  dış  yüzüdür.Aslında o insanın  gerçek  bildiği  yolda  bütün  yarar  ve  isteklerini malını  canını  feda ya  hazır  olduğunu anlatır.
Bektaşilerdede  diğer  mistik  kuruluşlardada nasip  almak yola  girmek  kurban  tığlamakla  başlar ve burada  asıl kurban  yola  giren  kişidir.Bu  nedenle  filan gün  kurban olduk  denir.Esas  bir  amaç  inançla  bağlanıp teslim olmak  ve  her şeyi  bu  yolda  kılmaktır. Ayetin  devamında da  Tek  Tanrı ya  bağlanmak  (Vahdaniyyet) konusu  vardır ki  amaç  budur.Tek Tanrı ya bağlanmak sonunda Hak  ile Hakk  olmak Mir’aca  erip  Hak Cemaline kavuşmaktır.
Yine Bektaşilikte  ikrar  verme töreninde Hakk’ın ardası sayılan  Mürşit katında  varışa  Miraç görmek denilişi bu nedenlerdir. Bedri Noyan (DEDEBABA) Manzum  Kur’an daki  açıklamalarından  alınmıştır.Syf.337
Kurbanın  geleneklerimiz  içinde  yeri  ve  önemi büyüktür. Kurbanlar  ulu  orta bir  yerde  kesilmez.Kesilecek kurbanın  kanı  kesimden  evvel  açılan  bir  çukura  akıtılır. Sonra  güzelce  kapatılır.Kurban  kesilecek  yer  gezinti yerlerin
den uzak bir  köşede  kesilir.Kesimden  evvel anneye göre  kurbanlar tekbirlenir.Tekbirleme  işlemi  yapılacağı  zaman  hane sahibi bir  kaç  sofra  olacak  şekilde  yakınlarını  çağırır.
Bu bazen  kurbanın  durumuna  göre  tüm  köy  erkeklerinin  gelmesi  ile de  olabiliyor.Tekbirlemeye  erkekler  katılmaktadır. Mürşit veya  bir  Derviş  tarafından çerağ  uyandırılır. Ananemize  göre  kesilecek  kurban  tekbirlemeden  evvel  tuz  yalatılıp  su  tutulur.Ancak  bundan  sonra  tekbirleme  yapılır.Tekbirleme işlemini  Mürşit  veya  Dervişin görevlendireceği  her  hangi bir kişi yapabilir.Tekbirleme  işlemine önce  sağ  ayağından  başlanır.Önce  eller ıslatılıp  hayvanın yüzü  ve kulak  boynuz  yanları  ellinin  tersi  ile  mest  edilir.
Getirilen kaptaki su ile el ıslatılarak topuktan aşağıya  sıvazlıyarak yapılır.aynı şekilde sol ayak ta yapılır.Diğer  ayaklara da aynı şekilde uygulanır.Hiç bir  zaman abdest aldırmada el aşağıdan yukarıya değil yukardan aşağıya yapılır.
Ayaklardan sırta geçilir.Sırtıda  üç  defa sıvazlanır.Abdest  aldırmada her uygulama  üç  defa  yapılır. Son defa  kuyruğunun  altına bir avuç  su  serpilirç.Hayvana  son  olarak  su  tutulur.Mürşit  dua  yapar  tekbirler  getirilir.Tekbirlenen  hayvan  bekletilmez  hemen  kesilir.
Kurban  tekbir  getirilirken sağ  ayağı  kurbanı getirenlerin biri tarafından  kaldırlır.Bu  kurbanı  kesecek kişi  olabildiği  gibi kurban  sahibi de  olabiliyor.
Kurban kesiminden evvel mutlaka bir  horoz kesimi yapılmaktadır.  Aynı uygulamanın sünnet yapılırkende yapılması düşündürücüdür.Kurban  getirilirken ve götürülürken  kötü  muamele yapılmaz.
Kurbanları  kesenler  genellikle tarikat  kökenlilerde kurbancı  Dervişleri ve Kurbancı Dedeleridir.Yanlarında yardımcıları vardır.Kurbancılar  genellikle kurbanları bağlamadan keserler.  Mutlaka  sağ  arka  ayağını  kesim esnasında serbest  bırakırlar.Kurban  kesilirken kıbleye döndürülür.Son defa su  tutulur.Tekbir uygulaması Amucaların her iki tarikatında  benzerlik  göstermektedir.Tekbir öncesi  Baba veya Derviş 
Bismi Şah Allah Allah
KURBANI HALİL  DELİLİ CEBRAİL  FEDA İSMAİL  TEKBİRE  TEKBİR
ALLAHÜ  EKBER  ALLAHÜ  EKBER LAHİ LAHE  İLLALLAH   ALLAHÜ
EKBER  ALLAHÜ  EKBER  VE  LİLLAHİ  İLHAMD (4 defa okunur).

Burada bulunan  Derviş veya Baba dua yapar.
Bismi Şah Allah Allah
Kurban sahiblerinin  kurbanları kabul makbul ola ,gönül  muratları hasıl ola,Hak muhammed Ali Hazreti Pir ,Balım  Sultan  yardımcıları gözcüleri bekçileri ola,Allah Erenlerim  görünmiyen bilinmiyen kazalardan ,kuru iftiralardan muhafaza  eyleye,Hanelerini  şen mahmur olaKorktukları  yerlere  uğratmayıp umduklarına nail  eyleye nuri nebi keremi Ali  Pirirmiz Hacı Bektaşi Veli demine  devranına yoluna erkanına  Hü Doost.
Bu kurban duası Halife Halil Tiryaki Babadan  yazılmıştır.
ŞEYH  BEDREDDİNİ  ERKANINDA  KURBAN  TEKBİRLEME .
Şeyh Bedreddinilerd ki kurban tekbirleme ile Bektaşilerdeki kurban tekbirleme arasında  fazla bir fark olmamakla bazı farklılıklar vardır.
Önce Kurbana  su gösterilir.Baba ve dede kurban tekbirinden evve  şu duayı okur.Bu aynı zamanda erkanlarında çırak uyarmadada okunmaktadır.
Bismillahirrahmanirrahim
İnna  fetânâ  leke   fethan mubinan   liyak ferlek  Allahü  mateat deme   sırrı evliya  ve embiya  hanedan  Muhammed Ali ervahi musahi  Şahı Bedreddin elinden  hüdaya  tekbir edelim.
BER CEMAL-İ MUHAMMED  KEMALİ İMAM HASAN İMAM HUSEYN  ALİ RA BÜLEND-E SALAVAT, ALLAHÜMME SALL-İ ALA SEYYİDİNA MUHAMMED-İN  AL-İ MUHAMMED. Ve fatiha okunur.
Allah Allah
Canların  kurbanları  kabul  ola, muratları hasıl  ola, bu  kurbanlar  İsmail’e inen  koç  kurbanın  yerini  tutmuş  ola,  tümünce  sebabı  ola, huzuru mahşerde  altlarında  Düldülle ri ola ,sıraat  köprüsünü  geçirmiye  kısmet nasip eyleye
Bu kurban   etkbirleme  ve duası  Kısmet Aktaş Babadan yazılmıştır.
Amuca Kabilesi Kurban  geleneklerinden  sadece EKİM KURBANI  ve OTMAN BABA  kurbanı  untulmuştur.Otman Baba  Kurbanını  Seyyit Ali sultan’a bağlı Kızıldeli Bektaşileride  hala  uygulamaktadırlar. Bu gün hala  bazı  köylerimizde  şu kurbanlar gelenekleri yapılmaktadır.
AMUCA KABİLESİNİN   93 göçüne kadar her ilk baharda OTMAN BABA ya hayırlı yağmurlar yağması için kurbanlar kesip tığlanmak imiş.Savaşlar ve ekonomik çöküntü yıllarında oluşan göçler bu geleneği unutturmuştur.Yinede bazı köylerimizde   Otman baba ya kurban kesilip muhabbetler açılmaktadır.
Kırklarelinin DeveÇatağı köyünda Çeşmekolu Kızılcıkdere yolu üzerinde bir Otman Baba  nazarlaması vardır.Her yıl Otman Baba ya bu köyde Bektaşiliğe devam edenlerimiz Derviş Ali Açıl’ ın evinde toplanarak kurbanlar tığlayıp muhabbet açıyorlar.
1.Orak Kurbanı,2.Girdi Perşembe Kurbanı,3.Çıktı Perşembe Kurbanı, 4.Kadın Kurbanı,5.Asker Kurbanı,6.Evliya ve yatır Kurbanları 7.Nasip Kurbanı, 8.Bayramlar da  kesilen kurbanlar, 9.Geleneksel TOPÇU BABA ve GÜL BABA Kurbanları,10.Vefat  edenin ardından  kesilen  kurbanlar. Ayrıca  ev  temeline  ve yeni alınan traktör ve taksi gibi eşyaya kesilen  kurbanlar,vardır.Kurban  geleneğinin geçmişimiz  deki uzantıları aşağıdaki örneklerden  daha iyi anlaşılacaktır.
“ Yere  kurban  kesme  ve kış  mevsiminde  korku ile kutlama ve  su  serperek kötü  ruhlardan  temizlenme gibi adetleri  yaparlardı.  “(2).
“Yılın beş ve sekizinci  aylarında  ruhlara  kurban  sunmak için  toplanılırdı.” (3).
Yukarda  kısa  olarak  belirtilen eski Türk  kurban geleneklerinin  kaybolmuş  olduğunu  söylemek  yanlış  olur. Hiç  bir köklü  gelenek  kendiliğinden  kaybol mamaktadır.Var oluşlarıda  bir nedene  bir kökene  dayanması gerekmektedir.Bu idda mıza  örnek  5 ve 8 ci  aylarda  girdi ve  çıktı Perşembe kurbanlarının  yapılması  bazı uygulamanında  aynen yapılması bunun  ispatıdır.Açıklamalarda  daha  iyi anlaşılacaktır.
Kurban üzerine yazılmış bir nefesi yazıyoruz.

Akıl ermez  yaradanın  sırrına
Muhammed Aliye indi bu  kurban
Kurban olayım kudretin  nuruna
Hasan Hüseyin’e indi bu kurban

Ol zaman Zeynel’in destinde  idim
Muhammed Bakır’ın  dostunda  idim
Cafer-i  Sadık’ın  postunda  idim
Musa Kazım Rıza ya indi bu kurban

Muhammed Taki’nin  nurunda   idim
Aliyyul  Naki’nin sırrında   idim
Hasanül askerin    darında   idim
Muhammed Mehdi ye  indi bu kurban
Aslı  Şahı  Merdan güruhu naci
Hakikata  bağlı  bu yolun  ucu
Senede bir kurban talibin borcu
Muhammed Mustafa ya indi bu kurban

Tarikattan Hakikata  geçenler
Cenneti alaya hülle  serenler
Muhammed Ali’nin yüzün görenler
Erenler aşkına indi bu kurban

ŞAH HATAYI’m  der bilirmi her can
Kurbanın  üstüne   yürüdü  erkan
Tırnağı tesbihtir kanıda mercan
Oniki İmama   indi bu kurban

1.GİRDİ PEŞEMBE  KURBANI.

Hıdırelleze 3 perşembe  kalınca  yapılmaktadır.Yetişen ekinlerin  yeşilini  gösteren  Yaradana  bir  şükran ifadesi için  kesilmektedir.tüm köylerimizde  kesilecek kurbanlar  için belli bir  miktar  para kurban  kesiminden  bir gün evvel bir  kişi tarafından  toplanır.Bu paraya GROMA  adı verilmektedir.
Toplanan  para herkezden  eşit  miktarda alınmaktadır.Bazen  adağı  olanların  adak  kurbanlarını  bu günde  kesilmek için  verdikleri de  olmaktadır.Kurbanlar  köylerimizde KURBANCI lar  tarafından   pişirilmektedir.Bektaşiliğe ve Bedreddiniliğe devam  eden  köylerimizde kurbanları  KURBANCI DERVİŞLERİ ve  KURBANCI DEDELERİ  pişirmektedir.Kurbanlar belli  yerlerde  pişirilir.Bazı  köylerimizdeköyün ileri gelenlerin  evlerinde Mürşitlerin, Dervişlerin,Dedelerin hatta  Muhtarların evlerin  de pişirlmektedir.Kurbanlar pişirildiği  zaman  her mahalle den belli kişiler  kurban kabı alarak  dağıtacağı hane  sayısına göre  pay  alır  ve dağıtır. Bazı  köylerimizde  ise  belli  haneler  bir yere  toplanarak  evlerinden  getirdikleri  hazırlıkları  ile  çoluk  çocuk kurban  yeme  yapıyorlar.Küçük kız ve  erkek çocukları bu gün  de birbirlerini  ıslatır  şakalar yaparlar.Bu şaka yapılan ve  ıslatılanlar  ANASININ  İLKİ (ilk doğan bebeği) sonuncusu  ve köyde  tek  isimliler ıslatılırdı.günümüzde yeni nesiller  tarafından bilinmediği  için uygulanmamaktadır.
Zaten hanelerimizde  çocuk  sayısı  genellikle  iki olduğun dan ayrıca  yeni  isimler  nedeni  ile  tek isimli olanlarıda hesaba  katarsak   bu gün uygulansa  ıslanmıyan kız ve erkek çocuğu  pek  kalmıyacaktır.
Kurban  geleneklerini  tanıtımı  yaparken  Eski Türklerin  Su serperek  ruhlardan  korunma  yaptığını  yazmıştık.Bu uygulama günümüze  kadar  amacı ve inancından  uzaklaşarak uygulandığı halde  nedeni  bilinmiyen sadece görenekten dolayı yapıla gelmiştir.Bu günde  hiç  kimse  kurbanlar kesilene kadar işe gitmez.Acil  olmadıkça  o gün işe  gidilmez.Adında anlaşılacağı gibi  PERŞEMBE  günü  kesilmektedir. Bir çok kurban  geleneğimi zin   perşembe  günü  yapılamsı  bu  konun uzmanlarınca  araştırılıp  çıkarılması  gerekmektedir.
Girdi perşembeden  başlıyarak  ,perşembe  günleri  eskiden  çamaşır yıkan mazmış.Mecburiyet  durumlarında  gözden  uzak  yerlere  asılarak  kurala uymıya  çalışılırmış. yine bu günde  Ava gidilmez ,makas ile iş görülmez,evlerde  sıva yapılmazmış. Bu tür işler daha  evvelden  yapılır  veya sonraya  bırakılırmış.
Bu gün  böyle  uygulamaların  pek  yapılmadığı  gibi yeni  nesillerin  bilgiside  yoktur.Türklerin  İslamiyet  evveli kurban gelenekleri  din  değişikliği ile sadece isim değiştirmiştir.  Allah  adına  kesilmiye başlanmıştır.Toplumların birlik  ve  beraberlik  inanç yönünden  bir  uygulama  olması dolayısıyla yararlı olmaktadır.Girdi pereşembe kurbanından bir hafta sonra genellikle  çiğdemler  gezdirilirmiş. 
2.ÇIKTI  PERŞEMBE  KURBANI.
Hıdırellezi  dört  perşembe  geçtiği  zaman yapılmaktadır. Bizlere  yeşili  gösteren  Yarada na  ekinlerimizin boy attığınıda  gösterdi  diye  şükranlarını  belirtmek amacıyla  kesilmek tedir.YEŞİL PERŞEMBE  olarak  bilinir.Girdi Perşembe kurbanı ile  Çıktı  Perşembe  Kurbanı  arasında  7 Perşembe  sayılır.Nedenini  sorduğumuzda  bilmediklerini söylüyorlar. Elimizde  bu konu ile  yazılı  bir  belge olmadığından sözlü kayıtlarda amacı  tam  olarak belirliyemediğinden açıklıyamıyoruz. Davarların yaylalara çıkma  günü de bu günlerde oluyormuş.
Hıdır elleze bir ay kala  kurbanlar  kesilerek çıkılıyormuş. Bu  geleneğimiz  ortaasya  kültürünün  devamı olarak günümüz de yeşil perşembeye  dönüştüğünü  sanıyoruz.
Bu tür  geleneklerin  neden ve niçin  hangi  amaçla yapıldığını  bilenlerde  azalmaktadır.Bilgi verenlerinde  konu  ile ilgili  bilgilerin gayet basit  ve detaylara  inmeden bilinmesi  bu tür  konularla  ilgilenelere  birşeyler verememektedir.
Yanlız  hemen  hemen  her  yaşlımızın  söylediği  söz”  Böyle  gördük  böyle inandık devam  ettirmiye  çalışıyoruz diyorlar. Girdi  perşembe  kurbanınındaki  para  toplama  ve  evlere  dağıtma  veya  kurban  yeme  aynen  uygulnmak tadır.Kurbanlar  kesileceği hanede  tekbirlenir  ehli  kişilerce  kesilip pişirilir.Eskiden  bu tür  kurbanların  tekbirlenmesi  ve kesilmesi en  yakın  tekke de  kesildiği söylenmektedir. Yine  acil  işi  olmadıkça  kurban  kesilene  kadar  mümkünse o gün   pek  işe  gidilmez.Kurban  dağıtımı esnasında köye  gelen  herhangi  bir  kişi  veya  konar göçer  dahi  olsa hesaba  katılarak  onlarada  pay  ayrılır.ayrıca  kalabalık  misafi ri olan  hanelere  ayrıca  fazla  pay  verilir.
Kurban  kesildiği  günler  eskiden  kadınlar  ve kızlar işe  gidilmediğinden  fırsat  bilerek  köyün  belli  bir  yerine  toplanarak  oyunlar  oynar  eylenirlermilş.Bu gün  bu uygulama yapılmamaktadır.Çıktı perşembe  kurbanı buğdayların başağa kalktığı zamandır.Hala  uygulanan geleneklerimizdendir.
3.ORAK  KURBANI.
Adında  anlaşılacağı  gibi orak ayında  kesilen kurbanlarımızdandır.Geleneğimiz  kurbanı “ kaz kes ama tez kes “ diye  buyurmuştur.Diğer kurbanlarımıza  nazaran bu kurbanımız cumartesi günü  kesilmektedir.Girdi ve çıktı perşembe kurbanla rındaki gibi para toplanılması ve yenilmesi aynen uygulanır. Bu  geleneğimiz  her  ne kadar Ortaasya kökenli geleneklere dayanıyorsada  Amucalarda  başlanılması olayı yakın  zaman içinde  denilmektedir.Aslında  unutulan veya unutulmıya yüz tutan geleneğimizin  zamanın  ileri görüşlü inançlı kişilerin ce  yeniden  uygulama ya konulmasıdır.
Kesin  olarak bilinmemekle  birlikte  günümüzde tahmin edilen yılı ile 1850 yılla rı başlarında Havyalı burgaz ın Belören diğer adı ile Belveren köyünde DELİ MEHMET isminde biri tarafından başlatıldığı söylenmektedir.Hali  vakti  iyi olan bu kişi o yılın da bereketli olması  dolayısıyla tüm civar köylerede haber salarak kurban kesip  tığlıyacağını söylüyor.O zaman tüm kabile  ŞEYH BEDREDDİN tarikatına  devam etmekte  imiş.O gün den  sonra  tüm Amucalarda  her  orak başında  orak kurbanı kesilir  olmuş.Bu geleneğimiz bu  vesile  ile  yeniden can
landırılmıştır.Çünkü o devrin  şartlarında  bir  şeyi millete kabul  ettirmek  kolay değilmilş.Bu gün tüm Amuca kabilesinde yeşilinden  sonra başağını da  gördüğü  için kesilen kurbanlardan  sonra  hasat zamanıda orak  kurbanı kesilmektedir.
Yaradana  kulları  tarafından  şükran ifadesi olarak kesilmektedir.Evlere  dağıtım ve yeme  diğer kurbanlarla aynıdır. Kişileri bir vesile  ile toplaması kaynaştırması açısındanda yararlı  olmaktadır.
Kaynak kişi.Şevket Gürses. Kılavuzlu/Tekirdağ.1947.İlkokul.
4.EKİM KURBANI.
Bu kurban  geleneğimiz  daha  evelden  Amuca köylerinde yapılıp yapılmadığını  tespit  edemedik.Yakın  zamana  kadar yapılan bu geleneğimizin  niçin  terk  edil diğini bilemiyoruz.Yanlız yakın zamana  kadar Babaeski ilçesinin Osmaniye köyü
müzde bu geleneğin yapıldığı söyleniyor.Bu kurban geleneğinin kalkmasına  ne den  olarak  sünnileşme  yolunda iken bazı  bilir bilmez kişilerin  halka  günah  korkusu yaymaları ve  eski gele neklerimizin  yanlış  olduğunu  idda etmelerinin
yol  açtığı söylenmektedir.Yapıldığı  yıllarda 3-4  adet kurban  kesilir pişirildikten  sonra  köyün  belli   kesimlerinde  bölünerek dağıtılırmış.Bu bölgelerde  herkez
daha  evvel  evinde  hazırladığı bazı  yeyecek  ve içecekleri de  yanında getirir miş.Bu getirilen  yeyecekler  orada bulunanlar  ilke paylaşılır hep  beraber yenirmiş.Kurbanlarda bu tür uygulamalar sadece Amuca kabilesinde  değil Ali Koçlular dada görülmektedir. Gelirken  yanlarında  tatlılar,hoşaflar ,yoğurtlar, pideleri,çörekler,getirilirmiş.Kurbanlar  köyün ileri gelenlerin evlerinde  kesilir miş.Bu  geleneğimiz  ekim  ayının  hemen  önünde ekime  başlamadan  kesilirmiş.Diğer  kurbanlarda olduğu  para  toplanırmış.Halktan  toplanan  paraya yine  diğer köylerimiz  de olduğu  gibi GROMA denilirmiş.yine  bu geleneğimiz de adak lar verilirmiş.Hakk’ın  yeni bir  ekim döneminden bolluk bereket  vermesi  için  yapılıyormuş.
Kaynak  kişi.Halil Ulu.1935. Babaeski/Osmaniye.İlkokul

Bu gün  halkın  birliği  açısından  yararlı  olan  bu tür  geleneklerin  bilgisizliği  ve  cahilliği  yüzünden  kalkması  acıdır.Müslümanlık  adı  altında  yapılanların  aslı  ve  gerçeği ile  hiç bir  ilgisi bulunmamaktadır.Geleneklerimizin  niçin ve  neden  yapıldığını bilmiyenler  tarafından ortadan  kaldırılması  manevi  değerler  yanında  getireceği sorunları  da düşünülmelidir.Kişisel bazı görüşler  için  top lumların  düzenini bozmak  bize  yarar  getirmiyecktir.

5.KADIN  KURBANI(KARI).
Bu gün  bir  çok  AMUCA  Köyünde  halen  yapılmaktadır.Bu  kurban  gele neğimiz  orak  kurbanından  evvel  arpa  orağı  zamanı yapılmaktadır.Kadınlar belli  bir  yerde  toplanıp ,evlerinden hazırlayıp  getirdikleri  yiyecekleri  orada buluna herkezce yenecek  şekilde  paylaştırılır.Bu  kurbana kadınlar ,kızlar ve küçük  çocuklar  katılmaktadır. Yanlızca  dua’ya  bir Mürşit veya  Derviş  gelir  dua bitimin  de  ayrılır.Sofra  kalkımından  evvevl şükran dua’sını Derviş veya Mürşit (Baba)  eşleri  bacı analar  yapar. Bu  geleneğimiz  eskiden  belirlenen  günden  evvel  bir kaç kişi  evleri  gezerek  buğday ,un ve benzeri  şeyleri toplıya
rak  o günün  şartlarında  yapılacak  kurbana  malzeme  ve  fazlalığını  satarak  diğer  ihtiyaçlarını  karşılıyorlarmış.  Ayrıca  satılan  erzaktan  alınan  paradan  küçük  çocuklara   şeker  alınıp  dağıtılıyormuş.Kurbanlar belli  bir  yerde  ya pıldığı  gibi  özelliği  olan  evlerde  yapılmaktadır. Bu  evler  yatır,adına  çırak  olan  nazarlamalar,Derviş ve Mürşit  evleri  olabilir.Bu kurban  geleneğimizde de adaklar kesilir. Bu tür  kurbanların  toplumların  birlik  için  iyi  bir  örnek teşkil etmektedir. Bu gibi  konularda  kesin  yargılar  ile yaklaşmamalıyız.Böyle geleneklerimizin Türk  yoplumuna  Müslümanlılık  ile girmemiştir.Sadece  isimleri  amaçları  değişmiştir. Çünkü Türkler müslümanlıktan  evvel  de Müslümanlın  istediği kurallar içinde yaşıyorlardı.Türkler  müslümanlığı geleneklerine uyduğu  için kabul  etmişlerdir. Ayrılıklar Arapların belli zaman  sonra eski  yaşantı  ve geleneklerine dönmeleri ile Arapçılık ülküsünden  bir türlü kurtulamamalarından çıkmıştır. Her millet  eski inanç ve geleneklerini  din  değiştirse bile  bırakamamıştır.Bu Türkler  olduğu  kadar Araplar içinde geçerli dir.Kız evlatlarının  erkek  evlatları  yanında ikinci sıra da yer  alması bize  Arap lardan  geçmiş  kötü bir gelenektir.
Müslümanlıktan  evvel Kaan karılarının savaşta ölen eşinin  yerine  ordunun  başına  geçtiği bilinmektedir.Amuca Kabilesi  mensupları kadınlarına  verdiği  önemi onların adı ile bir  kurban geleneği  yaparak kanıtlamışlardır.Hala Amucaların  Şeyh Bedreddinilerinde ve Bektaşilerinde  kadının rızalığı olmadan  Mürşit,Derviş, ve Dede  olunamamaktadır. Müslümanlıktan evvel kadının yeri ve önemi Türkler arasında büyükmüş.Bunu eski destanlarda da görmekteyiz.

“ Yaradılış  destanında  Tanrıya  insanları  ve  dünyayı yaratması için fikir ve ilham veren  Ak -Ana bir kadındır. Türk sanat dünyası destanlarımızdaki Ak ana motifi karşısında  hareketsiz kalmıştır.” (4).

DEDE korkut  destanlarında  kadın, Türk toplum  hayatında erkeğe  yakın  hatta  onunla  her yönden  ortak  bir hayat  sürer.At biner , silah  kullanır, kısacası  erkeği  kadar  savaş  gücü  olan  bir kadındır. (5).
Kaynak kişi.Hanife Çetin.Kılavuzlu/Tekirdağ.1931.İlkokul.

6.NASİP  KURBANI.

AMUCA  Kabilesi bilindiği  gibi  halen  iki  tarikata  devam etmektedir.Bu  tarikatlara  girenler  erkanlarına göre  belli  kurallar  içerisinde bir kurban kesmek  zorundadır.Buna NASİP  kurbanı  denir.Bedreddinilerde ve Bektaşilerde her kişiye bir  kurban  kesilmektedir.Bazen  Bedreddinilerde eşlerin  bir kurban  kestiği  oluyorsada  eli  erdiğinde bir  adet  daha kesermiş.Her  yola  giren kişi  bu  kurbanını  mutlaka  keser. Eğer  çeşitli  vesilelerle hayatta iken nasip  kurbanını kesememiş olan varsa  geride  kalan mirasçıları  mutlaka vefatının 40.cı  gününe  kadar  kesmelidir.Bektaşilerde ve Bedreddiniler de  toplu nasib  olduğu  zaman  her  çiftin bir adet kurban kesmesi  istenmektedir.Çünkü  fazla  kesilen kurbanlarının ziyan olmaması  içindir.Bazen  nasip alan gençlerin  nasip kurbanını  kestiğide  görülür.  Şeyh Bedreddini tarikatı  mensupları  diğer  Ehli Beyt tarikatı mensubu  kişileri  nasip kurbanını  kesmiş  olması şartı ile içeriye  almaktadırlar.Halk  arasında  kurban insanın  diyetidir ,yola  girip  buna  uymıyan  eksik  derler.Nasip  kurbanı kesildiğine o gece  muhabbet  açılır  beraber  nasip
alan kar daşları  mutlaka  çağrılır.Bu kişiler  kurbana gelir  kendi kurbanı  gibi  hizmet  ederler. Bu gece  semaha nasip kardaşları  nasip  sırasına  göre  kalkarlar.
Trakya da Amuca Bektaşileri ile Ali KOÇ Babalıların mensupları arasında  nasip kurbanından yola girip nasip görmiyenin  yememesini isterler ve inanırlar.

7.ASKER KURBANLARI.

Bir  ana ve babanın  en büyük  mutluluğu  oğullarının  askere gitmesidir.Kabilede  askerliğini  yapmamış  kişi halk deyimi ile yarım  insan sayılır.Askere  giderken gönüllü gidilir. Askere  gideceği  gün  belli  olduğunda  kurbanlar kesilir.Tüm köy  davet  edilir.Asker  kurbanına  eskiden duyan gelirmiş.Tarikat  ehlileri,nde  meydanlar  açılır  semahlar dönülür.Güle güle  gidip  gelmesi  temenni edilir.Her  askere giden giderken  kestiği gibi  gelincede  keser.Askere gideceği sabah yakınları ile birlikte  yemek  yenilir.Sofrası gözden  uzaklaşıncaya  kadar  kaldırılmaz.Sofranın  olduğu  odanın kapısı ka patılmaz.Açık  bırakılır.Eğer  askere  giden kişi evli ise  eşi  ardından  baktırıl maz.Yola bakanlardan  olmasın  diye.Askere  gidecekler  tüm  köy halkı tarafın dan  belirli köy  meydanında  toplanıp  uğurlanır.Önce  kadınların  ellerini öper.Kadın lardan  en son annesinin  elini öper.
Eğer annesi sağ değilse en  yakının  elini  öper.Daha sonra  erkeklerin ellerini öper.Bu arada yakınlarının  askere gidenin  eline para  sıkıştırdığı  görülür.Yine  en son olarak babasının veya dedesinin  elini öper.Bu bir  tür helallaşmadır.Zaten ihtiyarlar “Oğul  gidip te gelmemek var, gelipte  görmemek var “diyerek ellerini  öptürürler.Herkez sık sık hayırlı  haberlerini beklediklerini söylerler.ASKERLİK HER TÜRK  ÇOCUĞUNUN BOYNUNNUN BORCU  diyerek onu teselli ederler.Uğurlamıya gelenler  askere gidenin babası tarafından  lokum  veya benzeri  şeyler Amuca erkeklere yenge de kadınlara dağıtılır.Asker uğurlaması askerin  gözden  uzaklaşıncaya  kadar  kimse  dağılmaz.Sonra herkez  askerin  ana ve babasına , yakınlarına ALLAH  KAVUŞTURSUN GÜLE GÜLE GİDİP GELSİN derler.Kadınları  bazıları  askerin  evine gelerek  ev halkını  teselli  etmiye çalışırlar.  Askerden gelenlere  veya izine  geldiğinde gözün aydın denilir. Askerin ilk mektubunu getirene  çeşitli  hediyeler verilir.Bazen askere gitmeden evvel delikanlılar  askere  gidecek evde  toplanıp eylenirler.
          Yatır :Halk arasında ermişliğine inanılan  keramet sahibi  kişilere verilen                       ünvandır.Trakya’da yatırlara  olan  inanç  ve  sevgi büyüktür.Yatırları saygı  ile  anar ve  ziyaret  ederler.Bu konuda bir  ayrım söz  konusu  değildir.Herkez  inancında serbest ilkesi geçerlidir.Bilindiği  gibi  her  kabile  veya  toplumların  kabir  ve  yatır  ziyaretlerinde  bazı  değişikliler  vardır. Ortak  yönleri  veya  benzerlikleri  çoktur.Günümüzde  yatır ziyaretleri  muntazam  bir şekilde  inanç ve itikatla  yapılmaktadır. Kurban adaklarında “Kaz kes ama  tez  kez “  düşüncesi hakimdir.Burada  bir  şeyi  açıklamak istiyoruz.Biz Ehli Beyt inananları olarak , adaklarımızı  ve  dileklerimizi aşağıda açıkladığımız ayete göre yapıyoruz.Aslında bu uygulama ve yapıla gelen bazı inançlarımızın islâmiyet evveli Türk dini inanışlarından olan ŞAMANİZİM’in uzantısıdır.Bazı art niyetli kişiler “Allah  varken ölü denmi  medet  istiyorsunuz  “ diye söylenti ler yayıyorlar.Bunu  niçin böyle  yapıyorsunuz  diye  bir  tarikat ehline  sorma  zahmetine  katlanmışlar mı? Bu konu da  ne  bilmektedirler ? Bu tür  iddaları  ortaya  atarak  halkı bölmek  istiyorlar. Kurban  adaklarımız elbette Allah  adına  kesilmektedir.O yatırda   kesilmesi o Ermiş Evliyanın”Yüzü  suyu  hürmetine”dir.Dilekler dilenmesi ise şu  ayete  göre  yapıla  gelmiştir.
“Her ümmete  bir  kurban  kesecek  yer  yaptık ki ,ulu çalabın  azık  diye  size  verdiği  dört  ayaklı  davarlar  orada  tığlanır, sizin  tapacağınız  tek  tanrıdır,hepiniz ona  teslim olun  ona  bo yun  veriniz.  der.Hacc  suresi  34.   ayet.
Kur’anı Kerim  ,Mutu  kable  ente  mutu , yani  ölmeden  evvel  ölünüz demektedir.Bu gün   bu tür  insanlara  ,Allah yolunda ölenlere,yaşarken dünyada  nefsini  öldürürenlere Evliya veya ermiş   denilmektedir.Kerametleri  ile  tüm Anadolu  ve Rum elinin  fethine yardımcı olmuşlardır. Bu  gibi  kişilere  sırf  kuru inatları  yüzünden dil  uzatanlara  ne  demeli. Belli  zamanlar  yatır ziyaretleri hayli kalabalık olur.Bunlar tatil günleri,düğün zamanları,ve o yatırın senenin  belli günlerinde hayli kalabaklaşır.Gelenler inancına ve itikatına  göre çerağlar uyarır, dilekler dilenir , Kurbanbanlar  kesilir,Kur’anı  Kerim  okunur. Niyazlar  kılınır.Bazı  yatırlarımızda  kesilen  kurbanları   tığlama  yerleri  bulunmaktadır. Bu gibi  yerleri  olan  yatırlarımızda  tığlanan kurbanlar yatıra ziyaret e gelenlere dağıtılır. Yatırlara  boş  elle  gidilmemektedir.Kurban  kesemiyen  kişi  hiç  olmasa  bir iki  horoz  götürüp  kesmektedir. Çerağlar  bırakılır.Bunlar  bakıcıları  tarafından  yatıra  belli  geceler  yakılır.Ayrıca  yatırlarımıza  genç  kızlarımız  ve kadınlarımızca  el işi  işlemeler  bırakılmaktadır.Bunlar  yatırın duvarlarına  asılmaktadır. Ayrıca  dilek  diliyenler  yatırın  üzerine ,havlu  ,çenber, grep gibi  bazı  eşyalar  bırakılmaktadır.
Bunlar  yatırın  görevlisi  tarafından  belli zamanda toplanıp köy  kızlarının  çeyizlerine  koyması  için dağıtılıyormış.Yatırların  bazı  dertlere  dileklere  çare olduğuna  inanılır.  Adaklar kesilmesi  halinde,  kurban  kanı adak sahibinin alnına sürüldüğü görülmektedir. Bazı  yatırların  üzerindeki toprağına  eli  ile  karıştırp eline  geçen  nesneye  göre yorumlar  yapılmaktadır.Bazı yatırlarda ise  yatırın  yanında  küçük  kiremitçikler  ile  üst üste  dizerek  dilekler  tutulmaktadır.. Her yatırın  halk  arasında anlatıla gelen bazı kerametleri vardır. Bir  evliyanın birden  fazla  yerde nazarlaması bulunmaktadır.  Evliyaların yattıkları  yerde değil anıldıkları  inanıldıkları yerde yaşar  inancı  ile var olmaktadır.
Trakya’da belli zamanlarda   en çok ziyaret edilen   kurbanlar kesilen yatırlarımız şunlardır. Kırklareli ili Kofcağız ilçesine Bağlı Topçular Köyünde MAHMUT TOPÇUBaba,yine aynı ilçenin Ahmetler köyünde  GÜL Baba nazarlaması,yine Kırklreli ilinin Babaeski ilçesine bağlı Mutlu köydeki  BOLCA ANA ,,Tekirdağ’ın Muratlı ilçesine bağlı Aydın köyünde  SEYYİD ALİ SULTAN  nazarlaması, YAYLA  şenlikleri  Edirne’nin Yeniköyde   yapılmaktadır.Yayla şenliklerinde  asıl tekkesi ve yatırı Yunanistan’ın Dimetoka da bulunan SEYYİD Ali SULTAN ‘ kurbanlar  KESİLMEKTEDİR.
Kaynak eserler

1.Bedri Noyan .Manzum Kur’anı kerim.
2.Nazif Karaçam.Efsaneden gerçeğe Kırklareli.
3.Şerif Baysalan.Hayrabolu tarihi.
4.Abdülkadir İnan .Tarihte ve bugün Şamanizm  araşt.Syf.6.
5.Hamide demirel.Türk destanlarında ,güzellik,destan,masal,vedin unsurları. Syf.87.

