İsmail Kaygusuz

Yunus’un Kıblesi Dost Yüzü, Secdesi  Dostadır

Yunus Emre’den, bizim Yunus’tan, onun evreni kucaklayan hoşgörülü ulu gönlünden dostlara binlerce merhaba diyerek, bir şiiriyle giriş yapalım.      
 
Aşk imandır bize gönül selamet
Kıblemiz dost yüzü daimdir salat 

Dost yüzün göricek şirk yağmalandı
Anın çün kapıda kaldı şeriat

Gönül secde eder dost mihrabına
Yüzün yere koyup kılar münacat

Münacât için vakt olmaz arda
Kim ola dost ile bu demde halvet

Derildi beşimiz bir vakte geldi
Din tamam olıcak değer muhabbet

Doğruluk bekleyen dost kapısında
Gümansız ol bulur ilahi devlet
                                     
Yunus o kapıda keminde kuldur
Ezelden ebede dektir bu izzet
     
“İnancımız sevgi” diyor Yunus, “kıblemiz dost yüzü, namazımız niyazımız onadır. Dostun yüzünü görünce şeriatı kapıda koyduk. Dostun yüzü, insanın kendisidir, bizim mihrabımız ve secdemiz onadır. İbadet için vakit mi olurmuş? İbadet sevgi-muhabbettir, hiç vakitle kısıtlanır mı? Derip devşirip bire indirdik biz o beş vakti! Bu bir vaktin sınırsızlığında din sevmekle tamamlanır…”

Yunus Emre ve Hünkar Hacı Bektaş

Aynı dönemde yaşamış ve Hacı Bektaş’ın halifelerinden Tapduk Emre’nin yoloğlu Yunus’un ona şiirlerinde yer vermemesi mümkün değildir. Günümüze ulaşan Yunus şiirlerinde Hacı Bektaş’ı göremeyişimiz, onun adının geçtiği şiirlerin ayıklanıp yokedilmesiyle açıklanabilir ancak. Yunus’un şiirlerinin birçoğu Hacı Bektaş felsefesinin yorumlarından başkası değildir. Yunus bu dizelerinde, doğruluk beklediği dost kapısı Hacı Bektaş dergahının kapısıdır. O kapıda (tıpkı Said gibi) basit bir kul görüyor kendini. Bu onun için sonsuza dek sürecek bir izzet, onurdur. “Doğruluk dost kapısıdır” diyen Hacı Bektaş Veli’nin kendisidir ve ona göre  tapınma Dosta’dır. 1200 yılında yazılmış İsmaili Kıyamet dönemi kitabı Haft-i Bab Baba Seyyidna’da,

“Tanrıya tapınma, Azizi’nin dizelerinde söylemiş olduğudur: ‘Dostun kapısı iki adımdan fazla değil/Sen ise birinci adımda duruyorsun” diye tanımlanmaktadır.

Böylece Hacı Bektaş’daki  bu inancın kaynağı ve bu düşünceyi nereden kazandığı da açıklanmış oluyor.Yunus Emre, Hacı Bektaş’ın bu sözünü kullanarak, bakınız o kapıda kulluğa nasıl kendini layık görüyor:

Aşk imandır bize gönül selamet
Kıblemiz dost yüzü daimdir salat

Dost yüzün göricek şirk yağmalandı
Anın çün kapıda kaldı şeriat
….
Doğruluk bekleyen dost kapısında
Gümansız ol bulur ilahi devlet
…..
Yunus o kapıda keminde kuldur
Ezelden ebede dektir bu izzet

Şeriatı kapıda bırakıp gönül evine, hakikat evine girmiş olan Yunus Emre’mizi devlet,  şeriatçılar sahiplenmeye kalkıyor. Kapısının önünde yığılmışlar, basın-yayın araçlarıyla, devlet ulemasıyla Yunus’u gönül evinden çıkarmak, sünnileştirmek istiyorlar. Oysa Yunus, şeriata ve onun ilkelerine, bu ilkelerle yönetilen beyliklere ve devlete karşı muhalefetin bayrağını şiirlerinde dalgalandırıyordu.    

Yunus, Anadolu’da yaşayan Aleviliğin ilk büyük ulularındandır. O, şeriatı, şeriat inançlı devleti zararlı bulmuş ve başkaldırmıştır. Şeriat ilkeleriyle birlikte zamanın yönetimlerini, hanlarını ve beylerini hep eleştirmiştir. Bakınız ne diyor Yunus:
 
Danişmand okur tutmaz derviş yolun gözetmez
Bu halk öğüt işitmez ne sarp zaman olığsar

Gitti begler mürveti binmişler birer atı
Yedigi yoksul eti içtiği kan olığsar

(…)

Müsülmanlar zamana yatlu oldu
Halal yenmez haram kıymatlı oldu

Haram-i hamir tuttu cihanı
Fesat işler eden hürmetli oldu

Şakird ustat ile arbede kılur
Oğul atayıla izzetlü oldu

Fakır miskinlikten çekti elini
Gönüller yıkuben heybetlu oldu

Peygamber yerine geçen hocalar
Bu halkın başına zahmetli oldu

Yunus Emre’nin bu dizelerini Sünni yorumcuların dediğince, “bir zahidin, yani dindar bir kimsenin zamanından şikayeti” olarak değerlendirmek tamamen yanlıştır.

Dost yüzün göricek şirk yağmalandı
Anın çün kapıda kaldı şeriat

Gönül secde eder dost mihrabına
Yüzün yere koyup kılar münacat

Münacât için vakt olmaz arda
Kim ola dost ile bu demde halvet

Derildi beşimiz bir vakte geldi
Din tamam olıcak değer muhabbet

Doğruluk bekleyen dost kapısında
Gümansız ol bulur ilahi devlet
                                       
Yunus o kapıda keminde kuldur
Ezelden ebede dektir bu izzet

I. 3. 2. Yunus, Düzene ve Şeriata Başkaldırmıştır     

Yunus döneminin düzenine ve yönetimlerine karşıdır. Düzenin temelden bozukluğuna, zalimliğine ve kandökücülüğüne başkaldırmıştır. Şiirlerinde “öğüt işitmez halka” durup dinlenmeden bunu anlatmaktadır. Feodal beyler yoksul halkı iliklerine değin sömürmektedir ve onlar için öldürmek zevktir. Haram-i hamir, yani mayası bozuklar cihanı doldurmuştur, onca fesat ve namussuzluklarına rağmen saygı görürler.     

Düzenin getirdiği ahlak bozukluklarına da dikkat çeken Yunus, dervişlerin yolgöstericilik görevlerini yerine getirmediklerinden de yakınıyor. Konyalı dervişlerle birlikte, kendi batıni-Alevi çevresinden bazı gezginci dervişleri de kıyasıya eleştirmektedir. Bunların halkı aydınlatma-eğitme görevini bırakıp, bey olarak çevreye korku ve heybet saldıklarını, düzenle kaynaştıklarını kapalı da olsa söylüyor.     

Yunus Emre ve onun mensup olduğu çevrenin dervişleri, yolgösterici ve aydınlatıcı, inanç ve düşüncelerinin propagandacısıdırlar. Yunus şiirlerinden birinde;

Vardığımız illere şol sefa gönüllere
Halka Taptuk ma’nisin saçtık elhamdülillah  

diyerek, piri Tapduk Emre’nin düşüncelerinin yayıcısı olduklarını açıkça söylüyor. Biraz önce verdiğimiz alıntıdaki son beyite dikkat  edelim. Hocaları halkın başının belası gören Yunus, benzetme-kıyas yöntemiyle peygambere de taş atmaktan çekinmiyor.
     
Yunus, tanrıyı kendi sıfatında görmüştür, bundan hiç kuşkusu-gümanı yoktur. Oruç, namaz, zekat hac, yani şeri tapınmalar onun için bir cinayettir. O, kendinde gördüğü tanrıyla birleşmiş ve Hak ile Hak olmuştur.

Şeriat ve ilkeleri, ibadetler hakkındaki bu düşüncelerinin ayrıntılarını Yunus’un kendi dilinden izleyelim:    
 
Can olgıl can içinde kalma güman içinde   
İstediğin bulasın yakın zaman içinde  

Rüku sücuda kalma ameline dayanma  
İlm ü amel garkolur naz ü niyaz içinde  

Oruç namaz zekat hac cürm ü cinayettürür  
Fakir bundan azattır has-ül havas içinde  
 
Ayn-el yakın görüptür Yunus mecnun olupdur
Bir ile bir olupdur Hakk-al yakın içinde

Yunus çok çalışmış, çabalamış, çok çileler çekmiştir bu olgunluğa erişmek için. Nefsine kılıç çalmıştır. O şimdi “herkestir”. Kuran okuyan da, Kuran’ın içindeki de kendisidir. Üstelik meydana çıkmış, bunun siyasetini yapmaktadır:
 
Siyaset meydanında galebeden çıkan o
Siyaset kendi olmuş girmiş meydan içinde

Tartmış kudret kılıcın çalmış nefsin boynuna
Nefsini tepelemiş elleri kan içinde

Sayrı olmuş iniler Kur’an ününü dinler
Kur’an okuyan kendi kendi Kur’an içinde
(…)
Baştan ayağa değin Haktır ki seni tutmuş
Haktan ayrı ne vardır kalma güman içinde

Oruç namaz gusül hac hicaptır aşıklara
Aşık andan münezzeh halis heves içinde

Girdim gönül şehrine daldım onun bahrine
Aşk ile gideriken iz buldum can içinde

Yunus senin sözlerin ma’nidir bilenlere
Söyleniser sözlerin devr-i zaman içinde   

Seksen yılı aşkın yaşamı boyunca bir kez bile hacca gitmemiş olan Yunus, er-evliyayı ziyaret edip erin eşiğine yüz sürmekle Kabe’yi tavaf kılıyor. O, Hakkı er yüzünde görmektedir. Yunus için bir gönüle girmek, binlerce kez Kabe’ye gitmekten yeğdir:

Aşık oldum erene ermek ile
Hakkı gördüm er yüzün görmek ile  

Her nere baktım ise er oturur  
Gönlün aldım yüz yere sürmek ile  

Haktan erer türlü nasip erlere
Olmaz imiş Kabeye varmak ile  

Kabe senin eşiğindir bilmiş ol
Bulamazsın yol çekib aramag ile
(…)
Ey erenler ey kardeşler görün beni nittim ahi
Ere erdim eri buldum er eteğin tuttum ahi

Canım bir gözsüz bir can idi içi dolu sen-ben idi
Tuttum miskinlik etegin ben menzile yettim ahi     

Yunus Emre için cümle yaratıklar birdir, ayrısı gayrısı yok, eşittir. Cümle varlığa tek bir gözle bakmayan, şeriatın evliyası da olsa hakikatte asidir. Hakikat bir denizdir, şeriat bir gemi. Tahtaları ne denli sağlam olursa olsun gemiye güvenilmez, dalga biraz arttı mı tahtalar kırılıverir. Öyleyse o gemiden çıkıp hakikatın kucağına atılmalıdır. Kurtuluş buradadır. Hakikatın kafiri şeriatın evliyasıyla eşdüzeydedir. Şeriat oğlanları ortalıkta “şeriat da şeriat” diye çığlık atıyorlar. Girip de Hakikat kapısından şöyle bir baksınlar, bakalım bir daha geri dönebilecekler mi?

I. 3. 3. Yunus “Biz İlimin Talibiyiz, Aşk Kitabını Okuruz” Diyor   

Bizler bilimin talipleriyiz ve aşk kitabı okuruz, diyor Yunus. Öğretmenimiz Çalap’ın kendisidir. Gittiğimiz yola gelmek istersen, dört kitabı yüzeyden şerhedenleri dinleyerek değil, içanlamlarını, yorumlarını öğrenmelisin. BEN’likten çıkıp, adını değiştirip öyle geleceksin. Çünkü bizim inancımızın temel ilke ve buyrukları hiçbir dinde bulunmaz.

Yunus, “sözün hülasasını” kendi coşkun diliyle şöyle dile getiriyor:   
 
Söylememek harcısı söylemegin hasıdır
Söylemegin harcısı gönüllerin pasıdır

Gönüllerin pasını ger sileyim derisen
Şol sözü söylegil kim sözün hülasasıdır

Cümle yaratılmışa bir göz ile bakmayan
Şer’in evliyasıysa hakikatta asidir

Şeriatın haberin şerh ile aydam işit
Şeriat bir gemidir hakikat deryasıdır

Ol geminin tahtası her nice muhkem ise
Deniz merci kat’olsa tahta uşanasıdır

Bundan içeri habar işit aydeyim ey yar
Hakikatın kafiri Şer’in evliyasıdır

Biz talibi ilimleriz aşk kitabın okuruz
Çalap müderris bize aşk hod medresemizdir
(…)
Hakikatın ma’nisin şerh ile bilmelidir
Erenler bu dirliğe riya dirilmelidir

Hakikat bir denizdir şeriattır gemisi
Çoklar gemiden çıkıp içine dalmadılar

Bunlar geldi tapıya şeriat tuttudurur
İçeri giribeni ne varın bilmediler

Dört kitabı şerheden asidir hakikate
Zira tefsir okuyup ma’nisin bilmediler

Şeriat oğlanları bahsedüp da’vi kılur
Hakikat erenleri da’viye kalmadılar

Yunus adın Sadık’tır bu yola geldin ise
Adın değiştirmeyenler bu yola gelmediler            
(…)
Severem ben seni candan içeri
Yolun ütmez bu erkandan içeri

Şeriat tarikat yoldur varana
Hakikat marifet andan içeri
(…)
Gayridür her milletten bizim milletimiz
Hiç dinde bulunmadı din ü diyanetimiz

Bu din ü diyanette yetmiş iki millette
Bu dünya ol ahrette ayrıdur ayatımız

Zahir suya banmadan el ayak deprenmeden
Baş sücuda varmadan kılunur taatımız

Ne Kabe vü ne mescid ne rüku ne sücud
Hak ile daim becid olur münacatımız

Gerek Kabeye varalım gerek meclise girelim
Gerek suyla yunalım çün bile illetimiz

Yunus canın yenile kim dostluğun anıla
Aşk ile dinlerisen bilesin kudretimiz

Yunus’un okuduğu kitabı kalem yazmamıştır, yazabilmesi için yedi deniz dolusu mürekkep olmalıdır. Yunus, oruç namaz için içki içer, sarhoş olur. Seccade üzerinde ise altı telli saz ya da kopuz dinlemeyi tercih eder:

Ben bir kitap okudum kalem yazmadı onu
Mürekkep eyler isem yetmeye yedi deniz

Ben oruç namaz için suci içtim esridim
Tesbihü seccadeyçün dinledim çeşte kopuz

Açıktır ki, Yunus’tan verdiğimiz bu birkaç örnekte bile şeriatı, Sünniliği öven tek bir sözcük yoktur. Zamanının bey ve yöneticilerinin yanında olduğunu belirleyen bir dolaylı söylem de yok.

I. 3. 4. Yunus Emre,  Sadece Aleviliğin Siyasetini Yapmıştır     

Her fırsatta Osmanlı’nın kanlı geçmişiyle övünen Türkiye Cumhuriyeti devleti, Yunus’u neredeyse “devlet sanatçısı” yapıyor.

O Osmanlı ki, Alevi kanı içmekten doymayan şeyhülislamı Ebu Suud efendi, ölümünden ikiyüz yıl sonra Yunus için “katli vaciptir” diye fetva yazıyordu. O yönetim ki, 12 Eylül faşist darbesinin ardından, çoğunluğu Alevi ilerici, devrimci binlerce insanımızı kırıma uğratır, hapislerde çürütürken Osmanlı’yı aratmıyordu. O burjuva devlet ki, “Türkiye’nin %98’i Sünnidir” diyerek 20 milyon Alevinin varlığını yadsıdığı gibi, “Türk-İslam sentezi” denilen devlet felsefesini güçlendirmek için düşünür ve ozan avına çıkmış.

Yazarları, çizerleri, tüm basın-yayın araçlarıyla Hacı Bektaş Veli ve Yunus Emre’yi bu sentezin içerisinde eritme ve Sünnileştirme çabaları boşunadır. Tarihsel gerçek değiştirilemez! Bu çaba yeni değil, ötedenberi vardı. Şeriatçı ve milliyetçi yazarlar bunları hep işliyorlardı. Vaktiyle doğruyu yazmaya eğilim göstermiş olanlardan bazıları da, sonradan yazdıklarını yalanlayıp yadsıyarak bu felsefenin temeline harç koydular. Bunun en önde gelen örneği, Yunus Emre üzerine çok sayıda makaleler yazmış ve kitaplar yayınlamış olan Abdülbaki Gölpınarlı’dır.

Abdülbaki Gölpınarlı, 1961’de yayınlanan “Yunus Emre ve Tasavvuf”ta şöyle yazıyordu:

“Alevi-Bektaşi şiiri bu zümrenin inançlarından bahseder; kudret kandilindeki nuru, Ali’nin Cebrail’e hocalık ettiğini, Kırklar Meclisinde birine vurulan neşterin kırkından kan akıttığını, bir üzümün ezilerek kırk kişiye içirildiğini, Kırkların mest olup semaa girdiklerini, Mi’rac’da, bir arslanın, Muhammed’in yolunu kestiğini, Cebrail’in sözüne uyan Muhammed’in, bu arslana yüzüğünü verdiğini, ertesi sabah, Ali’nin, yüzüğü Muhammed’e teslim ettiğini, Hacı Bektaş `Vilayetname’sindeki menkabeleri… zaman geçtikçe Alevi-Bektaşi azizleri adına meydana gelen gelenekleri anlatır.”    
“Adab ve erkandan bahsederken dört kapıdan, kırk makamdan, mürşitten, rehberden, uyanan çerağdan, tutulan elden, etekten, elin, dilin, belin bağlanmasından, eşikten, dâr-ı Mansur’dan, Sakaahum şerbetinden, demden, sema’dan bahseder.”
“Alevi-Bektaşi şiirinde dünya unutulmaz, dünya nimetleri sevilir, aşk, beşeridir, sevgi yaşayışın bir sonucudur. Sevgili Tanrı oluverir ve sevilen o’dur.” (A. Gölpınarlı, Yunus Emre ve Tasavvuf, 1961, s.234)     

Güzel anlatıyor, eksik ama doğru. Burada Yunus Emre için söyledikleri bizi daha çok ilgilendiriyor.     