Kaynak kişiler.
Mehmet Serez.1929.Tekirdağ.Lise.
Mehmet Şilli.1951.SarıPolat.Malkara/T.Dağ Tıp fakültesi.
Süleyman Viraca.1947.Erikler./Kırklareli..Öğretmen.

9.BAYRAMLARDA  KESİLEN  KURBANLARIMIZ.

Kurban  bayramında  hali  vakti  iyşi  olanlar  her  yıl  birkurban  kesmiye  çalışır lar.Çiğ  olarak  konu  komşuya  dağıtırlar.Genelde  eskiden  kurbanların  en  yakın  bir yatırda    kesildiği  söylenmektedir.Bu günde  bu  uygulama yapılmakla
beraber  hayli  azalma görülmektedir.Kurban derileri  hayır  kurumu olan Türk Hava  Kurumuna  makbuz karşılığı  muhtarlıklarca  verilmektedir.

10.DİĞER  KURBANLARIMIZ.

Kurbanlar  genelde  bir  amacı  ve  inancı  yaşatır.Bir  ev  yapılırken  ,temeline  mutlaka  bir kurban  kesilir. Traktör ve benzeri  araç  alınırkende sağ ön  tekerliğine kurban kesilir.
Bu yazımız Nefes dergisinde 1996 yılında 33.sayısında yayımlanmıştı.Özüne sadık kalınarak  genişletilerek ilaveler  yapılmıştır.
Bu çalışmamız  daha genişletilerek KÜLTÜR BAKANLIĞINA  basım için kurula gönderilmiştir.

Kaynak: www.refikengin.com

____

KURBANIN YERİ ve TANIMI

Ali Duran Gülçiçek

Tanrı-İnsan-Doğa sevgisine ve birliğine dayanan Alevilik’te asıl kurban, nefsini tığlamaktır; „canım kurban, tenim tercüman" diyerek Mansur dârında ikrar verip ikrarında durmaktır; İlim ve irfanla olgunlaşıp erenler yolunda el ele, el Hakk’a meydana gelmektir. Alevilik’te Tanrı’ya yaklaşmanın en güzel yolu, sevgiden, güzellikten, doğruluktan, iyilikten, yani kâmil (olgun, yetkin) insan olmaktan geçer.

İbranice "korbân" sözcüğünden, Aramice yoluyla Arapçaya geçen "kurban", sözcük anlamıyla "yakın olma, yakınlaşma " demektir. Genel anlamıyla, Tanrı’ya mânen yaklaşmak, yakınlık göstermek için sunulan ve vasıta kılınan şey; kurban, adak.

Kurban olayı, tek Tanrılı dinlerden önceki çok Tanrılı dinler döneminde de vardı. Bu olay, ta Paleolotik (Taş devri) dönemine dek dayanır. İnsanlar, kendilerini kötülüklerden, kötü ruhlardan, doğal affetlerden korumak için korktukları ve korktukları için de tanrısallaştırdıkları doğa güçlerine, Tanrılara ve Tanrıçalara kurbanlar, adaklar sunarlardı. Korunma, zarara uğramama, sağlığına kavuşma, dilek ve isteklerinin yerine getirilmesi, evine bereket ve bolluğun girmesi gibi çeşitli vesilelerle sunulan kurbanlar, kanlı ve kansız kurbanlar olarak ikiye ayrılırdı.

Kanlı kurbanlar, insan, hayvan (sığır, koyun, keçi, deve, at, tavuk, horoz…) ve balık etinden; Kansız kurbanlar ise genellikle tahıl ürünlerinden, ayrıca üzüm, ceviz, zeytin, süt, yağ, şarap gibi ürünlerden yapılırdı.

Günümüzde de bu tür kansız kurbanlar halen yapılmaktadır. Örneğin Anadolu’da, özellikle Alevi toplumunda, maddi durumu yerinde olmayan ailelerde kanlı kurbanlar yerine genellikle helva, Âşûre, kuru yemiş ve kömbe gibi çeşitli yiyecek maddeleri adak olarak sunulur; ziyaretlere gidilir, ölülerin ruhuna lokma çıkartılır vs.

Tarihi kaynaklara göre, Tek Tanrı incının temel ilkelerini koyan; Allah’ı birleyen, kendini Allah’a veren ve Allah’a eş koşmayan İbrahim Peygamber’in (Halilullah’ın, İ.Ö. 1263), gördüğü rüya üzerine, Tanrı’nın emriyle Kur’ân’a göre oğlu İsmail’i, İncil ve Tevrat’a göre İshak’ı kurban ederken, Tanrı tarafından, bunun sadece bir sınama olduğunu ve bu vesileyle kendisine kurban edilmek üzere bir koç gönderilmesiyle birlikte, bundan böyle insanlar kurban edilmekten kurtuldu. Hıristiyanlıkta ise, İsa Peygamberin, insanları günahlardan arındırmak ve Tanrısal birliği güçlendirmek için kendisini kurban etmesiyle birlikte, kanlı kurban olayı ortadan kalktı. Bu nedenle Hıristiyanlık’ta kurban "kudas" yani âyin esnasında şaraba bastırılmış ekmek anlamına gelmektedir. Şarap, Hz. İsa’nın kanını, ekmek ise bedenini simgeler. Böylece diğer dinlerde insanlar kurban veya dini merasimler yoluyla Tanrı’ya yaklaşırken, Hıristiyanlık’ta Hz. İsa vasıtasıyla yaklaşır.

Yahudilik’te kurban, bir Tanrı buyruğudur, İslâmiyet’te ise Peygamber Hz. Muhammed tarafından da yapıldığı için, yapılması gereken bir vecibedir (gerekliliktir). Hanefi Mezhebine göre vacib, Şafii ve Maliki mezheblerine göre ise sünnettir.

Kameri takvimine göre Zilhicce ayının 10’dan 13’üne kadar devam eden Kurban Bayramı’na Arapçada  "İd-i adhâ", "id al-azhâ" veya büyük bayram anlamında "id al-Kebir" denir. Ramazan (şeker) bayramına, "id al-fitr", ulusal bayramlara "id al-milli" denir. Arapça "zabh, zabih, zabiha" veya "nahr" sözcükleri ise boğazlama, kesme anlamında kullanılır.

Günümüzde yiyeceklerin aşırı derecede israf edildiği ve hatta  çöplere atıldığı gelişmiş ülkelerde, Alevilerin bir kısmı, inançları ve yaşam felsefeleri gereğince  kanlı kurbanlar (hayvan kesmek, kan akıtmak) yerine, daha çok kansız kurbanları (helva, börek, çörek, Âşûre aşı, kömbe vs.) tercih etmektedirler. Ayrıca bazı kimseler kurban kesme yerine, bu parayı fakir, hasta ve kimsesiz insanlara göndermektedirler; bazıları okul ve cemevi (kültür evi) gibi toplumsal hizmet alanlarına destek vermektedir; kimileri de kurban parasıyla, doğanın korunmasına ve yeşillenmesine katkıda bulunmak için, köyünde veya mahallesinde ağaç diktirmektedir. Tanrı-İnsan-Doğa sevgisine dayanan Alevi öğretisine ve hümanist yaşam felsefesine uyan en güzel uygulama da bu olsa gerektir.

Sonra günümüzde, özellikle gelişmiş sanayi ülkelerinde et yemiyenlerin (vejetaryenlerin) sayısı gittikçe çoğalmaktadır. Yapılan bilimsel araştırmalara göre insan, et yemeden de sağlıklı ve mutlu bir şekilde yaşayabilir ve vücut için gerekli olan temel protein birimlerini ve vitaminleri bitkilerden (sebze ve meyvelerden) de sağlayabilir. Vejetaryenlik düşüncesi Antik Yunan felsefesine kadar dayanır.Sokrates, Platon, Pythagoras, Orpheus gibi düşünürler, ta o dönemlerde kanlı kurban olayına karşı çıkarlar. Sokrates’e göre, kurban, adak olayı, Tanrı inancıyla bağdaşmayan şekilci bir davranıştır. İnançta asıl amaç, öze inmektir, içe yönelmektir; gösterişten uzak durmaktır. Platon’a göre, kurban ve adak olayı, ticari bir anlayışın ifadesidir (ben sana veririm, sen de bana ver gibi).

Vejetaryenlikten amaç: Ÿ İnsanlar gibi, her türlü canlı varlığa ve hayvanlara karşı  duyulan saygı. Ünlü düşünür Voltaire, bunu şöyle açıklamaktadır: Hayvanlar konuşabilseydi, onları kesip yemeye cesaret eder miydik! Ÿ Sağlık nedenleriyle (et yemiyenlerin, et yiyenlere oranla daha sağlıklı olduklarına dair yapılan tespitler); Ÿ  Hayvanlara verilen antibiyotikler ve hormonlar sonucu etlerin hastalıklı olması; Ÿ Etli yiyeceklerin pahalı olması (insanın dar bir bütçeyle bile vejeteryan olarak sağlıklı beslenebilmesi) gibi daha birçok nedenler…[1]

Aşağıdaki deyişte de ifade edildiği gibi Alevilik-Bektaşilik’te asıl kurban nefsini tığlamaktır; nefis düşmanını yok etmektir:

                            Evvel eşiğine koydum başımı

                            Aldılar içeri döktüm yaşımı

                            Erenler yolunda gör savaşımı

                            Üryân püryân olup meydana geldim

                            Ol demde uyandı bâtın çerağı

                            Rehberim boynuma bend etti bağı

                            Dört adım ileri attım ayağı

                            Koç kurban dediler inana geldim

                            Dört kapıda selam verdim aldılar

                            Pirim huzuruna yedip geldiler

                            El ele el Hakk’a olsun dediler

                            Henüz masum olup meydana geldim

                            Pirim kulağıma eyledi telkin

                            Şah-ı Velâyet’e olmuşum yakin

                            Mezhebim Cafer-üs Sadık- ül metin

                            Allah dost eyvallah pirane geldim

                            Yüzüm yerde özüm darda durmuşum

                            Muhammed Ali’ye ikrar vermişim

                            Sekâhüm şerbetin anda görmüşüm

                            İçip kana kana mestâne geldim

                            Yolumuz Oniki İmama çıkar

                            Mürşidim Muhammed Ahmed-i Muhtar

                            Rehberim Ali’dir sâhib-i Zülfikâr

                            Kulundur Şâhi’ya divâne geldim.

                                         (Düvazdeh-i İmam)

                            Her sabah, her seher ötüşür kuşlar

                            Allah bir Muhammed Ali diyerek

                            Bülbüller gül için figâna başlar

                            Allah bir Muhammed Ali diyerek

                            Kısmetimiz kalbimizde buluna

                            Veysel-Karan(i) gitti Yemen iline

                            Arıyız uçarız kudret balına

                            Allah bir Muhammed Ali diyerek

                            Biz çekelim imamların yasını

                            İşit gerçek erenlerin sesini

                            İmam Hasan içti ağu tasını

                            Allah bir Muhammed Ali diyerek

                            Ârif olan eleklerden elendi

                            Talib olan Hak yoluna dolandı

                            Şah Hüseyin al kanlara bulandı

                            Allah bir Muhammed Ali diyerek

                            İmam Zeynel paralandı bölündü

                            Muhammed Bâkır’a secde kılındı

                            Câfer-i Sâdık’a erkân çalındı

                            Allah bir Muhammed Ali diyerek

                            Gönül kuşun kalb evinde yuvası

                            Serimize çöktü Şah’ın hevası

                            İmam Kâzım Musa, Rıza duası

                            Allah bir Muhammed Ali diyerek

                            Şah Taki ve Naki nur olub gitti

                            Hasan-ül Askeri pir olub gitti

                            Mehdi mağarada sır olub gitti

                            Allah bir Muhammed Ali diyerek

                            Kamber, Selman, Fatma durdu duaya

                            Şahriban ağladı, bindi deveye

                            İsa kahreyledi çıktı havaya

                            Allah bir Muhammed Ali diyerek

                            Dört kitap yazıldı dört dine düştü

                            Kur’ân Muhammed’in virdine düştü      

                            Kul Himmet Pir’inin derdine düştü

                            Allah bir Muhammed Ali diyerek.

                            MUHAMMED ALİ’YE İNDİ BU KURBAN

                            Akıl ermez yaradanın sırrına

                            Muhammed Ali’ye indi bu kurban

                            Kurban olam kudretinin nuruna

                            Hasan, Hüseyin’e indi bu kurban

                            Ol İmam Zeynel’in destinde idim

                            Muhammed Bâkır’ın dostunda idim

                            Cafer-i Sadık’ın postunda idim

                            Musa’ Kâzım, Rıza’ya indi bu kurban

                            Muhammed Taki’nin nurunda idim

                            Ali-yün Naki’nin sırrında idim

                            Hasan-ül Askeri’nin dârında idim

                            Muhammed Mehdi’ye indi bu kurban

                            Aslı Şah-ı Merdan güruhu Naci

                            Hakikata bağlı bu yolun ucu

                            Senede bir kurban talibin borcu

                            Muhammed Mustafa’ya indi bu kurban

                            Tarikatten hakikate ereler

                            Cennet-i âlâya hülle sereler

                            Muhammed Ali’nin yüzün  göreler

                            Erenler aşkına indi bu kurban

                            Şah Hatayi’m eder bilir mi her can

                            Kurbanın üstüne yürüdü erkân

                            Tırnağı tesbihtir, kanı da mercan

                            Oniki İmam’a indi bu kurban.

                          KURBAN GÜLBENGİ

                          Bism-i Şah Allah Allah!..

                         Kurbanımız kabul, muradımız hâsıl ola!

                         Evimiz, ocağımız şen, kısmetimiz gür ola!..

                         Lokmalarımız Hak dergâhına yazıla!

                         Her kazaya kalkan, her belâya bekçi ola!..

                         Üçlerin, Beşlerin, Kırkların, 

                         Oniki İmamların, Ondört Masum-u Pâkların,

                         Onyedi Kemerbestlerin şefaatından mahrum eylemeye!..

                         Şah-ı Merdan yardımcımız, Hz. Pir gözcünüz ola!

                         Gerçeğe hû, mümine ya Ali!..

SOFRA GÜLBENGİ I

Bism-i Şah Allah Allah!..

Nimmeti Celil, bereketi Halil, şefaatı Resul, inayeti Ali, himmeti Veli ola!.. Bu gitti ganisi gele, Hak-Muhammed-Ali bereketini vere!.. Arta eksilmeye, taşıp dökülmeye! Üçlerin, Beşlerin, Yedilerin, Oniki İmamların, Ondört Masum-u Pâkların, Onyedi Kemerbestlerin, Kırkların, Rical-ül Gayb Erenlerin dergâhına yazıla!.. Her kazaya kalkan, her belaya bekçi ola! Yiyip yedirenlere, pişirip getirenlere nur-i iman, aşk-ı şevk ola!.. Lokma sahipleri lokmalarından şefaat bula; evleri, ocakları şen, kısmetleri gür ola! Her neye niyet ettiyseniz, Allah kabul eyleye!..

Hak saklıya, Hızır bekleye! Gerçeğe hû, mümine ya Ali!..

SOFRA GÜLBENGİ II

Şeperi şepber[2] mürşid-i rehber, sundular kevser,

Elhamdülillâh!

Sofra Ali’nin, himmet Veli’nin, şöhret dinin,

Elhamdülillâh!

Muhammed gündür, Pirim bülbüldür, cümlemiz kuldur

Elhamdülillâh!

Haktır Muhammed, olmuşuz ümmet, bulmuşuz rifat

Elhamdülillâh!

Haşim’in zikri, elfakri fakri, bu demin şükrü

Elhamdülillâh!

Nuru nebi, keremi İmam Ali, Pirimiz Hünkâr Hacı Bektaş Veli, gerçekler demine hû diyeli hû!..

SOFRA GÜLBENGİ III

Nimet-i Celilullah, bereket-i Halilullah, yediğimiz nimetler nur, içtiğimiz sular tahur ola; ocaklarımız mamur, gönlümüz pür nur ola; soframız, Kamber’in sofrası ola, Hak-Muhammed-Ali bereketini vere!.. Gerçeğe hû, mümine ya Ali…

SOFRA GÜLBENGİ   IV

Bismişah, Allah Allah!…

Soframız dolu ola, kısmetimiz bol ola, yardımcımız Hak Muhammed Ali, Pirimiz Hünkâr Hacı Bektaş Veli ola, gerçeğin demine, devranına hû diyelim hû…

SOFRA GÜLBENGİ  V

Bismişah Allah Allah

Evvel Allah diyelim, kâdim Allah diyelim, her dem Allah diyelim, indi Ali sofrası, ya Şah diyelim, Şah versin biz yiyelim. Dem-i Pir, Kerem-i Evliya, gerçeğe hû, mümine ya Ali…[3]

Bu makale kısaltılmış şekliyle Ali Duran Gülçiçek’in Alevilik (Bektaşilik, Kızılbaşlık) ve Onlara Yakın İnançlar, adlı yapıtından alınmıştır.

İstanbul/Köln 2004, 2. Cilt, s. 690-698.

——————————————————————————–

[1]Vejeteryanların tercih ettiği başlıca besin maddeleri: Kabuğu alınmamış (siyah) buğday ekmeği, akdarı, arpa, mısır, burçak ve yulaf gibi tahıl ürünleri; çimlendi-rilmiş buğday, kabak çekirdeği, ayçiçeği, kavrulmuş amerikan fıstığı, siyah pirinç gibi bol protein sağlayan besin ürünleri; ayrıca soya fasulyesi, ıspanak, patates ve pırasa gibi sebzeli yemek çeşitleri… Vejetaryenler de kendi aralarında üç gruba ayrılırlar:

1. Veganlar veya vejetaryenler: Bu grupta olanlar yalnız hayvanların etlerini değil, süt, yağ, peynir gibi hayvansal ürünleri de yemezler.

2. Lakto Vejetaryenler: Et dışındaki hayvansal ürünleri yerler, ama canlıların üremesini sağlayan tohumu taşıdıklarından yumurtayı yemezler.

3. Ovo-Lakto Vejetaryenler: Bu gruptakiler sadece et yemezler; yumurta da dahil, diğer hayvansal ürünleri yerler.

[2] Şeperi şepber, Harun’un oğlu olup, Hasan ve Hüseyin anlamında kullanılır.

[3] Kâzım Baba’nın nutkundan. (KOCA, Ş. 1999: 90)

Yrd. Doç. Dr. Ali YAMAN[1]

İÇİNDEKİLER

Giriş                                                              2

Muaviye Kimdir?                                              2

Yezid Kimdir?                                                  4

Hz. Hüseyin’in Katili Yezid                                 5

Hz. Hüseyin ve Kerbela Olayı                             5

Kutsal Şehirleri Yıkan Yezid                               9

Sonuç                                                             9

Kerbela                                                         10

Kerbela’da Hz. Hüseyin’in Makamı                    10

Kerbela ve Sonrası                                          11

Bazı Kaynaklar Diyor ki                                    12

Matem ve Muharrem Orucu                               13

Oruca Niyet Etmek                                           13

Aşure Lokması İçin Dua                                    13

Aşure Yendikten Sonra Okunacak Dua                13

Edebiyatımızda Kerbela  ve Hz. Hüseyin              14

Kaynaklar                                                        18

*********************************

Gündüz hayalimde gece düşümde

Gel dinim imanım İmam Hüseyin

Yılın oniki ay sabah seherinde

Her dertlere derman İmam Hüseyin

Dividim var kalem tutmam elimde

Hakkın kelamın okurum dilimde

Muhammedin sancağının dibinde

Salınır da mazlum İmam Hüseyin

Pir Sultan ne güzel bulmuş yerini

Ben pirime kurban verdim serimi

Muaviye oğlu Mülcem soyunu

Sürülsün dergahtan der İmam Hüseyin

*********************************

1

GİRİŞ

Konunun zaman, mekan ve kısa dönemli etkileri gözönüne alındığında Araplar’a özgü bir sorun olarak görünmekle birlikte, Şii-Sünni ayrılığı ve bunun uzun dönemli etkileri nedeniyle İslamı benimsemiş bütün toplulukları ilgilendiren bir sorun olduğu söylenebilir. İslam tarihinin en ilginç bu  dönemi şüphesiz, Dört Halife sonrasında Emevilerin iktidarı elde ediş ara dönemidir. Bu ara dönemin genelde yüzeysel olarak bilindiği ve değerlendirildiği kanısındayız. Bu çalışmada öncelikle bu dönemin baş aktörlerinden Muaviye ve oğlu Yezid dönemleri ele alınmak suretiyle, hafızalarda kötü iz bırakmış bu iki simanın icraatleri de sergilenecektir. Bu çalışma kaynakçada belirttiğimiz çalışmalardan yapılmış alıntılara dayanmaktadır. Verilen bilgiler halkın anlayacağı dilde verilmeye özen gösterilmiştir.

Zihnimi kurcalayan şu sorulardır ki bu konuları ele alma isteğimin kökenini oluştururlar: Muaviye ve oğlu Yezid neler yapmışlardır da böyle kötü ün salmışlar  ve hatta lanetle anılır olmuşlardır? Niçin , İslamı benimsemiş diğer toplumlarda birçok kullanılan Arap kökenli ad varken Muaviye ve Yezid adları kullanılmamaktadır, hatta bu şahısları övenler ve yakınlarında dahi Muaviye ve Yezid adları yoktur? Umarız kendi zihnimizdeki sorulara yanıt ararken, okuyucuya da yararlı bilgiler sunarız. Verdiğimiz bilgileri daha çok  uzmanlarından alıntı yaparak gerçekleştireceğiz.

MUAVİYE KİMDİR?

Tam adı Muaviye bin Ebi Süfyan’dır. 602 yılında Mekke’de doğan Muaviye önceleri Hz. Muhammed’in karşısında yer alan Abdü’ş-Şems kabilesindendi. Hz. Muhammed’in Mekke’yi ele geçirmesinden sonra müslüman oldu.

İkinci Halife Ömer döneminde kardeşi Yezid bin Ebu Süfyan’ın ölmesi sonrası Şam Valisi olarak sadece Şam ordugah ve vilayetini idareyle memur edilen Muaviye’nin gücü, Ömer’in ölümü sonrasında iyice arttı. Çünkü Muaviye’nin akrabası olan Osman Üçüncü halife olmuştu. Osman’ın halifeliğiyle Muaviye Şam’ın yanısıra Suriye’nin diğer vilayetlerini  de idaresi altına aldı. Böylece Muaviye, bütün Suriye ve çevresinin valisi  olup, servet ve iktidarını günden güne arttırmaktaydı. Muaviye, Üçüncü halife Osman öldürüldüğünde hem siyasi, hem de ekonomik açıdan oldukça güçlü bir konuma gelmiş bulunuyordu. Bu gücü nedeni iledir ki, müslümanların ittifak ile halifeliğe getirdiği Hz. Ali’nin meşru halifeliğini tanımamış, Osman’ın kanını talep iddiasını öne sürerek  Hz. Ali ile savaşa girmiştir. Yine Muaviye, Osman’ın intikamcısı rolüne sarılmakla kalmıyor; halife Osman’ın katillerini teslime rıza gösterdiği taktirde Hz. Ali’ye biat etmeğe razı olduğunu ilan ediyordu ki, bu apaçık siyasi bir manevraydı. Muaviye bu manevradan Sıffin Savaşı öncesindeki müzakerelerde oldukça yararlanmıştı. Şöyleki Osman’ın katledilmesiyle Hz. Ali’nin herhangi bir ilgisi yoktu ve Osman’ın katillerinin bulunamayacağı ortadaydı. Çünkü Osman’ın bulunduğu yeri sararak onu katleden kitle yüzlerle ifade ediliyordu Esasen Osman’ın katledilmesinde bilinen birçok neden rol oynamıştır.  Öyleki, Hz. Peygamberin eşlerinden Ayşe bile Halife Osman’ın aleyhinde bulunmaktaydı. Osman’ın akrabalarına olan Emevi Ailesi mensuplarına sağladığı mevkiler ve parasal ayrıcalıklar da yoğun tepkilere yol açmıştı. Bu şekilde halife  Osman muhtelif çevrelerde muhalifler yaratmış idi.

Emevi sülalesi İslam’ın doğuşu ile kaybettikleri nüfuz ve iktidarı yeniden ele geçirebilmek için akıl almaz yollara başvurmuşlardır. Özellikle Muaviye’nin ve Yezid’in davranışlarını, bazı Sünni yazarların ileri sürdükleri gibi, "içtihad" farkıyla açıklamaya kesinlikle imkan yoktur. Muaviye "kısas" adıyla din kisvesine büründürdüğü siyasi ihtirasını ne pahasına olursa olsun tatmin için uğraşmış, bu amaçla başvurulmadık yol bırakılmamıştır. Şüphesiz Muaviye’nin bu cüretkâr hareketlerde bulunurken en büyük dayanağı 20 yıllık Suriye Valiliği sırasında sağladığı kazanımlardı. Muaviye’nin başlıca eseri, siyasetine körü körüne itaat eden birliklerden oluşan Suriye Ordusu oldu. Muaviye, ordunun rahatına ve donanımına çok dikkat  ediyor, ücretlerini fazlasıyla ve o zamana kadar alışılmamış bir düzen ile ödemeye çalışıyordu.  Muaviye kendi amaçlarının önünde engel olarak gördüğü, her kim olursa olsun, ortadan kaldırmakta tereddüt etmemekteydi. Muaviye’nin bu siyaseti icraatlerinde açıkça görülmektedir.

Muaviye, tüm bu sözü edilen önlemler dışında servetini de siyasal başarısı için seferber etmiş durumdaydı. Karşıtlarından kiminin öldürülmesi yolu benimsenirken, kiminin de para ile satın alınması yoluna gidilebiliyordu. Tahsis ettiği maaşların ve cömertce ihsanların altın zinciri ile  en inatçı aleyhtarlarının dizginlerini elinde tutmayı başarmış idi. Emevi halifeleri, Muaviye de dahil, kendi siyasetlerine düşman olanların aynı zamanda islama da karşı olduklarına kanaat getirmişlerdi.

2

Çeşitli İslam Tarihi uzmanlarınca dile getirilen ve Muaviye’nin suçlanmasına yol açan davranışlarını şu şekilde sıralamak mümkündür:

1. Muaviye, Şam dışındaki bütün İslam eyaletlerinin meşru halifesi olan Hz. Ali’ye savaş açmış ve esasta iktidarı elde etme amacını Osman’ın kanını talep iddiasıyla hasıraltı etmeyi amaçlamış, dolayısıyla o zamana kadarki İslami teamüllere karşı çıkarak hilafeti gaspetmiştir.

2. Muaviye, siyasi amaçları uğruna, vali ve hakimlere ferman göndermek suretiyle Hz. Ali’ye, Ebu Turap lakabıyla birlikte küfür ettirir, lanet okutturur, sövdürürdü. Ebu Turap, toprağın babası anlamında olup, Hz. Muhammed tarafından Hz. Ali’ye verilmiş bir ad idi ve Hz. Ali de bu lakabı çok severdi. Muaviye ile başlayan bu adet diğer Emevi hükümdarları zamanında da sürdü. Mescidi Nebevi’de, Peygamberin manevi huzurunda, onun minberinde en çok sevdiği zata karşı yakışık almayan küfürleri savurmak adet bile oldu. Hatta Muaviye, Medine’de Hz. Peygamber’in mescidinde de ashabın itirazlarına, Hz. Peygamber’in eşlerinden Ümmü Seleme’nin bizzat mescide gelip Resulullah’ın "Ali’ye söven bana, bana söven Allah’a sövmüş olur." hadisiyle kendisine ihtarda bulunmasına rağmen bundan vazgeçmemişti.

3.  Muaviye, diyet uygulamasında sünnete aykırı davrandığı gibi, ganimet mallarının dağıtılmasında da Allah’ın Kitabı ve Resulü’nün sünnetinin açık hükümlerine aykırı davranmıştır. Emevi soyunun idarecileri, Ömer b. Abdülaziz istisna edilecek olursa, Kur’an ve Sünnet’i dünyevi hırs ve menfaatler uğruna feda edebilmiş ve tarihte "İslam" değil "Arap" devleti adıyla şöhret kazanmışlardır.

4.  Muaviye, valilerini o zamanki yasalardan üstün sayıyordu. Valilerinden Ziyad b. Ebih ve Büsr İbni Ertat’ın yaptıkları katliamlar ve zulümler tarihçilerce oldukça yer verilen konulardandır. Muaviye ise bu zulümlere sessiz kalıyordu. Muaviye’nin Basra valiliğine getirdiği Ziyad b. Ebih, Irak’ta haksız yere binlerce insanı öldürttü. Muaviye’nin komutanlarından Büsr İbni Ertat, Mekke, Medine ve Yemen’de zalimce icraatleriyle ortalığa dehşet saçtı.

5. Muaviye, amaçlarına engel olarak gördüğü kişilerden kurtulmak için hiçbir hareketten çekinmezdi ve kanlı emelleri uğruna pek çok değerli şahsın ölmesi onun idaresi dönemine rastlar. Mesela Ammar b. Yasir, Eşter b. Malik, Muhammed İbn-i Ebu Bekir ve Hucr b. Adî bunlardandır. Bu şahıslarının tümünün de ortak yanı, Hz. Ali’nin tarafında yer almış oluşlarıydı.

6.  Muaviye, Hz. Hasan’la yaptığı anlaşmayı hiçe sayarak, ölmeden önce oğlu Yezid’e biat edilmesini istedi. Böyle bir durum, o zamana kadar Arapların ve Müslümanların anlayışına uymadığı gibi, Yezid de serbest hareketlerinden dolayı fasık sayılıyordu ve böyle bir kimsenin halifeliğe adaylığını kabul etmek mümkün değildi. Böylece, Muaviye, Yezid El-Humur diye adlandırılmış, kaynaklarda içki içen ilk halife olarak geçen oğlu Yezid’i, kendisine halef tayin etmiş oluyorduki bu durum hilafetin saltanata dönüştüğünün açık bir göstergesiydi.

Sonuç olarak Muaviye o zamana kadar ki İslami teamüllere aykırı birçok kötü hareketi meşrulaştırmış, kendinden sonrakilere kötü örnek olmuştur. G. Levi Della Vida’nın da dile getirdiği gibi, Muaviye’nin halifeliği, İslam’ın devlet teşkilatı tarihinde yepyeni bir dönem açıyordu. Artık halife, sünnetin vücut bulunduğu anlarda buna bizzat şahit olup da sünneti uygulayan veya devam ettiren kimse olmaktan çıkıyor, Arap aleminin belli başlı siması, askeri kuvveti, aile ilişki ve etkileri, kendi şahsi itibarı sayesinde, kabile reisleri arasında en başta geleni oluyordu. Artık halife, resmi ünvanı bakımından olmasa bile, fiilen bir "melik", daha doğrusu Yunanlıların "tiran" dediği türden bir hükümdardı.

Aslında Muaviye, iktidarı elde edebilmek için her yola başvurabileceğini  açıkça ifade ediyordu. Şeyh Ekber Muaviye’nin bu durumunu yansıtan şu sözlerine yer veriyor: "Yükselmek ve büyük mevkilere erişmek için gayret ve çabanızı arttırınız ki muradınıza vasıl olasınız. Nitekim ben ehil olmadığım halde, himmet ve gayret göstererek muradıma vasıl oldum ve istediğimi elde ettim." Muaviye bu sözleriyle kendisinden önceki dört halifeden oldukça farklı bir anlayışa sahip olduğunu sergilemekteydi. İktidarının meşruluğunu zorla  ve savaşla elde eden Muaviye daha önce de dile getirdiğimiz gibi, fiilen bir melik, daha doğrusu Yunanlıların "tiran" dediği türden bir hükümdardı. İktidarı elde ediş ve iktidarda kalış sürecinde meydana gelen olaylar, Muaviye’nin ve sonraki Emevi hükümdarlarının islam halifeliğinin gerektirdiği niteliklere sahip olmadıklarını ortaya koymaktadır. Kısmen Halife Osman döneminde başlayan Emevi valilerin debdebeli yaşam biçimleri, Muaviye’nin iktidarı eldesiyle iyice belirginleşmişti. Saray adabı ve merasimlere aşırı derecede önem verilmeye başlandı. Muaviye, İslam öncesi dönemdeki Arapların teklifsiz ve serbest hal ve tavırlarını, hemen tamamıyla muhafaza etmişti. Yine T. W. Arnold’un dile getirdiği gibi, Emeviler devrinde, hükümdarların çoğu imamlık görevine devam etmekle birlikte, hilafet görevlerinin dinsel yönlerine de fazla ilgi gösterilmemişt; Zira Ömer b. Abdülaziz müstesna olmak üzere, bu hükümdarlar dinsel düşünce ve sorunlara pek önem vermemiş görünmektedir. İşte sözü edilen tüm bu nedenlerden dolayı, Süheyli’nin de ifade ettiği gibi Muaviye halife değil emirdir.

3

Muaviye’nin kötülüklerini daha önce belirtmiş idik. Yezid’e geçmeden evvel ünlü Oryantalist  H. Lammens’in kaleminden bunların bazılarını yineliyoruz: "Muaviye’nin  dört suçu vardır ki, bunlardan birisi bile onu lekelemeye yeterdi: Milleti kıymetsiz insanların elinde bırakmış idi (Yezid’e biat ettirmek suretiyle); Kendisine sormadan, milletin mukadderatını, idare hakkını, hem de birçok peygamber sahabesinin ve faziletli insanların yaşadığı dönemde ve bunların zararına olarak gaspetmiş idi; İpeklilere bürünmüş ve çalgı çalmaktan hoşlanan islah kabul etmez bir sarhoşu kendisine halef tayin etmiş, Ziyad’ı kardeş edinmiş ve nihayet Hucr b. Adî’yi ölüme mahkum etmiş idi."  Lammens, tarafsız bir tarihçinin Muaviye’yi bu ithamlar karşısında temize çıkarmasının oldukça zor olduğunu da ekliyor. Ayrıca Emevi İdaresinin, Hz. Ali’den rivayet edilen pek çok şeyin gizli kalmasında büyük etkisi olduğu da muhtemeldir. Çünkü cami minberlerinden Hz. Ali’ye lanet ettirenlerin, Hz. Ali’nin ilminden bahsedip onun fetva ve sözlerini ve bilhassa hükümet teşkilatıyla ilgili görüşlerini nakletmek hususunda ilim adamlarına serbesti tanımaları da makul değildir.

Muaviye’nin iktidara geliş ve iktidarda kalış biçimine ilişkin icraatlerine değindikten sonra Yezid konusuna geçebiliriz. Yezid hilafetin haksız varisi, Hz. Hüseyin’in öldürülmesinin ve mukaddes şehirlere saldırılmasının suçlusu olarak müslümanların hafızasında çok kötü bir isim bırakmıştır. N. Kemal’in Büyük İslam Tarihi adlı eserinde verdiği bilgilere göre: "Muaviye her yönden dört halife devrinin sadelik, dürüstlük, eşitlik, adalet, kanaat kapılarını kapamış, Suriye’ye sinen Bizans ve İran saray politikası ile ihtişamının esiri olmuştu.

YEZİD KİMDİR?

Esasında Halife eşitler arasında birinci olmak ve ileri gelen kişilerden oluşan şuranın öğütlerine göre hareket  etmek üzere kendisine eşit düzeydeki kişilerce seçiliyordu. Ne varki, Muaviye henüz sağken, çevresindekilere kendisinden sonra oğlu Yezid’e biat etmelerini sağladı. Böylece seçim(biat) geleneğini br yana itti ve o zamana değin Araplara yabancı bir kavram olan babadan oğula geçen bir saltanat uygulamasını başlattı. Bu şekilde, Halife’nin seçimi ve liyakati gibi unsurlar geri plana itilmiş oluyor ve bu müessese bir tür saltanat kurumu haline dönüştürülüyordu ki, bu durumun sakıncaları Emevi soyu idarecileri ele alındığında açıkça görülmektedir.

Bilindiği üzere Hz. Ali 24 Ocak 661’de öldü ve daha önce Hz. Ali’nin halifeliğini tanımış -Şam ve Mısır dışında- bütün eyaletler Hz. Hasan’a biat ettiler. Muaviye bunu haber alınca 60 bin kişilik bir ordu ile Irak’a yürüdü. Hz. Hasan da 40 bin kişilik bir ordu ile yola çıktı. Ancak Hz. Hasan karşı tarafın askeri gücünden ve yandaşları arasındaki ayrılıklardan çekinerek, savaşı göze alamadı ve yapılan bir anlaşma sonucunda halifelikten çekildi. Anlaşmaya göre,

·          Hz. Ali yandaşlarına eziyet edilmemesi,

·          Camilerde Hz. Ali’nin kötülenmemesi,

·          Halifeliğin Muaviye’den sonra Hz. Hasan’a devri,

·          Hz. Ali soyundan gelenlere maddi katkıda bulunulması,

gibi konular hükme bağlanıyordu. Ancak sonraları askeri ve siyasi gücünü iyice sağlamlaştıran Muaviye "Hasan’la olan ahdim ayağımın altındadır." demek suretiyle, anlaşma hükümlerini bir bir çiğnemiştir. Muaviye’nin Yezid’i yerine getirmesi, bazı sözde tarih erbabını gerçekten zor durumda bırakmış, bu durumu açıklarken çok dolambaçlı yollar benimsemeye itmiştir. Hiç şüpheniz olmasın bu yalancılar, eğer Muaviye Yezid’i atamamış olsaydı şöyle diyeceklerdi: "Eğer Muaviye yaşasaydı, Yezid’i halef tayin etmezdi. Yezid o ölünce zorla iktidara geldi.