“Artık Yunus’a, Yunus’umuza dönebiliriz… Kudret kandilindeki nur, Ali’nin Cebrail’e hocalığı ve Kırklar meclisi, Üveys, bir neşterle kırkından kan akması, bir üzümün ezilerek Kırklara şerbet oluşu, dört kapı, kırk makam, dünyaya bağlılık, sevgi, sevgili, zahiri emirleri intikad (şeriat kurallarının eleştirisi-İ.K.), moral düşünce… ve kınayan, güzel güzel alay eden eda! Bütün bunlar Yunus’ta var. Yunus, bütün bunlarda ilk. Her Alevi-Bektaşi bunlardan bahseder. Yalnız kıyasıya düşmanlık, Yunus’un bütün insanları kucaklayan düşüncesinde yer bulmaz bir nesnedir.” (A.Gölpınarlı, agy, s.235)     

Gölpınarlı’nın son cümleyi satırların arasına sıkıştırmasının bir nedeni var. Yunus’tan sonraki Alevi-Bektaşi ozanlarının şiirlerinde kullandıkları Teberra’yı, yani Ehlibeyt düşmanlarına, Yezit ve Muaviye soyuna lanet etmeyi içine sindiremediği için, “kıyasıya düşmanlık” vurgulaması yapmış burada.     

15.yüzyıldan sonra yetişen Alevi-Bektaşi ozanları, Alevi toplumunun sürekli kırımlarla kökünü kazımayı amaçlayan Osmanlı yönetimini ve şeriat mensuplarını Muaviye, Yezit ve Mervan’la eşleştirerek, Ehlibeyt ve oniki imam düşmanı gibi sürekli lanetlemişlerdir. Görgü cemlerinde Cem birleme, yani bitiş töreninde, toplu halde “lanet Yezid’e!” çığırışını, Osmanlı’ya karşı sürekli muhalefetin simgesi olarak değerlendirmek olasıdır.     

Konuya ilişkin çok geniş bilgisi olmasına rağmen Alevileri hiç de sevmeyen Gölpınarlı, dili sürçmüş olacak ki, Alevi-Bektaşi edebiyatı ve Yunus’un şiirlerini, bu karşılaştırma sırasında şöyle bağlıyor:

“Görülüyor ki Alevi-Bektaşi zümre edebiyatının kaynağı, bitmez tükenmez Yunus’tur. (…) Kaygusuz Abdal, Yunus edasını (söyleyiş biçimini-İ.K.) şahsileştirmiş, onun istihzasını, (alaycılığını-İ.K.) kendi psikolojisiyle daha umumi bir hale getirmiştir… Alevi-Bektaşi edebiyatı,.. didaktik vadide en büyük kudretini Hatayi mahlasıyla şiirler yazan Şah İsmail-i Safavi’de bulmuştur.” (A.Gölpınarlı, agy, s.235-236)

Alevi-Bektaşi, yani Batıni inanç ve gelenekleri, Anadolu’da kesin olarak ilk kez Yunus Emre’nin şiirleriyle – onun kendi deyimiyle – “siyaset meydanına” çıkmıştır. Hacı Bektaş Veli’ye bağlı Tapduk Emre’den el etek tutan, nasibalan Yunus, Anadolu batıniliği olan Aleviliğin siyasetini yapmıştır.     

Erler meydanından geçmiş olan Yunus canını satılığa çıkarmış ve “burada yiter başlar, soran olmaz” demektedir. Alevi cemlerinde “bu meydan er meydanıdır, bu meydanda nice başlar kesilir de hiç soran olmaz” diye gülbenk çekildiğini hatırlayalım.
 
Aşk pazarıdır bu canlar satılır
Satarım canımı kimseler almaz  

Aşık bir kişidir bu dünya malın  
Ahiret korkusun bir pula saymaz  

Begim aşık isen var sen yoluna  
Burda başlar yiter başlar sorulmaz  

Erenler meydanı arştan uludur  
Salarlar çavganı topu belirmez  

Yunus bu tertibe garkoldu gitti  
Geri gelmekliğe aklı derilmez

diyen Yunus, yukarıdan beri yaptığımız alıntı ve açıklamaların da açıkça gösterdiği gibi, Anadolu Aleviliği inanç ve felsefesinin ilk öncülerindendir.

Gölpınarlı, Alevi-Bektaşi düşün ve edebiyatında bitmez tükenmez kaynağın Yunus olduğu üzerinde ispatlayıcı açıklamalar geçtiği halde, aynı kitabın bir başka yerinde “Yunus, batıni inançları, telakkileri ve gelenekleri benimsemekle birlikte aşırı bir Alevi değildir” diyor. Bu çelişkisine kanıt olarak da, üç-dört şiirde Ebubekir, Ömer ve Osman’ın adlarının geçmesini gösteriyor.

Bir kez, bunların Yunus’a ait olup olmadığı kesin bilinmiyor. Yunus’a ait olduğu kabul edilse bile, eğer bunlar gerçekten takıyye (kendini gizleme) zorunluluğundan yazılmamış olsaydı, daha çok benzerleri bulunabilirdi.     

A. Gölpınarlı Yunus’a Alevi dememek için bu dört beyite sarılıyor. Bununla da kalmamıştır. Ölmezden önce giderayak Yunus’a en büyük kötülüğü yapmış, onu Mevlana’ya bağlayıp Sünnileştirmeye çalışmıştır. Yukarıda sözünü ettiğimiz kitaptan on yıl sonra Altın Kitaplar Yayınevi’nden yayınlamış olduğu “Yunus Emre” kitabında, “Yunus’da biraz melametilik ve batınilik varsa da yol, erkan, yani tarikat silsilesi Mevlana’ya çıkmaktadır” demektedir.
     
Bunu yaparken Gölpınarlı iki çürük destek kullanıyor: Birincisi Ebu’l Hayri Rumi adlı birinin yazmış olduğu Saltukname. İkincisi ise Yunus’un iki şiirinde Mevlana’nın, bir şiirinde de Konya’nın adlarının geçmesi. Öyle ama, Yunus’un en az 12 şiirinde de Tapduk Emre’nin adı geçmektedir. Onu bir server, ulu şeyh, kendisini ise kapısında bir kul görmektedir. Yunus’un aşk sultanıdır O. Yüzünü görünce esrimiş, coşmuş ve çiğken pişmiştir. Bu şiirlerden bir beyitte,

Yunus’a Tapduk’tan oldu hem Barak’tan Saltuğa
Bu nasib çün cuş kıldı ben nice pinhan olam
diyerek Tapduk, Barak ve Saltuk’u, dolayısıyla Hacı Bektaş Veli’ye ulaşan yol silsilesini belirtmiştir.

I. 3. 5. Yunus’un Yaşadığı Dönemde Bizans-Türk, Türkmen İlişkileri, Dinsel ve Siyasal Olaylar

Yunus ve Tapduk Emre hakkında uzunca bilgi bulunan Hacı Bektaş Velayetnamesi dahil, Otman Baba ve Hacım Sultan Velayetname’lerinde ve Mohaçname’de Sarı Saltuk Dede hakkında hemen hemen aynı bilgiler verilmektedir.     

Saltuk’un Hacı Bektaş Veli’nin gözde halifelerinden biri olduğu, Hacı Bektaş’ın onu önce Gürcistan’a, sonra da Kırım ve Balkanlar’a gönderdiği, büyük olağanüstülükler ve keramet sarmalı içerisinde anlatılır.

Bilinen tarihsel gerçeklere göre, Alevi Türkmen halkı, Hacı Bektaş Veli’nin yönlendirmesiyle, Küçük Asya’yı (Anadolu) baştanbaşa çiğneyerek Selçuklu ülkesini kendilerinin bir ili durumuna sokmuş Moğollara ve işbirlikçi vezir Pervane’ye karşı, İzzettin Keykavus I’i desteklemiştir. Ancak İzzettin, 1256 ve gerekse 1261 girişimlerinde üstün savaşçı Moğol güçleri tarafından yenilir. 1262 yılında 10-12 bin kişilik Türkmen gücünün başındaki Sarı Saltuk Dede ile Konstantinopol’e (İstanbul) gelip Bizans imparatoru Sekizinci Mikhael Paleologos’dan yardım isterse de, bunu elde edemez. İstanbul’u Latinlerin elinden yeni almış ve Bizans’ın restorasyonuyla uğraşmakta olan ve büyük sorunlarla yüzyüze bulunan imparator, Moğolları kendisine düşman etmek istememiştir. Oysa kendisinin Nikaia’da (İznik) imparatorluk tahtına oturuşunu, daha önce Anadolu’daki bağımsız Selçuklu sultanlarının dostluk ve yardımlarına borçluydu.     

İzzettin tek başına Kırım’a geçer. İzzettin’in Kırım’a geçmesine aldırmayan imparator, Sarı Saltuk Dede’nin güçlerinden yararlanmak istediğinden, onu alakoyar. Bizans tarihçilerinin, 1262 yılında İmparatorun 5 bin kişilik bir Türkmen gücünü paralı asker olarak kullanmış olduğunu yazdıklarına bakılırsa, bunlar Sarı Saltuk’un Alevi Türkmenleri olmalıdır.

Velayetnamelerde Sarı Saltuk’un Kalligra kalesini fethettiği ve oradaki kerametleri uzun uzun anlatılır. Örneğin, boynuna geçirilen bir değirmen taşıyla denize atılır, sağ çıkar. Ya da manastır keşişleriyle kaynayan kazanların içine girer, keşişler ölür, kendisi sağ çıkar… Yunan yarımadasında kullanılan bu Türkmen güçlerinin paraları ödenmediğinden, önlerine gelen kalelere, yerleşim birimlerine saldırarak talan ettikleri ve korsanlık yaptıkları bilinmektedir. Kalligra bunlardan biri olmalıdır.

13. ve 14.yüzyıllarda, Yunus’un yaşadığı dönemde Bizans mistik (Hristiyanlık tasavvufu) akımlarından Hesykhia’nın merkezi Athos dağıydı. Buradaki manastırlarından Kutlumuş manastırının (bu manastırı 12.yüzyılın başlarında Hristiyan olmuş bir Selçuklu prensi Kutlumuş’un kurduğuna ve manastırın bulunduğu yörenin bugün bile Kariye (Köy) adını taşıdığına dikkat çekelim) arşiv belgelerinden, manastır yöneticilerine ilişkin 1313 tarihli bir akt’da “Kalligra kulesi ve manastırının, 50 yıl önce (yani 1263’de) `karadan ve denizden dinsiz-kafirler tarafından saldırılarak’ yıkıldığından” sözedilmektedir. Yer, tarih ve olayların benzerliğini gözönünde tutulursa, bu “kafirler” Sarı Saltuk’un erleri olmalıdır.

Bizans imparatoru aynı yıllarda, Sarı Saltuk’u, Türkmenleriyle birlikte (bugünkü Romanya’da bulunan) Dobruca bölgesine yerleştirmiştir. Nedeni var. Dobruca çevresinde Valaşlar ve Bulgarlar aasında gelişip güçlenen Bogomilizm, siyasi bir güçtü. Bizans, “dinsel sapkınlık” olarak nitelediği düalist (Manicheizm ve Hristiyanlık mistisizmi karışımı) Bogomilizm akımını ezmek için her türlü aracı kullanmış ve kullanmayı sürdürüyordu. İmparator, Sarı Saltuk’u oraya yerleştirerek, Selçuklu sultanlarının “Türkmenleri `Uç’lara, yani sınırboylarına yerleştirip buraları güvenceye alma ve düşmana karşı etten kaleler kurma” siyasetini aynen uygulamıştı.     

Ancak, Sarı Saltuk’un inancı da Sünni İslam açısından “sapkınlık”tı. Böylece, birbirine yakın inanç ve politik ögeler taşıyan iki akım (Alevi-Bektaşilik ve Bogomilizm) karşılıklı etkileşim içine girdi. Romen asıllı din felsefesi tarihçisi Mircea Eliade’ın tespitlerine göre, l4.yüzyıldan sonra Bogomiller kitleler halinde İslamiyete geçmişlerdir. Bu, Saltuk Dede ile başlıyor. Ve, “Balkan Bektaşilerinin ataları bunlar olmalıdır” dersek büyük bir iddia olmaz. [1] Sarı Saltuk’un, piri Hacı Bektaş Veli’yi sık sık ziyarete geldiği ve onun buyruklarına göre hareket ettiği velayetnamelerden bilinmektedir. Evliya Çelebi, Dobruca’da Babadağı’nda bulunan Sarı Saltuk türbesi ve tekkesinden ve kendisinden uzun uzun sözetmekte olup, Kanuni Süleyman’ın bölgedeki Sarı Saltuk dervişlerinin kovuşturulmasına ilişkin buyrultuları vardır.     

O açıdan, Saltuk’un Hacı Bektaş halifesi olduğu gerçeğini yadsıyarak ve – Sultan Cem’in isteği üzerine ve ona yaranmak için Sünni inanç ve anlayışı içerisinde kasıtlı yazılmış olan – Saltukname’de Saltuk Dede’yi Mahmut Hayrani’nin halifesi göstererek, bu yolla Yunus’u Mevlevi ve dolayısıyla Sünni yapmak, sahtekarlıktan başka birşey değildir. Çok büyük olasılıkla bu yıllarda Yunus Emre yirmi yaşlarında ve Konya’da tahsildeydi, belki dış dünyadan da habersizdi.

I. 3. 6. Bilge Türkmen Alevi Ozanı Yunus Emre

Yunus’un yaşamı hakkında Velayetname’deki söylencelerin ve halk arasında anlatılanların dışında fala birşey bilinmemektedir. Bunlara göre, Yunus yoksul mu yoksuldur. Son belgelere göre ise, 1238-40’larda doğan Yunus, olasıdır ki varlıklıca bir Türkmen oymak beyinin oğluydu.
Belgelerin gösterdiği gibi bu oymak Hacı İsmail topluluğu olabilir. Sakarya-Porsuk havzasında yaşadıkları düşünülürse, demek ki Horasan’dan geldiklerinde Bizans sınırı boyuna yerleştirilmişlerdi. Belki de bu coğrafi konum nedeniyle, 1240 yılında kopan büyük Baba İlyas-Baba İshak halk ayaklanmasının bastırılmasıyla başlayan “Babai-batıni Türkmen kırımı”ndan Yunus’un oymağı zarar görmemişti.     

Yunus Emre’nin kırsal kesim halkı arasında yetişmiş, doğaçlama şiir söyleyen bir “halk aşığı” olduğunu düşünmek yanlıştır. O iyi eğitim görmüş ve çağının dil ve bilgileriyle donanmış ve bilinçli tercihini yaparak halkın arasına girmiş bir “bilge ozan”dır! Şiirlerinden büyük bölümünün ve Risalet-ül Nushiyye adlı mesnevisinin içeriği, Yunus’un çağının tüm felsefi bilgi ve akımlarını tanıdığını göstermektedir.     

Yunus Emre, Konya’da medrese eğitimi görmüş olup, Arapça ve Farsça bilmektedir. En azından, Mevlana ile tartışacak, Ferüdeddin Attar’ı okuyup tasavvufi öykülerini şiirlerinde kullanacak ve Sadi’den şiirler çevirecek kadar Farsçası vardı. Kuran’ı yorumlayacak, Hallacı Mansur’un yapıtlarını okuyup inceleyecek ve onun enelhakçılığını iyi anlayacak kadar Arapça biliyordu Yunus.     

Massignon’un Fransızca tertiplemiş olduğu Hallac Divanı’ndaki bazı şiirlerden bir kaç dize Türkçeleştirmeyi deneyerek bir küçük karşılaştırma yapalım:
 
Yeryüzü sensiz ne denli boş hey
Herkesin başı yukarıda

Dikelmiş durduklarına bakılırsa
Seni göklerde arıyorlar

Onların sana doğru görünüşte baktıklarını biliyorsun
Oysa sen öylesine yakınsın ki

Kör olduklarından varlığını farkedemiyorlar
Artık tanrıyla benim aramda

Beni kandıracak ne bir mucize
Ne de onu bana anlatacak bir elçi yoktur

Benim varlığım, dinim imanım hepsi tanrısal birliktir
(…)

Sana sesleniyorum
Hayır, hayır, beni sende çağıran sensin

Seni nasıl bende sen diye çağırabilirdim
Eğer sen bana `Ben’ diye
mırıldanmamış olsaydın

Ey benim varlığımın özümün özü
Ey içinde ruhum asılı olan sen

Yunus Emre de Hallac-ı Mansur kadar cesurdur. O, aradığının yeryüzünde olduğunu söylemekle yetinmiyor. Yunus yaratan ve yaratılandır. İsa ve Muhammed’le göklere ağar, Musa’ya binbir kelam eden odur! Hallacı Mansur ile birlikte “enelhak” der ve dâra asılır. Ama onun boynuna dâr urganını geçiren de kendisidir. Evvel odur, ahir odur. Kendi adını Yunus takmıştır ya, bu söylediklerine inanmayanlara kafir demekten de çekinmez:

Ben ayımı yerde gördüm ne isterim gökyüzünde
Benim yüzüm yerde gerek bana rahmet yerden yağar

(…)

Gökte peygamber ile miracı kılan benim     
Ashab-ı soffa ile yalıncak kalan benim     

Musa peygamber ile binbir kelamı kıldım     
İsa peygamber ile göklere çıkan benim

(…)

Hallacı Mansur ile dâra asılan benim
(…)

O Hallacı Mansur ile söylerdim Enelhakkı
Benim gene onun boynuna dâr urganı takan benim

Evvel benim ahir benim canlara can olan benim
Azıp yolda kalmışlara Hızır medet olan benim

Dost ile birliğe yeten buyruğu ne ise tutan
Mülk yaratıp dünya düzen ol bahçevan heman benim

Halk içinde dirlik düzen dört kitabı doğru yazan
Ağ üstünde kara düzen ol yazılan Kuran benim

Yunus değil bunu diyen kendiliğidir söyleyen
Kafirdürür inanmayan evvel ahir heman benim

Adımı Yunus taktım sırrımı aleme çaktım
Bundan ileri dahi dilde söylenen benim    

diye yazmıştı.     

Anadolu Türkçesinin yazı dili olmasında öncülük eden, Türk halk edebiyatının ilk büyük ozanı Yunus Emre’nin ilk gençlik ve tahsil yılları Selçuklu başkentinde geçmiş olmalıdır. Gölpınarlı’nın “Yunus Emre’nin Konya’da medrese eğitimi görmüş olduğu” düşüncesine katılıyoruz.

Moğol korumalığındaki Selçuklu devletinin başkenti Konya, o dönemde hâlâ yüksek din, felsefe, kültür ve sanat merkeziydi. Suhreverdi, Muhiddin-i Arabi ve Sadettin Konevi gibi mutasavvıflar bu kentte bulunmuşlarsa da, Konya’ya damgasını vuran, hiç kuşkusuz Mevlana Celaleddin Rumi’dir.