Sünni tarihçilerden es-Suyutî’nin(Öl. 1505) de belirttiği gibi "Hilafetin, Muaviye’nin ölümü halinde, Hasan’a iade edilmesi" maddesi, el-İmame ve’s Siyase’de de bulunmaktadır. Ayrıca İbni Haceri’l-Heytemi, bu maddeyi "Muaviye kendisinden sonra kimseyi yerine tayin etmeyecek; aksine bu iş (hilafet), ondan sonra müslümanların şurası ile tespit olunacaktır." şeklinde nakleder. Ancak sonuçta Muaviye daha sağlığında oğlu Yezid’i yerine geçirmiş ve Hz. Hasan’la yaptığı anlaşmanın bir kandırmacadan ibaret olduğu apaçık ortaya çıkmıştır. Bunun üzerine doğaldır ki,önce Hz. Hasan’ın ortadan kaldırılması gerekiyordu ve Muaviye’de öyle yaptı.

4

Muaviye, Mervan b. Hakem’i Medine’ye bu iş için yolladı. Mervan çeşitli hilelerle Hz. Hasan’ın eşi Ca’de binti Eş’as’ın, Hz. Hasan’ı zehirlemesini sağladı ve böylece Muaviye oldukça rahatladı.

Böylece Muaviye, oğlu Yezid’i kendinden sonra Emevi hükümdarı yapma şeklindeki düşüncesini yürürlüğe koydu. Böyle bir durum, o zamana kadar Arapların ve müslümanların anlayışlarına uygun olmadığı gibi, Yezid de serbest hareketlerinden dolayı fasık sayılıyordu ve böyle bir kimsenin halifeliğe adaylığını kabul etmek mümkün değildi. Yezid’in veliahtlığı bir hayli tepki görmesine karşın, Muaviye çeşitli girişimlerle Yezid’e biat sağlıyordu. Hatta Muaviye’nin kendisi bu amaçla kalkıp Mekka’ye ve Medine’ye geldi ve buraların halklarına, Yezid’in veliahtlığını öteki bütün eyalet ve şehirler de kabul etmiş gibi göstererek ve tehdit ederek onların da biatını sağladı. Sadece Hz. Hüseyin, İbn-i Zübeyr ve İbn-i Ömer biat etmediler. 

Muaviye 18 Nisan 680’de Şam’da ölünce Yezid daha önce kendisine veliaht olarak biat edildiğinden babasının yerine saltanat tahtına geçti. Onun için önemli bir sorun olarak Hz. Hüseyin, İbn-i Zübeyr ve İbn-i Ömer’in biatleri meselesi vardı.Yezid, Medine Valisi olan amcası oğlu Velid’e bu  üç kişinin biatlerinin bir an önce sağlanmasını isteyen bir mektup  yazdı. Mektubunda özellikle Hz. Hüseyin’in biatının sağlanmasını istiyor, "biate yanaşmazsa başını kestir bana gönder" diyordu.

Bütün Hicaz, zor karşısında sinmişti ama bu makamın (halifeliğin) ilim, ahlak ve fazilet bakımından gerçek sahibinin Hz. Hüseyin olduğunu çok iyi biliyordu. Birçokları da Hz. Hüseyin’i, müslümanları bu makamın layıkı olmayan bu adamdan kendilerini kurtarmaya çağırıyordu. Hz. Hüseyin de İslam aleminin yaşadığı bu ızdıraplı dönemi yakından izlemekteydi. Çünkü kendinde, babası Hz. Ali, dedesi Hz. Muhammed’in bütün vasıflarını toplamış gibiydi. Fakat karşısında para, servet, şöhret ve hileye dayanmış Emeviler gibi bir düşman vardı.

HZ. HÜSEYİN’İN KATİLİ YEZİD

Kendisine saltanatı devreden babası Muaviye ölürken bile başucunda bulunma gereği duymayan, avlanmakla gönül eğleyen Yezid, gününü gecesini çalgı dinlemekle, köçek çengi oynatmakla, içip kendinden geçmekle sürdürmeyi adet etmiş bir kişiydi. Özellikle maymunlara ve köpeklere çok düşkündü. Ebu Kubays adını verdiği bir maymunu vardı ki, ona alaca bulaca renkli ipek elbise giydirir, başına ipekten örülmüş bir külah koyar, dişi bir  merkebe bindirir ve atlarla yarışa sokardı. Kendisiyle şarap içenlere, "Kalkın ey topluluk, dinleyin şarkı söyleyenlerin seslerini; anlamlarla uğraşmayı, bilgilerle oyalanmayı bir yana atın da boyuna şarap içmeye bakın. Çalgı sesi, Ezan sesinden alıkoymada beni; küplerin içindeki yıllanmış şarabı hurilerle değiştim ben."

Sıbt İbn’il-Cevzi’ye göre Yezid üç şeyi çok severdi: Kadın, şiir ve müzik. N. Kemal de şu olayı nakleder: "Kadınlara karşı son derece düşkündü. Güzel bir kadın olduğunu duyduğu Irak’ın ileri gelenlerinden birinin karısı ile evlenebilmek için Muaviye’yi bir hayli sıkıştırmış, çeşitli hile ve düzenbazlıklara itmişti."

İşte böyle bir kişi, müslümanların başına geçmiş, İslam’ın temsilcisi sözde halifesi olmuş ve Müminlerin Emiri diye anılmaya başlanmıştı. Bu duruma oldukça üzülen Hz. Hüseyin, Medine’de kendisine Yezid’e biat etmesini öğütleyen Mervan’a şu yanıtı veriyordu: "Başımız sağolsun; çünkü ümmet, Yezid gibi birinin hükmü altına girmekle büyük bir belaya uğradı."

HZ. HÜSEYİN VE KERBELA OLAYI

Hz. Hüseyin Peygamberin torunu ve Hz. Ali ile Hz. Fatıma’nın ikinci çocuğu idi. O zamana kadar Araplar arasında pek rastlanmayan bu adı ona Hz. Muhammed vermiş idi. Bazı kaynaklarda Hüseyin doğduğu zaman Hz. Muhammed’in kulağına " O cennet çocuklarının efendisi (Seyyid)dir." diye seslendiği yazılıdır.  Peygamber Hz. Hasan ile Hz. Hüseyin’i çok severdi. "Bunlar benim oğullarımdır, kızımın oğullarıdır; Allahım ben onları seviyorum, sen de onları sevenleri sev." dediği birçok kaynakta yazılıdır.

5

İmam Hüseyin’in çocukluğu Peygamberin derin sevgi ve şefkati içinde geçti. Ancak bu durum kısa sürdü. Daha 5 yaşındayken dedesini yani Hz. Muhammed’i; ve kısa bir süre sonra da annesi Hz. Fatıma’yı kaybetti. Bu durumun onu oldukça etkilediği muhakkaktır. Daha çocukken birgün İkinci halife Ömer minberde hutbe okurken Hz. Hüseyin’in Ömer’in yanına giderek "Babamın minberinden in ve babanın minberine git." diye çıkıştığı da kaynaklarda yazılıdır.

Üçüncü halife Osman’a karşı gerçekleşen isyanda Hz. Ali onu ve abisi Hz. Hasan’ı halifenin evine göndererek eve kimseyi sokmamalarını emretti (656). İsyancılar buradan içeri giremediler, ancak başka bir evden geçerek Osman’ı öldürmeyi başardılar. Bunun üzerine Hz. Ali oğullarını sert bir şekilde azarladı. Hz. Hüseyin babasının halife olmasıyla birlikte Kûfe’ye gitti ve onunla bütün seferlere katıldı. Hz. Ali’nin şehadeti sonrasında abisi Hz. Hasan’a itaat etmeyi yeğledi. Çünkü babası ölürken ona abisine uymasını vasiyet etmişti.  Ancak abisinin Muaviye’nin hileleriyle zehirletilerek şehid edilmesinden sonra yaşanan gelişmeler onun o zaman kadarki durumunu değiştirdi. Yezid’e biat etmemekteki kararlılığı onun bu yolda sonuna kadar gideceğini gösteriyordu.

Daha önce de söz ettiğimiz gibi, Muaviye ölmeden önce çeşitli hile ve tehditlerle halkı oğlu Yezid’e biat ettirmiş; Hz. Hüseyin ve bazı ileri gelenler biat etmemişlerdi. Yezid ilk iş olarak babasının yarım bıraktığı bu işi tamamlamak üzere, Velid’e yolladığı mektupta "her ne suretle olursa olsun Hz. Hüseyin, İbn-i Zübeyr ve İbn-i Ömer’in biatlerinin sağlanmasını, eğer bu mümkün olmazsa, boyunlarının vurulup, başlarının kendisine gönderilmesini" istiyordu. İktidar hırsının iştahlarını kabarttığı Emeviler’in yapamayacakları iş yoktu. Babası Muaviye’nin izinden giden Yezid, gerekirse Peygamberin sevgili torununun dahi başını kesmeye, Ehli Beyt’e zulüm etmeye kararlıydı.

Doğal olarak Hz. Hüseyin, Yezid’e biat etmedi ve Velid’in çabaları sonuç vermedi. 4 Mayıs 680 gecesi kardeşi Muhammed Hanefi’nin de tavsiyesiyle bütün aile fertleriyle birlikte Mekke’ye gitti. Ayrıca bu sırada Hz. Hüseyin’in Mekke’ye gittiğini öğrenen Kûfeliler de Hz. Hüseyin’e elçiler göndererek Kûfe’ye davet ederek kendisini halife olarak tanımaya hazır olduklarını bildirdiler. Bunun üzerine Hz. Hüseyin de amca oğlu Müslim b. Akıyl’i oradaki durumu yerinde görmek ve uygun bir zemin sağlamak üzere Kûfe’ye gönderdi. Önceleri Müslim Kûfe’deki çalışmalarında başarılı oldu ve Hz. Hüseyin de bunun üzerine Mekke’den Kûfe’ye doğru yola çıktı.. Hz. Hüseyin kendisini Kûfe’ye gitmekten alıkoymaya yönelik girişimlere "Rüyasında dedesi Hz. Muhammed’i gördüğünü ve başladığı iş ister lehine ister aleyhine olsun, dönmeyeceğini" söylüyordu.

Bu arada Müslim’in faaliyetleri Yezid tarafından haber alınınca, Kûfe Valiliğine zalim Ubeydullah getirildi ve Müslim yakalanarak idam edildi. Ubeydullah’ın Kûfe valiliğine atanması şüphesiz anlamlıydı. Çünkü o Muaviye’nin Irak Valisi Ziyad b. Ebih’in oğluydu. Zalimlikte babasından aşağı değildi. Ubeydullah’ın Kûfe Valiliğine atanmasıyla Hz. Hüseyin’i davet eden onbinler korku ve tehditle sindirildi.

Hz. Hüseyin, Mekke’den Kûfe’ye doğru yola çıktığında amca oğlu Müslim Yezid’in adamlarınca öldürülmüştü. Hz. Hüseyin kafilesiyle ilerlerken yolda, ünlü Arap Şair Ferezdak ile karşılaşıldı. Hz. Hüseyin ondan Kûfe’deki durumu sorunca, Ferezdak, "Halkın kalbi seninle, kılıçları ise Beni Ümeyye(Emeviler) iledir; kaza ise gökten iner ve Allah dilediğini işler." dedi. Hz. Hüseyin de "Doğru söyledin , Allahın dediği olur." dedi ve yola devam edildi. Hz. Hüseyin Müslim’in Yezid’in adamlarınca acımasızca öldürüldüğünü yolda öğrendiğinde oldukça üzüldü. Kûfelilerin kalleşliği ve dönekliği ortada olduğu, Müslim’e oynanan oyun herşeyi gösterdiği halde, hatta kendisi için başkoyduklarını söyleyenler dağılıp kaçtığı halde o, Mekke’den yola çıkan ailesi ve fedakar dostlarıyla , yola devam etmekten çekinmedi. Hatta ordunun geldiğini haber alınca yanındakilere zaman varken kendisinden gece  ayrılabileceklerini ifade ettiyse de, yanında bulunanlar "hayatlarını kurtarmak için onu terketmek alçaklığını yapmayacaklarını ifade ettiler. Hz. Hüseyin ya başarıya ulaşacak, müslümanları eşitlik, kardeşlik ve adalet ülküleri içinde yaşatacak, Yezid’in saltanatına son verecek yada bu yolda boyun eğmeden şehid olacaktı. İşte Hz. Hüseyin, bu asil duyguların esiri olarak adım adım Kerbela’ya, her neye malolursa olsun gidecekti.

Burada anhatlarıyla ele alacağımız bu olay, sadece islam tarihinin değil insanlık tarihinin de en kara ve acıklı sayfalarını oluşturur. Peygamberin cennetin efendileri olduklarını söylediği iki sevgili torunundan Hz. Hüseyin’in acımasızca şehid edildiği bu olayı Emevi yandaşı zavallıların açıklarken nasıl kılıktan kılığa büründüklerini ibret ve hayretle görüyoruz.

6

Hz. Hüseyin ve beraberindekiler Kerbela’ya geldiklerinde hem susuz bırakılmış, hem de binlerce kişilik ordu tarafından sarılmış durumdaydılar. İnsanlık değerlerinden yoksun Kûfe Valisi zalim Ubeydullah, Hz. Hüseyin’in geri dönmek, Yezid’le görüşmek veya İslam sınırlarından herhangi birine gitmek isteklerinden hiçbirini kabul etmedi. Esasen onun görevi Yezid’in emrini yerine getirmek yani Hz. Hüseyin’i şehid etmekti. Çünkü biliyordu ki, Hz. Hüseyin yaşadığı sürece efendisi Yezid’e rahat yoktu.

Şimdi sözde müslümanlardan oluşan koskoca bir ordu, kendi dinini kuran Hz. Muhammed’in her yönden üstün yaratılış ve niteliğine sahip torununa ve ve onun ailesine saldırıyor, öldürmeye çabalıyordu. Karşılarındaki bir avuç insan ise günlerdir susuzdu,.hararetten insanların dudakları çatlamış, dilleri kurumuş, bağırları yanmıştı. Fakat karşılarındaki paralı askerlerde insaf yoktu, acıma bilmiyorlardı, kana susamışlardı, şan ve şöhretin esiriydiler. Meğer insanoğlu, servet, şöhret ve makam için sırasında ne kadar küçülüp, alçalabiliyordu.

Nihayet 10 Ekim 680 (Hicri 10 Muharrem 61) günü Hz. Hüseyin son hazırlıklarını yaptı ve Yezid’in ordusuna yaklaşarak onlara hitab etmek istedi. Ancak bu çok veciz konuşma gözleri dönmüş azgınlardan oluşan bu orduyu pek etkilemedi. Hz. Hüseyin’in bu sözlerinin edebi bakımdan da ayrı bir değeri vardır. Allah’a hamd ve sena, Hz. Muhammed’e, meleklere ve nebilere salattan sonra şöyle diyordu:    

"Peygamberimizin kızının oğlu, vasisinin oğlu, amcasının oğlu ben değil miyim? Şehidlerin efendisi Hamza babamın amcası değil midir; şehit Cafer Tayyar amcam değil midir? Tanrı elçisinin benim için ve kardeşim için, cennet halkı çocuklarının seyyidleridir ve sünnet ehlinin gözbebekleridir, sürurlarıdır, dediğini duymadınız mı?"

"İmdi benim soyumu araştırınız ve benim kim olduğumu görünüz. Sonra kendi vicdanlarınıza eğiliniz, onları ayıplayınız ve beni öldürmenin haram ve yasaklanmış olan kanımı dökmenin sizin için helal olup olmadığını düşününüz.!…" Bu konuşma bir başka kaynakta ise şöyle nakledilir: " Hz. Hüseyin atını sürerek iki ordu arasında bir yerde durdu ve Yezid’in ordusuna hitaben: "Ey Kûfe halkı benim kim olduğumu ve sonra da vicdanınızın sesini dinleyiniz. Ben Peygamberin torunu değil miyim? Benim katlim size helal olur mu? Peygamberin hadisini ne çabuk unuttunuz. O, bizler için -Siz ehlibeytin seyyitlerisiniz- diye buyurmuştu. Bunu bilmiyor musunuz? Ben o büyük Peygamberin kızının oğlu, vasisi ve amcazadesi olan zatın oğlu değil miyim? Şayet bu hadisi unuttu iseniz, içinizde bunu size hatırlatacak kimseler vardır. Benden ne istiyorsunuz? Medine’de Resulullahın ravzai mübarekesinin yanında kendi halimde yaşarken beni orada bırakmadınız. Mekke’de itikafa çekilmeme müsade etmediniz. Davetnameler göndererek, ricalar ederek, yalvararak beni buraya kadar çağırdınız. Ben sizin bu davetiniz üzerine buralara kadar geldim. Şimdi beni öldürmek istiyorsunuz. Bu akıbete müstehak olabilmek için ben sizlere ne yaptım? İçinizden birisini mi öldürdüm? Yoksa birinizin malını mı gasbettim? Eğer beni istemiyorsanız bırakınız gideyim. Bu ne gaddarlık ve bu ne hilekarlıktır…."

Hz. Hüseyin’in bu hitabı sonrasındaki gelişmeleri Fuzuli şöyle nakleder: "Cemaat bir ağızdan yaptıklarını inkara kalkıştılar. Hazreti İmam, mektupları onların önüne koyup böylece inkara mecal bırakmadıktan sonra mektupları ateşte yaktırdı. O zaman Ömer b. Sa’d gelip:

– Ey Hüseyin! Dedi, bu hikayelerden bir sonuç çıkmaz. Ya Yezid’e biat edersin yahut da ölümü göze alırsın.!…

Bu sözleri söyledikten sonra eline bir ok alıp:

– Ey Kûfe halkı, şahit olun ve Ubeydullah b. Ziyad huzurunda da şahitlik edin ki, Hz. Hüseyin’le savaşa tutuşan ilk defa ben oldum.

Bunları söyleyerek o oku Hz. Hüseyin’e doğru fırlattı. Hz. Hüseyin sakalını eline alarak:

– Ey kavim Allahın gazabı yahudilere "Aziz Allahın oğludur!" dedikleri zaman son şiddetini bulmuştu. Ve yine Tanrı’nın kahrı, Hıristiyan kavmine "Mesih, Allahın oğludur" dedikleri zaman, indi. Allahın gazabı bugün de size Al-i Resule (Ehli Beyt’e) kasdettiğiniz için erişmektedir. Bedeninizdeki her kıl, demirine su verilmiş bir hançer olsa "Allah sabırlıları sever…" emrinden dışarı çıkmam. Ve her biriniz ayrı ayrı bana kasdetmek için kin tutan askerlerden olsanız, "Allah sabırlıları sever!" buyruğunu bırakmam. Rivayet ederler ki, Yezid’in askerleri İbni Sa’d’ın gayretini gördüğünde  ona uyup Hz. Hüseyin’i öyle bir ok yağmuruna tuttular ki atılan oklardan güneş görünmez oldu. Hz. Hüseyin bu hücum karşısında süvarilerine dönüp yanındakilere şunları söyledi:

7

– Ey vefakâr arkadaşlar ve benim için canlarını ortaya koyan insanlar! Kavgaya kendinizi hazırlayın ki, kanların döküleceği zamandır. "

Çok dengesiz bir şekilde başlayan savaşta Hz. Hüseyin’in 23 süvari ve 40 piyadeden oluşan askerleri öğle üzeri olduğunda iyice azalmış durumdaydı. Hz. Hüseyin de bu az sayıda susuz  ve bitkin insanla yaya olarak savaşıyordu. Sonunda Şimr’in emriyle her yandan hücum edilerek Hz. Hüseyin şehid edildi. Peygamberin torunu Hz. Hüseyin’in vücudunda otuzüç ok, otuz dört kılıç ve kargı yarası vardı (10 Muharrem 61-10 Ekim 680). Hz. Hüseyin’in şehadetini Kastamonulu Şazi eserinde şöyle dile getiriyor:

Yüzü üstüne bıraktı Seyidi

Kesti başını hemandem o lain

Kanı yere çün döküldü ol zaman

Zelzele düştü yere-ü darügir

Gulgula kıldı melayik ağladı

Yer gök oldu karagû ol zaman

Çaldı pıçağı işit kim neyledi

Hem şehit oldu Hüseyn-ü  pâk din

Düştü kavga aleme oldu figan

Göğe değin çıktı feryad-ü nefir

Ay güneş nurunu ol dem bağladı

Yaradılmış cümlesi kıldı figan

Bir başka Maktel yazarı Kâzım Paşa’nın ise ünlü beyiti şöyledir:

Düştü Hüseyn atından Sahrayı Kerbelâ’ya

Cibril var  haber  ver Sultanı Enbiyaya

Hz. Hüseyin’in şehadeti ardından kadınlar feryada başladılar. Aczî’nin ifadesiyle:

Bir taraftan ahü feryadü figan-ı Ehli Beyt

Bir taraftan nara vü cuş ü huruş-ı eşkiya

Sonra çadırlar ve kadınlar yağma edildi, hasta ve yatakta olan İmam Zeynel Abidin Ali de öldürülmek istendi. Bu kanlı savaşın bitiminde İmam Zeynel Abidin yatak ve yorganlara sarılarak saklanmıştı. Hz. Hüseyin’in şehid edilmesi sonrasında çadıra koşan Şimr "Hüseyin’in bir oğlu daha olacak o nerede?" diye aramaya başladı. Çadırın her tarafını arayıp çocuğu buldu. Fakat bu esnada çadırda bulunan kadınlar Şimr’e hücum ederek Zeynel Abidin’i bu caninin elinden kurtardılar. Bu çirkin şavaşın  en küçük kurbanı ise daha altı aylık bir bebek olan Hz. Hüseyin’in oğlu Ali Asgar’dı. Hz. Hüseyin’in yanındakilerden şehid olanlar yetmiş iki kişi idi. Yezid ordusunun komutanı, bu şehitlerin başlarını Vali Ubeydullah’a gönderdi. Hz. Hüseyin’in kızları, kızkardeşleri ve çocuklar da Kûfe’ye Ubeydullah’ın huzuruna getirildiler. Ubeydullah’ın Peygamberin soyuna karşı davranışı çok çirkin ve kaba idi; kendilerine hakaretler ve tehditler savurdu, hatta İmam Zeynel Abidin’i öldürmek dahi istedi. Ubeydullah bundan sonra İmam Zeynel Abidin’in ellerini bağlatıp, Kerbela’da öldürülenlerin kesilmiş başlarını, çoluk çocuğu Şam’a Halife Yezid’in yanına yolladı. Şam’a vardıklarında onları götüren Züheyr, Halife Yezid’in yanına girip başarıyı(!) müjdelemiş ve Kerbela savaşının ayrıntılarını anlatmıştı.

Hz. Hüseyin’in ailesini getiren kafile Yezid’in sarayına getirilmişti. Kısa süre sonra ehlibeyt kadınlarını Yezid’in huzuruna çıkardılar. Kadınlar İmam Hüseyin’in kesik başını Yezid’in önünde görünce feryad ve figan etmeye başladılar. Kadınlarla birlikte zincirli bir şekilde İmam Zeynel Abidin de Yezid’in huzuruna getirilmişti. Manzaranın dehşetinden Yezid’in yanında bulunanlar bile dehşete kapılmışlar ve bunu açıkça belirtmişlerdi. Yezid Hz. Hüseyin’i ortadan kaldırdıktan sonra artık rahatlamış sayılırdı. Şimdi Ehli beyte yalandan da olsa saygılı davranabilirdi. Derhal Zeynel Abidin’in zincirlerini çözdürdü. Yezid’in kadınları da Ehli beyt kadınlarını teselli etmeye çalışıyorlardı. Artık Yezid yaptığı kötülükleri ve cinayetleri unutturabilmek için Ehli Beyt’e iyi davranıyor, sarayda onlarla konuşuyor, her isteklerinin yerine getirileceğini belirtiyordu. Daha sonra Numan bin Beşir komutasındaki bir muhafız kıtası eşliğinde onları Medine’ye kadar götürdü. Yezid, Zeynel Abidin’i uğurlarken şu yalanı bile uydurabiliyordu: "Allah, İbni Mercame’ye lanet eylesin. Vallahi ben olsaydım babanın her isteğini yerine getirirdim. Lakin kaderi İlahi böyleymiş ne yapalım!…"  

8

Ne Allah’tan korkuları vardı, ne de Peygamberden çekinmeleri vardı, ne de utanma biliyorlardı. Şu da muhakkak ki, yeryüzünde Yezid gibi ahlak yönünden düşük insana az rastlanabilir. Onun bu işleri yapan eli Ubeydullah ise kötülük ve ahlaksızlıkta, zalimlikte efendisi ile yarış halindeydi. Şunu da bilmek lazımdır ki, Kerbela’da hak yolunda kendisinin yüz katı bir orduya karşı duran Hz. Hüseyin’in bu kahramanlığına da rastlamak imkânsızdır. Sonuç olarak Kerbela Olayı yüzyıllara damgasını vurmuş hüzünlü bir destandır. Öyle ki yabancı araştırmacı Gibbon "Yıllar sonra bile insanlar nerede olurlarsa olsunlar Hüseyin’in bu trajik ölümü en soğukkanlı okuyucuyu bile üzecektir…" demektedir.

İmam Hüseyin’in ve yanındakilerin Kerbela’da böyle feci şekilde katledilmeleri ve Peygamber sülalesinin akla gelmedik şekilde ihanete cüretleri halkı o kadar etkiledi ki, adeta Emevi saltanatı kökünden sarsıldı. Olay İran ve Hicaz”a duyulunca halkta Emevilere karşı büyük bir kin ve ayaklanma istekleri başladı. Bu durum karşısında da Yezid’in paralı kulları büsbütün kudurdu. Zulüm yolunda hiç çekinmez oldular. 

KUTSAL ŞEHİRLERİ YIKAN YEZİD

Medine halkı fasık ve günahkar olarak gördüğü Yezid ve iktidarına karşı ayaklanarak, valiyi şehir dışına atmış yerine Abdullah’ı valiliğe getirmişlerdi. Yezid bu durumu haber alınca Akabe oğlu Müslim adlı zalimi onikibin askerle hemen Medine’ye gönderdi ve şu talimatı verdi: "Şehir halkına üç gün süre ver. İsyandan vazgeçmezlerse, onlarla savaş. Zafer kazanıldıktan sonra da bütün şehri  yağma et." İslam’ın bu kutsal şehrinde sözde halife  Yezid’in arzuları doğrultusunda İmam Zuhri’nin bildirdiğine göre on binden fazla insan öldürüldü. Evlere saldıran askerler, ellerine geçirdikleri malları almakla yetinmediler, masum bini aşkın kadına da tecavüz etmekten de kaçınmadılar. Tarihçi H. M. Balyuzi bunu şu şekilde anlatıyor: "…Medine düştüğü zaman Hz. Muhammed’in geride kalan dostlarından seksen kişi ve yediyüz hafız öldü. Peygamberin şehri yağmacılara teslim edildi; yapılan barbarlık ve tecavüz inanılır gibi değildi. Peygamberin mescidi dahi kurtarılamadı. Etrafı ahır alanı oldu. Medine sınırları içinde daha pek çok insan kılıçtan geçirildi, kalanı da şehri  terketti. Ölümden yakasını kurtaranlar Yezide yalnız halife olduğu için değil aynı zamanda onların efendisi ve amiri olarak itaat etmek zorunda bırakıldılar. Karşı çıkanlar ise kızgın demirle dağlanırlardı…."  Oysa ki Hz. Muhammed, "Medine halkını, zulmetmek suretiyle korkutanlar, Allah’ı korkutmuş gibidir. Allah’ın, meleklerin ve bütün halkın laneti onların üzerinedir." demişti. İbn-i Kesir’in yazdığına göre, alimlerin büyük bölümü bu hadise istinaden "Yezid’e lanet etmeyi" uygun görmüşlerdir. 26 Ağustos 683’te gerçekleşen bu  Medine’ye  Yezid’in saldırması olayı, Hurre Savaşı olarak bilinir.

Medine’yi kanlı bir şekilde susturan Yezid Ordusu daha sonra Mekke’ye yöneldi. Tepeler  üzerine yerleştirilen mancınıklarla şehir taş yağmuruna tutuldu. Kuşatma iki ay kadar sürdü ve Kâbe’ye de mancınıkla taş atıldığı gibi, şehirde yer yer yangınlar çıktı. Bu kuşatma Yezid”n öldüğü haberinin Mekke’ye ulaşmasına kadar sürdü. Böylece Yezid, Kâbe’ye saldırma şerefini (!) de elde etmiş oldu. Yezid 11 Kasım 683’te kötü bir nam bırakarak öldü. Kendisi hükümdarlığını , devlet işleri ve adaletli bir idareden çok, şaraba, müziğe, eğlenceye ve  kendisine rakip olarak gördüğü insanları, Peygamberin ailesi de olsa, katletmeye hasretmişti. 

SONUÇ

Yezid’in, Hz. Hüseyin’e,  Hz. Ali soyuna ve yandaşlarına yaptıkları, Mekke ve Medine’ye saldırması İslam tarihinin en kara sayfalarını oluşturur. Yezid, hilafetin haksız varisi, Hz. Hüseyin’in katledilmesinin ve mukaddes şehirlerin kirletilmesinin baş sorumlusu olarak müslümanların hafızasında kötü bir isim bırakmıştır. Emevi zalimleri Hakkı tanımamışlar, azgınlaşmışlar ve Peygamber’in Ehli Beytine olmadık şeyler yapmışlardır. Bütün bunlar sonrasında Emevi saltanatı kökünden sarsıldı ve yıkıldı. İslam alemi yüzyıllardır Peygamber torunlarına yapılan bu zulmü unutmadı. Nihayet bir gün Muhtar isimli bir kahraman arkadaşları ile birlikte ayaklandı. Kûfe şehrindeki Ömer bin Sa’d ile Kerbela Olayı’na katılanlardan 210 kişi kılıçtan geçirildi. Bu karışıklıklar sırasında kaçmaya çalışan Hz. Hüseyin’in katili Şimr de yakalandı ve katledildi. 750 yılında Emevi Hanedanı’nı deviren Abbasiler, onlardan öyle bir öc aldılar ki, ölülerinin kemiklerini bile mezarlarından çıkarıp yaktılar.

9

İslam tarihinde Muharrem ayı içerisinde gerçekleşen bu facia her yıl canlandırılır. Ehli Beyt için ağıtlar, mersiyeler söylenir, matem tutulur. Kerbela’da Hz. Hüseyin ve Abbas adına birer cami yapılmıştır. Hz. Ali’nin türbesi ise Necef’tedir. İmam Hüseyin Camisinde, Ali Ekber, Ali Asgar ile birlikte Kerbela’da şehid düşen 72 kişinin mezarı vardır.Hz. Ali’nin türbesinin bulunduğu yere Meşhed-i Ali denir. Meşhed bir şehidin şehid olduğu yer demektir. Minareleri ve kubbe şeklindeki tavanları altın yaldızlı bakırla kaplıdır. Meşhed-i Ali’nin çok görkemli ve göz kamaştırıcı bir görünümü vardır. Meşhed-i Hüseyin ise ormanlarla çevrilmiş, minareler ve kubbe altın yaldızlı bakırla kaplı büyük ve güzel bir abidedir. 

KERBELA

Kerbela İmam Hüseyin’in şehadetinden bu yana İslam Dünyasında özellikle Anadolu Alevileri için büyük bir kudsiyete sahip olmuştur. İran ve Türk Edebiyatlarında Maktel-i Hüseyin adı altında bir edebi türe de yol açan bu facia yüzyıllardır hafızalardan silinmemiştir.

Kerbela Şehri, Bağdat’tan 80 km. Ve Fırat’ın 25 km. Batısında bulunmaktadır. Hem Şah İsmail hem Kanuni, Necef’le birlikte Kerbela’yı ziyaret etmişler ve İmam Hüseyin’in türbesine karşı çok saygı ve bağlılık göstermişlerdi. 

KERBELA’DA HZ. HÜSEYİN’İN MAKAMI

Hz. Hüseyin’in Kerbela’daki makamı 108×82,5 m büyüklüğünde bir avlu içinde bulunur. Bu avlunun çevresini livanlar ve hücreler kuşatır. Duvarları boydan boya Kur’an sureleri, mavi zemin üzerine beyaz yazı ile yazılmış olan bir pervaz süsler. Yaldızlı dehlizden geçilerek varılan üçgen şekilli orta kısım, üzeri kemerler ile örtülü bir koridor (bugün cami) ile kuşatılmıştır ki, ziyaretçiler burada makamı tavaf ederler. En ortada yaklaşık 2m yüksekliğinde, 4m genişliğinde ve çevresi gümüş maşrabi eserler ile çevrili İmam Hüseyin’in sandukası, bunun ayak ucunda beraber bulunan oğlu muharebe arkadaşı Ali Ekber’e ait daha küçük bir sanduka vardır.

Türbenin kıble tarafındaki yüzünde gayet zengin işlemeli süslemeler vardır. Giriş kapısının iki tarafında iki minare bulunur. Üçüncü bir minare de  doğu kenarındaki binalar önünde yükselir. Güneyde takriben 16m geride, avluyu kuşatan binaların cephesine rastlanır. Bu tarafta avluya bitişik, oldukça büyük bir medrese bulunur. Bunun yaklaşık 26 metrekare şekilli bir avlusu olduğu gibi hususi bir camisi de vardır. Bu türbenin yaklaşık 600m kuzeydoğusunda Hz. Hüseyin’in üvey kardeşi Abbas’ın türbesi vardır. Şehirden batıya doğru giden yol üzerinde Hz. Hüseyin’in çadırlı karargahı bulunur. Burada yapılmış olan bina çadır şeklini andırdığı gibi, kapısının iki tarafında deve semerlerine benzetilerek yapılmış olan taşlar vardır.

Bir başka kaynakta ise İmam Hüseyin’in Türbesi şöyle anlatılıyor. Altın kaplı muhteşem kubbesi, adeta yine altın kaplı güzel minarelerini kaplayan İmam Ali’nin makamını andırır. Minareler altın kaplı tuğlalarla ve diğer kısımlar kâşi taşlarla süslenmiştir. Bu  türbede -Bağdat’taki Musa Kazım Türbesi’nde olduğu gibi ve ondan fazla- altınlar, gümüşler, aynalar, türlü işlemeler, süsler çok bol ve cömertce harcanmıştır. Okul, medrese, mescid, sebil, dergah gibi birbirine bitişik dört köşeli geniş bir alan üzerinde yükselen türbe gerçekten göz kamaştırıcıdır. Hele duvarları, köşeleri kaplayan aynalar, gümüşten veya renkli billurdan dökülmüş yazılar, kabartma altın yaldızlı pek ince dallar, budaklar, çeşit çeşit güller ve hep göze, gönüle dokunan HÜSEYN-İ ŞEHİD VE HÜSEYN-İ MAZLUM yazıları, yakıcı mersiyeler ve sonra billur avizeler, şamdanlar, geceleri bunlardan dökülen altın ışıkların akisler yapan görünümü görülmeye değerdir. Gerçekten de Hz. Hüseyin’in makamı Hz. Hüseyin’in şanına layıktır.

Halk arasında Hz. Hüseyin’in türbesi çevresinde gömülenlerin cennete gidecekleri inancı yaygındır. Bu nedenle birçok yaşlı ve sakat ziyaretçi, hayatlarının son günlerini  yaşamak üzere bu türbe civarına gelirler veya ölüler buraya nakledilerek, türbe civarına defnedilirler.

10

Her yıl Muharrem ayında Kerbela ziyaretçi akınına uğrar. Feryatlar, ahlar, dualar yalnız türbenin kubbesini değil, gök kubbeyi de çınlatır. Kerbela faciasının yıldönümleri burada yaşamı tümüyle etkileyen en önemli olaydır.  

KERBELA VE SONRASI

Kerbela’yla ilgili, Mehmet YAMAN  şu değerlendirmeyi yapıyor: "İslam Dini ve İslam devletleri tarihinin en zalim ve hilekar hükümdarları Muaviye ile oğlu Yezid’dir. Çağdaş devletlerin en zalim krallarına, Avrupa tarihinin bütün kan dökücü ve haşin imparatorlarına taş çıkartacak kadar ihtiraslı ve fenalığa düşkün bir baba oğul idiler.

Elele vermiş ve tam bir bütünleşme içinde milyonlarca insanın aralarına bölücülük ve düşmanlık sokmak suretiyle yalnız kendi kişisel çıkarlarını elde etmeye çalışan ve bu uğurda yüzbinlerce masum insanın kanını döken bu müstebit ve zalim hükümdarlar, İslam tarihlerinin daima lanetle anacakları ve şimdiye kadar anıp geldiği birer şahsiyettir. Bu Emevi soyunun Ehli Beyt evladına yaptıkları büyük fenalık, dünya durdukça hiç unutulmayacak kadar müthiş bir facia ile başlamış ve yine korkunç ve kanlı facialarla sürmüştür.

Yalnız İslam tarihinin değil, genel tarihlerin, bütün dünya tarihinin bile en vahşi ve en kanlı bir tasvir ve tanımlamayla kaydettikleri "Kerbela Olayı" ile İslam alemine soktuğu ikilik ve bundan doğan mezhep çatışmaları, yine bu insanlık düşmanı Emevi krallarının sahneye koyduğu en kanlı ve aşağılık oyunun kötü örnekleridir. İşte bunun içindir ki, bunlardan başta Yezid’in adı bütün dillerde fenalıkların bir sembolü olarak kalmıştır.

Hainliği, vahşiliği, fenalığı ile dikkati çeken bozguncu ve ahlaksız kimselere bugün bile "Yezit" diye hitap edilmekte , bu tür insanların aşağılıklarını belirtmek üzere bu isim kullanılmaktadır. Evet, özellikle islamlar arasında bu lanetli isim, dünya durdukça duracak, fakat bir hayır ile değil; her an ve her zaman fenalığın alçaklığın, iki yüzlülüğün, hilenin ve zulmün sembolü ; bütün çirkin ve aşağılık inançların timsali olacaktır.

Tarihlere yalnız fenalıkları, yalnız kötülükleri ile mal olan Yezid, bu kanlı zalim; bütün dudaklarda nefretle anılırken; her fenaya, her alçağa ve her fesat ruhlu insana da daima nefretle haykıracaktır insanlık;

Yezit!…

Yezit!…

Hz. Hüseyin Yezid ordusunun karşısına vardığında atını durdurup, onlara şöyle seslenmişti: "Ey Şamlılar! Sizinle savaşa ilk başlayan ben değilim. Fesadı siz çıkardınız. Yakınlarımı ve çocuklarımı öldürdünüz. Şimdi de askerlerinizin çokluğuna güvenerek, Yezid’e biat etmemi istersiniz. Benim için zilletle yaşamaktansa, izzetle ölmek yeğdir. Amacınıza eremeyeceksiniz. Hz. Resul’e zerrece saygınız varsa, bu işlerin sonunun nereye varacağını düşünün. Yağtığınız zulümlerden tövbe ve istiğfar edin. Bana fırsat verin ki Ehli Beyt kadınlarını ve çocuklarını gurbet ellerde ayaklar altında bırakmayayım."

Bu sözler üzerine ordunun dağılacağını düşünen Yezid’in komutanları toplu hücum emrini verdiler. Fakat yine de Hz. Hüseyin’in karşısına tek olarak kimse çıkmak istemiyordu. Onu hep birlikte ok yağmuruna tuttular. İmam Hüseyin attan aşağı düşmüştü. Mecalsizdi, bir çok yara almıştı. Kan kaybından ve susuzluktan bitkindi. Sinan b. Enes ve Şimr adlarında iki bedbaht kumlar üzerinde yatmakta olan Hüseyin’in üzerine atıldılar. Sonsuza dek insanlığın bağrında kanayacak olan yarayı açtılar.

Kerbela Olayı öyle bir faciadır ki, Hz. Muhammed’in öpüp kokladığı bir başın acımasızca kesilip şehir şehir dolaştırılmasını, susuzluktan bunalmış meme emmekte olan bir masumun oklanıp şehid edilmesini, Hz. Muhammed’in torunlarından oluşan kadınların ve şehid cesetlerinin üzerine vahşetle saldırılıp çiğnenmesini, talan ve yağma edilmesini anlatmaktan insanlık adına utanç duyuyoruz.

Hz. Hüseyin, vicdansız ve insanlıktan uzak Yezid’in bu zulmü yapacağını bile bile Kerbela’ya gitmişti. Böylesine bir facianın ortasında Hz. Hüseyin, inancının kutsallığını, gücünü, Hakkın ve insanlığın zulme, batıla, ahlaksızlığa karşı olan zaferini cihana eşsiz biçimde göstermiştir. Dedesinin ve babasının yoluna sahip çıkmıştır. Hz. Hüseyin, yanındakilerle birlikte insanoğluna, yücelme yolunda, insanlık ve Allah yolunda gerektiği zaman neler yapılabileceğini kimseye nasip olmayacak bir düzeyde öğretmiştir.

11

Öte yandan insanların, çıkar uğruna nerelere kadar düşebileceklerini, ne ölçüde insafsız ve vicdansız olabileceklerini de Yezid ve yandaşları Kerbela’da göstermişlerdir. Biri insanları yüceltiyor alabildiğine… Uyarıcı, yol gösterici, sözüne sadık, dürüst ve cesur. Öteki, aşağılık, hilekâr, yalancı, bencil ve tiksindirici…Kerbela meydanı o gün, insanların yüzyıllardan beri okuduğu ve sonsuza kadar da okumaya devam edeceği Tanrısal bir destana tanık oluyor…

İmam Hüseyin, iki şeyden birini yapabilirdi. Zilletle yaşamak, izzetle ölmek… O ikincisini üstün buldu. Savaşa girişti. Dostları birer birer, gözü önünde öldüler. Kardeşinin kolları kesildi. Fırat kıyısına düştü, on dokuz yaşındaki oğlu paramparça edildi, kardeşinin on bir yaşındaki oğlu göz göre göre öldürüldü, altı aylık yavrusu kucağında oklandı. Kardeşinin küçücük çocuğu yanında can verdi. Kendisi de açtı ve susuzdu. Fakat arslanlar gibi döğüştü ve inancına can verdi, başı kesildi, mızrağa dikildi, vücudu atların nallarıyla ezildi, çiğnendi.

Bu bir beylik davası değildi, bu bir aldanış değildi, bu bir körükörüne tehlikeye atılış değildi. Bu bir inanç davasıydı; bu bir anlayış örneği; bu bir şeref savaşıydı.

Hz. Hüseyin, inandık diyen Yezitlerin inanmadıklarını, uyduk diyenlerin münafık olduklarını, insanız diyenlerin insanlıktan çok uzak bulunduklarını kanıtladı…O biliyordu ki otuz iki bin kişilik bir orduya yüz kişiyle karşı durulmaz. O biliyordu ki, kuvvete kuvvetle karşı konulur, biliyordu ki yaşamak ölümden daha tatlıdır. Fakat gene biliyordu ki azlık, bir an içindir ve mağluplar vardır ki zaman geçtikçe gelenleri alt ederler. Kuvvet, kuvveti yense bile gerçeği yenemez, ölüm acıdır ama, şerefsiz yaşamak, ölümden beterdir. Zulüme karşı durmazsa biliyordu ki, gerçek bildiği Dedesinin yolu yok olacak, kutlu saydığından eser kalmayacak, yüceltmek istediği alçalıp ezilecek, adı bile anılmayacak.

Böylece Hz. Hüseyin, yalnız inanç sahibi olmadı, şeref, izzeti nefs ve insanlık şehidi de oldu. Zilletle yaşamayı kabul edenler onun hareketini manasız bulur, onu gafil sanır, mazurdur bunlar. Fakat izzetli ölmeyi bilenler onun şehadetini kutlar, onu en uyanık bir er, bir fedakarlık bayrağı sayar.

İmam Hüseyin bize mazlumluğuyla zulme karşı durmayı, izzeti nefsimizi korumayı, şerefli ölümüyle şerefle yaşamanın bir hak ve bir vazife olduğunu gösteriyor, bildiriyor. Yalnız bu anmalarda uydurma olmasın, yalan olmasın, yalan olmasın:

Hüseyni meşreb ol, isterse dünya Kerbela olsun

Yeter alemde namın Bende-i Al-i Aba olsun

Ünlü Alman şairi Goethe, Nerther adlı eserinde diyor ki: "Mesela insanlar kıra gezmeğe giderler ve dönüşte eğlendiklerine sevinirler. Halbuki onlar gezinti sırasında ayaklarının altında sayısız karınca öldürmüşlerdir. Bunu hiç fark etmez ve düşünmezler.

Aşure günü Kerbela’da bu cinayetleri işleyenler bunun farkında değillerdi. İnsan havsalasının alamayacağı, kavrayamayacağı, mantıkın kabul edemeyeceği akılları durduran bu cinayetleri onlar nasıl işlediler? İşlerler, çünkü Ümeyye oğulları ve müşrik çocukları bu işleri görürler.

Fırat’ın yolunu kes. Peygamber soyunu susuz bırak, erkeklerini şehit et. Kundaktaki Ali Asgar’ı boğazına nişan alarak öldür. Çadırları yak. Hüseyin’in göğsüne basarak başını kesip mızrağa tak. Dudaklarına sopa ile vur. Şehitlerle aileleri efradının eşyalarını yağmala. Ehli Beytin kadınlarını çıplak develere bindirip Şam’a  sarayına getirt. Ehli Beyt’in kanları üzerine tahtta otur. Sonra da kendini halife tanıt, ben peygamber vekiliyim, halifeyim de. 

Bu mudur müslümanlık? Bu mudur islamiyet ve insaniyet? Allahın emirlerine itaat ve Peygamberin yoluna uymak bu mudur?

O gün güneş battığı zaman gök de kızıldı, yer de. Gökte güneş kızıllığı, yerde Hak yolunda katledilen kefensiz, çöl ortasında bırakılan ve atların ayakları altında çiğnetilen yüze yakın şehidin haksız yere dökülen kanları, yanmış çadırların kokusu. 

BAZI KAYNAKLAR DİYOR Kİ

Oryantalist Browne diyor ki: Kerbela gününün olayı Ali ile oğullarını sevenlerin yüreklerinde daha parlak ve sıcak, daha kuvvetli bir ateş yarattı. En vahşiyane bir tarzda; işkence, azap ve susuzluktan sonra şehid edilen Peygamber torununun kanının dökülmesi onların müthş nefretlerine yol açtı.

12

Kuatremere adlı bir başka oryantalist ise şöyle diyor: Bu facia İslam alemi için yeni ve büyük bir matem oldu. Yezid’in askerleri o gün öyle bir vahşilik gösterdiler ki o güne kadar kimse böyle bir şeyi hatırlamıyor. Böyle bir facianın eşi ne işitilmiş, ne okunmuş ve ne de görülmüştür.

Yine Osmanlı döneminde basılmış olan Mir’at-ı Kâinat adlı tarih kitabında da şu bilgiler yer alıyor:

"Muaviye’nin lanetli oğlu Yezit hakkındadır; işi gücü zina ve kötülük olan ahlaksızın biriydi. Peygamberin Ehli Beyti’ne, Mekke ve Medine halkına  reva gördüğü çeşitli zulümler, kıyamete kadar lanetle anılmasına yol sebep olmuştur. Ulu Tanrı’dan umulur ki ; aşağılıkların en aşağısında kafirler ve şeytanlarla birlikte olsun. Hz. Peygamber buyurduki: "Yolumu bozan Ümeyyeoğullarından Yezid adlı birisi olacaktır." Rivayet edilir ki Ömer b. Abdülaziz’in yanında birisi Yezid’i -müminlerin önderi Yezid- diye anınca, onu kınadı ve cezalandırdı ve böyle bozguncu, lanetli, zalim ve dinsiz herife, müminlerin önderi demek dinimizde caiz değildir dedi." 

MATEM VE MUHARREM ORUCU

Aleviler yüzyıllardır, Hz. İmam Hüseyin’in Kerbela’da şehid edilmesinin anısına, Muharrem ayının 1-12 günleri arasında matem orucu tutarlar. Bu oruç, Kur’an’da ve Peygamberimizin hadislerinde de yer almaktadır. Matem (yas) orucuna Kurban Bayramı’ndan 20 gün sonra niyet edilir.

Bu ayda düğün, eğlence yapılmaz, hayvan kesilmez, su içilmez, gönül kırılmaz. Halk cemevinde toplanarak Kerbela Olayını anlatan Saadete Ermişlerin Bahçesi, Gülzarı Haseneyn ve Kumru gibi kitapları okurlar. 

ORUCA NİYET ETMEK

Bism-i Şah…Allah Allah… Er Hak-Muhammed-Ali aşkına, İmam Hüseyin Efendimizin susuzluk orucu niyetine Kerbela’da şehid olanların temiz ruhlarına, Fatıma Anamızın şefaatına, Oniki İmamlar aşkına oruç tutmaya niyet eyledim. Ulu Dergah kabul eylesin… 

AŞURE LOKMASI İÇİN DUA

Bism-i Şah…Allah Allah…

Barekallah. Şehidler Şahı İmam Hüseyin Efendimizin ve Kerbela şehidlerinin yüce ruhlarının şad olması için barekallah. Cümle erenlerin ruhu için barekallah. Yurdumuzun, Ulusumuzun, Cumhuriyetimizin esenlikte olması için barekallah. Ordularımızın güçlü olması için barekallah. Ahirete göçenlerimiz ve bugün yaşayanlarımız için barekallah. Gökten hayırlı rahmet, yerden hayırlı bereket vermesi için barekallah. Muhammed Mustafa, Aliyyel Mürteza, İmam Hasan, İmam Hüseyin, Kerbela Şehidleri ve Hünkâr Hacı Bektaş Veli hakkı için el-Fatiha ve salevat. Gerçeğe hü…

AŞURE YENDİKTEN SONRA

OKUNACAK DUA

Bism-i Şah …Allah Allah…

Allah, Muhammed, Ali, Oniki İmam Efendilerimizin ruhu revanları, şâd ve handan ola. Münkir ve münafıklar mat ola, müminler şâd ola. Lokmalarımız dertlere deva ola.

Matem-i Hasan ve Hüseyin ola. Cümlemize haklı hayırlı kısmetler verilmesi için …

Nur-u Nebi, Kerem-i Ali, Pirimiz Hünkâr Hacı Bektaş Veli demine hü. 

YETİŞ YA İMAM HÜSEYİN

1

EDEBİYATIMIZDA KERBELA OLAYI

VE HZ. HÜSEYİN

Hz. Hüseyin’in ve ailesinin Kerbela’da uğradığı faciayı edebi alanda en acıklı tasvir eden Alevilerin Yedi Ulu Ozanı’ndan biri olan FUZULİ olmuştur.  Onun bu şiirlerinden bazıları şöyledir:

Kerbela teşnelerin yad kılub eşk döken

Ateş-i  ruz-ı cezadan elem-ü gam çekmez

Şüheda halin anub derd ile yanub yakılan

Elem-i şu’le-i niran-ı cehennem çekmez

….

Ehl-i Beytin sena-vü-mersiyesi

Ahsen-ü-afdal-i fezayildür

Kim ki bir beyt ol hususda diyer

Ol dahi Ehl-i Beyt-e dahildür

….

Bir başka şairin beyti de şöyle:

Cihanın sahibinden bir içim su kıskanılmış aah!..

Fırat ağlar, Murat ağlar, zemin-ü asuman ağlar

Ayak bastı ol melun kalbi gahı sırrı Kur’an’a

Aliyyü Fatıma, Peygamber-i ahir zaman ağlar

Can Hatayi’nin Cemlerde de sık sık söylenen Hz. Hüseyin ve Kerbela’ya ilişkin bir mersiyesi :

Bugün matem günü geldi

Ah Hüseyin Şah Hüseyin

Senin derdin bağrım deldi

Ah Hüseyin Şah Hüseyin

İllallah Şah, illallah şah…

İllallah, illallah Şahım eyvallah

Kerbela’nın önü yazı

Yüreğimden çıkmaz sızı

Yezitler mi kırdı sizi

Ah Hüseyin Şah Hüseyin

İllallah Şah, illallah şah…

İllallah, illallah Şahım eyvallah

Bizimle gelenler gelsin

Serini meydana koysun

Hüseyin’le şehid olsun

Ah Hüseyin Şah Hüseyin

İllallah Şah, illallah şah…

İllallah, illallah Şahım eyvallah

Kerbela’nın yazıları

Şehid düştü gazileri

Fatmana’nın kuzuları

Ah Hüseyin Şah Hüseyin

14

İllallah Şah, illallah şah…

İllallah, illallah Şahım eyvallah

Kerbela’nın önü düzdür

Geceler bana gündüzdür

Şah Kerbela’da yalnızdır

Ah Hüseyin Şah Hüseyin

İllallah Şah, illallah şah…

İllallah, illallah Şahım eyvallah

Hür şehit atından düştü

Kafirler başına üştü

Müminlere matem düştü

Ah Hüseyin Şah Hüseyin

İllallah Şah, illallah şah…

İllallah, illallah Şahım eyvallah

İşte geldi bahar yazlar

Yazı yazlar, güzü güzler

Fatmana yolların gözler

Ah Hüseyin Şah Hüseyin

İllallah Şah, illallah şah…

İllallah, illallah Şahım eyvallah

Kerbela’nın önü çağlı

Benim ciğerciğim dağlı

Hazret-i Ali’nin oğlu

Ah Hüseyin Şah Hüseyin

İllallah Şah, illallah şah…

İllallah, illallah Şahım eyvallah

Atan Ali, anan Fatma

Dert üstüne dertler katma

Didarından mahrum etme

Ah Hüseyin Şah Hüseyin

İllallah Şah, illallah şah…

İllallah, illallah Şahım eyvallah

Fatmana zülfünü çözer

Ağlayı ağlayı gezer

Müminlerin bağrın ezer

Ah Hüseyin Şah Hüseyin

İllallah Şah, illallah şah…

İllallah, illallah Şahım eyvallah

Gazel oldu bahçe bağlar

Dumanlıdır yüce dağlar

CAN HATAYİ yanar ağlar

Ah Hüseyin Şah Hüseyin

15

Esirî de Kerbela Olayını şöyle tasvir ediyor:

Deli gönül çok açılıp şad olma

Kerbela’da Şah Hüseyn’e baksana

Nefsine uyup da kahkaha gülme

Ehl-i Beyt yastadır gama baksana

Yezit kasteyledi vermedi suyu

Orada tutuldu Kasım’ın toyu

Sâkine ağlıyor nemurat deyü

Fâtıma’nın kınasına baksana

Ümmügülsüm, Zeynep hep yasta âlem

Alemdar Abbas’ın kolları kalem

Takdir-i ezelde böyleydi ilam

Fırat suyu kan ağlıyor baksana

Ümmügülsüm, Zeynep çekerler te’sif

Kerbela çölleri İmam’a nasib

Siması peygamber, cemali Yusuf

Al’Ekber’in Leylasına baksana

Çok cefaya mâlik Zeyneb-i Sâni

Müseyb Gazi ala onlardan hayfı

Hür Şehid de Kerbela’nın kurbanı

Haymegâh’ın ateşine baksana

ESİRİ gûş eyle bu dünya cefa

Bunca kahramanlar sürmedi sefa

Ağalar ağası ey Necef Şaha

Harabada Sâkine’ye baksana

Büyük Ozan Pir Sultan Abdal’a ait mersiyeler de şöyle:

Türbesin üstünü nakış eylediler

Aşık olan canı şaz eylediler

Seni dört köşeye baş eylediler

Gel dinim imanım İmam Hüseyin

Akan sular gibi akasım gelmez

Şehrine girersem çıkasım gelmez

Yezid’in yüzüne bakasım gelmez

Gel dinim imanım İmam Hüseyi

16

Senin abdalların yanar yakılır

Katarımız Oniki İmama katılır

Bunda Yezitlere lanet okunur

Gel dinim imanım İmam Hüseyin

İmam Hüseyin’in yolları bağlı

Aşık olanların ciğeri dağlı

Hazreti Ali’nin sevgili oğlu

Gel dinim imanım İmam Hüseyin

Senin aşıkların semaın tutar

Kadir gecelerişem’alar yanar

Mezhebim İmam Cafer’e uyar

Gel dinim imanım İmam Hüseyin

* * * * *

Dedesi Hüseyin’i verdi hocaya

Elif be demeden çıktı heceye

Günde bir kafir kırardı geceye

Su içmeyip şehid olan Hüseyin

Hüseyin’in de yapılıdır odası

Daim Haktan gelir onun gıdası

Dal boyunca nazar kılmış dedesi

Su içmeyip şehid olan Hüseyin

Hüseyin’i de götürdüler asmaya

Yezidler ulaştı başın kesmeye

Ali oğlu değil ki mürvet basmaya

Su içmeyip şehid olan Hüseyin

Pir Sultan Abdalım ellerim bağlı

Yezidin elinden ciğerim dağlı

Muhammed torunu Ali’nin oğlu

Su içmeyip şehid olan Hüseyin

Şah Hatayi ise Hz. Hüseyin’e şöyle sesleniyor:

Evvel baştan Muhammede salevat

Kalk gönül gidelim Hüseyne doğru

Ecel gelmiş pervaneler dönmeye

Kalk gönül gidelim Hüseyne doğru

17

Hasan’la Hüseyin, Ali’nin oğlu

Şehidler yoluna giderler doğru

İmam Zeynel, İmam Hüseyin oğlu

Kalk gönül gidelim Hüseyne doğru

Muhammed Bakır’ın aldık keremin

Caferi Sadık’ın sürelim demin

Musa Kâzım alsın gönlümüz gamın

Kalk gönül gidelim Hüseyne doğru

İmam Rıza’dan ola inayet

Taki’den, Naki’den ere hidayet

Hasan-ül Askeri Şah-ı Velayet

Kalk gönül gidelim Hüseyne doğru

ŞAH HATAYİ’m der beri gel aman

Müminin kalbinden çıkmasın iman

Ahiri zamanda Mehdi-i Zaman

Kalk gönül gidelim Hüseyne doğru

KAYNAKLAR

·          Aczi, Remzi : Yeni Gülzar-ı Haseneyn Vaka-i Kerbela, İstanbul, 1955.

·          Ahmet Cevdet Paşa : Kısas-ı Enbiya ve Tevarih-i Hülefa, c. 1.

·          Arnold, T. W. : "Halife", İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, c. V/I, s.150.

·          Ateş, Ahmed : "Hüseyin" md., İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, c. V/I, s. 636.

·          Balyuzi, H. M. : Hz. Muhammed ve İslam Devri, İstanbul, 1996.

·          Brockelmann, Carl : İslam Ulusları ve Devletleri Tarihi, Ankara, 1992.

·          Buhl, Fr. : "Sıffin", İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, c. X, s. 553.

·          Çağatay, Neşet : "Ziyad b. Ebih", İSLAM ANSİKLOPEDİSİ c. XIII, s. 617.

·          Fığlalı, Ethem Ruhi : Türkiyede Alevilik Bektaşilik, İstanbul, 1990.

·          Fuzuli : Saadete Ermişlerin Bahçesi, İstanbul Maarif Kitaphanesi.

·          Gölpınarlı, Abdülbaki : İslam Tarihi, İstanbul, 1975.

·          Gölpınarlı, Abdülbaki: Tarih Boyunca İslam Mezhepleri ve Şiilik, İstanbul, 1979.

·          Gölpınarlı, Abdülbaki: Oniki İmam, İstanbul, 1979.

·          Huart, Cl. : "Ali", İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, c. I, s. 307.

·          Huart, Cl.      : "Eşter" md., İSLAM ANSİKLOPEDİSİ

·          Karahan, Abdülkadir : Fuzuli (Muhiti, Hayatı ve Şahsiyeti), İstanbul, 1996.

·          Karahan, Abdülkadir : Anadolu Türk Edebiyatında Maktel-i  Hüseyinler, İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi mezuniyet Travayı, 1939.

·          Katip Çelebi : Mizanü’l-Hak Fi İhtiyari’l-Ahak, Ankara, MEB Yayınları,

·          Kennedy, H. : The Prophet and the Age of Caliphates, London, 1986.

·          Lammens, H. : "Muaviye", İSLAM ANSİKLOPEDİSİ c. VIII, s. 438.

·          Lammens, H. : "Büsr", İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, c. II, s. 841.

18

·          Mevdudi : Hilafet ve Saltanat, İstanbul, 1972.

·          Noyan, Bedri : Bektaşilik-Alevilik Nedir?, Ankara, 1985.

·          Özgürel, Nihad : İslamın Belası Yezid, İzmir, Moripek matbaası, 1958.

·          Reckendorf, H. : "Ammar" md., İSLAM ANSİKLOPEDİSİ c. I.

·          Sertoğlu, Murat : Kerbela, İstanbul, İtimat Kitabevi, 1983.

·          Üner, Ragıp : "Kerbelâ Vak’asına Dair", HAYAT TARİH MECMUASI, sayı: 9, Eylül 1974, ss. 74-78.

·          Vida, G. Levi Della : "Osman", İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, c. IX, s. 427-431.

·          Vida, G. Levi Della : "Emeviler", İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, c. IV, s. 242.

·          Wellhausen, J. : İslamiyetin İlk Devrinde Dini-Siyasi Muhalefet Partileri, Ankara, 1989.

·          Weir, T.H. : "Diyet", md.,  İSLAM ANSİKLOPEDİSİ c. III, s. 626.

·          YAMAN, Ali : "Muaviye Oğlu Yezid’e Dair I", CEM, sayı: 40, Eylül 1994, ss. 42-44. (Bu makalenin devamı için bk. CEM, sayı: 41, ss. 42-44; CEM, sayı: 42, ss. 46-48.)

·          Yaman, Mehmet: "Kerbela ve Sonrası", CEM, sayı: 50, Temmuz 1995, ss. 20-22.

·          Yaman, Mehmet : Alevilik,İnanç-Edeb-Erkân, İstanbul, 1993.

·          Yıldız, Hakkı Dursun : "Yezid b. Muaviye" md., İSLAM ANSİKLOPEDİSİ c. XIII, s. 413.

………………………………………………………………………..

ONİKİ İMAMLAR

CÜMLEMİZİ

KATARINDAN

DİDARINDAN

AYIRMASIN.

GERÇEĞE HÜ.

………………………………………………………………………..

19

——————————————————————————–

[1] Yeditepe Üniversitesi Antropoloji Bölümü Misafir Öğretim Üyesi

FARKLI İNANÇ ve KÜLTÜRLERDE Nevruz Bayramı
„Nevruz”, „Newroz” veya „Roz-i nau” kelimesinin Türkçe karşılığı „yeni gün” demektir. (Farsça ve Kürtçe’de new/nau „yeni”; ruz/ roz „gün” demektir).
Güneşin koç burcuna girdiği 21 Mart’a rastlayan Nevruz, ilkbaharla birlikte, yeni bir hayatın, canlılığın, bereketin ve bolluğun başlangıcını simgeler. Hiristiyanlıktaki Osterfest (Paskalya Bayramı) ile çok yakın benzerlikleri olan 21 Mart Nevruz Bayramı, yeniden dirilmenin, canlanmanın ve yenilenmenin bir ifadesidir.[1]

21 Mart, baharın başlangıcıdır. Güneşin Koç burcuna girdiği 21 Mart nevruz günü gündüz ve gece eşittir. Nevruz bu anlamda eşitliğin de bir ifadesidir. “Nevruz gibi eşit ve adil ol!” deyimi burdan gelmektedir. Yılın eşit olan günlerinden biri de güneşin Terazi burcuna girdiği ve sonbahrın başlagıcı olan 23 Eylül’dür. Gündüzün en uzun olduğu 21 Haziran günü yazın, gündüzün en kısa olduğu 21 Aralık ise kış mevsiminin başlangıcıdır.[2] Bu günlerde doğa kültünden ve eski halk inançlarından kalma “yıldönümü” veya “gündönümü” dediğimiz, coğrafyaya, inanç ve kültürlere göre değişen ve farklı isimlerle adlan-dırılan çeşitli bayramlar kutlanılmaktadır.

Tabiat kültüne dayanan Nevruz, birçok eski takvimlerde, özellikle Celâli, İlhâni ve günümüzde İranlıların kullandığı Şemsi takvimlerinde yılbaşı olarak kabul edilmiş ve halen İranlılar, İslâmiyet’ten önceki inançları olan Zerdüştlük’ ten kalma, Ferverdin ayının (Bahar mevsiminin ilk ayı) ilk günü olan Nevruz’u yılbaşı olarak kutlarlar. Ferverdin ayının ilk gününe „Nevruz-ı âmme” denir. Bu ilk gün, İran’ın efsanevi dördüncü hükümdarı olan Cemşid (Cem) Şahın tahta geçtiği, âlemi nura boğduğu ve Cenab-ı Hakk’ın âlemi ve Âdemi halkettiği (yarattığı) gün olarak kutlanır. Ferverdin ayının 6. Gününe ise „Nevruz-ı hassa” denir. O gün, Cemşid, devletin yönetiminde olan tüm adamları yanına çağırtıp, sorgudan geçirir; kendisi hakkındaki şikâyetleri de dinler, suçlu görü-nürse, o da diğerleri gibi cezalandırılır. Böylece yönetimdeki aksaklıklar, hak-sızlıklar giderilmeye çalışılır.

„İran Hükümdarları ‘Nevruz’ ve ‘Mihrican’ günlerinde bütün efradın hazır bulundukları umumi büyük bir içtima akdederlerdi ve hûkümdar o gün bütün şikâyetleri dinlerdi. Eğer kendisi aleyhinde bir şikâyet vâki olmuşsa, onun hakkında bir hüküm itasını (yargılamayı) ruhanilerin en büyüğü olan onun ‘Mubed-i Mubedan’a (Zerdüşt din adamlarına) havale eder ve kendi hakkında müsamahakâr davranmayıp adaletten ayrılmamasını tenbih eylerdi. O vakit münadi (tellal), hükümdar hakkında kimlerin şikâyeti varsa bir tarafa ayrıl-mamalarını söylerdi. Hükümdar tekrar Mubed’e tevcih-i hitapla: ‘Allah indinde hükümdarlar tarafından irtikâp edilen (işlenen) günahlar kadar büyük günah olamıyacağını, hükümdarların, tebaasının (halkın) iyiliğine çalışmakla mükellef olduğunu, eğer hükümdarlar adaletsizlik ederlerse, askerlerin de Allah’ı unuta-rak adaletsizliğe koyulacaklarını, o zaman memleket ve hükümdar ailesi üzerine Allah’ın gazabı davet edileceğini, binaenaleyh bu husuta asla adaletten ayrılmamak vazifesinin şimdi Mubed-i Mubedan’a teveccüh ettiğini (verildiğini) söylerdi… Alelâde zamanlarda (âdet olduğu üzere) hükümdara en yakın ve en nüfuz sahibi olanlar, bu toplantı gününde en uzak ve en nüfuzsuz kalırlardı…”[3] Nevruz günü halkın istekleri ve ihtiyaçları yerine getirilir, sorunları ve sıkıntıları giderilmeye çalışılır; küskünler barıştırılılır; suçlular ve hapis yatanlar affedilirdi. Daha açıkçası, yeni yılla birlikte, yeni bir yaşam başlardı.

İranlılar tarafından aynı şekilde kutlanan ikinci büyük bayram da, güz mevsi-mine denk gelen (21 Eylül-21 Ekim) Mihrican veya Mihrigân bayramıdır. Nevruz bayramından iki hafta önce yapılan bayrama, (İran takviminin son ayı olan Esfend’ten) „Esfendan” bayramı denir. Ayrıca „Çarşamba suri” dedikleri yılın son çarşamba günü, güneşin batışından sonra, toplanan kuru dikenler ve çalılardan ateş yakılır. Ateşin üzerinde atlayanlar, „sarılığım sana, kırmızılığın bana!” (zerdiye men ez to, surhğiye to ez men) diye tekerlemeler okurlar. Ayrıca o gün „Çarşamba suri acili” dedikleri kuru yemişlerden oluşan bir lokma dağıtılıp yenilir. Nevruz günü, „Nevruziye” denilen bir çeşit macun veya tatlı yapılır. Osmanlılarda da âdet olan Nevruziye tatlısı „heftsin”, ilk harfi „sin” olan yedi maddeden (somak, sebze, sümbül, semek, sirke, sir, senced’ten) yapılırdı. Söylentiye göre bu tatlı, ilk dönemlerde, Cemşid zamanında, „Ş” harfiyle başlayan yedi maddeden yapılıyormuş. O zaman „Ş” harfiyle başlayan Şarap’ta kullanılıyormuş. Daha sonraki dönemlerde (İslâmiyet’e geçişten sonra) içki yasaklanınca, „Ş” harfi de „S” harfine çevrilip, o zaman „S” harfiyle başlayan maddeler kullanılmış. Kırk bir türlü baharat ve koyuca şerbetle yapılan macun çeşidine ise „semenu” denir.

Osmanlı devrinde Nevruz bayramıyla ilgili özel törenler düzenlenirdi. „.. Güneşin Koç burcuna girdiği anda „nevruziye” denilen bir mâcun veya tatlı yemek âdet olmuştur. Sarayda hekimbaşı, misk, anber, türlü baharat ve kokulu otlar ilavesi ile hazırladığı macunu porselenden yapılmış kapaklı kaseler içinde padişaha akşamdan takdim eder ve kendisine hil’at (kaftan) giydirilirdi. Nevruziye, kadın efendilere, sultanlara ve mühim şahsiyetlere de verilir ve bu macundan yemenin, kuvvet ve şifa verici bir tesiri olduğuna inanılırdı. Osmanlıların son zamanına kadar nevruz ananesinin devam ettiği ve saray eczahanesinde tertip olunan nevruziyelerin mevki sahiplerine gönderildiği, hal-kın da bu âdete uyarak, nevruzda hiç olmazsa tatlı yediği bilinmektedir. Nevruz münasebeti ile sadrazam padişaha donanmış atlar, murassa (değerli taşlarla döşenmiş) silahlar ve pahalı kumaşlar bibi hediyeler verir, bunlara „nevruziye pişkeşi” (armağanı) denilirdi. Nevruzda divan edebiyatı şairlerinin câize (armağan, bahşiş) almak için, büyüklere kaside (övgü şiirleri) sunduklarını da kaydetmek lâzımdır.”[4] Osmanlı saray çevresinde sürdürlen bu kutlamalar daha çok eski İran/Pers geleneklerine dayanır. „Eski Iran edebiyatında, özellikle Persler zamanında nevruz dolayısıyle sultanlara, şahlara kaside sunmak, yeni yılı kutlamak bir gelenek niteliği taşırdı. Zamanla bu gelenek birçok müslüman ülkesinde de benimsendi.” [5]

Eskide Nevruz günü, komşulara, yakın dostlara nevruziyeler ikram etmek, hatta nevruz gününün anlamını ifade eden tebrik kartları (tebriknâme-i nevruz) göndermek; ayrıca nevruz günü nevruziyeler yiyerek ağızları tatlandırmak, yaygın bir gelenekti. „Bilhassa İstanbul’ da Nevruz’a çok önem verilir, törenlerle kutlanır ve Nevruz günü, bir sevgili gibi beklenirdi.
Gerek zengin, gerek orta halli, gerekse fakir aileler arasında ‘Nevruz-i Sultani’yi kutlamayanlar hemen hemen yok gibiydi. Daha Mart ayının ilk dokuzunda nevruz hazırlıkları başlar, evlerde temizlik yapılır, tahtalar gıcır gıcır ovulur, tozlar alınır, camlar silinirdi. Nevruziyeler için de kristal taklidi kapaklı kâseler, surahiler, bardaklar dolaplardan (büfelerden) çıkarılır; eskileri kırılmış ise, yenileri alınırdı.

Nevruz’un gelişi, geceye tesadüf ederse o vakite kadar uyumamaya çalı-şılırdı. Tam saatinde Nevruziye yenilirdi. Uyuyanlar olursa uyandırılırdı. Bütün ev halkı, neşeli, şenü şâtır, memnun ve bahtiyar yeni yılı kutlardı. Yine o yıllarda yüksek tabakaya mensup kişilerin konaklarına, dairelerine, bildik eczahane-lerden zimbaki canfes örtülere, renkli kâğıtlara sarılı tepsiler içinde, cicili bicili kâselere konulmuş ‘Nevruziye’ler gönderilirdi. Kâselerin üstüne yapıştırılan armut biçimindeki etiketlere bu leziz taamin (lezzetli yemeğin) hangi saatin hangi dakikasında yenilmesi gerektiği de yazılırdı. Ellerinde böyle birer rehber olmayanlar Müneccimbaşı takvimine[6] baş vururlardı (Müneccimbaşı Takvimi, eski devrin bir nevi almak’ı[7] idi. Taş basması olarak basılır ve satılırdı. Takvim, ufak çapta ve cepte taşınır şekildeydi. Bu takvimde her türlü takvimi bilgiler yazılı bulunurdu).