I.  3.  7. Yunus Konya’daki Mevlana Meclislerinden Kaçıp Halka Yönelmiştir

Yunus, medrese eğitimi yıllarında, İran dilinin Anadolu’daki büyük ozanı ve Sünni mutasavvıfı Mevlana’ya, onun görkemine ve görkemli yaşamına hayranlığını, onunla karşılaşmasını belirleyen şiirinde dile getiriyor. Mevlana’ya büyük bir dost olarak yaklaşıyor. Bu şiirde

Mevlana Hüdavendigar bize nazar kılalu
Onun görklü nazarı gönlümüz aynasıdır

derken, olasıdır ki, Mevlana’nın aleyhinde konuşmuş olan Geyikli Baba’yı bile kınamaktadır:

Geyiklinin ol Hasan söz ayıtmış kendinden
Kudret dilidir söyler kendinin sözü değil

Miskin ol bre miskin gide senden kibr ü kin
Rüzgardır gelip geçer pes kime ne kalasıdır

Müzik ve sazdan konuşurken, Yunus’un Mevlana’nın saz ve eğlence sohbetlerinde bulunduğuna dair bir ima varsa da, duyduklarını da söylemiş olabilir:

Ey kopuz ile çeşte aslın nedir bu işte
Sana sual sorarım aydiver bana işte

Aydır ki aslım ağaç koyun kirişi birkaç
(…)   

Mevlana sohbetinde saz ile işret oldu
Arif ma’niye daldı gün biledir ferişte

Yunus, bu gençlik ve tahsil yıllarında adeta şeriat dindarıdır. Öyle ki, “Müslüman kişinin şeriatın koşullarını yerine getirmesi ve beş vaktini şaşırmadan kılması gerektir, yoksa ona Müslüman denmez”, diyor. Bununla da kalmıyor, kıyamet gününde sorulacak soruları yanıtlayabilmek için Arap dilinin öğrenilmesi gereğine bile inanıyor. Demek ki Konya medreselerinde bunlar öğretiliyormuş. Şu beyitler, yazımızın başlarında verdiğimiz şiirlerine taban tabana zıt. Sanki Yunus’un elinden çıkmamış:

Müslümanım diyen kişi şartı nedir bilse gerek
Tangrının buyruğun tutup beş vakt namaz kılsa gerek

Tanla durup başın kaldır ellerini suya daldır
Tamudan azatlı oldur kullar azad olsa gerek

(…)

Herkim Müslüman olmadı beş vakit namaz kılmadı
Bil ki müslüman olmayan ol tamuya girse gerek

(…)

İki ferişteh ine gele karşıma dura
Günahlarını yaza boynuna biti

Günahların tartalar andan sırat edeler
Zebaniler tutalar figanlar olur katı    

(…)

Evvel bize vacip budur iyi hulku amel gerek
İslam adı konucağız yoldaşımız iman gerek

İsrafil surun urunca cümle mahluk uyanınca
Sorgu hesap sorulunca Arap dili bilmek gerek

Bununla birlikte Yunus giderek aşk deryasına dalıyor ve orada kendini aramaya başlıyor. Oysa, akıllı uslu biridir, herkes kendisine “çok iyisin” demektedir.     

Bu kendini arayışın başkaldırısı içinde Yunus Mevlana ve çevresini terkeder. Artık onlarla zıtlaşmaya başlamıştır. Melamet yolunun ve batıniliğin açık belirtileri içerisinde, o çevrenin çok küçümsediği ve kaba bulduğu Türk diliyle şiirler yazmaktadır. Hem kendisini ve hem de Mevlana ve çevresini eleştirmeye başlamıştır. Okumaya başladığı aşk kitabını denizler dolusu mürekkebin yazamıyacağını ileri sürmekte, oruç-namaz yerine içki içmeyi ve seccade üzerinde saz dinlemeyi tercih etmektedir. Kısacası Konya minaresini “sivri uçlu bir çuvaldız” olarak görmekte ve büyük rahatsızlık duymaktadır. İnsanların ve toplumun dertleri onu ilgilendirmeye başladığından “Konya rahatlığı”ndan nefret etmektedir.   

Gölpınarlı’nın kabul etmemesine rağmen genç Yunus, yaşlı Mevlana ile tartışmış ve onu şu tek beyitle dize getirmiştir:  

Et ü deri büründüm geldim size göründüm  
Adem adın urundam uşde zuhura geldim

Aralarındaki tartışma sırasında Mevlana, büyük bilgeliğini göstermek için koca Mesnevi’sini ortaya koyunca, Yunus evirir çevirir, sonra yukarıdaki beyiti (ya da değişikliğe uğramış olarak, “ete kemiği büründüm / Yunus deyu göründüm” beyitini) söyleyerek Mevlana’nın kitabını iki küçük dizenin içine sığdırıverir.    

Gerçekten aralarında bir tartışma olmasaydı, halkın bilincinde bu geleneksel öykü yaratılamazdı. Düşünelim, Mevlana Yunus’un şu şiirine hiç tahammül edebilir miydi?

Ey bana eyi diyen benim kamudan yavuz
Alnımı ay bilirüm bu gözlerimi yılduz

Bu vücudum şehrinde buçuk pulluk ıssım yok
Amelim mahalleri ser be ser kalmış ıssız

Hücre ne bucakta Hakka layık amel yok
Kimde derd ü firak var kimlerde eserlü söz

Halk hep ayağın durur ben seğirttim oturdum
Geçtim sedir yerine döşek kalın yerim düz

Bunun için salusluk çünkim elime girdi
Artık n’işime yarar derd ü firak ah ü sız

Ben bir kitab okudum kalem yazmadı anı
Mürekkeb eylerisem yetmeye yedi deniz

Ben oruç namaz içün suci içtim esridim
Tesbüh-ül seccadeyçün dinledim çeşte kopuz

Yunus’un bu sözünden sen ma’ni anlar isen
Konya minaresinü göresün bir çuvalduz

Öyle anlaşılıyor ki, Yunus Konya’yı, Sünni İslam şeriatının tüm bilgileriyle donanmış olmakla birlikte, tasavvufun içerisine balıklamasına dalmış olarak terketmiştir.     

Yunus, yaldızlı bir yaşam içinde, vezirlerle sultanlar ve sultan karılarıyla yüzyüze dizdize oturan, bir dediği iki edilmeyen, Türkler için en kaba sözcükleri kullanarak onları horlayan, daima güçlünün yanında durarak “gel, sen de gel, kim olursan ol” derken beyleri, emirleri, tekfurları ve basilleri çağıran Mevlana’nın tasavvuf anlayışına karşı çıkmıştır. Bir duygu denizi içerisinde tanrısı ile ülfet eden, ama günlük yaşamının cinsel ayrıntılarını bile terennüm etmekten çekinmeyen, bireyci üstünlüğünün, sevilmişliğinin zevkini çıkaran Mevlana ile görüş ve yaşam biçimi ayrılığına düşmüştür.     

Yunus’un:

Hücre ne bucakta Hakka layık amel yok
Kimde derd ü firak var kimülerde eserli söz

Halk hep ayağın durur ben seğirttim oturdum
Geçtim sedir yerine döşek kalın yerim düz

biçimindeki söylemleri, mutlaka Mevlana’yı çileden çıkartıyordu. Çünkü Mevlana için zaman öyle bir zamandır ki, istediğini söylemekte ve yapmakta, coşku içinde sema dönmektedir. Mevlevi yazar Ahmet Eflaki’nin, Mevlana’dan seksen küsur yıl sonra yazmış olduğu Ariflerin Menkıbeleri adlı kitabında, oğlu Sultan Veled’in ağzından “Mevlana için zamanın güzelliğini” vurgulaması oldukça ilginçtir.     

Konya ve Kayseri surları dışında ezilmekte olan halk yığınları ve Anadolu Selçuklu devletinin Moğol imparatorluğunun bir uç ili haline dönüşmüş olması, Mevlana’yı ve oğlunu hiç ilgilendirmiyordu. Sultan Veled babasına bir sohbet anında şöyle diyor:

– “Bu zaman ne güzel bir zamandır, bütün insanlar samimidir
inançlıdır. İnkarcılar varsa da güçleri yoktur!”     

Mevlana, “Bahaaddin neden söylüyorsun bunu?”diye sorunca,

– “Şundan dolayı,” diye karşılık veriyor oğlu, “önceki zamanlarda, `Enel hak’ dediği için Hallacı Mansur’u dârağacına çektiler. Onca ulu şeyhi öldürdüler. Tanrıya hamdolsun! Zamanımızda babamız Mevlana Hüdavendigar’ın her beyitinde `Ben allahım ve tesbih edilmeye, zikredilmeye layığım’ sözü vardır, ama kimse ağzını açıp da bir şey demiyor!”

Mevlana’nın buna yanıtı tam kendi şanına uygun:

– “Onların makamı aşıklar makamıydı oğlum, aşıklar belalara düşkün olurlar. Bizim makamımız ise maşukluk (sevilmeklik) makamıdır!”

Görüldüğü gibi Küçük Asya, yani Anadolu halkları için bir felaket olan dönem, Mevlana ve çevresi için mutlu bir dönemdir. Devletin, iktidar ve yöneticilerin yanında olmak budur. “Devlet sanatçısı” diye işte böylelerine denir. Ama Yunus Emre’mize bunu diyemezsiniz, o halkın ozanıdır.