O devirlerde, halk arasında Nevruziye hakkında sarsılmaz bir inanç vardı. Bu inanca göre Nevruziye, bazı hastalıkların en birinci ve en etkili bir ilacı idi. Örneğin: Nevruz sabahı aç karnına alınacak bir kaşık Nevruziye, körlükten kötürümlüğe; ısıtmadan romatizmaya kadar birebir gelen bir ilâçtı. Hatta kısır-lığın, cinsi iktidarsızlığın (ananetin) yegane sağaltıcı (tedavi edici) bir ilacıydı…”[8]

Görkemli törenlerle kutlanan Newroz (Nevruz) bayramının Kürtler’ de de önemli bir yeri vardır. Bu olayı, kurtuluş günü olarak Dehak (Dahhâk)[9] efsanesine dayandıran görüşler olduğu gibi, bunu Kürtlerin ve İranlıların İslâmiyetten önceki inançlarına (Zerdüştlüğe) dayandıran görüşler de vardır.

Kürd yazarılarından Kurdiye Bitlisi (Halil Hayali)’nin, ilk sayısı 7.11.1918’de İstanbul’da Kürdçe ve Türkçe olarak yayınlanan ve Kürdistan Teali Cemiyeti (Kürdistan Gelişme Derneği)’nin resmi olmayan yayın organı olan ve daha sonra kurulan Teşkilât-ı İctimayie Cemiyeti (Sosyal Örgüt Derneğin)’nin yayın organı olarak günlük gazeteye dönüşen „Jin” (Hayat) dergisinde, Dehak efsa-nesi ili ilgili yazdığı yazıda, „Kürd halkının ulusal bayramı” olarak tanımladığı Kawe ihtilalinin tarihi 31 Ağustos olarak verilmektedir.

Bitilisi, Dehak efsanesini şöyle özetler: „Dehak adlı bir Arap fatihi var. İran’ı istilâ eden bu zalim, iki omuzundaki yılanları beslemek için her gün dört kişinin beynini çıkartıyor. Bu işin görevlisi, millettaşlarının verdikleri kayıpları bir ölçüde azaltmak için, günde iki kişinin beyni yerine iki koyunun beynini koyuyor ve kurtardığı iki çaresizi çevredeki dağlara kaçırıyor. Dağlara sığınan bu adamlar çoğalıyorlar. İşte bunlardan Kürd ulusu meydana geliyor.

Efsanenin geriye kalan bölümüne gelince; bir gün Demirci Kawe (Gâve)’nin iki çocuğunu birden kaldırıyorlar. Bunu haber alan baba, meşin önlüğünü bir (…) bayrak yapıyor, bağıra çağıra sokakları dolaşıyor. Sonunda taşan ulusal kin ve nefretin karşısında zulüm ve keyfi yönetim layık olduğu cezayı buluyor; Dehak öldürülüyor, Feridun tahta çıkarılıyor ve ulus kurtuluyor.
Bir Kürd tarafından yazılan ve zamanına göre iyi bir Kürd tarihi olan „Şerefname”, Kürdlerin milliyet kökeni konusunda anlattığı söylentiler arasında bu efsaneyi önemle kaydediyor…”
Bitlisi, Dehak efsanesini böylece özetledikten sonra, olayın tarihi hakkındaki görüşlerini ise şöyle açıklar: „İşgalcileri ülkeden kovup çıkarmaya çalışmakla vatanın kurtuluşunu göçe tercih eden diğer kısımlar, gerçekten ulusal galeyana bayrakta olan Demirci Kawe’nin yönettiği savaş hareketleri ile umduklarına kavuşmuşlar ve yurtlarını bağımsızlığa kavuşturmuşlardır. Her millet, tarihinde bu gibi büyük olaylara kaynaklık eden günleri özel gün kabul eder ve tantanalı törenlerle kutlar. Gerçekten, Kürdlerce de, yılın 31 Ağustos’una rastlayan Kurtuluş Günü, layık olduğu önemle kabul edilmiş ve her yıl Ağustosun otuzbirinde Demawen’de ulusal Kurutuluş adına bayram yapılmıştır…”[10]

Jin Dergisi de, baharın ve yeni yılın başlangıcı olan 21 Mart Newroz bayramını, İranlılar gibi, „Sersal” (Yılbaşı) ve „sosyal gün”, Kawe ihtilalini ise ulusal bayram olarak kabul etmiştir.

Ahmed-i Hani de Mem u Zin’de, Newroz’dan sözetmiş ve onu Sersal (yılbaşı) olarak göstermiştir:
Dewra felekê ji bextê fîrûz
Dîsan ku numa ji nû ve Newrûz
Mebnî li wî adetê mubarek
Şehrî û sipahîyan bi carek
Bajêr û kelat û xanî berdan
Teşbîhê bi nijdîyan û cerdan
Sef sef dimeşîne kûh û deştan
Ref ref dixuşîne seyr û geştan
(Feleğin dönüşü mavi talihten
gösterince Newroz’u yeniden
o kutlu geleneğe göre
tüm kentliler, varıncaya dek askerlere,
terketti kenti, kaleleri, evleri
andırarark avcıları ve talancıları
Saf saf tepelere ve ovalara yürüdüler
Öbek öbek gezmeye, seyretmeye döküldüler).
Sersalî û bakir û ruwalan
Sedsalî-w ciwan û pîr û kalan
Sersal-i li resam û rahê ma’hûd
Gêrane diçû meqamê mehmûd
(Yılbaşına katılan bakireler, delikanlılar
gençler, yüzüne varmiş erkek ve kocakarılar
geleneksel yol ve yöntemle yılbaşını
kutladılar, göklere dek yükselterek seslerini.” [11]

Eski Med, Asur, Babil kültürlerinden etkilenen Zerdüşt takvimine göre Newroz, yeni yılın, yeni bir yaşamın başlangıcıdır. Newroz, aynı zamanda kötü-lüklerden, kötü ruhlardan, kötü yönetimlerden, hastalıklardan, baskı ve zulüm-lerden kurtuluşun günüdür.

Newroz’un altıncı günü Zerdüşt’ün (Zerdüşt öğretisinin kurucusu, M.Ö. 599-521) doğum günü olarak ta kutlanırdı; Avesta’dan (kutsal kitaptan) dualar okunurdu. Ahura Mazda’ya (Zerdüştçülükte iyi ruhları simgeleyen Bilge Tanrı’ya) övgüler dizilirdi. Ölümün, hastalıkların, soğuğun ve karanlığın yaratıcısı Ahriman’ın kötülüklerinden kurtulmak için dualar edilirdi; ateşler yakılıp, lokmalar (kutsal yiyecek ve içecekler) dağıtılırdı. Ateş, toprak ve su Zerdüşt inancında kutsaldı. Ateş, güneşin, aydınlığın, sıcaklığın, iyiliğin ve erdemin bir simgesidir; insanları karanlıktan, soğuktan, hastalıktan ve kötü ruhlardan korurdu. Anadolu’nun halen bir çok yörelerinde, özelikle de Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da güneşin, ayın ve bunların yeryüzündeki simgesi olan ateşin ve ocağın kutsallığı, daha çok bu geleneklerden kaynaklansa gerektir.

Türklerin, Türkmenlerin İslâmiyetten önceki inançları olan Şama-nizm’de de ateş, ocak, bazı hayvan ve ağaç türleri kutsaldı. Bu inanış-ların ve âdetlerin bir kısmı Anadolu ve Balkanlardaki, özellikle Alevi Türkler/Türkmenler tarafından halen sürdürülmektedir. Yunanistan Türklerinden araştırmacı Abdurrahim Dede, II. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirilerinde konuyu şöyle açıklar:

„Şamanizme göre dağlar, göller, ırmaklar (Yer-Su) hep canlı nesnelerdir. Ötüken ormanlarının Gök Türkler ve Uygurlar devrinde bütün Türklerce mukaddes sayıldığını biliyoruz. V. Gordlevski de Karakoyunlu Alevi Türkmen-ler’de orman kültünü tespit etmiştir…[12] Orman kültünden mâda bazı ağaçların ve bilhassa kayın ağacının (ve ardıcın) Şamanistlerce kutsal olduğu bilin-mektedir. Abdülkadir İnan’ın tespitlerine göre kayın ağacı koruyucu ve merhametli Ana Tanrı Umay ile beraber Ülgen tarafından yere indirilmiştir. Kaç Şamanı da kayın ağacına kurban sunarak şöyle hitap edermiş:

Altın yapraklı mübarek kayın, sekiz gölgeli mukaddes kayın, dokuz

köklü, altın yapraklı bay kayın! Ey mübarek kayın ağacı, sana kara

yanaklı ak kuzu kurban ediyorum.
(Anadolu’da ziyaret edilen, kurbanlar adanan, dilekler sunulan, renkli iplikler bağlanan yüksek tepelerdeki ulu ardıçlar, ziyaretler de bundan farklı değildir)… Altay Şamanları da tapınma sıralarında Gök Tanrı Ülgen’e şöyle yakarırlar:
Otuz dişli ateş anam, karanlık gecelerde bizi (kötü ruhlardan) koru-

yorsun. Ulusun koruyucusu, sürülerimizin bekçisisin. Ülger yıldızı

arkadaşın bir (Tanrı) dan fermanlısın. Üç köşeli taş ocak, alevli yanan al

ateşim! Ey Abakan dağının payı, ey ay ve güneşin parçası olan ateş!

Bereket ver, kısmetimiz bol olsun!.’
Dağ için söylenen bir Şaman duası ise şöyle:
Ey pulat dağ!.. Güneş senin her yanını çeviremez

Ay; ey altın dağ!.. Senin her yanını kuşatamaz

Abakan uruğunun (kavminin) örtüsü (hâmisi)

Kutlu kurban isteyen yüce Dağım!..

Büyüklerimiz, atalarımız yere baş koyup sana tapmışlardır.

Bir küçük alkışını (keremini) vermez misin?

Bitmeyen, tükenmeyen kısmetimizi yaratıver.

Ülüşümüz, elle tutulsun;

Ey kutlu beşiği yaratan!..

Sürü davarlarına bolluk ver

Arıg yurduma geçim ver.

Ey kutlu ulu Dağ, yüce Kara-Kaya!..[13] Şamanizmdeki ateş, dağ, su ve ocak kültünün kalıntılarını Batı Trakya Türklerinin inanış ve âdetlerinde de görmek mümkündür. Onlara göre ateşe tükürmek günahtır. Çünkü ateş nurdur. Cigara ile ayak yoluna gidilmez. Hatta cigara tiryakileri helâda da cigara içebilmek için kendilerine uzun ağızlıklar yaptırarak, cigaranın ateşini helânın dışında tutmaktadırlar. Ateşte soğan kapçığı yakılmaz. Ateş söndükten sonra sacağıda kıvılcım kalmışsa o eve paranın gireceğine inanılır. Hamur, süt ve yoğurt, geceleri konu komşuya verilmez. Ancak vermek gerekirse bunların içine mutlaka kızgın bir kor atılır. Ateşın onları bu şekilde kötü cinlerden koruyacağına inanılır. Lohusa kadının helâya tek başına gitmesine izin verilmez. Gitmesi gerekirse elinde ateşle gitmesi gerekir. Ateşin lohusa kadını koruduğuna inanılır…
Ateş ve ocak kültü ile ilgili çok orijinal olduğuna inandığımız bir âdeti İskeçe’nin Demircik köyünden 65 yaşındaki Abdulla Dede’den dinleyelim: ‘Köyümüzde eski bir âdet var.. Aşağı yukarı her sene «Canlı Ateş» denilen şeyi yakmaktadırlar. Bu, etrafta hastalık işitildiği zaman, hastalık önlensin diye yapılır (köyün ortasında iki kütük ardıç dikilirek bir ateş yakılır)… Canlı ateşten tutuşturdukları ocaktaki ateşi hiç söndürmezler. Bütün sene öteki canlı ateşe kadar. Çünkü o ateş mübarektir; hastalığın eve girmesini önler… Köyün âdetlerinden biri de şu: Mesela bir akşam bir kimsenin ineği gelmezse veyahutta keçisi, veyahut eşeği, bir hayvanı gelmezse bizim köylüler alıyor bir tas, ocaktan da bir kor alıyorlar ve maşa ilen «haydi hay hoy… hay hoy… haydi… » diyerek taslan o kızgın koru kapatıyor ve kapadıktan sonra alıyorlar bir makas ağzını iplen bağlıyorlar, dışarıda kalan hayvanı yemesinler diye. O bağlı makası tasın üstüne koyuyorlar… Böyle yapıldı mı kurt falan, canavar yiyemezmiş kırda kalan hayvanı. Sabahleyin açıyorlar tası. O zaman bakıyorlar, kapattıkları kor kömür olmuşsa canavarlar hayvanı yememiş demek… Ama kor kömür kül olmuşsa, yanmışsa, o zaman canavarlar hayvanı yemişler demekir…’ Nazar kapmalara karşı Türkiye’de genellikle kurşun dökülür. Batı Trakya’da ise nazara karşı kor atılır. Ateş burada da nazara karşı bir güç olarak kendisini gösterir…”[14] Azeriler, Kırgızlar, Tacikler, Özbekler, Çuvaşlar, Tatarlar ve daha birçok halklar tarafından kutlanan Nevruz bayramına, Tatarlar „Narduğan”, Tacikler „Gül Gardon”, „Bay Şeşek” veya „Gül Navrız”, Buryatlar „Sagan Sara”, Cuvaşlar „Noris Oyahe” derler.
Tahatacı Alevilerde, eski (Rumi) takvime göre Mart’ın dokuzu (miladi, 21-22 Mart), Sultan Nevruz’dur. O günün sabahı erken kalkılır. Soğan kabuğu ile sarı renkli, Gangılız (kan kızıl) çiçekleri ile al renkli yumurtalar kaynatılır. Her ev kendi çocuklarına bunlardan muhakkak ikişer üçer tane verir. Ayrıca Nevruz günü, hazırladıkları çeşitli yiyecek maddeleriyle yakınlarının mezarlarını ziyaret edip, onları rahmetle anarlar.
Alevi-Bektaşiler, 21 Mart Nevruz bayramını, Hz. Ali’nin doğum günü olarak kutlarlar. Bugüne verilen önem birkaç noktaya dayanır:
1) Hazreti Ali’nin doğum günü olması.
2) Hz. Ali’nin, Hz. Muhammed’in kızı Fatıma ile evliliğinin bugüne rastlan-ması.
3) Hz. Ali’nin, Peygamber tarafından Gadirhum’da halife olarak ilân edildiği, diğer bazı kaynaklara göre, Hz. Muhammed’e nübüvvetliğin (peygamber-liğin), Hz. Ali’ye velayetliğin verildiği gün olması.
4) Güneşin Hamel (Koç) burcuna girmesi.
5) Eski Türk/Türkmen boylarının kışın sığındıkları yerlerden obaya çıktıkları

ve yeni hayata kavuştukları gün olması.[15] Alevi-Bektaşi şairlerinin Nevruz konusunda yazmış oldukları şiirlere, „Nevruziye” denir. İşte, günün anlamını ve önemini açıklayan Nevruziye-lerden bir kaç örnek:
Nübüvvet izharı bugünde oldu
Cenab-ı Ali de bugünde doğdu
Kainat bügünde nur ile doldu
Bugün Nevruz oldu eyyam bizimdir
Sevinelim canlar bayram bizimdir.
– Hüseyin Hüsni Erdikut –
Yine devreyledi deverân-ı âlem
Eyledi tecelli Nevruz-ı Sultan
Eyyâm-ı sürurdur, hüzün değildir
Mübârektir beli Nevruz-ı Sultan
Bugünkü gün oldu ol Şah-ı Merdan
Batn-ı Fâtıma’dan gün gibi ıyan
Harem-i Kâ’be’den oldu nümayan
Ziyâ verip Ali Nevruz-ı Sultan.
– Fevzi –
Her yerde tâ Nevruz ola, gül bustan efruz ola
Nevruz tek firuz ola eyyâm-ı Şah-ı Evliya.
(Her yerde Nevruz ola, gül bahçeleri parlaya
Veliler Şahı (Ali’nin) günleri, Nevruz gibi kutlu ola).
– Fuzuli –
Pir Sultan’ın eydür, erenler cemde
Akar çeşmim yaşı her dem bu demde
Muhabbet ateşi yanar sinemde
Himmeti erince Nevruz Sultan’ın.
(Bk. Alevi-Bektaşi Edebiyatında Nevruziyeler, 3. Cild, s. 1089-1093)
Alevi-Bektaşiler arasında Hz. Ali’nin doğum günü olarak kutlanan Nevruz günü, kimi bölgelerde Aynicemler kurulur, semahlar dönülür, gülbanglar çekilir; günün anlamı ve önemiyle ilgili nefesler (Nevruziyeler), Duazı İmamlar ve Nad-ı Ali okunur. Kimi bölgelerde „Güneşin Koç Burcuna girdiği saatten önce meydanda toplanırlar. Baba, Oniki İmâm’a salavatı ihtivâ eden ve «Salavât-Nâme» denen salâvatı Nad-ı Ali’yi okur; sonra sâkıylik eden kişi, içinde lohusa şerbeti ezilmiş sütü, babadan itibâren kıdem sırasıyla herkese sunar; sürahiden kadehe koyup sunarken, «Yâ Muhav-vil’el-hâli ve’l-ahvâl» yâni «Ey yılı, zamanı ve hâlleri evirip çeviren Tanrı» der; kendisine süt sunulan kişi, sütü içtikten sonra o ve herkesle beraberce «Havvil hâlenâ ilâ ahsen’il-hâl » yâni «Bizim hâlimizi en güzel hâle çevir» der. Sonunda kendisi de içer ve Baba gülbang çeker; bayramlaşılır.
Mevlevilerin Şems kolu denen ve Ehl-i Beyt taraftarı olanlarında da Nevruz, bayramdır, aynı âyin icra edilir. Yalnız, fazla olarak «Heft-Selâm» (Selâm-esenlik) sözüyle başlayan yedi âyet de İmam Hüseyn’in toprağıyla bir kâğıda yazılmış ve süt kabına konmuştur.
İmâmiyye’de ise Nevruz, Gadiruhum gününe (Hz. Muhammed’in veda hacı dönüşünde, Mekke ile Medine arasında Gadirhum denilen yerde, «Ben kimim mevlâsı, yani velisi isem, Ali de onun mevlasıdır» diyerek, Hz. Ali’yi halife ilân ettiği güne; Hicri takvime göre Mart ay’ının sekizine, bayramın ise Mart ay’ının dokuzuna, Milâdi takvime göre, 20-21 Mart’a) rastlaması dolayısiyle bayramdır. Nevruz sofrası yapılır; sofrada Heft-Sin, yâni Sin harfiyle başlayan yedi şey (Sünbül, Sirke, Sumak, Senced, Sir, Sebze, Semnu) bulunur ve yukarıdaki duâ yılın günleri sayısınca, üçyüz altmış altı kere okunur. Bu duânın başına, «Ey geceyi, gündüzü tedbir ve tasarruf eden, ey kalbleri ve gözleri çeviren» sözleri de ilâve edilir…”[16] Balkanlardaki Aleviler-Bektaşiler arasında yaygın olan Nevruz bayramı, Kırklareli bölgesinde bir bahar eğlencesine dönüşür; Hırisitiyanlık’taki „Ostern” bayramında (Paskalya yortusunda)[17] olduğu gibi bereketin simgesi olan yumurtalar boyanır; özel Nevruz yemeği olan „ekşi aş” yenir; Alevi köylerinde ortak kurbanlar kesilir; köylü masrafa ortak olur. Buna „çomat” denir.[18] Deliorman ve Dobruca yöresindeki Aleviler, Nevruz bayramını “Kırklar Bayramı” olarak kutlarlar. O gün cem yapılır, Kırklar semahı dönülür. Musahipli olan aileler 40, musahibi olmayan aileler ise 20 yumurta pişirirler; ayrıca Cebrail kurbanı olarak bir horoz veya tavuk keserler. Pişirilip ceme getirilen bu lokmalar eşit bir şekilde üleşilir ve birlikte yenilir.
Doğanın uyanışını simgeleyen Nevruz günü yöre insanları kırlara çıkıp eğlenirler; ulu cevizlere salıncak kurup, sağlık sağlamlık için sallanırlar. Nisan ayında ise köfür günleri başlar. Köfür günleri hayvan koşulmaz, süt kaynatıl-maz, yumurta pişirilmez, ele makas, iğne alınmaz, sıva yapılmaz. 5-6 Mayıs’ta ise Hıdırellez törenleri başlar. O gün ateş yakılır; ateşin üzerinde atlanır; delikanlı kızlar tarafından nişan çıkarılır, Kırat oyunu oynanır, hastalar ziyaret edilir, demir dövülür; demir maşa ile sağlık sağlamlık için nallanma işlemi yapılır. Kır atımı nallarım / çöl avında oynatırım / yüzbin asker gelmiş olsa/ Ben atıma çiğnetirim… türküleriyle sokakları dolaşıp insanları coşturan Kırat kafilesinin sundukları temsillerle, Hıdırellez günleri büyük bir sevinç ve coşkuyla kutlanır.[19] Silifke Tahtacıları, Nevruz bayramını, Hazreti Hüseyin’in doğum günü olarak kutlarlar. Malatya/Arguvan çevresindeki Aleviler Nevruz’da „Kış bitti Bayramı” yaparlar. Uğur getirsin diye taştan küçük evler yapılır, ateş yakılır, el ele tutuşarak ateşin etrafında dönülür.[20] Cem ayinleri ve çeşitli şenlikler düzenlenerek, yiyecek ve hediyeler sunularak kutlanan Nevruz törenlerinin önemli bir özelliği de, bu günde küskünlerin barış-tırılması, kırgınlıkların giderilmesi, düşkün ve yoksullara yardım edilmesidir. Anadolu’da, Nevruz’la, eski takvime göre „Mart dokuzu”yla ilgili birçok halk inançları, gelenek, töre ve âdetler vardır; ayrıca „Nevruz” adında birçok şahıs ve yer isimleri vardır: Sivas/Yıldızeli ilçesine bağlı „Nevruz Yayalsı” köyü; Yıldız-eli’nin Direkli bucağına bağlı „Nevruz” köyü; K.Maraş/Pazarcık/ Narlı Bucağın bağlı „Nevruzlu” köyü; Çanakkale/Yenice ilçesine bağlı Nevruz köyü vd.
Nevruz, köylere, şahıslara, tatlı çeşitlerine; „Nevruz-Hüseyni”, „Nevruz-Hicaz”, „Nevruz-Nevâ”, „Nevruz-Rehavi”, „Nevruz-i Sultani” gibi müzik makamlarına isim olur da, baharı müjdeleyen çiçeklere ve halk türkülerine isim olmaz mı?
Nevruz der ki, ben nazlıyım / Sarp kayalarda gizliyim

Mavi donlu gök yüzlüyüm / Benden alâ çiçek var mı?”

Nevruz nevruz bahara / Güller güller nahara / Bahçemizde gül olsun / Gül olsun, bülbül olsun!.. Dilekleriyle konuyu, Alevi-Bektaşi ozanlarından Şükrü Baba’nın şu Nevruziyesiyle bağlayalım:
Akşamlar aşk olsun bayram gecesi

Bu ayın nurudur Sultan-ı Nevruz
Fazl-ı şahım budur dilek gecesi
Ne mübarek gündür Sultan-ı Nevruz

Muhabbet şehrinin nurdan yapısı
Oniki İmam’dır cennet kapısı

Hakk’a secde eder kulun hepsi

Dilekler kabuldur Sultan-ı Nevruz
Bayram kutlu olsun açılmış güller
Konmuşlar meydana garip bülbüller
Esmai Hayder’i zikreder diller
Ne saadet bize Sultan-ı Nevruz

Sakii kevserdir ol Şah-ı Merdan
Sundular kevseri ol demde heman
Süreriz demleri yıkılsa cihan
Şad olur kalbimiz Sultan-ı Nevruz
Muhammed Mustafa Sultan-ı cihan
Ali’nin sırrını çün kıldı beyan
Hatice sırrından kamusu şâdân
Ruha safa verir Sultan-ı Nevruz

Ondört Mâsum-u Pâk sırrı sırrullah

Ayini cem içre nuru nurullah

Cümlenin muradın’ verici Allah

Bizi de şâd eder Sultan-ı Nevruz

Saadet hırkasını büründü Ali

Velâyet tacını vurundu Ali

Melek secde etti bilindi Ali

Nübüvvet sırrında Sultan-ı Nevruz

Şükrü Baba söyler, bu deme şükür

Nurunu, sırrını kıldı tefekkür

Muhammed Ali’dir dilinde zikir

Ne mürüvvet bize Sultan-ı Nevruz.

Dideler ruşen (gözler aydın) daha nice Nevruzlara!..

aliduran.g@web.de

(Bu makale, Ali Duran Gülçiçek’in Alevilik, Bektaşilik, Kızılbaşlık ve Onlara Yakın İnançlar adlı yapıtından alınmıştır. 2. Cild., İstanbul/Köln 2004, s. 819-833, 3. Cild, s. 1089-1093).
bİblİyografya:

ALPARSLAN, Kâzım: Nevruz-Toprak Bayramı, 21 Mart 1943, Uludağ, sayı: 56-57, Şubat-Mart

1943, s. 27-29.

ALPARSLAN, Kâzım:Toprak Bayramı Nevruz, Uludağ, sayı 76, Mart-Nisan 1946.

ATTAR Ali: Nowruz, das Frühlings- und Neujahrfest der iranischen Völker, in: Der Arabische

Almanach, Zeitschirft für orientalische Kultur, 7. Jahrgang, Berlin 1997.

AYDINOĞLU, Gülâli: Kars’ın Pırsak Köyünde Nevruz, T.F. A., sayı: 238 (1969).

AYTER Adli: Yenigazi Köyü’nde Düğün Adetleri, Nevruz Bayramı ve Yedilevi Töresi, Folklor

Halkbilim Dergisi, Cilt 4, Sayı: 36, Ağustos 1988, s. 27.

BARTHOLOMAE, Chr.: Zarathustras Leben und Lehre, Heidelberg 1920.

BULSARA, S. J.: The Religion of Zarathustra, Bombay 1938.

CREMERS, Wolfgang: Schamanistische Überbleibsel in der heutigen anatolischen Folklore,

in: Turcica, Tome II, Paris 1971: 50-58.

DEDE, Abdurrahim: Batı Trakya Türklerinde Eski Türk Dini Şamanizm’den Kalıntılar,

Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri, IV.Cilt, Gelenek, Görenek ve İnançlar,

Ankara 1982, s. 93-108.

DEMİRHAN, Ayşegül: Tıp tarihimizde Nevruziye, T.F.A., sayı: 321, Nisan 1976, s. 7615.

DÜNDAR, İsa: Kars’ın Dikme Köyünde Nevruz ve yılın ahiri, T.F.A. sayı: 343, Şubat 1978, s.

8230

EĞİTER, Adli: Kafkas Folklorundan Örnekler, Lezginka ve Nevruz, Hayat Tarih, yıl: 6, sayı:1,

Şubat 1970,s. 82-86.

Eickstedt, Egon von: İlk Çağlardan Günümüze Türkler, Kürtler, İranlılar, İstanbul 1993.

Eröz, Mehmet: Türkiye’de Alevilik ve Bektaşilik, İstanbul 1977.

GordlevskI, V.: Karakoyunlu (Azerbaycan’ı tetkık ve tetebbu cem. Ahbarı) Bâku 1927, nu. 4, s. 5-13)

HERTEL; Johannes: Die Zeit Zoroasters, Indo-Iranische Quellen und Forschungen I, Leipzig

1924.

HINZ, Walther: Zarathustra, Stuttgart 1961.

HUMBACH, H.: Die Gathas des Zarathustra I, II, Heidelberg 1959.

İNAN, Abdülkadir: Tarihte ve Bugün Şamanizm, Ankara 1954.

JİN, Kovara Kurdi-Tirki = Kürtçe-Türkçe Dergi, 1918-1919, Cild I, Arap harflerinden Latin

harflerine ve Kürdçe’den Türkçe’ye çeviren M. Emin Bozarslan, Uppsala-Sweden 1985.

Köprülü, M. Fuat: Nevruz’a Aid, Hayat Mecmuası, I. Cilt, Sayı: 18 (Mart 1927), s. 342-343.

Kurdİye Bİtlİsİ: Dehak efsanesi, Jin Haftalık Gazete, Sayı I, İstanbul 1918.

LAN-KENAU, H. von: Die Schamanen und das Schamanenwesen, in: Glubus, 1872: 278-283.

Levy, R.: Nawruz, Enzyklopädie des Islam, Band III, Leiden/Leipzig 1936, s. 959.

İslam Ansikolpedisi: 9. Cilt, İstanbul 1988, s. 234.

LOMMEL, Hermann: Die Religion Zarathustra nach dem Avesta dargestellt, Tübingen 1930.

Markwart, Jos.: Das Nauroz, seine Geschichte und seine Bedeutung, Dr. Modi Memorial

Volume, Papers on Indo-Iranian and Other Subjects, written by Several Scholars,

Bombay 1930, s. 710-723.

MEYDAN LAROUSSE, 9. C., İstanbul 1981, s. 311.

NALBANDOĞLU A.: Nevruz ve Nevruziyye, Tarih Hazinesi, Yıl: 1, Sayı: 8, Mart 1951, s. 367-

368, 414.

NOYAN Bedri: Şia’nın Bayramlarından Nevruz, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, II, Prof. Dr.

Harun Tolasa, Özel sayısı, İzmir 1983, s. 102-109.

Noyan Bedri: Nevruz, Nefes, yıl 1, sayı 5, Mart 1994, s. 20.-

OYTAN, M. Tevfik: Bektaşiliğin İçyüzü; Dibi, Köşesi, Yüzü ve Astarı Nedir?,

İstanbul 1970.

RADLOFF, W.: Proben der Volkslitteratur der türkischen Stämme Süd-Sibiriens,

Petersburg 1866, 1868, 1870; Aus Sibirien, Leipzig 1884
RESULZÂDE, M. Emin: Nevruz Bayramı, Azerbeycan, sayı: 12/24 (Mart 1954).

RUBEN, W.: Schamanismus im alten Indien, Leiden 1949.

PİROĞLU, Ali Lütfi: Deliorman’da Nevruz Kutlamaları ve Hıdırellez, Cem Dergi-

si, sayı 111 (Temmuz 2001), s. 25-28.

Sakaoğlu Necdet: Kırklareli’nde Gelenek Bolluğu, Kakava Bayramı, Tarih ve Toplum, cilt 23, sayı 137, Mayıs 1995, s. 34.

TURAN Ahmet: Türk Boylarında „Nevruz” Geleneği, Yeni Forum, cilt: 11, sayı: 251 (Nisan),

Ankara 1990, s. 80-81.

ÜlkütaşIr, M. Şakir:Çeşitli Halk Gelenek ve İnançları Üzerine Küçük Araştırmalar, Türk

Folkloru Araştırmaları Yıllığı 1976, Ankara 1977, s. 307.

ÜNLER Ali Nadi: Gaziantep’te Nevruza Ait İnanmalar, Başpınar, sayı: 13 (1940).

Yetİşen, Rıza: Naldöken Tahtacıları, Nevruz ve Hıdırellez, TFA, yıl 2, cilt 1, sayı 23 (Haziran),

İstanbul 1951, s. 365.

YURTSEVER, M. Vahap: Nevruz (Nevrez), Emel, sayı: 75 (Mart-Nisan 1973).

Yücel, Hasan Ali: Türk Edebiyatına Toplu Bir Bakış, İstanbul 1932.

WESENDONK, O.G. von: Das Wesen der Lehre des Zarathustra, Leipzig 1927.

WOLLF, Fritz: Avesta, Die Heiligen Bücher der Parsen, Straßburg 1910.

Zelyut Rıza: Nevruz Kavramının Boyutları, Nefes, Aylık Siyasi Kültürel Dergi, yıl 2, Sayı 17, Mart 1995, s. 36-40

Mavi boncuk Arsivi

mbarchives.blogspot.com
——————————————————————————–

İran tarihi ve edebiyatının önemli temsilcilerinden şair Firdevsi (Tus 932-Taberan 1020), Gazneli Sultan Mahmud’a (960-1030) sunduğu, eski İran mitolojisini ve destani hikâylerini anlatan, mesnevi tarzından yazmış olduğu ve 60 bin beyitten oluşan ünlü eseri (kral kitabı) Şahnâme’de, Dahhâk (Dehak) ve Gâve (Kawa) efsanesinden şöyle söz-etmektedir:

(Mardas adında Arabistanlı bir kıralın oğlu olan) Dahhâk (Dehak), gece gündüz Feridun’ un adını dilinden düşürmez oldu. Onun korkusundan boyu iki büklüm oldu; yüreği korku ile doldu. Bir gün, fil dişinden yapılmış olan tahtının üzerinde oturup başına firuze tacını giymişti. Padişahlığını kuvvetlendirmek için her memleketin ileri gelenlerini topladı. Ve onlara şöyle dedi:

«Benim, gizli bir düşmanım olduğu, siz akıllılarca bilinmiyen bir şey değildir. Ben, hiç bir zaman düşmanı hor görmem (bir düşman ne kadar âciz ve küçük olursa olsun, onun elinden hiç bir iş gelmez saymamalıdır), zamanın bir kötülük etmesinden korkarım. Bunun için bana, insanlardan, devlerden ve perilerden toplanmış, şimdikinden daha büyük bir ordu lâzım. Bu işte bana yardım etmelisiniz. Çünkü ben tek başıma bu işin altından kalkamam. Şimdi, benim hakkımda bir zabıt tutun. Onda, iyilikte başka bir şey yapmadığımı, doğru sözden başka bir şey söylemediğimi ve adâletten kusur etmediğimi belirtin!» dedi.

O doğru adamlar, korkudan istediğini yapmaya razı oldular.

Ejderlerden korkmayan Dehak hakkında tuttukları bu zabıtta, genç ve ihtiyar, hepsi şahitlik ettiler.

O sırada birdenbire padişahın sarayının önünde adalet istiyen bir adamın gürültüsü işitildi. Adamı padişahın huzuruna getirdiler; o büyük adamların yanına oturttular.

Padişah o an kızgınlıkla: «Sana zulmeden kimdir? Söyle!» dedi.

Adam, coşarak ve elleriyle başına vura, vura: «Padişahım, ben adalet istiyen Gâve’yim (demirci ustası Kawa’yım)! İşte koşa koşa sana geldim, senden adalet isterim. Canımın acısiyle senin elinden inlemekteyim! Eğer sen adalet yapmayı âdet edinirsen senin kadrin artar. Sen bana çok zulmettin. Her zaman gönlümü neşterliyorsun! Eğer sen bana zulmetmeyi reva görmüyorsan, oğluma neden el uzatıyorsun? Benim dünyada on sekiz oğlum vardı. Bu on sekizden şimdi ancak bir teki kaldı. Bu bir oğlumu bana bağışla. Her zaman ciğerimin yandığını gözünün önünde tut! Padişahım bana söyle, ben ne kabahat yaptım? Eğer suçsuzsam, bana yulmetmek için bahane arama! Ey taç sahibi! Benim halime bak da, derdime dert katma. Zaman belimi iki büklüm etti. Yüreğim umutsuz, başım dertle doldu. Gençliğim ve oğullarım elimden gitti. Dünyada evlâd gibi, insanı kendine çeken hiç bir bağ yoktur. Nihayet zulmün de bir ortası, bir sonu, bir sınırı ve bir sebebi olur. Söyle, sen ne sebeple benim başıma dünyanın felâketini getiriyorsun? Ben kimseye yararı olmayan bir demirci parçası olduğum halde, padişahın eliyle başıma ateşler yağıyor. Sen bir padişahsın ve ejder yapılısın ama, yine de bana adalet göstermen lâzım! Sen yedi iklimin padişahısın diye, neden bütün zahmetler bizim nasibimiz olsun? Bana ettiğin zulümlerin hesabın beraberce görsek, âleme göstersek, herkes şaşar kalır! Ve böylece, öldürülme sırasının benim oğullarıma nasıl geldiğini, senin yılanlarına yedirilmek üzere için beyinlerinin nasıl çıkarıldığı da yine herkesçe anlaşılmış olur!» dedi.

Dahhâk bu sözleri duyunca büyük bir şaşkınlığa uğradı. Bunun üzerine oğlunu ona bağışladılar ve tatlılıkla gönlünü almaya çalıştılar.

Padişah, ona da kendisi için yapılmış olan tutulgayı imzalamasını emretti.

Kawa, tutulgayı (fermanı) okur okumaz, memleketin orada bulunan ileri gelenlerine döndü. Ve yine coşarak: „Ey devrin köleleri! Yüreğinizden Tanrı korkusu silinmiş. Hepiniz cehennemin yolunu tutmuş, gönlünüzü devrin sözüne bağlamışsınız. Ben ne padişahtan korkarım, ne de bu tutulgayı imzalarım!” dedikten sonra köpüre köpüre ve kızgınlıktan titriye titriye yerinden fırladı, tutulgayı yırtıp ayaklarının altında çiğnedi.

Değerli oğlu önünde olduğu halde bağıra bağıra , söylene söylene saraydan dışarıya çıktı. Memleketin o büyük adamları padişahı övdükten sonra, ona: „Ey, yeryüzünün ünlü padişahı! Savaş gününde felek bile senin başına soğuk bir rüzgâr estiremezken, nasıl oluyor da, doğru dürüst konuşmayı bilmeyen bu Gâve senin huzurunda bu kadar ileri gidebiliyor? Yüreği ve başı kinle dolu. Buradan öyle bir gidiş gitti ki, Feridun’la sözleşmiş olduğu sanılabilir! Dünyada biz bu kadar çirkin bir iş görmüş değiliz! Şimdi gördük ve şaşırdık kaldık” dediler.

Ünlü Padişah onlara şöyle söyledi: Şimdi benim söyliyeceğime de şaşacaksınız. Gâve saraya girip de kulaklarıma onun sesi gelince. Onunla aramızda sanki demirden yapılmış iki dağ peyda oldu. İki elini başına vurunca, şaşkınlıktan sanki yüreğim param parça oldu. Bilmem ki bundan sonra daha neler olacak? Âlemin sırrını kim kavrayabilir ki?” dedi.

Gâve saraydan çıkınca halk, çarşının ortasında etrafını sarıverdi. Gâve kendisinden geçmiş olarak herkesi adâlet istemeğe çağırdı. Demircilerin demir döverlerken önlerine örttükleri deri önlüğü bir mızrağın ucuna geçirdi. Bunun üzerine çarşı halkı birbirine girdi, bir toz dumandır yükseldi. Kawa, mızrak elinde hem yürüyor, hem de coşkunlukla halka seslenerek: „ Ey Tanrı’ya tapan ünlü kişiler ! Feridun’un tarafını tutan, Dehak’ın boyunduruğundan kurtulur, birer birer Feridun’un yanına gidelim ve onun büyüklüğü sayesinde yaşıyalım. (…)”

Sonuçta, derafse-e kâviani (meşin önlüğü) bayrak olarak kullanan Kawa, Dehak’ın zulmünden kaçıp dağlara sığınan gençleri etrafına toplayıp Feridun’la birlikte Dehhâk’a karşı başkaldırır.

Dehak’ın korkulu rüyası olan ve onun tarafından tahtından indirilen Feridun, kimi kaynaklara göre İran kıralı Cemşid’in, kimi kaynaklara göre ise, Athwia adında bir kıralın oğludur. Feridun’un babası Dehak’ın adamları tarafından vurulup beyni Dehak’ın yılanlarına yedirilince, annesi Faranak, çocukları Feridun, Kayanus ve Purmayah’ı alıp bir dağa sığınır. Burada bir çobanın kulubesine yerleşir. Feridun’u bu çobana teslim edip diğer çocuklarıyla birlikta başka bir yere gider. Çoban, Feridun’u, Purmayah adlı kutsal sütüyle besler. Günün birinden Dehak’ın adamları tarafından, Feridun’un yerini söylemediği için çoban ve kutsal inek öldürülünce, annesi Feridun’u alıp komşu bir ülkede bilge bir dervişe teslim eder. Bu bilge tarafından yetiştirilen Feridun onaltı yaşına gelince annesinin yanına gelir, olup bitenleri annesinden öğrendekten sonra, zalim Dehak’ın ortadan kaldırılması için and içer.

Feridun, Kayanus, Purmayah adlarındaki ağabeylerini ve demirci ustası Kawa’yı yanına alıp savaş hazırlıklarını başlatır. Bu arada Feridun, ağabeyleri tarafından bir oyuna düşürülüp aşırı kıskançlık ve kin yüzünden öldürülmek istenirse de başarılı olamazlar.

Feridun, demirci ustası Kawa ve adamları Dehak’ın sarayını basarlar, Feridun, kimi kaynaklara göre ise Kawa, özel yaptırdığı öküz başına benziyen gürzü (gorze-ye gâv sirle) Dehak’ın başına vurup öldürmek isterken, kendisine gaibten bir ses gelir: „Onu şimdilik öldürme, daha zamanı gelmedi.” Tanrı buyruğu gereğince, Feridun ve Kawa, Dehak’ı Demavend dağına götürüp kimsenin çöze-meyeceği şekilde „bande-e çarme şir” denilen aslan derisinden yapılmış sicimlerle „mismar” adı verilen iri demir çivilere bağlayıp bir mağaraya kapatıp ölüme terkettirirler. Böylece kötülüğün simgesi olan Dehak ortadan kaldırılıp iyiliği temsil eden Feridun iktidara getirilir ve ülkede sevgi, huzur, barış, dostluk, eşitlik ve kardeşlik egemen olur.

Mustafa Düzgün
Akademi Başkanı

1. Nevrûz ve Yılbaşı:
Nev-rûz Farsça bir sözcük olup, yeni-gün anlamına gelir. Ne ki sözcük başlangıçtaki bu anlamıyla kalmamış, zamanla ve işlevlerine uygun olarak yeni-yıl. yeni-yıl’ın ilk günü, baharın gelişi ve doğanın canlanışı gibi anlamlar kazanmıştır. Arapça eserlerin çoğunda nayrûz diye de geçer. Türkiye’de “Mart Dokuzu”, Türki diye adlandırılan devletlerin bir kısmında “Ergenekon’dan Çıkış Bayramı” şeklinde nitelendirildiği de biliniyor. Bu ve benzeri değişik nitelemelerin, Nevrûz’un geleneksel anlamı bakımından pek bir değişikliğe yolaçmadığını da belirtmekte yarar var.

Eski İran hükümdarlarından Keyûmers’in, günlere, aylara ve yıllara çeşitli adlar vererek, bir takvim yapmak istediği söylenir. O gün gelince, Keyûmers, Koç takım yıldızının, ertesi gün gireceği dakikayı bekler. Bununla birlikte Zerdüştiler’in önde gelen bilginlerini de durumu izleyip, o günden başlayan bir takvim yapmak üzere davet eder. Durumu izleyen bilginler, yılı, bu günden başlayarak hesapladılar ve ayrıca bu günün de bayram olarak ilan edilmesini sağladılar. Ayrıca yaptıkları iş hakkında halka bilgi vermeyi de ihmal etmediler. Onlara göre, Hak Teala (Yezdan) ışık saçan Güneş’i kendi nurundan yarattı. Güneş’in yardımı ile de yeryüzünü ve gökyüzünü halketti. Sonra on iki melek yaratıp, onlardan dördünü gökyüzüne gönderdi. Orayı İblis’ten korusunlar diye. Dördünü de Kaf  Dağı’na gönderdi, Deccal’a buradan yol vermesinler diye. Diğer dört meleği ise, insanları Şeytan’dan ve cinlerden korusunlar diye yeryüzünde ve gökyüzünde ikisinide birden görevlendirdi. Bunun ardından Yezdan, Güneş’e harekete geçip ışınlarını Koç’un başını aşarak karanlıktan aydınlığa çıkmasını buyurdu. Böylece gece gündüze eşit hale geldi ve Güneş’ten yararlanılarak tüm yeryüzünde tarım yapıldı. Cemşid’in hükümdarlığı döneminde maden ocakları işletilmeye başlanarak, altın, gümüş, bakır, kalay, kurşun elde edildi. Cem’in başındaki tac, oturduğu taht, gerdanlığı ve bilezikleri işte bu maddelerden yapıldı. Ayrıca o, kendisi için misk, amber, kâfur, safran, sarısabır ve yüzük yaptırdı. Gündüzün gece ile eşitleştiği o gün, yani Miladi takvime göre Mart ayının 21. günü, İran’da hala kullanılmakta olan Şemsi (Güneş) takviminin birinci günü olarak kabul edildi. Daha da eski devirlerde bunun, büyük olasılıkla halk arasında, güneşin bahara geçişi olarak nitelendirildiği düşünülebilir. Söylencenin içeriğini oluşturan nedenler yüzünden, o gün Yılbaşı ve Nevrûz Bayramı olarak kutlanmaya başlandı. Şunu da belirtelim ki, baharın ve yeniyılın ilk günü olan Nevrûz, Müslümanlar’ın Kameri yılında ne yeraldı ne belirtildi.

Müslümanlığın kabulünden sonra ise, Hicri ve Şemsi takvimlere göre Nevrûz, farklı tarihlere geldiği halde, her iki tarih de korunarak kutlandı. Asıl İran’da ayrı, Irak ve Cibal’de ayrı tarihler geçerliydi. Kimi yerlerde hasat ve haraç mevsimi olmasına karşın, halk yine de şenlikler ve eğlenceler düzenlemeyi ihmal etmemiştir. Örneğin Nevrûz, Hicret’in birinci yılında 18 Haziran’a, yani hasat mevsimine rastlamıştır. Halifeler, haraç ve vergi toplamayı kolaylaştırmak için Nevrûz’un tarihi üzerinde sık sık oynamışlar, ancak onun yayılıp, her tarafta kutlanmasına ise engel olamamışlar.

Nevrûz’un Hz. Ali’nin doğum günü ile çakışması veya aynı günle birleştirilmesi ise, onun özellikle İran halkları ve mevali diye adlandırılan Arap olmayan halklar arasında tutunup genişlemesine neden olmuştur. Ayrıca Mısır dahil bir çok başka yerlerde de bayram ve yılbaşı olarak kabul edilip kutlanmaya başlanmıştır.

2. Nevrûz’un Dayandığı Söylenceler:

Nevrûz’a ilişkin söylencelerde yer yer büyük farklılıklarla karşılaşılır. Eldeki kaynakların verdikleri bilgilere  göre Nevrûz, İran kökenli bir bayram  olup oradan diğer ülkelere yayılmış, zamanla herkesin kendi söylencelerini de katarak kutladıkları bir yerel bayram haline gelmiştir. Ancak, gittiği her ülkede, yeni bir takım tema ve motifler alarak, anlam bakımından daha da zenginleşmiş, her halka özgü nitelikler de kazanmıştır.  Nevrûz İran’dan Orta Asya’daki Türki halklara, İslamiyet’in kabulü ile Araplar’a, geçmişte Diyar-ı Rum diye adlandırılan Küçük Asya veya bugünkü Türkiye topraklarına ve buradan da Balkanlar’a yayılmıştır.

Nevrûz’un dayandığı mitolojik temel ve söylenceler, her halkın kendine özgü yorumunu katması ve onu kendi tarihine uyarlama gereksinimini duyması sonucu, önemli değişiklikler göstermektedir. Bununla birlikte, söz konusu söylencelerin bir kısmında göze çarpan ortak tema, doğanın baharla birlikte canlanması, kendisini yenileyip sürekliliğini korumasıdır. Diğer bir kısmında ise, ciddi bir engelin, ağır bir baskının aşılarak kurtuluşa yönelme temi ağır basar.

İrani halkların önemli bir bölümünde, söz konusu efsane, genellikle hükümdar Cem’le bağlantılı bir biçimde sunulur. Cem’in diğer adının Sultan Süleyman olduğu, Cem-şid (Işıklı-Cem) diye adlandırıldığı da ileri sürülür. Söylenceye göre hükümdar Cem, İran’da dolaşırken Azerbaycan’a gelir. Orası hoşuna gider ve emrindekilere, tahtını burada kurmalarını buyurur. En güzel giysilerini giyer, mücevherlerini takınır, kristal kadehini kırmızı şarapla doldurup eline alarak, geçer tahtına oturur. O anda onun elindeki kadehe ve üstündeki mücevherlere çarpan güneş ışınları, kırılarak öyle bir renk harmonisi, öyle bir nur oluşturur ki, bunu görenler hayretler içinde kalırlar. Bu, Güneş’in, Tanrı Ahuramazda’nın, Cem’i nurlandırarak kutsadığı biçiminde yorumlanır. Denilir ki, o tarihten beri bu gün, yılın ilk günü ve kutsal bir gün olarak kabul edilmiştir. Şarabın veya genel olarak içkinin, dem/bâde olarak nitelenip, makbul sayılmasının da buradan kaldığı söylenir.

Cem efsanesi genel kabul görmekle birlikte çeşitli halkların, daha değişik söylenceler üreterek Nevrûz’la bütünleşmeye yönelmeleri, işin mitolojik ve mistik boyutlarını daha da derinleştirir. Kürtler’e göre işin kökeninde kurtuluş’u ve özgürlüğü simgeleyen bir eylem, baskıya karşı bir başkaldırı yatar. Nevrûz, zalim bir hükümdardan kurtulmanın sevincini yansıtan saygın bir gün olarak anılır, özgürlük bayramı olarak kutlanır. Dahak ya da Zahak adlı hükümdarın, omuzlarında iki yılan peyda olur. Hekimlerini çağırıp çare bulmalarını ister. Onlar da her gün genç bir erkek ve genç bir kızın beyni yılanlara yedirilmezse, yılanların hükümdara zarar vereceklerini öğütlerler. Zahak, Demirci Kava’ya, hekimlerin istediği beyni, her gün hazırlayıp getirmesini buyurur. Kısaca her gün genç insan beyniyle beslenen yılanlar keyfederken, neredeyse memlekette genç kalmaz katledilir. Bu kötü gidişe çare arayan Demirci Kava, nihayet Zahak’ı öldürmeye karar verir. Bir gün elindeki balyozu havaya kaldırıp vargücüyle yılanlı hükümdarın başına indirir. Dahak yılanlarıyla birlikte ölür. İşte bugün, zalimin zulmünden kurtulmanın sevinci ile kutlanan bir bayram haline gelmiştir.

Orta Asya ülkelerinde de Nevrûz Bayramı’nın eskiden beri kutlana geldiğini öğreniyoruz. Bunun, Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra, şimdilerde daha da canlanıp yaygınlaştığı anlaşılıyor. Türki devletler topluluğunda kaynak olarak gösterilen söylence, Türkler’in ciddi bir engeli aşıp kurtulmaları esasına dayanır. Bir Türk boyu tam 400 yıl bir vadiye sıkışıp kaldıktan sonra, bir gün bir Bozkurt’un önlerine düşüp yol göstererek, onları buradan kurtardığı anlatılır. İşte bu günün Türkler’in kurtuluşu anlamında algılanarak “Ergenekon’dan Çıkış Bayramı” olarak kabul edilip her yıl kutlana gelir.

Türkiye’de, diğer ülkelerde yaşamakta olan Şii ve Alevi topluluklar da, Sultan Nevrûz’u en büyük bayramları olarak kabul ederler. Öyle ki, bahar ya da yeni yılda, doğada ve yaşamda karşılaşılan canlanma ve değişimin gizi ve güzelliği ile Hz. Ali’nin manevi kudreti arasında doğrudan bir bağ kurularak, 21 Mart’a son derece büyük bir anlam ve önem atfedilmiştir.
Alışılageldiği gibi, kutsal sayılan günleri daha da yüceltmek için, insanlık tarihinde belirleyici öneme sahip ve fakat ne zaman meydana geldikleri kesin olarak bilinmeyen bir çok olayın da, o gün ortaya çıktığını ileri sürmek gelenek haline gelmiştir.

Osmanlı döneminde herhangi bir Nevrûz yasağı ile karşılaşılmıyor. Osmanlı sarayında da Nevrûz özel bir gün olarak kabul edilip kutlanmış. Her yıl 21-22 Mart’ta, Nevrûziyye adı altında özel macunlar, kuvvet macunları hazırlanıp kristal kâseler içinde Padişah’a ve devlet ileri gelenlerine ikram edilmiş. Sarayda özelliği olan sofralar kurulmuş, farklı yiyecekler sofralara konulmuştur. Sultan Abdülhamid’in kızı Şadiye Osmanoğlu’nun anılarından öğrendiğimize göre, İranlıların Heft Sin sofrasına özenilerek, fakat değişik yiyeceklerden oluşan bir sofranın hazırlanması sarayın âdetlerinden biri haline gelmiştir. Yine Yedi-S gelenek olarak benimsenmiş, ama yiyecekler farklı olmuştur. Susam, süt, simit, su, salep, safran, sarımsak gibi yiyecekler Osmanlı  saray sofrasını süslemiş. Görüldüğü gibi bunlar, İslami dönemin Nevrûz sofrasında yeralan geleneksel nimet ve nesnelerden oldukça farklı şeylerden ibarettir. Sarımsak dışındakiler, s harfiyle başlıyor olmaktan öte herhangi bir benzerliğe sahip değiller. Böyle de olsa Nevrûz’un Osmanlı sarayına da girdiğini görüyoruz. Saray çevresindeki şairler de, çeşitli ihsanlar koparmak amacıyla Nevrûziyye diye adlandırılan şiirler yazıp padişahların beğenisine sunmuşlar. Müneccimbaşı da her yıl 21 Mart’ta, yeni takvimi padişaha sunarken, yine Nevrûziyye adı altında padişahtan bir ihsan alırdı.

Türkiye Cumhuriyeti dönemindeyse Nevrûz’un yasaklandığına, unutturulup ortadan kaldırılmak istendiğine tanık oluyoruz. Hele özellikle 1970’li yıllardan itibaren Kürtler’in Nevrûz’u, özgürlük ve kurtuluş bayramı haline getirme çabaları arttıkça, yöneticiler tutumlarını daha da sertleştirip, ağır baskı uyguladılar. Sözkonusu yasaklama, Aleviler’in de uzun süre Sultan Nevrûz’u ve Hz. Ali’nin Doğum Günü’nü anmaları önünde büyük bir engel oluşturmuş, bunun sonucu Nevrûz geleneği zamanla zayıflamaya yüztutmuş, mezar ziyaretleri gibi cılız bir takım uygulamalarla yetinilmek zorunda kalınmıştır.

Bir yandan Türkiye’deki iç gelişmelerin etkisi, öteyandan Türkiye’nin Türki Devletler’le iyi ilişkiler içine girme gereğini duyması gibi nedenler Türkiye’deki yasağın delinmesine yolaçtı. Hatta daha da ileri giderek, yasakçı politika terkedilip, Nevrûz’a topyekün sahip çıkılmaya başlandı. Bu kez de onun İrani karakteri gözden kaçırılıp, Türk kökenli bir gelenek olduğu savına ağırlık verilmeye başlandı. Onun kökeni, anlamı ve kutlanma biçimlerine ilişkin görüş ve tartışmaları konu alan çeşitli resmi sempozyum ve toplantıların düzenlenmesine hız verildi.

Yasaklama ve anlamından uzaklaştırma çabalarına Sovyetler Birliği döneminde de rastlanır. Belirtildiğine göre, Nevrûz’un “İslami” bir özellik kazanmış olmasından korkulur ve Müslüman halkları asimile etmek amacıyla anlamından koparılmaya çalışılır, hatta yasaklanır. Nihayet Sovyetler Birliği’nin dağılması, kendilerine bağlı devletlerin kopup bağımsızlıklarını elde etmeleri sonucu, herbirinin tekrar kendi tarihsel, ulusal ve kültürel değerlerine dönmesiyle Nevrûz da yeniden önplana çıkıp kutlanmaya başladı.

3. İmam Ali ve Nevrûz:

Hz. Ali’nin 598’in 21 Mart’ında Nevrûz günü doğmuş olması ya da doğumunun bu güne rastlamış olması, son derece büyük bir anlam taşır. Hz. Ali gibi sayısız üstün meziyetlere sahip olan bir önderin, Nevrûz gibi her bakımdan oldukça anlamlı bir günde doğmuş olması, hem Nevrûz’un değerini yücelterek onun daha geniş bir kesimce benimsenmesini sağlamış, hem onun kişiliğinin anlamını ve gizini daha da derinleştirmiştir.

Ali ve evlatlarının, Emeviler’in, zamanın Arap töre ve geleneklerini İslam’a egemen kılma gayretlerine, müslümanları Arap ve Mevali biçiminde bölme  çabalarına, çeşitli haksız uygulamalarına cesurca karşı çıkmaları, Arap olmayan halklar arasında saygınlığının artmasına neden oldu. İran, Uzak-Doğu, Mezopotamya, Küçük-Asya vb. memleketlerin Arap-olmayan halkları tarafından sempatiyle karşılandı. Nitekim Ehl-i Beyt, Araplar içinde barınma olanağı bulamadığı için, kurtuluşu ancak adı geçen halklar arasında buldu. Bunlar ağırlıkla Ali ve Ehl-i Beyt’in temsil ettiği tarafı benimseyip Şia-i Ali saflarına katıldılar.

Bu olgu Aleviliğe, Ali taraftarlığı’na duyulan ilginin genişlemesiyle kalmadı; onun içerikçe renklenip güçlenmesine de yol açtı. Sadece Kuran’a ve onun buyruklarına dayanarak, toplumsal yaşamı tüm yönleriyle ayakta tutup yönlendirmek güçtü. Toplumun sahib olduğu eski töre ve geleneklerden de yararlanılmalıydı. Emeviler, sözkonusu alandaki ihtiyacı, Arap töresini egemen kılarak gidermeyi yeğlemişti. Bununsa diğer halklarca, özellikle de Arap-soylu olmayan ve de Mevali diye adlandırılıp horlananlarca kabul edilmesi pek mümkün değildi. Ali ve Ehlibeyt’in, biçime takılıp kalmak yerine, işin özüne, hakikate ve insani olana değer vermeleri, Mevali halkları her bakımdan rahatlatıyordu. İyi ve güzel olan, akla ve mantığa uyan, insanın yararına olan her ne varsa, tümüne kapılar açık tutuldu. Mevali halkların Şia-i Ali saflarına gelişleriyle, eski inanç ve kültürlerin insancıl gelenek ve görenekleri, düşünsel ve felsefi yaklaşımları bir kısmıda beraberlerinde geldi. Böylece Şia-i Ali hattı, değişik inanç ve kültür sistemleri arasında gerçekleşen büyük bir kaynaşmaya sahne oldu. Yeni ve ileri bir anlayışın, hoşgörünün, barış, sevgi ve dostluğun yolu daha da genişleyip güzelleşti. Geniş bir alanda, değişik inanç ve kültür sistemlerinin etkileşimi temelinde, eşine rastlanması güç, büyük ve yeni bir sentez  gerçekleşti.  İş bu kadarla da kalmadı, Alevilik de Aleviler de başlangıçta ve İslam dini kapsamında ortaya çıkan durumdan çok daha ileri,  karmaşık ve farklı bir anlayış düzeyine ulaştılar. Ali adıyla başlayan bu inanç ve kültür sistemi, olduğu yerde kalmadığı gibi, onu tarihin akışına uyarlayarak, gelişip ilerlemenin yolunu açtı. İnanç sistemi ile sosyal ve siyasal mücadelesini birleştirerek, değişime ve gelişmeye açık bir yapılanmayı gerçekleştirdi. Engin hoşgörü ve evrensel değerler, işte bu zemin üzerinde ve belirtilen tarihsel koşullar ortamında oluştu denilebilir. Nevrûz ve onun gibi daha pek çok değer, Alevilik’te yer buldu, onu renklendirip zenginleştirdiler.

4. Nevrûz Edebiyatımızda İmam Ali:

Alevi şair ve ozanları, Nevrûz’u konu edinen çokça şiir ve deyiş yazıp söylemişler. Nevrûziyye diye adlandırılan bu şiir türüne, Bâki, Nef’î , Nedîm gibi Divan şairlerinde de rastlıyoruz. Anlaşılma güçlüklerinden ötürü Divan şiirindeki sözkonusu örneklere burada yerverme gereğini duymuyoruz. Pir Sultan Abdal gibi Alevi şairleri, Nevrûziyye’lerinde, Nevrûz’un anlam ve önemini, İmam Ali’nin bugünle bütünleşen doğumu olayını, kişiliğini işliyor; bugünün büyük bayram olduğunu vurguluyorlar. 16. yüzyıl  Dede ve şairlerimizden olan Pir Sultan Abdal’ın aşağıdaki bu deyişinin, kendi türünün en güzel örneklerinden olduğu kanısındayız:

Sultan Nevrûz günü cemdir erenler,
Gönüller şad oldu ehl-i imanın,
Cemâl yâri görüp doğru bilenler,
Himeti erince Nevrûz Sultan’ın.

Cümle eşya bugün destur aldılar,
Aşk ile didâra karşı yandılar,
Erenler ceminde bâde sundular,
Himmeti erince Nevrûz Sultan’ın.

Erenler dergâhı rûşen bu günde,
Doldurmuş bâdeyi, sunar elinde,
Susuz olan kanar kendi gönlünde,
Himmeti erince Nevrûz Sultan’ın.

Sultan Nevrûz günü canlar uyanır,
Hal ehli olanlar nura boyanır,
Muhib olan bugün ceme dolanır,
Himmeti erince Nevrûz Sultan’ın.

Pîr himmet eyledi bugün kuluna,
Cümle muhib bugün cemde buluna,
Cümle eşya konar kudret balına,
Himmeti erince Nevrûz Sultan’ın.

Aşık olan canlar bugün gelürler,,
Sultan Nevrûz günü birlik olurlar
Hallâk-ı cihandan ziya olurlar,
Himmeti erince Nevrûz Sultan’ın.

Pîr Sultan’ın eydür, erenler cemde,
Akar çeşmim yaşı her dem bu demde,
Muhabbet ateşi yanar sinemde,
Himmeti erince Nevrûz Sultan’ın.

Pir Sultan Abdal, “Sultan Nevrûz günü cemdir erenler” deyip herkesi “ceme dolanma”ya çağırıyor. “Aşık olan canlar”ın Sultan Nevrûz günü biraraya geldiklerini, “birlik” olduklarını söyler. “Cümle eşya bugün destur aldılar” dizesi ile de, Nevrûz gecesinde, sabaha doğru “cümle eşya”nın secdeye kapanıp “destur” yani izin alıp, varlıklarını yeni süreçte veya girilen yeni yılda da devam ettirmek istediklerine işaret eder.

Yine Hüsnü Baba, Nevrûziyye’lerinden birinde bu konuyu anımsatır ve Kuran’ın Nevrûz günü vahyedildiği inancını yineler:

Geldi dünyaya bu dem lütf-u adâletle Ali
Nûra gark oldu heman arz-ü semavât-ü celi
Cümlece ins ile cinn yüz sürüp dedi belî
Ehl-i islama bugün vahy ile Kur’an geldi

Bu dörtlükte yeralan Cümlece ins ile cinn yüz sürüp dedi belî dizesi ise Nevrûz’da veya Mart Dokuzu’nda, “ins ile cinn” cümle mahlukatın, bütün varlıkların secdeye gelerek “yüz sürüp” ikrar verdiklerini, yani “beli” dediklerini belirtir. Özellikle Türkiye’de yaşayan Aleviler arasında yaygın olan bir inanca göre, bu gece yarısından sonra, ağaçlar ve diğer varlıklar secdeye gelirken, bir çok değişiklikler olur, hatta derelerde su yerine süt aktığına inanılır. Kim o sırada suya girip yıkanır ve o secde anını gözetlerse, tüm günahlarından arınır, Hak nezdinde makul olup büyük sevap kazanır. Bu yüzdendir ki, ağırlıkla Dersim, Erzincan, Sivas gibi yörelerde, kimi yaşlılar, söz konusu gece, suların soğukluğuna aldırış etmeden derelere koşup yıkanmak için çaba gösterirler.
Hüseyin Hüsnü Erdikut Baba, Hz. Ali ve Nevrûz bağlantısını şöyle dile getiriyor:
Nübüvet izharı bugünde oldu,
Cenâb-ı Ali de bugünde doğdu,
Kâinât bugünde nûr ile doldu,
Bugün Nevruz oldu eyyam bizimdir
Sevinelim canlar bayram bizimdir.

Görüldüğü gibi Hüsnü Baba “Nübüvet izharı bugünde oldu” diyerek nur-u nübüvet’in, yani nebiliğe yolaçan o erişin de bugün de gerçekleştiğini, İmam Ali’nin Nevrûz gününde dünyaya gelmesiyle evrenin nûrla dolduğunu dile getirmektedir.

Y. Fahir Ataer Baba da “Bugün her günden üstündür” dedikten sonra, “Hemen Sâki kadeh döndür” dizesinde, bu bayramda bâde içildiğini de belirtir:

Ali’nin doğduğu gündür
Bu gün her günden üstündür
Hemen Sâki kadeh döndür
Bu gün Nevrûz-u Sultandır

Şükrü Metin Baba ise Nevrûziyye’lerinden birinde aynı temayı yineler:

Sâki-i kevserdir ol Şâh-ı Merdân
Sundular kevseri ol demde heman
Süreriz demleri yıkılsa cihan
Şâh olur kalbimiz Sultân-ı Nevrûz.

14.-15. yüzyıl Alevi-Bektaşi şairlerinden Kaygusuz Abdal da, Hz. Ali’nin doğumunu söz konusu etmeden doğrudan Nevrûz’u işler:

Erişti bâd-ı nevrûz gülistane
Gülistan vakti yetti kim uyane

Temamen yeryüzü cünbişe geldi
Behişte benzedi devr-i zamâne

Gülistan goncesin açtı donandı
Divane oldu bülbüller divane

Yine simurga haber verdi hüdhüd
Otağın başına konmuş sahane

Güvercin çifti ile ötegeldi
Dudak dudağa verdi canı cane

Kışın hâmûş olan kuşlar aceb kim
Fırak ü derd ile geldi lisane

Yine bülbül gülistan arzu kıldı
Tutiye şekker ü baykuş virane

Zihi fazl-ı bahar ü revnak-ı gül
Zihi zevk ü safâ nâm ü nişane

Bezendi dağ ü sahrâ nûr-i rahmet
Nihâni nesneler geldi iyâne

Hazaran ravnaka geldi çemenler
Ki serzeniş kılar hûr-i cihâne

Eğer bildinse hoş Kaygusuz Abdal
Yüzün hâk eylegil pir ü cüvâne

(bâd-ı nevruz: nevrûz rüzgârı; gülistan: güllük, gül bahçesi; cünbiş: hareket, canlanma; behişt: Cennet; simurg: tasavvufu sembolize eden, onun sembolü olduğuna inanılan mitolojik bir kuş, anka kuşu; hâmûş: susan, sessizleşen; tutiye şekker: güzelce ötüşen sevgili papağanlar; “Zihi fazl-ı bahar ü revnak-ı gül”: Baharın erdemi ne kadar hoş ve gül ne kadar güzel, “Zihi zevk ü safâ nâm ü nişane”: ne güzel zevk ve keyf, adlar ve işaretler; nihâne: gizli, saklı; hâk: toprak.)

Nevrûz’un İran kökenli olması, onun mitolojik yanı ile Hz. Ali’nin kişiliğinin içiçe geçmesinde etkili olmuştur. Bu olgu bir yandan Hz. Ali’nin, üstün sıfatlarla bezenip insan-ı kâmil’in biricik proto-tipi, temel örneği haline getirilmesi, hatta ilahlaştırılması üzerinde etkili olurken; diğer yandan söz konusu geleneğin, onun şahsında daha çekici bir hale gelmesine, geniş taraftar bulmasına neden olmuştur. Dahası, Hz. Ali’nin 21 Mart’ta doğmuş olması, Nevrûz gibi eski bir geleneğin, özellikle de Hz. Ali taraftarlığı çizgisinde de olsa, varlığını ve etkinliğini İslami dönemde de sürdürmesini kolaylaştıran önemli bir etken olmuştur.

5. Heft Şin (Yedi-Ş) ‘in yerine Heft Sin (Yedi-S)’li Nevrûz Sofrası:
Eski İran’ın geleneksel Nevrûz Sofrası’na sıradan şeyler konulmazdı. Onun düzenlenmesi, çekici bir görünüme kavuşturulması için âdeta bir estet gibi hareket edilirdi. Nevrûz’un içerdiği tema ve motifler, onun sofrasına konulan şeylerde ifadesini bulurdu ve herşeyin kendine özgü bir yeri ve anlamı vardı. Şerab bu sofranın belirleyici nimetiydi; çünkü Hükümdar Cem’in kadehindeyken kutsanmış ve yeniden doğuşu simgeliyordu.  Onun ilk sesili/harfi olan Ş ile başlayan Heft Şin (Yedi Ş)’li nimetlerin bezediği sofra, İran’ın İslamiyet’i kabulünden sonra önemli bir değişikliğe uğradı. Sofra gene olmalı, ancak günah sayılan Şarap orada yer almamalıydı. Onu izleyen ve Ş ile başlayan diğer nesneler de anlamlarını yitirmeden yerini S ile başlayan yenilerine terketmeliydi.
“Heft Şin”li tarihi Nevrûz Sofrası’nda şu nimetler yer alıyordu:

1. Şerab /Şarap: Diriliş, yeniden doğuş.
2. Şir / Süt: Temizlik.
3. Şirini / Tatlılar: Yaşama sevinci, mutluluk.
4. Şem / Mum: Güneş’in ve ateşin kutsallığının sembolü.
5. Şerbet: Dinlenme, serinlenme.
6. Şeker: Refah.
7. Şane / tarak: Güzellik.

Bunların yanısıra, sofraya mai (balık), ayna, sümbül gibi şeyler de konulurdu.

Yeni dinin, özellikle Şerab’ı hedef alan değişiklik isteği, bundan böyle Nevrûz Sofrası’na Kur’an konulmasını ve tören esnasında, ondan âyetler okunmasını, İslam uğruna savaşlarda ölen şehitlerin adlarının anılmasını da emrediyordu. İran’da bunların tümü yapılmakla birlikte, hala eski geleneği bozmadan hareket eden, Heft-Şin’li sofraları devam ettiren kesimlerin de bulunduğu unutulmamalı. Halife Ömer’in, Nevrûz’a yönelik isteklerinin ve İran’ı elegeçirme eyleminin, İranlılarca pek hoş karşılanmadığını gösteren bir çok geleneğin hala varlığını sürdürmekte olduğunu da hatırlatmakta yarar var. Yakın zamanlara kadar İran’da, Ömerkujan (Ömer’e ölüm!) adıyla anılan olumsuz ama önemli bir gün daha vardı. Geniş katılımlı gösterilere sahne olurdu. Meydanlarda Ömer’i temsil eden kuklalar yakılırdı.

Halihazırdaki Nevrûz Sofrası’nda yeralan Heft-S’li nimet ve nesneler de şunlardır:

1. Sir / Sarımsak.
2. Sencet / İğde.
3. Sumak.
4. Sib / Elma.
5. Semenu (Un, pekmez vb. şeylerin karışımından yapılan bir yiyecek).
6. Sirke.
7. Sebzi (Buğday, mercimek vb. tahılların çimlendirilmiş olanı).

Sümbül, nergis, gül, lale gibi çiçekler ile akvaryumda canlı balık (mai), narenciye türleri (narınc), madeni para (sikke), bademli şeker (nokh), boyanmış yumurta, su, şamdan, ayna, ekmek de Nevrûz Sofrası’na konulur.

Görüldüğü gibi, şarap ve onun baş harfi ile başlayan diğer nesneler, İslamiyet’le birlikte değiştikleri halde, Nevrûz bir gelenek olarak varlığını, İran halklarının yaşamındaki yerini ve anlamını az bir değişiklikle yine sürdürebilmiştir. Bunun gibi, tarih boyunca bazı şeyler bırakıp, her defasında yeni bir takım şeyler alarak, belirli bir değişim geçirmekle birlikte, ama niteliğinden bir şey kaybetmeden günümüze kadar gelen geleneklerin, önemli tarihi günlerin sayısı az değildir. Bununla birlikte, şarabı Nevrûz Sofrası’ndan kaldırmış, ama onu günlük sofrasında korumuş, şiirinde, sanatında işlemeye devam etmiştir. Bâtiniliğin yetiştirdiği ünlü şair Ömer Hayyam, şiirlerinde sözü şaraptan sektirmemiş; bir elinde şarap testisi ve diğer elinde maşraba ile şarap ikram eden, şuh kadın minyatürleri İran sanatında hiç eksik olmamıştır. Özcesi şarap, bazen aşk ve sevginin yerine geçerek, bazen de iyiye, doğruya, güzele giden yolu açan dolu ve bâde olarak var ola gelmiştir. Ne var ki, bahardaki “dirilişi ve yeniden doğuşu” sembolize eden anlamı unutulmaya başlanmış, tarihin külleri altında kaybolmaya yüztutmuştur.

21 Mart’tan hemen öncesindeki Çarşamba günü, Çarşembe-i Sûri(Kızıl Çarşamba) olarak adlandırılır. Bu günün de özel bir önemi var ve Nevrûz öncesindeki kutlamalardan birini oluşturur
Çarşembe-i Sûri’de, gece ateş yakmak için, komşular birlikte çalı-çırpı toplamaya çıkarlar. “Kötüyü, sarıyı sen al; iyiyi, kırmızıyı bana ver!” deyip yakılan ateşin üzerinden atlarlar. Bu fasıl bittikten sonra, akşam sofrasına oturmak üzere evlere dönülür. Yemekler yenir, sofraya çerez konulur, içilip eğlenilir. Bu arada evin hanımı veya ev halkından birisi bir çift kaşık eline alıp, kapının arkasına gizlenerek “kulak hırsızlığı” yapmayı da ihmal etmez. Duyduklarını ise kaşıklarını birbirine çarparak oradakilere anlatır.