Yunus, şiirlerinde “suçlandığını” söylüyor. Yetmiş iki millete hoşgörü içinde ve bir gözle baktığı için ve taatı, yani şeriat tapınmalarını terkettiği için suçlu görülmektedir. Ama o hiç üzülmüyor, çünkü Konya çevresinde ihaneti iyi tanımıştır. O artık varlıksızın, yoksulun, emeğin ve emekçinin yanındadır. “Yunus zalimlere karşı ve yetmiş iki milletin ayak türabı. Halk yığınlarının sanatçısı”dır o. Bunlar bizim yakıştırmamız değildir, şiirlerinden okuyacağız:   

Kemdürür yoksulluktan nicelerin varlığu
Bunca varlık var iken gitmez gönül darlığı

Süleyman zembil ördü kendi emeğin yerdi
Onun ile bildilar onlar berhudarlığı

(…)

Dürüst kazan ye yedir bir gönül ele getir     
Yüz Kabeden yeğrektir bir gönül ziyareti     

Uslu değil delidir Halka salusluk satan     
Nefsin Müslüman etsin var ise kerameti      

(…)

Biz kime aşık isek alemler ona aşık
Kime değil diyelim bir kapıdır bir tarık

Yetmiş iki millete kurban ol aşık isen
Ta aşıklar safında tamam olasın aşık

(…)

Bir çeşmeden sızan su acı tatlı olmaya
Edeptir bize yermek bir lüleden sızarım

Yetmiş iki millete suçum budur hak dedim
Korku hiyanettedir ya ben niçin kızarım

(…)
Yayıldı Yunus adı suçludur kamu taatı
Padişah inayeti suçun geçüre meger

Görülüyor ki, Yunus Emre, düşünce ve inançlarından ötürü suçlanmış, kovuşturmaya uğramıştır. Padişahtan da inayet filan gelmemiştir.  

I. 3. 8. Yunus Emre ve Hacı Bektaş Dergahı    

Konya’dan çıkış o çıkıştır. Yunus, Belhli feodal bey oğlu İbrahim Edhem’in gizemine ermiş:

İbrahim Edhem baktı tacı tahtı bıraktı   
Hak yoluna uyaktı ol sırrı duyan benim

diyerek kırsal kesimdeki halk arasına karışmıştır. Belki daha doğrusu, muhalif Türkmen halk yığınları arasına girmiştir. Uzun gezilere çıkıp, kendini ararken, bu tanıma arayışı onu çekerek ulu Pir Hacı Bektaş’a getirmiştir. Tapduk Emre’nin kişiliğinde “Er”ini bulmuş ve onun rehberliğinde Hacı Bektaş’ın ulu dergahına ulaşmıştır.     

Deniliyor ki “mademki Yunus’un Hacı Bektaş’a bu bağlılığı vardı, neden şiirlerinden hiçbirinde Hacı Bektaş Veli’den sözetmez?” İki şiirinde adı geçiyor diye Mevlana’ya bağlamak daha mı mantıklı? Kaldı ki, yazımızın başlarında da sözünü ettiğimiz gibi, en az 12 şiirinde Tapduk Emre’nin adı geçiyor. Kaldı ki Yunus, girişte verdiğimiz şiirinde Hacı Bektaş’ın “doğruluk dost kapısıdır” sözünü işlemiş ve:

“Doğruluk bekleyen dost kapısında
Gümansız ol bulur ilahi devlet
                                       
Yunus o kapıda keminde kuldur
Ezelden ebede dektir bu izzet”   

Demektedir. O, doğruluğu dost kapısında bekliyor; çünkü  tanrısal varlığın-varsıllığın orada bulunduğundan kuşku duymuyor. Bu kapı Hacı Bektaş dergahının kapısıdır ve Yunus burada hizmet etmeyi başlangıçtan sona kadar (ezelden ebede) bir onur saymaktadır.  
 
Bir nokta daha var: Yunus Emre’yi çağından günümüze değin taklit etmeyen ozan yok gibidir. En azından düşüncelerine sanat anlayışına değinilir ve adı mutlaka geçer. Bu yüzden, günümüze ulaşan şiirlerin birçoğunun onun olmadığı söylenir. Hatta Gölpınarlı, kendine özgü ölçütlerle ayıklamayı bile denemiştir.     

Gerçek şudur ki, Yunus Emre, uzun yaşamı boyunca elimizdekilerden çok daha fazla şiir üretmiştir. Burada asıl yanıtlanması gereken soru, Yunus’un bu şiirlerinin başına ne geldiğidir. Dünyadan göçüşünden tam iki yüz yıl sonra Yunus’un “katlinin vacip olduğunu” ilan eden şeriat devleti anlayışının onun tüm şiirlerine hoşgörüyle baktığı düşünülebilir mi?     

Yunus, Hacı Bektaş’tan, elbette Aşık Paşa döneği gibi “meczup biriydi, aptalın tekiydi” diye söz etmeyecek, onu “Ulu Pir” ve “Kutb-ül Evliya” olarak gösterecek, göklere yükseltecekti. Ancak, Baba Resul’un gözde halifesi Hacı Bektaş Veli’ye yapılan övgüler, ne Selçuklu’nun, ne Osmanlı’nın ve ne de öteki Sünni beyliklerin işine gelirdi.

Söylenen o ki, Yunus’un Divan’ını ele geçiren Molla Kasım, Yunus’un bin şiirini okuyup havaya, binini de suya atmış, “şeriata aykırı” diye. Derken şiirlerden birinde kendi adının geçtiğini ve yapmakta olduğu şiir katliamını önceden haber verdiğini görünce Yunus’un büyüklüğünü anlayıp, bin kez tövbe ederek yırtmaktan vazgeçmiş. Bize kalanlar, bu son bin şiiriymiş.     

Halkın belleğinde günümüze değin taşınmış ve güldürü biçiminde öyküleşmiş bu olay, bize Yunus’un şiirlerinin büyük çapta yokedildiği gerçeğini yansıtıyor. Yunus’un Aleviliği hakkında kuşku yaratmaya çalışanların sorularını yanıtlamış oluyor.

I. 3. 9. Yunus Emre Çağının Bilgileriyle Donanmış Bir Düşünürdür  

Yunus Emre, sadece ozan ve halk tasavvufçusu değil, aynı zamanda çağının tüm bilgileriyle donanmış bir halk düşünürüdür. Çünkü, görüşlerini, halkın konuştuğu dille, basit kavramlar ve anlaşılırlık içinde halka taşımıştır. Örneğin, insan-tanrı birliğini, insan biçimli tanrıyı (anthropomorphos theos),

Baştan ayağa değin Haktır ki seni tutmuş
Haktan gayri ne vardır kalma güman içinde

diyerek ne güzel belirtmiştir. Onun aklı fikri “Enel Hak”tır ve Tanrıyı gökten indirip gönlüne yerleştirmek, onunla birleşmek!     

Yunus Emre’nin “gönül gözünün açılması olgunluğuna ulaşarak tanrısal birliğe varma” düşüncesinde ve şiirlerinde kullandığı batıni kavramların ikinci kaynağı Bizans mistisizmi, yani Hristiyan tasavvufudur.     

Çok yer gezmiş olan Yunus Emre’nin Anadolu Selçuklu ülkesinin Bizans kome ve khora’ları (komh kai cwra / köy ve küçük kasaba) ile içiçe geçtiği bir kırsal bölgede doğup büyüdüğünü unutmayalım. Konya’ya medrese tahsilini yapmak için, ya da hangi nedenle gelmiş olursa olsun, yeniyetmelik dönemi buralarda geçmiştir.     

Arapça ve Farsça öğrenmiş olan Yunus’un Bizans dilini de bildiğini söylemek, büyük bir iddia olmaz. Yunus Emre’nin bir şiirinde – biraz ileride genişçe anlatacağımız – Bizans yöntemiyle tarih düşmüş olduğunu saptadık.       

Çalap Adem kısmını topraktan vareyledi     
Şeytan geldi Adem’e tapmaya ar eyledi

diye başlayan bu şiirin sonu

Altı bin yedi yüz yüz yıldan geçen Adem’i     
Dile getirdi Yunus şimdi tekrar eyledi

beyitiyle bitmektedir. Buradaki “altı bin yedi yüz yüz” sayısı boşuna yazılmamıştır.

Bizans yazarları dışında, Yunus’un çağdaşlarından hiç kimse ne şiirlerinde ne de tarih yazılarında bu yöntemi kullanmamış. Yunus’umuzun Bizans kentlerine geziler yaptığı, dillerini bildiği, dolayısıyla Bizans kültürüne yabancı olmadığı düşüncesindeyiz.

Gerek bu tarihleme yöntemini tanıması, gerekse evrenin yaratılışını konu alan şiirlerinde işlediği felsefi düşünceler bunu gösterdiği gibi, Bolu’dan Salihli’ye değin batı Anadolu’da Yunus Emre adına anlatılan söylencelerde “onun Hristiyan keşişleriyle yaptığı keramet yarışmalarını kazanarak, düşmüş olduğu savaş tutsaklığından kurtulması” olayları bu ilişkiyi vurgulamaktadır.

Yunus’un ilk büyük temsilcilerinden olduğu Anadolu batıniliğinde, yani Aleviliğin inanç ve düşünce sisteminde Zerdüşt ve Mazdek’ten Manicheizme, eski Anadolu çoktanrıcı dinlerinden Neoplatonizm’e, Kabbalizm’den Sabin Hermetizmine ve Şamanizme değin her çeşit izler vardır ve arandığında çok rahat bulunabilir. Hacı Bektaş Veli çevresinin, Horasan erenlerinin Bizanslı din adamları, aziz ve keşişleriyle karşılaşmaları ve ilişkileri masallaşmış, üzerlerine söylenceler oluşturulmuştur. Ama her nedense bu ilişkiler ve Aleviliğin 13-14.yüzyıllardaki Bizans mistik akımlarıyla etkileşimi gözardı edilmektedir.

Bizans imparatorluğu 1204’den 1262’ye kadar Nikaia (İzmit) sürgünü yaşadı. İznik kenti bu imparatorluğa başkentlik yaptı. Altmış yıla yakın süren bu dönemde, Selçuklu sultanlarıyla Bizans imparatorları arasında sıcak siyasi ve ekonomik ilişkiler yaşandı. Yüksek düzeydeki bu ilişkilerin, zaten içiçe yaşamakta kırsal bölge Alevi Türkmen halkına yansımamış olduğu düşünülemez!

İznik, Nikephor Blammydes, Georgos Akropolites gibi doğabilimci ve tarihyazıcıların, Theodoros Metokhites ve Nikephor Gregoras gibi hümanist, Neoplatonist ve Aristotelesçilerin evren, insan ve doğa, tanrının özü üzerinde yoğun tartışmalarına sahne olmuştur. Bu kentte okullar üniversiteler açılmış, çok sayıda kitaplar yazılmıştır. İznik’de doğup gelişen bilim, felsefe ve hümanizm daha sonra İstanbul’a taşınmıştır. Doryleion (Eskişehir) çevresinde yaşamış olan Yunus Emre, yüz küsur kilometre ötedeki Nikaia’ya (İznik) gitmemiş olabilir mi?  

Yunus’un yaşadığı çağda, büyük bir mistik akım olan Hesykhasmos ya da Hesykhia (=Hesucasmos ou Hesucia) ) akımı gelişimini tamamlamış ve Ortodoks Hristiyanlığın hemen hemen dört yüzyıl boyunca tüm sistemini altüst eden, “sapkın inanç” dedikleri düalist(ikilemci) Bogomilizm son dönemlerindedir. Yunus gibi çağının karanlığı içinde parıldayan birinin, “yetmiş iki milletin ayak türabı olma” düşüncesini taşıyan bir bilgenin, tüm bunlardan haberi olmaması ve etkilenmemesi düşünülemez.

Hristiyanlıkta “Theosis”(Qeosis), yani “tanrıyla birleşme, tanrılaşma” öğretisini sistemleştiren kişi Maximus Confessor’dur. Ortodoks mistisizmi, Theosis’e dayalı, “Sessizlik” anlamına gelen bu Hesykhia mistik akımı, Sina yarımadasında Sina dağı manastırlarında başlamış ve oradan Bizans dünyasına yayılmıştır. Bu akımı 13.yüzyılda Athos dağındaki ve diğer manastırlara taşıyan kişi, Nikephor Solidarius’dur.
     
Bunlara göre, “tanrı kalpte saklı bir hazinedir. Onu ancak can gözüyle görebilirsin! Derin derin soluk alıp, adını aralıksız tekrarlıyarak, yani sessiz zikirle tanrıyla birleşilir”.

Hesykhia mistisizmi, 14.yüzyılın ortalarına doğru, Gregorios Snaites ile doruk noktasına varmıştır. Bu akımın mistikleri, tanrının kendisini açıkça gördüklerini, ya da tanrıdan bir vizyon (görüntü) aldıklarını, ancak bunu beden gözüyle değil, “can gözüyle” yani “gönül gözüyle” gördüklerini iddia ediyorlardı. Aristotelesçi Barlaam ile Hesykhasmos’u savunan Gregoros Palamas’ın 1330 yılında İstanbul’da yaptıkları tartışmalar çok ünlüdür…  Yunus Emre’deki tanrıyı “özünde görme”, “tanrısal birliğe” ulaşma inancını bu anlattıklarımızla rahatça karşılaştırabiliriz:  

Nicekim ben beni bildim yakın bildim Hakkı buldum
Hakkı buluncadı korkum şimdi korkudan kurtuldum

Azrail gelmez canıma sorucu gelmez sinime
Bunlar beni ne sorsunlar ona sorduran ben oldum

Yunus’a Hak açtı kapı Yunus hakka kıldı tapı
Baki devlet benim imiş ben kul iken sultan oldum   

I. 3. 10. Yunus Emre Bir Şiirinde Bizans Yöntemiyle  Tarih Düşmüştür

Yunus, “yetmiş iki millete bir göz ile bakmış” ve şu dizeleriyle insanı kucaklamış, dünyayı sarmıştır:

Ben ay’ımı yerde gördüm
Ne isterim gökyüzünde

Benim yüzüm yerde gerek
Bana rahmet yerden yağar

(…)

Dervişlik baştadır, tacta değildir
Issılık oddadır, sacda değildir

Eğer bir insanın gönlün yıkarsan
Hakka eylediğin secde değildir

Yunus’umuzun şiirleri geniş araştırma ve yorumlara her zaman açık durmaktadır. Çok sayıda yerli ve yabancı bilim adamı, araştırmacı yazarlar Yunus’u değişik açılardan ele almışlardır. Halk ozanı, hümanist ve mutasavvıf olarak…     

Doğudan batıya Anadolu’nun dört bir yanında mezarı olduğu söylenen Yunus Emre’nin, son zamanlarda bulunan yeni belgelere dayanarak 1238’lerde doğduğu ve 1320-1321 yıllarında öldüğü kabul edilmektedir. Şiirlerinde andığı bazı mutasavvıf ve ozanların 13.yüzyılın sonları ile 14.yüzyılın başlarında yaşadıklarının bilinmesi, onun çağını belirler. Kaldı ki aruz ölçüsüyle yazmış olduğu Risalat-al Nushiyye’sinin son beyitlerinden birine tarih de düşmüştür:

Söze tarih yediyüz yidiyidi    
Yunus canı bu yolda fidiyidi                  

(Abdülbaki Gölpınarlı, Yunus Emre: Hayatı ve Bütün Şiirleri, İstanbul-1971,s.95, beyit 556)

Hicri 707’de (Miladi 1307) yazmış olduğu bu yapıtında Yunus, İslami din ve ahlak felsefesi yapmıştır. Sanki bununla, Arapça ve Farsça yazan ulemaya, güç ve karmaşık konuların kendi öz dili Türkçeyle halka nasıl taşınacağını ve nasıl anlaşılır kılınacağını göstermeyi amaçlamıştır. O halk için şiir söylüyor, çalıp çığırıyordu. Oysa Arapçayı, Farsçayı da çok iyi biliyordu. Bu açıklamalardan sonra şimdi isterseniz asıl konumuza, Yunus Emre’nin bir başka şiirinin sonuna Bizans takvim sistemiyle attığı tarihe geçelim:

Yunus Emre ve şiirleri üzerinde çalışmış araştırmacılardan kimsenin ilgisini çektiğini göremediğimiz bu tarih, Gölpınarlı’nın kitabında “İnanca ait kıssalar” bölümüne soktuğu 169 numaralı şiirin son beyitindedir.
Yedi şiirden oluşan bu bölüme, “Yunus’un Yaratılış Destanları” başlığı konulsaydı belki daha doğru olacaktı. Bu destanlardaki;
 
– “evrenin özü”,

– “insanı oluşturan dört karşıt nesne”,

– “evren çekirdeği (gevher),

– “son hızla dönen gevherden oluşun buğu”’,

– “buğudan oluşan gökyüzü ve yıldızlar”,

– “dönmeye başlayan gökyüzü ve ay”,

– boşlukta duran denizler üstüne kurulan yer” gibi, İslami inançlar dışındaki yaradılış düşünce ve varsayımlarını, Greko-Bizans bilim ve felsefi düşüncelerine dayandırarak yorumlamak olasıdır.

Çalap Adem cismini topraktan var eyledi
Şeytan geldi Adem’e tapmağa ar eyledi

Aydır ben oddan nurdan ol bir avuç topraktan
Bilmedi kim Adem’in batınına bakmadı

Zahir gördü Adem’in batınına bakmadı
Bilmedi kim Adem’i halka server eyledi

Kırk yıl kalıbı yattı adı alemi tuttu
Gör şeytanı buğzundan ne fitneler eyledi

Adem toprak yatmıştı ad’alemi tutmuştu
Fikrine bak İblis’in ya’ni hüner eyledi

Ol yürüyen atlar’ sürdü Adem üstüne
Adem’e mekreyleyip ya’ni zafer eyledi

Ademin göbeğinden Çalap yarattı atı
Vaf diye durugeldi atlar güzer eyledi

Çün gitti Adem ahdı yetti Musa’nın vakti
İblis’e işbu işler yavlak eser eyledi

Musa gönüldü Tur’a Hakka münacat ede
Gördü kim bir akar su Musa nazar eyledi

Musa aydır göreyim işbu su nerden gelir
Ger böyle akar ise zir ü zeber eyledi

İleriye vardı Musa gördü Lain’i ağlar
Gözü yaşı imiş su gözün pınar eyledi

Musa sordu Lain’e ağladığın niçindir
Nideyim ağlamadan işimi zar eyledi

Mukarreb idim ben o Hakkın dergahında bol
Götürdü urdu yere candan bizar eyledi

Sen bilme misin Musa ben neden ayrıldığım
Şunlar önüme düşer beni efkar eyledi

Vargıl ayıtgıl Musa rahmet eylesin bana
Tövbe kıldım işime boş istiğfar eyledim

Musa erdi Hazrete başladı münacata
Unuttu emaneti söz muhtasar eyledi

Çalap’tan erdi nida hani emanet dedi
Ol nidaya canını Musa nisar eyledi

Vargıl ayıtgıl Musa rahmet edeyim ona
Secde etsin Adem’e çün istiğfar eyledi

Musa geldi Lain’e dedi Hakk’ın buyruğun
Secdeyi işitince döndü inkar eyledi

Ben ondan umar idim derdime derman kıla
Derdim dahı artırdı ya’ni tımar eyledi

Ben eger tapsa ona ol vakıt tapar idim
Şimdi hod toprak olup zir ü zeber eyledi

Adem İblis kim ola kim işi işleten Çalap
Ay u Günü yaratıp leyl ü nehar eyledi

Ma’ni nedir İblis’ten fuzullukturur bizde
Duydunsa işbu sözden sırr’aşikar eyledi