6. Alevi-Bektaşi Toplumunda Sultan Nevrûz ve Erkânı:

Günümüzde dünyanın bir hayli genişçe bir kesiminde Nevrûz görkemli bir şekilde kutlanmaktadır. İran, Türki Devletler, Türkiye, Afganistan, Tacikistan ve dünyanın daha bir çok yöresinde Nevrûz’un bayram olarak kutlandığına tanık oluyoruz. Son birkaç yılı saymazsak, Nevrûz’un, Cumhuriyet dönemi boyunca yasak altında tutulduğunu anımsatalım. Son bir kaç yıldır hayırhah bir tutum izlendiğini görmekteyiz. Ancak bunun henüz yasal bir güvenceye kavuşmadığını, resmi bayram olarak ilan edilmediğini de anımsatmakta yarar var. Nevrûz kutlamalarının henüz beklenen ilgi ve görkeme kavuşmadığı, tema, motiflerinden de bir şeyler kaybettiği söylenebilir.

Alevi-Tahtacılar da Sultan Nevrûz’u kendi bayramları olarak kabul eder ve coşkuyla kutlarlar. 22 Mart günü kadınlar çamaşır yıkarken, erkekler de bayram alışverişi için kente inerler. Nevrûz günü ıspanaklı börek, soğan kabuğuyla boyanmış yumurtalar, yufka, sarı-burma, şeker, leblebi, lokum yenilir. Günün akşamı için hazırlanan sofraya, evhalkının yanısıra, ziyarete gelen akrabalar da otururlar ve topluca yemek yenir. 23 Mart sabahı, alaca karanlıkta yola düşüp mezarlığa gidilir. Herkes, özellikle de çocuklar en güzel giysilerini giyerler. Herkes güleç yüzlüdür bu »gün. Küsler barışır, suçlular afedilir, kabahatler bağışlanır. Mezarlığa gidenler, birlikte götürdükleri yiyeceklerini, bir mezarın yanıbaşına açtıkları bir savanın üzerine yerleştirirler. Mezar başlarında yapılması âdet olan ocaklardan biri yakılarak kahve cezvesi ateşe sürülerek kahve hazırlanır. Topluca yemek yenir, içki içilir. Bu iş de bittikten sonra, sırayla mezar taşı öpülerek, ardından evlere dönülür.

Nevrûz’da mezar ziyaretleri, hemen hemen tüm Şii ve Alevi kollarınca yapılır. Mezar başına yiyecek götürüp gelenlere dağıtmak âdeti yaygındır. Tava ekmeği, pêsare diye adlandırılan yağlı ekmek mezar başında dağıtılıp yenilen yiyeceklerin en güzel olanlarıdır. Bunun yanında adak kesenlere de rastlanılır.

21 Mart veya  “eski hesapla” Mart Dokuzu diye de adlandırılan Sultan Nevrûz’a gelmeden önce Kara Çarşamba ve Ahir Çarşamba’lar da belirli bir öneme sahiptirler. Kara Çarşamba, Mart ayının ilk Çarşambası’dır ve pek hayırlı sayılmaz. Uğursuzluk taşıdığından korkulur. Sona ermekte olan yılın bir çok sıkıntısının, Kara Çarşamba ile geride bırakılacağına inanılır. Kars ve çevresinde kapı ve baca dinleme âdetlerine rastlanılır. Evlerde bolca kuru yemiş ve meyve bulundurulur, baca-baca gezenlere bundan ikram edilir. Dersim (Tunceli), Erzincan, Varto, Malatya, Erzurum ve Sivas’ın bazı yörelerinde ise, erkekler alın kısımlarına kara kurum sürerek gözelere, dere, göl ve nehirlere gider, orada alınlarını yıkar, dua eder ve niyaz olurlar.

Mart’ın son ya da Nevrûz’dan önceki ilk  çarşambası, İranlılar’da olduğu gibi Çarşembe-i Sûri (Kızıl Çarşamba) olarak değil, Ahir Çarşamba olarak adlandırılır. Bunun hayırlı olduğu, Nevrûz’a geçiş niteliği taşıdığı anlaşılıyor. Bugün çalı-çırpı toplatılır ve gece ateşler yakılarak üzerinden atlanır. Ateşin arındırıcı, temizleyici ve kötülükleri yakıp yokeden bir simge olduğu düşünülürse, Nevrûz’la birlikte kutlanacak olan Yılbaşı öncesinde, son kez eski yılın kalıntılarından kurtulunmak istendiği  anlamına geldiği düşünülebilir. Zaten Nevrûz gününün gecesi ise, daha önce de değinildiği gibi, her şeyin yenilendiği, belirli bir anda cümle varlıkların Hakka şükür secdesine indikleri, o anda derelerden, akarsulardan su yerine süt aktığına inanılır.

Alevi-Bektaşi toplumu, Sultan Nevrûz’a büyük önem verir; onun Muharrem Matemi içinde gelmesi halinde, sabahtan öğleye kadar Nevrûz erkânı yapılır, öğleden sonra yine mateme devam edilir.

Bektaşiler’de, Nevrûz’a girilmeden önceki gece, Nevrûz erkânına geçilmeye başlanır. Doç. Dr. Bedri Noyan Dede-Baba’nın yazdığına göre, önceki gece , bir yılın her günü için bir kez olmak üzere, yani 366 kez şu yakarışta bulunulur:

Ey gönüllerimizi ve gözlerimizi iyiye döndürücü,
Ey geceleri gündüzlere çevirici,
Ey yılları yıllara ekleyen bizim halimizi en iyi hale çevir!

Bundan sonra da bir kez de şöyle yakarılır:

Tanrım, isteğimi ver! Senin elçin Muhammed Mustafa hakkı  için… Ey Düldül’ün binicisi Ali… Bize güven, inancımız ve gücümüz senin yolunadır… Ayıplarımızı ört, suçlarımızı bağışla. Ey örtücü, ey bağışlayıcı… İyiliği çok kişilerin ve Hz. Peygamber’in yakınında bulunmuşların hürmetine isteğimi kabul et!

Nevrûz sabahı ise, usulüne uygun olarak Meydan odasına, yani cemin yapıldığı odaya girdikten sonra, herkes yerli yerine oturur. Erkân gereğince çerağlar uyarılır ve Mürşid oturduğu yerden,Türkçesi aşağıdaki gibi olan Arapça bir dua okur:

Ey yılları yıllara ekleyen bizim halimizi en iyi hale çevir.
Ey gönüllerimizi ve gözlerimizi iyiye döndürücü,
Ey geceleri gündüzlere çevirici!

Tanrım senin dönüb dönüb saldıran Arslan’ın hakkı için, isteklerimizi kabul et!
Ey dayanağımız yüce Tanrı, Dost. Hü!..

Bundan sonra Baba  efendi, sağında ve solunda duran ve ellerinde birer çerağ tutan iki dervişi, meydandaki tüm diğer kişilerle birlikte ayağa kalkarlar. Ve Baba efendi bir de şunu okur:

B-ism-i Şah, Allâh Allâh!
Belegâni murâdi, bi-hakk-ı Muhammed-il -Mustafâ Nebi-yyike ve bi-hakk-ı Ali-yyel-Murteza veli-yyik-el-ahyâr. Yâ Ali Düldülsüvar, aleyke İ’timadi ve mink-el-İ’tikaadi v-el-iktidari. Üstur uyubena, vağfir zünübena… Ya Settar. Ya Gaffar … Bi-hurmet-il -Ahyâr ve Ashâbik-el Muhtar. Salâvatullâh-i aleyhim ecma’in.

Gülbenk bitince,  makamına uygun olarak Hz. Nevrûziyye’lerden biri okunmaya başlanır. Nevrûziyye’yi ayakta okumak erkân gereğidir. Yeri belirtilmemiş olmakla birlikte, Ali Mevlüdü ‘nün de bu bölümde ve Nevrûziyye’lerden önce okunduğunu sanıyoruz. Sözkonusu  Ali Mevlüdü şöyledir:

Şah-ı Merdan, Şir-i Yezdan Murteza doğdu bugün,
Pişüva-yı evliya vü esfiya doğdu bugün.

Fatıma bint-i Esed’dir ol velinin ânesi,
Haşimi gülzârının nev goncesi, bir dânesi.

Ol asâlet menbaı, ol kâmile,
Çün Ebu Talib’den oldu hâmile.

Bir sedef veş, hayli dem dürdaneyi,
Sakladı batnında  mehveş hâleyi.

Geçti hayli haftalar, günler ve mah,
Doğdu böyle bir mübarek günde Şah.

Öyle bir gün doğdu, ol Nevrûz idi,
Öyle ki bir yevm-i nûr efrûz idi.

Başka bir gün olamaz ol yevme eş,
Bürc-i hamle girdi ol günde güneş.

Kâinata nûr saçıp feyz-i bahar,
Nev hayata girdi her yer, cümle var.

Sayesinde Hayder’in buldu hayat,
Fâhira serta beşer, bu kâinat.

Doğdu Beytullah’da ol Sah-ı Necef,
Kimseye vaki  değildir bu şeref.

Bendegân-ı Ehl-i Beyt-i Mustafa,
Böyle günde eylesin zevk u sefa.

Nûr-ı pâk-i Hayder etsin iltimâ,
Hep beraber eyleyin canlar semâ.

Dem sürülsün aşkına, devranına,
Baş kesilsin Murteza erkânına.

Bundan sonra sıra süt ikram etmeye gelmiştir. Baba efendiden başlayarak herkese süt verilir. İkramda hazır bulunanlar hep bir ağızdan , “Uçmakdaki süt ırmağı, Ali, Hüseyin ve Hasan’dan!” sözlerini seslenirler.

En sonunda da Mürşid’in okuyacağı gülbenkle erkân tamamlanmış olur. Ne var ki bu gülbenk bir tane değil, sözleri farklı, uzun ve kısa olmak birden çok türleri var. Biz burada kısa ve özlü olan birini vermekle yetineceğiz:

B-ism-i Şah, Allah Allah!
Nevruz-u Sultan, mevlud-ü Şâh-ı Merdân… Sipas-ü şükr-ü Yezdan – Tulû -u afitâb-ı cihan, burak-ı nâr u asiman, iyd-el-eyyam-ı nişan. Sürûr-u ihvan ve ehl-i iman, hurrem-ü şâd-ü handân… Bezm-i cemi’i ehlullah Küşâde-i meydan, icra-yı erkân. Küll-i yevm’in Hüve fi şân…

Allah Allah ! Vakitler hayr’ola, hayırlar feth’ola, beliyyeler def’ola. Hak erenler yıllarımızı mübarek eyleye. Meydanlarımız şen, gönüllerimiz rûşen ola. Hak Muhammed Ali Meydanı’mızdan, soframızdan yâran ve ihvanımızın eksikliğie üç ni göstermeye.

Tuttuğunuz işler âsan ve gönüllerimizin umduklarını ihsan eyleye.
Hazır, gaib, zâhir, bâtın Hakerenlerin hayır-himmetleri üzerlerimizde sâyebân ola.
Dervişlere kötülük düşünen münkir müfsid ve münafıkların boynundan Zülfikâr-ı Hayder-i Kerrar eksik olmaya. Yuf münkire, lanet Yezid’e, rahmet mümine… Hazır ve gaib erenlerin demine, keremine Hü!…

Mehmet Yaman’ın aktardığı Aleviler’deki bir diğer erkâna göre de, Nevrûz günü akşamı, halk elinde lokmalarıyla toplanılacak yere gelir. Dede lokma sahiplerine dua verir. Bunun ardından, iyice kaynatılmış bir tas süt bir tepsinin üstüne konur ve etrafı da mevsimin çiçekleriyle süzlenerek, tepsi Dede’nin önüne getirilir. Sütün içine iki adet saman çöpü atılır ve onların birleşmeleri gözlenir. Bu iki çöpün biraraya gelmesi, itikat ve gönül birliğinin işareti olarak yorumlanır. Gece biraz ilerleyince Dede sırasıyla Nâd-ı Ali duasını okur, Oniki İmamlar’ın adlarını zikreder ve bir dua daha okur.

Bundan sonra zâkir bağlamayı eline alıp 3 Nevrûziyye veya deyiş ve üç Düvaz-İmam okur. Bir tevhid yürütülür:

Fâilâtün Fâilâtün Fâilât
Ver Muhammed Mustafa’ya salevat
Çekelim aşkın yayın, Cem’e girmesin hayin
Tevhid kararın buldu, yol erkân yerin aldı
Müminler şad oldu güldü
Diyelim ah Hüseyin, Şah Hüseyin
Evveli Hü diyelim, ahiri Hü diyelim
Yuh olsun yalancıya
Gâziler, gerçekler demine Hü diyelim
Hatâyim hân oğludur, han tutmuş han oğludur
Bu yola ser vermeyen, Şimir Mervan oğludur
Hatâyim hâna gider, hân tutmuş hâna gider
Gâfil olman gâziler bu yol Şâh-ı Merdân’a gider
Kul Himmet üstadımız, yoktur bizim yâdımız
Şâh-ı Merdân aşkına, ver Mevlâ muradımız

Bir dua daha okunur, “Edeb erkân getire, herkes yerine otura” denir ve herkes rahat oturur. Sonra ortaya süpürge çalınır ve cem sona erer.

Nevrûz erkânının her yerde aynı biçimde yürütülmediği, belirli farkların bulunduğu doğrudur. Ancak işin özünde kayda değer bir ayrılık bulunduğunu sanmıyoruz. Geleneksel Sultan Nevrûz’un yanısıra anılan Hz.Ali’nin kişiliği, doğuşu nedeniyle duyulan sevinç ve ona duyulan saygıdır.

www.aleviakademisi.de

Kerbela olayı (680) meydana geleli beri, 1327 yıldır tüm Şia-i Ali kolları, özellikle Aleviler, bitmek nedir bilmeyen, acısı dinmeyen bir yası sürdürmektedirler. Bu aynı zamanda inanç ve ibadetin de belirleyici bir öğesi ve ilkesi haline gelmiş. Her yılın Muharrem ayında 12 günden az olmamak üzere, yer yer 15 güne varan bir süre, yas tutulur. Hazret-i Hüseyin başta olmak üzere, Kerbelâ şehitlerine, Oniki İmamlar’a olan bağlılık duyguları daha da canlanır, belirtilen sürenin her anı şehitleri anmakla, onlarla ilgili bilgileri yinelemekle, kitap ve mersiyeler okumakla geçer.

Hazret-i Hüseyin, Kerbela şehitleri ve Oniki İmamlar’ı anmayan Alevi ve Şii şair ve düşünür yok gibidir. Doğrudan Kerbela faciasını konu alan mersiyelerin kimileri Muharremiye diye de adlandırılır. Dünyada, hakkında çeşitli dillerde en çok mersiye (ağıt) yazılan kişi, hiç kuşkusuz ki Hz. Hüseyin’dir. Şiir ve deyiş edebiyatımızın köşe taşlarından birini oluşturan “Düvazde İmam”larda O ve bütün İmamlar veciz bir şekilde anıla gelmiş ve Cem Ayını’nın vazgeçilmez kesitlerinden biri durumuna gelmiştir. Cem, Kerbela’da Ehl-i Beyt mazlumlarına yaşatılan susuzluğu, açlık ve eziyetleri, inanç ve doğruluk konusunda gösterilen kararlılığı ifade eden çeşitli motiflerle donatılmış, bu nedenle akıtılacak olan gözyaşları işlenecek sevabın kaynağı olarak kabul edilmiştir.

Hz. Hüseyin, askeri anlamda, Kerbela’da yenilmiş; ancak sergilediği tutum ve kararlılık, Emevi baskı ve hileleri sonucu sönmeye yüz tutan Hak-Muhammed-Ali yolunun şahlanışı bakımından da tarihte eşine az rastlanan bir büyük zaferin öncüsü, önderi ve kahramanı olmuştur. Bu sadece Aleviler için değil, başka mazlumlar için de ciddi bir örnek oluşturmuş, ezilenlerin cesaret ve iman kaynağı olmuştur.

Hicri ve Miladi Takvim Sorunu:

Muharrem Mâtemi’nin, Hicri takvime göre hesaplanıp tutulması öteden beri tartışıla gelen konulardan biridir. Özellikle Miladi takvimin kullanıldığı ülkelerde yaşayan Aleviler, sabit bir tarihin ya da olayın geçtiği miladi tarihin, yani her yılın 10 Ekim gününün benimsenmesini arzu etmekte, Hicriye göre yılda onbir gün önce gelen dönerli tarihlerden vazgeçilmesini istemektedirler. Halihazırdaki uygulamada sık sık karşılaşılan tarih belirleme zorluklarından böylece kurtulunacağı, durumun daha bir netlik ve kolaylık kazanacağı görüşü önesürülmekte. Gerçi söz konusu Miladi tarih konusunda başka öneriler de var, ancak bunlar doğru bir hesaplamanın değil, keyfi ve bilimsel esaslardan yoksun oldukları için üzerinde durmaya değmez. Biz burada 10 Ekim 680 tarihini temel almakta ve değerlendirmemizi buna göre yapmaktayız. Doğrusu, miladi takvimin getirdiği kolaylıkları yakından bilen ve yaşayan toplumlar bakımından bu yaklaşım ilk bakışta makul ve çekici bir görünüme de sahip. Ne var ki iş bu kadar basit ve rizikosuz değil.

Kerbela olayı 10 Ekim 680 yılında meydana gelmiş. Söz konusu görüş yanlılarına göre, Muharrem Matemi’nin her yıl bu tarihte başlaması daha doğrudur. Hz. Ali’nin Doğum Günü ve Sultan Nevruz, Hızır Orucu gibi Aleviler’e de ait olan diğer günlerin, her  yıl aynı tarihlerde gündeme gelmesi ve bu yüzden herhangi bir güçlüğün yaşanmaması, insanları Muharrem Matemi’nin de böyle sabit bir tarihte başlatılması düşüncesine yöneltmekte.

Besbelli ki böyle düşünenler, muharrem Matemi’nin dayandığı nedenleri, uyulması gereken zorunlulukları dikkate almıyor, işin kolayına kaçıyorlar. Anımsanacağı gibi Muharrem baştan sona yas temeline oturtulmuş, çeşitli zevk ve eğlenceden uzak durmak esas alınmıştır. Matem günlerinde hiç bir nedenle kan dökülmemesine, karınca gibi can taşıyan en küçük hayvanın dahi çiğnenmemesi, taze yeşilliklere dahi basılmaması, gülme ve neşelenmeden uzak durulması, giyim-kuşam ve temizlik konularında keyif ve gösterişten feragat edilmesi ve benzeri bir çok dünya halinden el çekilmesi, uyulması gereken başlıca kurallardır. Oysa Muharrem’de oruç, “matem”den bağımsız olarak ne düşünülür ne de tutulur. Çünkü yalnız “oruç” değil, “Matem Orucu” olarak kabul edilmiştir. Meseleyi sadece oruca indirgemek, bilerek ya da bilmeyerek, işi çığırından çıkarma çabalarının hile-şeriyesi olarak karşımıza çıkar. Kimileri de Sünni yurttaşlarla adeta yarış içine girerek, “Bizim de orucumuz var” deyip kendilerini savunma duygusunu tatmin etme dürtüsüyle bu tür yollara düşerler.

O halde öyle bir yöntem bulunmalı ki, hem Muharrem Matemi anlamından ve özünden bir şey kaybetmemeli, hem Kurban gibi bolca kanın akıtıldığı bir Bayram ile Muharrem Matemi’nin aynı günlere rastlamasını önlemeli. Ve de Oniki İmam Yası’nı tutan milyonlar hayvan kesme, can alma, kan akıtma gibi bir manzara ile yüzyüze gelmemeli. Kaldı ki Kurban Bayramı Alevi toplumu için de mukaddes bir gün sayılır ve her yıl düzenli olarak kutlanır. Bununla birlikte sadece Aleviler’in değil, diğer Müslümanlar’ın da Kurban Bayramı’nı kutladıklarını akıldan çıkarmamalı.

Hicri takvim dönerlidir ve her 36 yılda bir aynı tarihe gelip oturur. Peki gelip Muharrem Matemi ile çakışırsa ne olacak?  Alevi toplumu iki kutsal töreden birini seçmek, diğerinden vazgeçmek gibi bir çıkmazla karşı karşıya bırakmak akıl kãrı değildir. Esasen miladi takvim kullanacağız diye böylesine büyük bir rizikoyu göze almanın ciddiye alınır bir tarafı da yok. Tüm bu durumlar dikkate alınırsa, -ki alınmak zorunda- şimdiye kadar yapıla gelen uygulamanın doğru ve gerçekçi olduğu açıkça görülür.

Bu durumda Muharrem Matemi; Kurban Bayramı’nın ilk gününden başlayarak “bir” deyip yirmi gün saydıktan sonra, yirminci günün gecesi niyetlenip yirmi birinci gün başlatılmalıdır. Matem, yerel bazı farklılıklar dikkate alınırsa, genel olarak12 ila 15 gün kadar bir süreyi kapsar.

Bazı bölgelerde yas 12 gün sürer ve onikinci günün öğle vakti aşure ile bozulur. Bazıları da 13. güne sarkıtırlar. Bazıları da 15 gün tutarlar. Bir çok yerde kadınlar, Ana Fatma için bir gün önceden başlamak üzere bir günlük fazlasıyla tutarlar. Bunlar uygulamada görülen farklılıklar olup işin özünü değiştirmeyen özellikler olarak karşımıza çıkar.

2. Kerbelâ’ya Yolaçan Gelişmeler:

Kerbela olayı, İslam tarihinde ciddi bir dönüm noktasıdır ve bu faciaya yolaçan gelişmeleri sadece Hz. Ali ile Muaviye arasındaki gerginliğe dayamak yetmez. Onun İslam dininin ortaya çıktığı, Muaviye’nin babası Ebu Süfyan ile Peygamber arasında geçen savaşlara kadar geri götürülmesi gerekir. Her ne kadar bazı çevreler gerçeği örtmeye çalışıyorlarsa da, Ebu Süfyan ailesinin İslam’a karşı savaşan kuvvetlerin başında bulundukları, İslam’ın zafere ulaşmasıyla ekonomik ve siyasal egemenliklerini büyük oranda yitirdiklerini görmezlikten gelmemeli. Ebu Süfyan’ın bu savaşlarda, özellikle Bedir’de, yakınları ve en güçlü savaşçıları öldürülür. Bozguna uğratılırlar. Bu savaşın iki önemli kahramanı Hz. Hamza ve Hz. Ali’diler. Ebu Süfyan’ın karısı ve Muaviye’nin annesi olan Hind de babasını ve kardeşini kaybeder. Nitekim kiraladığı bir zencinin Hamza’yı arkadan vurarak öldürmesi sırasında Hind, büyük bir hırçınlıkla cesede saldırıp, tırnaklarıyla cesedin göğsüne dalarak söküp çıkardığı kalbini yemeye başlaması kin ve intikam duygularının boyutlarını göstermek bakımından önemlidir. Tarihlerin yazdığına göre, soyuna vasiyette bulunarak “Bedir’in intikamını mutlaka almalısınız” demiştir. Bundan uzun zaman sonra  meydana gelen Kerbela faciasında, Yazid’in, kesilip kendisine sunulan Hz. Hüseyin’in başına bakarak yaptığı konuşmadan da anlaşılıyor ki Ebu Süfyan ailesi hala Bedir’in intikamını alma, kandavası gütme peşindedir.

Peygamber’in bir çok kere açıkça belirttiği Hz. Ali’nin vasiliği kararına uyulmadan Ebu Bekir’in hilafeti ele geçirmesi, tarafların tutumunu sergileyen ilk ve dikkate değer bir gelişme olmuştur.

Ebu Bekir zamanında ”Peygamber’in malı kamunun malıdır” gerekçesiyle  Hz. Fatma’dan alınan Fedek, halifenin bir yakınına mülk olarak bağışlanmıştır. Ömer ve Osman zamanında bu gibi meşru olmayan tasarruflar daha da artarak sürdü. Muhammed dininin esaslarına ters düşen çokça işler yapıldı, Kur’an’ın derlenip toparlanmasında uygunsuz yol ve yöntemler izlenerek, onun varlığına ve kutsallığına gölge düşürüldü. Osman; Beytülmal’ı, Muhammed’e düşmanlık yapanlara ve O’nun cezalandırdığı kimselere, kendi akraba ve yakınlarına sonuna kadar peşkeş çektirdi. Örneğin, kızının kocası Haris bin Hakem’e Fidek hurmalığını mülk olarak verdi ve büyük miktarda  para bağışında bulundu. Peygamber’e karşı savaşıp yenildikten sonra “mecburen” İslam’ı kabul eden Ebu Süfyan’a Beytülmal’dan 200 bin dirhem vermekte tereddüt etmedi. Yapılan hesaplara göre, Osman’ın akrabalarına Beytülmal’dan sağladığı çıkar, 126 milyon 770 bin dirheme ulaşmıştır.

Genel kanıya göre, Mekke aristokrasisinin önderi ve Umeyyeoğulları’nın başı Ebu Süfyan ailesi, başından beri İslam’a direnmiş, savaşı kaybettiğini anlayınca, taktik değiştirerek dini kabul eder görünmüş, bu kez kaleyi içinden fethetmeyi planlayıp durmuştur. Yani inanıp gönül bağlayarak değil, onu her vesile ile kendi yararına kullanma amaç ve hedefini seçmiştir. İslam’ın esaslarına bağlı kalmak yerine, onu, kurmayı düşlediği Roma İmparatorluğu gibi güçlü bir saltanatın ideolojisi haline getirmeyi planlamış ve bunda başarılı da olmuştur.

İmam Ali; Peygamber’in vasisi olduğu halde, hakkının yendiği duygusuna kapılıp, işi iktidar kavgasına ve kanlı çatışmalara vardırmamış. Kardeş kanının dökülmesinden şiddetle kaçınmış ve “müminlerin emiri” ve İmam olarak kalmayı yeğlemiştir. Nitekim Osman’ın halk tarafından linç edilmesinden sonra, kendisine gelip Halife olmasını rica eden ileri gelenlere verdiği cevap da bu yargımızı doğrular niteliktedir:

“Bırakın beni, benden başka birini arayın, bulun! Çünkü görüyorum ben, bu işin sonunda çok işler var; çok renklere boyanacak bu iş. Öyle bir hâle gelecek ki yürekler dayanamayacak, akıllar almayacak. Çevre sislendi, delil inkâr edilir oldu. Davetinize uyarsam, biliyorum neye uğrayacağım. Beni bırakırsanız, ben de içinizden biri gibi olurum; kimi emir yaparsanız onu dinlerim, ona itâat ederim; benim size vezir olmam, emir olmamdan daha hayırlıdır sizin için.”

Çünkü İmam Ali ve evlatları, yani Ehlibeyt, İslam’ın başından beri sahip olduğu inanç ve değerlerin korunması için ciddi ve acılı bir gayretin temsilcisi ve öncüsü oldular. Onlar için İslam’a uymak esastı. Yöneticilerin buna göre davranmaları, işi saptırmamaları başlıca ilke olmalıydı. Oysa daha önce keyfi bir dönem yaşanmış, en çok da Osman’ın yapıp ettikleri, bir çok şeyin bozulmasına yolaçmış, din bir başka mecraya sokulmaya çalışılmıştı. İmam Ali, tüm karşı çıkışlarına rağmen, halk tarafından halife yapılıp işbaşına geldiğinin hemen ikinci günü verdiği hutbede Osman’ın yaptıklarını ve kendisinin yapacağı düzeltmeleri şöyle dile getirir:

”Osman’ın şuna-buna verdiği arazinin, şuna-buna verdiği malların hepsi de Allah malıdır; âmmenin hakkıdır; hepsi bâtıldır ve hepsi Beytü-l Mal’e alınacaktır. Hatta evlendiği kadınlarla, parasiyle aldığı cariyeleri bile bulursam, onları bile ona ait saymam. Çünkü adâlette genişlik vardır; adâletle hükmetmekte âciz olan kişi, cebirle hükmederse, daha da âciz bir hâle düşer.”

Çarçur edilmiş olan para ve malların büyük bir bölümünü Beytülmal’e alan İmam Ali, bu kurumda ciddi bir düzenleme yaparak, kendisi dahil herkese sadece üçer dinar verilmesini kararlaştırdı. Geçmişte büyük maaş ve ikramlarla ödüllendirilmiş bulunanlar bu durumdan büyük rahatsızlık duyarak İmam’ın karşısına geçtiler.

Peygamber’in Veda Haccı’ndan dönerken Gadiru Humm’da yaptığı konuşmaya, vasiyetnamesini yazdırmak istemesindeki duyarlığına bakılırsa, O’nun da kendisinden sonra olacaklar konusunda ciddi endişeler taşıdığı söylenebilir. Bu konuşmasında İmam Ali’yi yerine vasi tayin ettiğini bildirmesi, ümmetinden Kur’an’a ve Ehlibeyt’e saygılı davranmalarını istemesinin sadece bir rastlantı eseri olmadığı anlaşılıyor. Mâide Sûresi, 5. Âyeti’nin gereği, yani Allah´ın emri olarak sözkonusu hutbenin irad edilmiş olması bile, İmam Ali’nin halife olmasına, haksızlıklarla karşılaşmamasına yetmedi. Bir yolunu bulup Ebu Bekir’i, ardından da Ömer ve Osman’ın halife yapmaları, sıra Ali’ye geldiğinde ise Şam Valisi Muaviye’nin, Osman’ın ölümünü bahane ederek ayaklanması, boşuna değildi. Çünkü İmam Ali ve evlatlarının sahip oldukları İslam anlayışı ile Muaviye’ninki arasında büyük fark vardı. Ehlibeyt, koşullar ne olursa olsun inancı önde tutuyor, sadakatte kusur etmiyor, inancın saptırılması girişimlerine seyirci kalmak istemiyordu. “Boylarınıza dönünce emin olduğunuz, inandığınız kişilere sözlerimi duyurun, onları çağırın; çünkü ben bu gerçeğin sörnüp yıpranmasından, yitip gitmesinden korkuyorum; ama Allah, kâfirler hoşlanmasa da nurunu parlatır” talimatının verilmesi, durumun nasıl bir noktada bulunduğunu ortaya koyuyordu.

Osman zamanında temelleri atılan, Muavi’ye döneminde sistemli bir biçimde yürütülen, Ali’nin İslam anlayışı ile bağdaşmayan bir diğer politika da, Araplar’ın “asıl Müslüman”, Arap olmayan diğer halkların da “mevali (yani alınıp satılmayan köle)” olarak  sınıflandırılmasıydı. Bununla birlikte, İslam öncesi Arap gelenek ve göreneklerinin giderek İslam dininin yerine konulması, “Şeriat” etiketi altında ve daha çok da Arap milliyetçiliğini empoze eden yaklaşımın her geçen gün ağırlık kazanmaya başlaması da Ali ve evlatları tarafından kabul edilir şey değildi.

Muaviye’ninse hesabı kendisine, Emevi saltanatının ihyasına dönüktü. İslam’ın esasları, kural ve normları, onun önüne koyduğu hedefe ulaşmasına yaradığı sürece değerli, değilse yerine başka şeyler koymakta sakınca yoktu. Emeviler, dünyanın dört bir tarafından Beytülmal’e akan büyük servete tek başına konmayı hedeflemiş, İslam’ın birçok ilkesini kendi çıkarları yönünde evriltmiş, buna karşı çıkan Ehlibeyt`i ise çıkarlarının önünde en büyük engel olarak görmüştür.

Muaviye, Hz. Ali’nin halife seçilmiş olmasını hazm edemedi, karşı çıkmak için Osman’ın öldürülmesini bahane edip Ali’yi bu olayın sorumlusu olarak gösterdi. Oysa Ali ve çocukları Osman’ı kurtarmak için çok çaba göstermişlerdi. Ali ile Muaviye arasında başgösteren Sıffın Savaşı’nda Muaviye kuvvetleri yenilmek üzereyken, ortaya atılan hileli bir öneri sonucu (Hakem olayı), zaman Muaviye yararına işlemeye başladı. Ali’nin bir rivayete göre Küfe’nin dar sokaklarından birinde kıstırılıp ağır yaralanması, bir diğer rivayete göre ise Küfe mescidinin önünde bir Harici tarafından 19 ramazan 661’de zehirli kılıç darbesiyle yaralanıp üç gün sonra şahadete ermesi, Muaviye’nin önünü açtı.
Kerbela Faciası:

İmam Hasan’ın şehit edilmesinden sonra, Ümeyyeoğulları’nın çekindiği tek kişi İmam Hüseyin’di. Muaviye daha ölmeden önce, bunun önemini oğlu Yezit’e anlatmıştı. Hüseyin, Muaviye’ye ne biat etmiş ne de yüz vermişti. Muaviye, daha ölmeden, oğluna yeteri kadar destek bulabilmek amacıyla İmam Hüseyin’e bir mektup yazmış, fakat sert bir cevapla karşılaşmıştı. Hüseyin cevabi mektubunda şöyle diyordu:

“Halka senin hükmetmenden daha büyük bir fitne bilmiyorum”.

Bununla birlikte, Muaviye’nin yaptığı kötülükleri bir bir sayıp dökerek, Yezit gibi “ahlaksız bir adamı” halife diye dayatmasını kınıyordu. İmam Hüseyin bir inanç önderi olarak dünya malına, saltanata değil, sahip olduğu inanca ve onun pürüzsüz olarak varlığını korumasına önem veriyordu.

Muaviye, 680’de öldü ve Yezit halife oldu. Emevi saltanatının tam da bu esnada sahib olduğu debdebeyi, a. Gölpınarlı şu sözlerle ifade ediyor:

“… Müslümanlıkta saltanat sarayıyla-debdebesiyle, vezirleriyle-nedimeleriyle, ordusuyla-kumandanlarıyla, zındanlarıyla-celladıyla, ihsanıyla-inamıyla, zulmüyle-kahrıyla ve saltanat hanedanıyla-keyfi idaresiyle, hazinesiyle ve yoksul, sürünen halkıyla kurulmuştu. Kisralar, Arap Kisrası’nın makamını bir bir alacaklardı; Roma İmparatorluğu, ayrı bir dille, hükümlerine baş eğilmeyen bir dinle, fakat İslam kisvesine bürünerek tarih alanına çıkmıştı artık. Kendisine böyle bir saltanatı devreden babası ölürken bile başucunda bulunmak lüzumunu duymayan, avlanmakla gönül eğleyen Yezid, gününü-gecesini çalgı-çağanak dinlemekle, köçek-çengi oynatmakla, içip kendinden geçmekle sürdürmeyi adet edinmiş bir kişiydi…” Yezit ilk iş olarak Medine Valisi Velid’e bir mektup göndererek, derhal Hüseyin’i çağırıp Yezit’e biatını almasını, değilse kellesini emretti. Ancak Hüseyin buna boyun eğmedi ve kellesini almaya da cesaret edemediler. Mervan «Hüseyin’i bırakma, hapset; giderse bir daha ele geçmez; ya biat etsin, ya boynunu vurdur» sözleriyle Velid’e çıkışınca, Yezid ve yandaşlarının niyetleri iyice açığa çıkmış oldu. Hz. Hüseyin taraftarlarının kapının önünü tutmuş olmalarının anlaşılması sonucu kan dökülmesi önlenmiş oldu.

Bu olaydan bir gün sonra, İmam Hüseyin büyüklerinin kabirlerini ziyaret ettikten, Haşimoğulları’na ve Basralılar’a birer mektup yazdıktan sonra Kûfe’ye gitmek üzere harekete geçti.

Haşimoğulları’na, yani akrabalarına yazdığı mektupda “Kendileriyle gelenlerin şehid olacaklarını, kendilerine uymayıp kalanların da bir fethe, bir huzura erişemeyeceklerini” bildirdi. Basralılar’a hitaben yazdığı mektubunda ise, karşı karşıya bulunulan durumu ve hareketinin gerekçelerini anlatıyordu.

Mekke’de kalması ve olmazsa Yemen’e gitmesi gibi önerilere iltifat etmeden, kendisine mektup yazıp dâvet eden Kûfeliler’e daha önce söz verdiğini, bu nedenle oraya gideceğini bildirdi. Bu yüzden gerekli hazırlıkların yapılması amacıyla Amcası Akil’in oğlu Müslüm’ü önden gönderdi. Yezid, bu sırada Kûfe’ye Ziyad’ın oğlu Abdullah´ı Vali tayin etmişti. Sonunda Müslüm’ün Kûfe’de olduğunu öğrenen Abdullah bin Ziyad, Kûfeliler’in ihanetinden de yararlanarak onu ve çocuklarını bazı yandaşlarıyla birlikte katletti.

Denilir ki İmam, bu acı haberi ve Küfeliler’in ihanetini Kerbela yolundayken öğrenir ve şöyle söyler:

Dünya güzel gelse de, iyi saysan onu sen,
Allah’ın sevap yurdu daha güzel, bir bilsen,
Bırakılmak içindir toplanan bütün mallar;
Öyleyse neden düşkün mallara insan, neden?
Değil mi ki bedenler ölüm için çatılmış
Daha üstün elbette Allah yolunda ölmen, kılıçla öldürülmen
Allah esenlik versin ey Ahmed soyu size
Görüyorum yakında ayrılacağım sizden.

Kerbelâ; Bağdat`ın 90 km kadar güneybatısına düşen, Fırat`ın sağ kıyısından 25 km uzaklıkta, Irak sınırları içinde, çöl sayılan bir yörenin adıdır. Aleviler buradan bahsederken "Kerb-ü belâ", "Gelbelâ" gibi duydukları acıyı dile getiren deyimler de kullanırlar. Kerbelâ olayının meydana geldiği zaman bir çölden ibaret olan burası Osmanlılar zamanında bir şehir halini almıştır. Kerbelâ, İslam tarihinde Hz. Hüseyin, ailesi, akrabaları ve dostlarının, Muaviye oğlu Yezit tarafından burada ablukaya alınıp katledilmeleriyle bilinen bir yerdir.

Tarih, Hicret’in 61. yılı Muharrem ayının onuncu gecesini, yani 10 Ekim 680’i gösteriyordu. Kerbela denilen yere ulaşmışlardı. Karşılarında ilkin 20 bin, daha sonra sayısı 30 bine çıkarılan kocaman bir ordu vardı. İmam Hüseyin’in karargâhında korku ve hüzün havasından çok âdeta bir bayram havası vardı. Herkes son savaşını en kusursuz biçimde ve kahramanca başarmak için hazırlık yapmaktaydı. Savaş düzenine girmekten başka çare kalmamıştı. Hüseyin sağ koluna Kayn oğlu Züheyr’i, sol tarafına da Habib’i memur etmişti. Sancaksa Eb’ül Fazl Abbâs’ın elindeydi. İlkin İmam Hüseyin öne çıkıp kendisini tanıttı ve herhangi bir kusuru bulunmadığını yineledi. Düşmansa ”Yezid’e biat etmedikçe, bu sözlerin yararı yok” dedi ve Sa’doğlu, yayını gerip ilk oku Hz. Hüseyin’e atarak, savaşı başlatmış oldu.

Evet, savaş başlamıştı. Hurri Riyahi, Yezid ordusunda yeraldığı için çoktan pişman olmuştu. Yanında oğlu, kardeşi ve kölesi olduğu halde, Yezid ordusundan ayrılarak, at sürüp İmam’ın huzuruna geldiler. ”Mahçubum. İlk karşı duran bendim, izin verin ilk ölen de ben olayım!” dedi. Kahramanca dövüştükten sonra ilkin Hurr ve ardından da kardeşi, oğlu ve kölesi şehid oldular.

Bunları Avsece oğlu Müslüm, Muzahir oğlu Habib, Ebû-Veheb Abdullah ve annesi, Ebu Sumame, Habib, İmam Hüseyin oğlu Ali Ekber, İmam Hasan oğlu Kasım ve bir kardeşi, Ebül Fazl Abbas, İmam Hüseyin oğlu henüz altı aylık olan Asgar gibi onlarcası peşpeşe sehid oldular…

Zeynel Abidin 24 yaşlarında ve hastaydı. Meydana girip savaşmak istedi, ama İmam Hüseyin izin vermedi. Soyunun, Ehl-i Beyt soyunun yürümesi için onun yaşamasının gerekli olduğunu bildirdi.

Sıra İmam Hüseyin’e geldiğinde, artık geride erkek kalmamıştı. Kahramanca dövüştü ve sonunda ordunun dört koldan saldırması sonucu şehid oldu. Kimse başını kesmeye cesaret edemedi. Ancak Şimr koşup, oniki kılıç darbesiyle başını kesti.

Toplam 72 kişi şehit olmuştu.

Hz. Hüseyin’in başı ve diğer başlar ile esirler ise Şam’a, Yezit’e gönderildi.

Evet, Şah Hüseyn-i Kerbela’nın çok güzel belirttikleri gibi, “suret aleminde” yani görünürde 72 kişi, 30 bin kişilik bir zulüm ordusuyla kahramanca dövüşmüş ve fakat yine “bu alemde” yenilmişti. Ne var ki söz konusu Emevi ordusu ve önderi Yezit; insanlık vicdanında ve mana aleminde “lanet” damgasını yemiş, İmam Hüseyin ve yandaşları karşısında tarih boyunca yenilmişti. İnsanoğlunun nefretle yükselttiği ”lanet Yezid’e!” sesleri arasında sayısız kereler kahrolmuştu. Dahası işlediği bu insanlık ayıbının utancıyla, belleklerden silinmeyen bir kötülüğün, insanlık tarihi boyunca işlenebilecek kötülüklerin sembolü olarak anılacak ve daha nice bin yıllar ”lanet”e müstehak görülmeye devam edecektir.

Muharrem Mâtemi Erkânı:

Daha önce belirtildiği gibi, Kurban Bayramı’nın ilk gününden başlayarak 20 gün sayıldıktan sonra, yirminci günün akşamı, yer yer farklı olmakla birlikte şu “niyet tercümanı” okunarak niyet edilir:

“B-ism-i Şâh, Allah Allah!
Er Hak- Muhammed-Ali âşkına, İmâm Hüseyin Efendimiz’in susuzluk orucu niyetine, Kerbelâ’da şehid olanların tertemiz ruhlarına, Fâtıma-tüz Zehra’nın şefaatına, Oniki İmamlar, Ondört Masum-u Pakların şevkına!
Onyedi Kemerbestler’in hürmetine; hazır, gaip ve gerçek erenlerin himmetleri üzerimizde hazır ve nazır ola. Yuf münkire, lanet Yezid’e, rahmet mümine!
Gerçek erenler demine, dost erenler hü!
Sekkahüm ya Hüseyin!
Allah eyvallah hü dost!”

Alevi toplumunda, oniki gün süresince, Hz. Hüseyin’i ve Kerbelâ şehidlerini anma ve Yezid’e lânet okuma anlamında, hemen hemen her dakika değerlendirilebilir. Bu tümüyle kişinin kendisine ve ona uygun düşen koşullara bağlıdır. Bunu belirli sözlerle sınırlamanın olanağı yok.

İftar zamanı saat ve dakika ile belirlenmiş değil, bu genellikle akşamın geç dakikalarına tekabül eder. Gecenin onikisinden önce ve aşırı derecede doymamak üzere, sadece bir kez yenir, tâ ertesi gün aynı zamana kadar. Buna “iftar” değil “ağız mühürü” olarak adlandırılır.

Ağız mühürünü bozmak ya da iftar için genellikle şu tercüman okunur:

“B-ism-i Şâh, Allah Allah!
İmam Hüseyin’e, onun soyuna ve dostlarına selâm olsun! Yezide, soyuna ve yandaşlarına sed hezaran (yüz bin kere) lanet olsun!
Hak matem oruçlarımızı kabul eylesin. Gerçeğe Hü!”

Yasın bitiminde, Aşure kazanının başında okunacak dua şöyledir:

“B-ism-i Şâh, Allah Allah!
Bârekallah, şehidler Şâhı İmam Hüseyin Efendimiz’in ve Kerbelâ şehidlerinin yüce ruhlarının şâd olması için bârekallah!
Cümle erenlerin ruhları için bârekallah!
Kurbanlarımızın kabülü için bârekallah!
Âhirete göçenlerimiz ve yaşamakta olanlarımız için bârekallah!
Gökten hayırlı rahmet, yerden hayırlı bereket vermesi için bârekallah!
Muhammed Mustafa, Ali el-Murtaza, İmam Hasan, İmam Hüseyin, Kerbela şehitleri ve Hünkar Hacı Bektaş-ı Veli hakkı için barekallah!
Gerçeğe Hü!”

Aşure yendikten sonra da şu dua okunur:

“B-ism-i Şâh, Allah Allah!
Allah-Muhammed ya Ali!
Oniki İmam Efendilerimiz’in ruh-u revanları şad-ü handan ola!
Münkir-münafıklar mat ola!
Müminler şad ola!
Cümlemize Hak’dan hayırlı kısmetlerin verilmesi için Nur-u Nebi, kerem-i Ali, Pirimiz Hünkar Hacı Bektaş-ı Veli demine Hü!

Matem süresince, Matem’le ilgili bilgilendirme yapılır, kitaplar okunur ve dualar edilir.

Esirgeyen ve bağışlayan yüce mevlamız Allah’ın adıyla başlamak istiyorum.

İslam tarihinde önemliliği hiç şüphesiz olan Ğadir Humm olayı, ana kaynaklarda geniş bir şrkilde rivayet edilmiştir.
Şia ve sünni ana kaynaklarında bu olayla ilgili haberler farklı olsa da, olayın önemine işaret eden haberler ise , iki taraftan ihmal edilmemiştir.
Ğadir Humm olayını sünni ana kaynaklardan aktarmak istiyorum.Ehli Beyt imamlarına dayalı olan rivayetlerde Ğadir Humm olayı, şüphe bırakmıyacak şekilde günümüze kadar aktarılmıştır.
Ğadir Humm hadisini, rivayetlerin ortaklaşa aktardıkları noktalarıyla sunmak istiyorum.
Hicretin 10. yılında Peygamber efendimiz hz.Muhammed, (Allah’ın hayır duası ve selamı onun ve Ehli Beytinin üzerine olsun), onun getirdiği dine, yola inanmış olan insanların Hac’ca katılmalarını sağlamak amacıyla etrafa haber yollamıştı.
Bu çağrısına onbinlerce insan icabet etmişti.Peygamber efendimiz bu hac cağrısının insanları bir araya getireceğini ve kuşkuyu ortada kaldıracak bir ortam sağlıyacağını biliyordu.
Onbinlerce insanla beraber,Medine’den Mekke’ye doğru yola çıkar.
Mekke’ye vardıklarında insanlara Haccın nasıl eda edileceğini ve gerceğini öğretir.Daha sonra Arafat’ta insanlara hitab eder ve vasiyetlerde bulunur.Haccın bitiminden sonra,
Mekke’den Medine’ye doğru geri dönerken, Cuhfe nahiyesinde Ğadir Humm olarak bilinen bir gölün etrafına varılır.Bu esnada Cebrail aleyhisselam, Peygamber efendimize gelip, şu ayeti okudu : “Ey Rasul (elçi) ! Sana Allah tarafından indirileni bildir ! Şayet bunu yerine getirmezsen , Allah’ın elçiliğini ifa etmemiş olursun ! Allah, sana zarar vermemeleri için, seni (inanmayan) insanların şerrinden koruyacaktır.Allah, Kafir olan topluluğa,(yapmak istedikleri kötülük için) rehber olmaz.” (Maide suresi: 67) (1*)
Peygamber efendimiz, bu ayetin neden indiğini iyi biliyordu.Fakat beraberinde bulunan insanların içinde çok sayıda münafıkların ve kafirlerin (inkarcıların) bulunduğunu da çok iyi biliyordu.Ayet, bu tereddütü bertaraf etmek için açık bir beyan getirmştir.Allah, Peygamberini hazır olan insanların ve aralarında bulunan kafirlerin şerrinden koruyacağını beyan etmişti.
Peygamber efendimiz geride kalan insanların yetişmesi ve önde giden insanların geri dönmesi için haber yolladı.
Gölün etrafında bulunan ağaçların altına kendisi için yer yapılmasını emretti.Ağaçların altı süpürüldü ve harkes yerini aldı.
Vakit öğleye doğruydu.Sıcaklıktan insanlar elbiselerinin bir kısmını başlarına ve bir kısmını kavurucu toprağın sıcaklığından korunmak için altlarına sermişlerdi. (2*)
Hazır olan insanlarla  topluca ibadeti yerine getirdikten sonra, onun için orta bir yerde, gölgeliğin altında  deve semerlerinden yapılan yüksekliğe çıktı. (3*)
En yüksek sessiyle insanlara şöyle hitab etti :
“ Allah’ı hamd eder , O’na sığınır , O’na inanır ve O’na tevekkül ederiz.Ve Allah’a, nefsimizin şerrinden ve kötü işlerimizden sığınırız.O’na ki, sapıklığa gidene rehber olmaz ve doğru yolda olanı da yolundan çıkarmaz.
Allah’tan başka bir İlah olmadığına ve Muhammed’in de O’nun kulu ve elçisi olduğuna tanıklık ederim.
Ey insanlar ! Latif ve her şeyden haberdar olan Allah, her peygamberin ondan önceki  peygamberin ömrünün ancak yarısı kadar yaşıyacağını bana haber etti.
Allah’ın katına davet edildiğimde şüphesiz olarak icabet edeceğim ve aranızdan ayrılacağım.Ben sorumluyum sizde sorumlusunuz, bu hususta ne diyeceksiniz ?”
  Hazır olanlar dediler ki : “ Tanık oluruz ki sen, bildirdin, nasihat ettin ve gereken mücadeleyi yaptın.Buna karşılık Allah sana hayırla mükafatını versin.”
Bunun üzerine Peygamber efendimiz sözlerine şöyle devam etti:
“Allah’tan başka bir İlah olmadığına ; Muhammed’in de O’nun elçisi olduğuna ; O’nun cennetinin ve cehenneminin hak olduğuna ; ölümün hak olduğuna ; kıyamet vaktinin hiç şüphesiz geleceğine ve kabirde olanların hepsini Allah’ın bir daha dirilteceğine dair şahitlik etmezmisiniz ?”
Hazır olanlar dediler ki : “Evet, hepsine şahitlik ediyoruz.”
Peygamber efendimiz şöyle devam buyurdu : “ Ey Allah’ım ! Şahit ol ! Ey insanlar, beni duyuyormusunuz ?”
Hazır olanlar dediler ki : “ Evet, seni duyuyoruz.”
Bunun üzerine şöyle buyurdu : “Ben sizden önce Kevser havuzu başı ucunda olacağım.Sizlerde oraya varacaksınız.O havuzun genişliği San’a (Yemen de bir şehir) ve Busra (Suriye de, Şam civarındaki yer) mesafesi kadardır.Etrafında, yıldızların sayısı kadar gümüşten kadehler vardır.Bakayım iki ağır emanetime karşılık nasıl amel edeceksiniz ?”
Peygamber efendimiz bu iki ağır emaneti zikrettiğinde bir kişi şöyle nida etti : “Ey Allah’ın elçisi ! Zikrettiğin iki ağır emanet nedir ?”
Peygamber efendimiz buyurdu ki : “ Daha büyük olan emanet Allah’ın kitabıdır.Bir tarafı Allah’ın elinde ve öbür tarafı da sizin elinizdedir.Ona tutunun ve sapıklığa uğramayın ! İkincisi ve küçüğü olan ise zürriyetim olan akrabamdır (Ehl-i Beytim dir).Latif ve herşeyden haberdar olan (Allah) bana bildirdiki , ikisi kevser havuzuna varıncaya kadar asla birbirinden ayrılmıyacaklar.Onların böyle olmasını kendim Allah’tan istedim.Sakın ikisinin önüne geçmeyiniz aksi takdirde helak olursunuz (yok olup gidersiniz) ; sakın ikisinin hakkında kusurda bulunmayın yoksa helak olursunuz !”
 Bunun üzerine yanında bulunan hz.Ali’nin elinden tutarak o kadar havaya kaldırdı ki, ikisinin koltukaltları göründü ve bütün toplum onu tanıdı.Bunun üzerine Peygamber efendimiz şöyle buyurdu : “Ey insanlar ! Müminlerin üzerine kendi nefislerinden ziyade kim tasarruf sahibidir ?” Hazır olanlar şöyle dediler: “Allah ve elçisi bunu daha iyi bilirler.” Bunun üzerine Peygamber efendimiz şöyle devam buyurdu: “Allah benim (üzerimde tasarruf sahibi olan) mevlamdır.Ben de müminler üzerinde tasarruf sahibi olduğum gibi, onlara nefislerinden daha evlayım.Ben kimin (üzerinde tasarruf sahibi) mevlası isem, Ali’de onun üzerine mevlasıdır (tasarruf sahibidir)!!!”
Bunu üç kere tekrarladı.(Hanbeli mezhebinin imamı Ahmed ibin Hanbel’in aktardığı haberde 4 kere tekrarlandığı zikredilmiş.) Daha sonra Peygamber efendimiz şöyle buyurdu: “Ey Allah’ım ! Ali’yi tasarruf sahibi kabul edenleri Sen de kabul et ; ve onu (Ali’yi) üzerinde tasarruf sahibi olduğunu  inkar edip düşmanlık edene Sen de düşman ol !!! Ali’yi seveni Sen de sev ve onu buğz edeni Sen de buğzet !!! Ali’ye destek olana Sen de destekçi ol ve Ali nerede olursa hakkı onunla beraber kıl !!! Hazır olanlar hazır olmayanlara bu söylediklerimi tebliğ etsinler !!!”  (4*)
Peygamber efendimizin sözleri bittiğinde ve halk daha dağılmadan Cebrail aleyhisselam şu vahiy ile indi : “ …Bugün size dininizi ikmal ettim, üzerinize nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslam’ı uygun buldum…” (5*) (Maide suresi : 3. ayet)
Bunun üzerine Peygamber efendimiz şöyle buyurdu: “Dinin ikmali, nimetin tamamlanması, Rabbimin benim elçiliğime razı olması ve Ali’nin benden sonra velayet sahibi (otorite sahibi) olmasına karşı Allah’ın yüceliğine şükürler olsun !!!” (6*)
Bunu duyan sahabe, başta Ebu Bekr ve Ömer olmak üzere, hz.Ali’yi tebrik ederek şöyle dediler:
“ Sana kutlu olsun ey Ebu Talib’in oğlu ! Bugün bizim ve kadın- erkek bütün iman edenlerin mevlası (tasarruf sahibi) oldun !!!” (7*)
Sahabeden Hassan ibin Sabit, Peygamber efendimizin huzuruna gelerek şöyle dedi :
 “ Ey Allah’ın elçisi ! Müsaade edersen Ali hakkında söylemek istediğim beyitleri sana dinlendireyim.” Peygamber efendimiz şöyle buyurdu : “Allah’ın bereketi üzere söyle !”        
Bunun üzerine Hassan şöyle söyler :
“Humm yerinde Ğadir gününde Peygamberleri onlara nida etti….
…..
ve ona : kalk ey Ali ! Seni benden sonra imam ve doğru yola sevk eden kıldım, dedi ….
(8*)
Peygamber efendimiz gereken biati hz.Ali için aldıktan sonra sahabeleri ile Medine’ye doğru yol almaya devam eder.Peygamber efendimiz Medine’ye vardıktan sonra, Ğadir Humm olayını duyan Haris ibin Nu’man el-Fehriy, Peygamber efendimizin huzuruna gelip şöyle dedi: “Ey Muhammed ! Allah tarafından bizlere ; Allah’tan başka bir İlah olmadığına ve senin de O’nun elçisi olduğuna tanıklık etmemeizi emrettin, biz de bu emrini kabul ettik.Beş vakit ibadet etmemizi emrettin, bunuda kabul ettik.Zekat vermemizi emrettin, kabul ettik.Oruc tutmamızı emrettin, kabul ettik.Hac etmemeizi emrettin, bunu da kabul ettik.Bütün bu emrettiklerinle yetinmeyip, amcanın oğlu Ali’nin elinden tutup, onu bizim üzerimizde üstün kılarak : Ben kimin mevlası isem Ali onun mevlasıdır, demişsin !? Ali hakkında söylediğin senden mi yoksa Allah tarafından mı emredildi ?” Peygamber efendimiz buyurdu ki : “Ondan başka bir İlah olmayan Allah’a yemin olsun ki, Ali hakkında söylediğim Allah tarafından bana emrolundu !!!” Bunları duyan Haris ibin Nu’man bineğine doğru giderek şöyle dedi : “Ey Allah’ım ! Muhammed’in dediği doğru ise, gökten üzerimize taş yağdır veya acı bir azap ile bizi cezalandır!!!” Haris sözlerini bitirdikten sonra bineğine varmadan gökten başına düşen taşla yerinde ölür.Bu olaydan hemen sonra vahiy iner : “Birisi, yüksek dereceler sahibi olan Allah tarafından, inkarcılara gelip çatacak ve hiç kimsenin savamıyacağı azabı istedi.” (Me’aric suresi : 1-3) (9*)
Muhtasar olarak Ğadir Humm gerçeğinin akışını en muteber sünni kaynaklarının ortaklaşa haberlerinden aktardım.
Geçen Ğadir bayramı bütün seven ve inanan insanlara kutlu olsun.

Allah’ın rahmetine muhtac kulu

Augsburg, Almanya
01.02.2006

KAYNAKÇA

(1*)
1.    Hafız Ebu Ca’far Muhammed ibin Cerir et-Tabari ; “Velayet” adlı kitabında (Sünni ulemasından, vefatı 310 Hicri yılında.)
2.    Hafız İbin Ebi Hatim Ebu Muhammed el-Hanzaliy el-Reziy ; Suyuti’nin “Durrel-Mensur” adlı Tefsir kitabından naklen.Vefatı 327 Hicri yılında.
3.    Hafız Ebu Abdullah el-Mahamiliy ; “Amaal” adlı kitabında.Vefatı 330 Hicri yılında.
4.    Hafız Ebu Bekr el-Farisi el-Şiraazi ; “Ma nuzila min el-Kuran fi Emir el-mu’minin” adlı kitabından.Vefatı 408 ile 411 Hicri yılları arasında.
5.    Hafız İbin Merduveyh.Suyuti’nin “Dürrel-Mensur” adlı tefsirinden.Vefatı 416 Hicri yılında.
6.    Ebu İshak el-Sa’alabiy el-Niysaburi ; “El-Keşf vel-Beyaan” adlı tefsi kitabında.Vefatı 427 ile 437 Hicri yılları arasında.
7.    Hafız Ebu Nu’aym el-Esbahaani ; “Ma nuzila min el-Kuraan fi Ali” adlı tefsir kitabında.Vefatı 430 Hicri yılında.
8.    Ebul-Hasan el-Vahidiy el-Niysaaburiy ; “Esbaab el-Nuzul” adlı tefsir kitabında.Vefatı 468 Hicri yılında.
9.    Hafız Ebu Sa’id el-Sicistaaniy ; “El-Velayatu” adlı kitabında.Vefatı 477 Hicri.
10.    Hafız el-Haakim el-Hasikaniy Ebu el-Kaasim ; “Şevahid el-Tenzil…” adlı tefsir kitabında.Vefatı 490 Hicri yılından sonra.
11.    Hafız Ebu Kaasem İbin ‘Asakir el-Şafi’i ; Suyuti’nin “Durrel-Mensur” adlı tefsir kitabında naklen.Vefatı 571 Hicri.
12.    Ebul-Feth Muhammed ibin Ali ibin İbrahim el-Natanziyu ; “Hasais el-‘Alaviya” adlı kitabında.Doğumu 480 Hicri.
13.    Ebu Abdullah Fahruddin el-Raziyu el-Şafi’i ; “Tefsir el-Kebir” adlı kitabında.Vefatı 606 Hicri.
14.    Celaleddin el-Suyuti el-Şafi’i ; “Durrel-Mensur” adlı tefsir kitabında.Vefatı 911 Hicri.
Sünni ulemasından daha 16 muteber alim olayı kitaplarında zikretmişlerdir.

(2*) ve (3*)
1.    Kadı Ebi Bekr el-Baaklaniyu el-Basri ; “El-Temhid” adlı kitabında.Vefatı 403 Hicri.
2.    Kadı Abdurrahman el-İyciy el-Şafi’i ;  “El-Mavaakif” adlı kitabında.Vefatı 756 Hicri.
3.    Seyyid Şerif el-Curcaani ; “Şerh el-Mavaakif” adlı kitabında.Vefatı 816 hicri.
4.    El-Baydaviy ; “Tuvaali’ el-Envaar” adlı kitabında.Vefatı 685 Hicri.
5.    Şemseddin el-Esfahaani ; “Metaali’ el-Enzaar” adlı kitabına.Vefatı ?.
6.    El-Teftazaaniy ; “Şerh el-Makaasid” adlı kitabında.Vefatı 792 Hicri.
7.    ‘Alaeddin el-Kuşci ; “Şerh el-Tecrid” adlı kitabında.Vefatı 879 Hicri.
8.    Hafız Ali ibin Ebi Bekr ibin Suleymaan el-Heysemiy ; “Mecma’uz-Zevaaid” adlı hadis kitabında.Vefatı 807 Hicri.

 (4*)
1.    Ebu Abdullah Muhammed ibin İdris el-Şafi’i, Şfi’i mezhebinin imamı.İbn-ul Esir’in “El-Nihaye” adlı kitabında nakledilmiş.Vefatı 204 Hicri.
2.    Hafız Sa’id ibin Mansur ibin Şu’be el-Nesei ; “Sunen” adlı hadis kitabında.Vefatı 227 Hicri.
3.    Hafız Yahya ibin ‘Abdelhamiyd el-Himmaani ; “Musned” adlı hadis kitabında.Vefatı 228 Hicri.
4.    Hafız ibin Raahuveyh İshaak ibin İbraahim el-Hanzaliy el-Meruziy ; “Musned” adlı hadis kitabında.Vefatı 237 Hicri.
5.    Hafız ‘Usmaan (Osman) ibin Muhammed ibin Ebi Şeybe el-‘Absi ; “Musned” adlı hadis kitabında.Vefatı 239 Hicri.
6.    Ebu Abdullah Ahmed ibin Hanbel el-Şeybeni , Hanbeli mezhebinin imamı ; “Musned” ve “Menaakib” adlı hadis kitaplarında.Vefatı 241 Hicri.
7.    Hafız Ebu Abdullah Muhammed ibin İsmaail el-Buhari ; “Tarih el-Kebir” adlı hadis bilgisi kitabında.Vefatı 256.
8.    Hafız Ahmed ibin Mansur ibin Syyaar Ebu Bekr el-Bağdadi ; “Musned” adlı hadis kitabında. Vefatı 265 Hicri.
9.    Hafız Muhammed ibin Yezid el-Kazvini Ebu Abdullah İbin Maace ; “Sunen” adlı hadis kitabında.Vefatı 273 Hicri.
10.    Hafız Ahmed ibin Haazem el-Ğaffari ibin ‘Uzeyze ; “Musned” adlı hadis kitabında.Vefatı 276 Hicri.
11.    Hafız Muhammed ibin İsa Ebu İsa el-Termizi ; “Sahih” (“Sunen”) adlı hadis kitabında.Vefatı 279 Hicri.
12.    Hafız Ahmed ibin Yahya el-Balazuri , “Ensaab-ul Eşraaf” adlı tarih kitabında.Vefatı 279 Hicr.
13.    Hafız İbraahim ibin Huseyn el-Kesei el-Hamadaniy Ebu İshak ibin Diyziyl ; “Sıffin” adlı tarih kitabında.Vefatı 281 Hicri.
14.    Hafız Ahmed ibin ‘Amr Ebu Bekr el-Bezzaar el-Basri ; “Musned” adlı hadis kitabında.Vefatı 292 Hicri.
15.    Hafız İbraahim ibin Abdullah ibin Muslim el-Kecci el-Basri ; “Sunen” adlı hadis kitabında.Vefatı 292 Hicri.
16.    Hafız Ebu Abdurrahmaan Ahmed ibin Şu’ayb el-Nesei ; “Sunen” ve “Hasais” adlı hadis kitaplarında.Vefatı 303 Hicri.
17.    Hafız Hasan ibin Sufyan ibin ‘Amir Ebul-‘Abbas el-Şeybani ; “Musned” adlı hadis kitabında.Vefatı 303 Hicri.
18.    Hafız Ebu Ya’la Ahmed ibin Ali el-Musuli ; “Musned” adlı hadis kitabında.Vefatı 307 Hicri.
19.    Hafız Muhammed ibin Cerir el-Tabari Ebu Ca’far (Sünni alimi) ; Ğadir Humm ile ilgili özel tarih kitabında.Vefatı 310 Hicri.
20.    Hafız Muhammed ibin Cum’a ibin Halef el-Kahistani Ebu Kureyş ; “Musned” adlı hadis kitabında.Vefatı 313 Hicri.
21.    Hafız Abdullah ibin Muhammed el-Bağaviy Ebu Kasem ; “Mu’cem” adlı hadis kitabında.Vefatı 331 Hicri.
22.    Hafız Ebu el-‘Abbaas Ahmed ibin ‘Ukde ; Ğadir hadisiyle ilgili özel bir kitabında.Vefatı 333 Hicri.
23.    Hafız el-Heysem ibin Kuleyb Ebu Sa’iyd el-Şaaşiy ; “Musned” adlı kitabında.Vefatı 335 Hicri.
24.    Hafız Ebu Abdullah Muhammed ibin Ya’kub İbin Yusuf el-Şeybaani ibin El-Ehrem ; “Musned” adlı hadis kitabında.Vefatı 344 Hicri.
25.    Hafız Du’lec ibin Ahmed ibin Du’lec ibin ‘Abdurrahman el-Sicistaani ; “Musned” adlı hadis kitabında.Vefatı 341 Hicri.
26.    Ebu Bekr Muhammed ibin Hasan Muhammed el-Nakkaaş ; “Şifaa el-Suduur” adlı tefsir kitabında.Vefatı 351 Hicri.
27.    Hafız Ebu Hatim Muhammed ibin Hubbaan el-Temiymi el-Bustiy ; Muhibeddin el-Tabari’nin “Riyaad’un-Nadara” adlı tarih-hadis kitabından naklen.Vefatı 354 Hicri.
28.    Hafız Suleymaan ibin Ahmed ibin Eyub Ebu Kasem el-Tabarani ; “Mu’cem” adlı hadis kitabında.Vefatı 360 hicri.
29.    Ahmed ibin Ca’far ibin Muhammed ibin Sulm Ebu Bekr el-Hanbeli ; “Musned” adlı hadis kitabında.Vefatı 365 Hicri.
30.    El-Kadi Muhammed ibin el-Tayyib ibin Muhammed Ebu Bekr el-Baaklaniyyu ; “El-Temhid” adlı kelam bilgisini ihtiva eden kitabına.Vefatı 403 Hicri.
31.    Hafız Muhammed ibin Abdullah ibin Muhammed Ebu Abdullah el-Hakim el-Niysaaburiy ; “El-Mustedrek” adlı hadis kitabında.
Daha onlarca en muteber kaynakları zikretmek mümkün…

(5*) ve (6*)
1.    Hafız Ebu Ca’far Muhammed ibin Cerir el-Tabari (sünni) ; “Velayet” Ğadir hadisi ile ilgili yazdığı özel kitabında.Vefatı 310 Hicri.
2.    Hafız ibin Merduveyh el-Esfahaani ; İbin-i Kesir’in “Tefsir” kitabından naklen.Vefatı 410 Hicri.
3.    Hafız Ebu Nu’aym el-Esbahaani ; “Ma nuzila fil Kuraan fi Ali” adlı tefsir kitabında.Vefatı 430 Hicri.
4.    Hafız Ebu Bekr el-Hatib el-Bağdadi ; “Tarih Bağdaad” adlı tarih kitabında.Vefatı 463 Hicri.
5.    Hafız Ebu Sa’id el-Sicistaani ; “Velayet” adlı Ğadir hadis ile ilgili özel kitabında.Vefatı 477 Hicri.
6.    Ebu Hasan el-Mağaziliy el-Şafi’i ; “Menakib” adlı tarih-hadis kitabında.Vefatı 483 Hicri.
7.    Hafız Ebu Kaasem el-Haakim el-Hisakaniy ; “Şevahid el-Tenzil” adlı tefsir kitbında.Vefatı 490 Hicri sonrası.
8.    Hafız Ebul-Kaasem ibin ‘Asakir el-Dimaşki el-Şafi’i ; Suyuti’nin “Durrel-Mensur” adlı tefsir kitabından naklen.Vefatı 571 Hicri.
9.    Ahtab el-Hutaba el-Havarazmi ; “Menakib” adlı kitabında.Vefatı 568 Hicri.
10.    Ebul-Feth el-Natanziy ; “Hasais el-‘Alaviya” adlı kitabında.Doğumu 480 Hicri.
11.    Ebu Muzaffar Sıbt ibin Cuvziy el-Hanafi el-Bağdaadi ; “Tezkire” adlı kitabında.Vefatı 654 Hicri.
12.    Şeyhul-İslam el-Hamviyni el-Hanefi ; “Feraid el-Samatayn” adlı menakib kitabında.Vefatı 722 Hicri.
13.    Ğimededdin ibin Kesir el-Kureyşi el-Dimaşki el-Şafi’i ; “Tefsir” kitabında.Vefatı 774 Hicri.
14.    Celaleddin el-Suyuti el-Şafi’i ; “Durrel-Mensur” adlı tefsir kitabında.Vefatı 911 Hicri.
….

(7*) bunu (4*) işareti altında saydığım kaynakların çoğunluğu zikretmişler.

(8*)
1.    Hafız Ebu Abdullah Merzabaani Muhammed ibin Gumraan el-Hurasani ; “Merkaat el-Şu’r” adlı kitabında.Vefatı 378
2.    Hafiz Abdelmelik ibin Ebi ‘Usmaan el-Harguşi Ebu Sa’d ; “Şeref el-Mustafa” adlı kitabında.Vefatı 408 Hicri.
3.    Hafız Ebu Nu’aym el-Esbahaani ; “Ma nuzila minel-Kuraan fi Ali” adlı tefsir kitabındaVefatı 430 Hicri.
4.    Hafız Ebu Sa’id el-Sicistaani ; “Velayet” Ğadir hadisi ile ilgili yazdığı özel kitabında.Vefatı 477 Hicri.
5.    Ahtab el-Hutaba el-Havarazmi ; “Menakib” ve “Maktel el-Sıbt el-Şehid” adlı kitaplarında.Vefatı 568 Hicri.
6.    Hafız Ebul-Feth el-Natanziy ; “Hasais el-‘Alaviya” adlı kitabında.Doğumu 480 Hicri.
7.    Hafız Ebu Abdullah Muhammed ibin Yusuf el-Kenci el-Şafi’i ; “Kifayet el-Taalib” adlı kitabında.Vefatı 658 Hicri.
8.    Hafız Ebul-Muzaffar Sıbt ibin Cevziy el-Hanefi ; “Havassul-Eimme” adlı kitabında.Vefatı 654 Hicri.
9.    Şeyhul-İslam Sadreddin el-Hammaviy ; “Fereid el-Samatayn” adlı kitabnda.Vefatı 722 Hicri.
10.    Hafız Cemaaledin Muhammed ibin Yusuf el-Zerendi el-Hanefi ; “Nazmu Durer el-Samatayn” adlı kitabında.Vefatı 750 Hicri.
11.    Şeyh Taaceddin ibin Mektum el-Hanefi ; “Tezkire” adlı kitabında.Vefatı 749.
12.    Hafız Celaaleddin el-Suyuti ; “El-İzdihaar fiyma ‘akadahu el-Şu’aara min-el Eş’aar” adlı risalesinde.Vefatı 911 Hicri.

(9*)
1.    Hafız Ebu ‘Ubeyd el-Harevi ; “Ğariyb el-Kuraan” adlı kitabında.Vefatı 223-4 Hicri.
2.    Ebu Bekr el-Nakkaaş el-Musuliy el-Bağdaadi ; “Şifa el-Sudur” adlı tefsir kitabında.Vefatı 351 Hicri.
3.    Ebu İshaak el-Sa’alabiy el-Niysaaburiy ; “El-Keşfu vel-Beyan” adlı tefsir kitabında.Vefatı 427-37 Hicri.
4.    El-Haakim Ebu Kaasem el-Hasikaani ; “Du’aat el-Hudaat” adlı kitabında.Vefatı 490 Hicri sonrası.
5.    Ebu Bekr Yahya el-Kurtubi ; “Tefsir” kitabında.Vefatı 568 Hicri.
6.    Şemseddin Ebul-Muzaffar Sıbt ibin Cevzi; “Tezkire” adlı kitabında.
7.    Şeyh İbrahim ibin Abdullah el-Yemeniy el-Vassabiy el-Şafi’i ; “El-İktifa fi fadail el-Erba’ati el-Hulafa” adlı kitabında.
8.    Şeyhul-İslaam el-Hammaviyni ; “Fereid el-Samatayn” adlı kitabında.
9.    Şeyh Muhammed el-Rezendi el-Hanefi ; “Me’aaric el-Vusuul” ve “Nazmu Durer el-Samatayn” kitaplarında.
10.    Şehaabeddin Ahmed Devlet-aabaadi ; “Hidaayet el-Su’adaa” adlı kitabında.Vefatı 849 Hicri.
11.    Nureddin ibin Sabbaağ  el-Mekki el-Maaliki ; “Fsuul el-Muhimme” adlı kiabında.Vefatı 855 Hicri.
12.    Seyyid Nureddin el-Hasaniyu el-Semhudiy el-Şafi’i ; “Cevaahir el-‘Akdayn” adlı kitabında.Vefatı 911 Hicri.
13.    Ebu Su’uud el-‘Amaadi Muhammed ibin Muhammed el-Hanefi ; “Tefsir” . Vefatı 982 Hicri.
….
Ve daha 16 muteber sünni alimi bu olayı aktardığım gibi zikretmişlerdir.

Bütün varlığın Rabbi olan Allah’a hamd ve şükürler olsun.