Çalap aydır şol kula inayet benden ola
Ne Şeytan azdırısar ne kimse kar eyledi

Altı bin yedi yüz (y)ü(z) yıldan geçen Adem’i
Dile getirdi Yunus şimdi tekrar eyledi

Bu 25 beyitlik şiirinde  Yunus, kutsal kitaplarda geçen “Şeytan Söylencesi”ni ta Musa Peygamber zamanına indirip, onunla rastlaştırarak ilginç bir yorum getirmektedir:

Şeytan tanrısal buyruğa uymayıp, Adem’e tapmadığı gibi, ateşten atlarıyla ona karşı savaş açmıştır. Tanrı Adem’in kendi göbeğinden yarattığı atla onu korur ve şeytanı cennetten kovarak dünyaya salar. Vakit erişir Musa gelir. Şeytan Musa peygamberden, kendisini bağışlaması için tanrıya dua etmesini rica eder. Ancak Musa tanrıya yakarışı sırasında onun arzusunu unutmuştur. Tanrı anımsatır ve:

Vargıl ayıtgıl Musa, rahmet edeyim ona
Secde etsin Adam’e, çün istiğfar eyledi

diyerek eski buyruğunu yineler. Şeytan ise:

Ben eğer tapsam ona, ol vaktin tapar idim
Şimdi hod (kendisi) toprak olup Zir-ü zeber eyledi (tozu bile kalmadı)

sözleriyle karşı koyuşunu sürdürür. Yunus, “bu iblis öyküsünün anlamı, yaşamda fodulluk etmemektir, insan kendi kendisini azdırmazsa ona kimse kar eylemez” dersini çıkararak, olumlu bir yargıya varır.

İşte bu şiirinin sonuna tarih düşmektedir Yunus. Ancak bu tarih, Risale’sine attığı Hicri tarih yılı değildir:

Altı bin yediyüz ü yıldan geçen Adem’i
Dile getirdi Yunus şimdi tekrar eyledi         

Gölpınarlı, Yunus Emre’nin şiirlerinde geçen, “yedi, dört, onsekiz, yetmiş bin, doksan bin, yüz yirmidört bin” gibi sayılar hakkında geniş denecek açıklamalar yaptığı halde, bu rakamı görmezlikten gelmiş. Oysa bu sayı Yunus Emre’nin yaşadığı çağda, Bizans’lıların kullandığı tarih atma sisteminin, yaratılıştan o güne kadar geçen yılı gösteren tarihten başkası değildir.     

Farklı el yazmalarına dayanarak, Yunus Divanı’nın çeşitli yazarlar tarafından yapılan baskılarında bu beyitin ilk dizesinin “altı bin yidi yüzi yıldan…”, “altı bin yedi yüz yıldan…”, “altı bin yedi yüz yıllık…” okunuşları da mevcuttur.
 
Risale’deki tarih için de aynı durum söz konusudur. Karaman’daki el yazmasında bunun “sene tarih yedi yüzdeyidi” olarak geçtiğini Gölpınarlı belirtmektedir.     

Bu örneklemelerden de destek alarak biz bu beyitin aslının:

Altı bin yedi yüz (y)ü(z) yıldan geçti Adem’i
Dile getirdi Yunus şimdi tekrar eyledi

Biçiminde olması gerektiği kanısındayız. Böylece hece sayısı 7 + 7 = 14 olduğu gibi, uyak (kafiye) uygunluğu da gerçekleşir.  

Yunus Emre Adem’den kendi zamanına kadar geçen yılları açık bir sayıyla verdiğine göre, bu tarihleme sistemini biliyordu; yüz yıllık yanlışı yapmış olamaz. Yani yüz rakamı yinelenmiş ve 6700 + 100 = 6800 rakamı söz konusudur.     

Yunus Emre’nin rakam ekleme yoluyla sayı basamakları oluşturduğu örnekler vardır.Birini verelim:

Yüz bin yirmi dört bin hası dört yüz kırk dört tabakası
Bu mülke bünyad olmada mülkü yaratanda idim
(Şiir 135, beyit 100)

Olasıdır ki Yunus, hece ölçüsünü tutturmak için bu tür kullanıma zaman zaman başvurmuştur.
Şu halde Yunus Emre, adı geçen şiiri, yaratılışın 6800. yılında, yani günümüzün tarihleme sistemine göre 1292 (Hicri 692) yılı içinde, 54 yaşlarında iken yazmıştır.

Erken Bizans’tan başlayarak geliştirilen ve Geç Bizans döneminde diğer bölgesel “Era” sistemlerinin (bölgelerin Roma imparatorluğuna katılış tarihini başlangıç olarak alan) tamamıyla terk edilmesiyle, kullanılması yaygınlaşan “yaratılış yılı”, Adem’in ya da dünyanın yaratılmasından İsa’nın doğumuna kadar 5508 yıl geçmiş olduğu hesabına dayanırdı. Yani, yaratılışın ilk günü, İsa’dan 5508 yıl önce 31 Mart Pazar olarak kabul edilir, İsa’dan sonraki yıllar bu sayıya eklenerek tarih atılırdı. (Bkz. V. Grumel, Traite d’Etudes Byzantines I, La Chrolonogie, Paris-1958, s.191-192, 219-224 ve genel kronolojik tablo s.240- 264)

Yunus Emre aruz ölçüsüyle yazdığı Risale’sinde Hicri 707 (Miladi 1307) tarihini, Risale’den daha önce yazıp, Adem ile şeytan söylencesini işlediği ve hece ölçüsünü kullandığı bu şiirinde ise, Bizans yaratılış yılı (6800 – 5508 = 1292) tarihini düşmüştür. Yunus’un tek bu şiiri bile, bizce onun Greko-Bizans dünyasını yakından tanıdığının göstergesidir.
[1] Bogomil sözcüğü ”evliya, yani tanrının dostu” anlamına gelir ve Ortodoks Hristiyanlığa aykırı düşen bu ”sapkın” dinsel ve sosyal akım, Paulikienizm olarak Anadolu’da doğmuştur ve Anadolu kültürünün bir parçasıdır.

Kaynak: www.ismailkaygusuz.com

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI’NIN CEMEVİ İNKÂRCILIĞI 2

İsmail Kaygusuz

2 Temmuz 93’te Sivas’ta
Madımak’tan yükselen kara duman,
yobazın yüzünün karası ve
Devleti yönetenlerin bağışlanmaz hatasıdır

2 Temmuz 93’te Sivas’ta
Madımak’tan göğe yükseliyor kızıl yalımlar
Seyre çıkmış polisler jandarmalar
İçinde Ozanlar yazarlar sanatçılar
Cayır cayır türküler şiirler
Tutuştu yandı sazların telleri
Şeytan diyor ki,
Saçlarından yakalayıp  aynı ateşe doğru sürmeli
"Çok şükür dışardaki  vatandaşlara birşey olmamıştır" diyen Çiller’i

Aradan tam on yıl  geçti, yaralarımız hala kanıyor ve yanıklarımız içten içe sızlamaktadır.  2 Temmuz 1993’te Sivas’ta kapkara bir gün yaşandı; Sivas yangını  planlı bir kırım ve Alevi-Bektaşi toplumuna bir gözdağıydı.  4. Pir Sultan Kültür Şenlikleri’inde  şeriatçı ve faşist canavarlar, büyük Alevi ozanı Pir Sultan’a ve onun temsil ettiği Alevi kültürüne, Alevi-Bektaşilere saldırdılar. Halkımızın sanat ve kültür hazinesi olan aydınlarımızı, yazar ve sanatçılarımızı yakarak öldürdüler.

Sivas’ta yaşanan kanlı olayın baş sorumlusu devlet ve dönemin koalisyon hükümetidir. Her ne söylenirse söylensin, bu sorumluluktan kendilerini kurtaramazlar, ellerimiz hep yakalarında olacak. Anımsayalım: Daha şenlikler başlamadan on-onbeş gün önce, Sivas yerel basını saldıracaklarını açıkça ilan ediyor. Geceleri "bir grup müslüman" imzalı tehdit ve düşmanlık dolu bildiriler başta Alevi mahalleleri olmak üzere tüm Sivas’ dağıtılıyor. Devletin güvenlik güçlerinin önünde, günlerce önceden saldırı hazırlıkları yapılıyordu. "Müslüman Kamuoyuna" başlığını taşıyan bildiride Sünni halk cihada çağrılıyor: "Kafirler şunu bilmelidir ki: İslamın Peygamberini ve kitabın izzetini korumak için, bu uğurda verilecek canlarımız vardır. Gün  Müslümanlığın gereğini yerine getirmenin günüdür"diye yazmışlardı. Ama, HİÇBİR ÖNLEM ALINMADI…

Devletin tepe organları, şeriatçı gericiler ve milliyetçi-faşist sürülerinin Cuma namazıyla birlikte başlayıp, gece geç saatlere kadar süren saldırılarına kayıtsız kalırken, Sivas’taki devlet güvenlik güçleri olayların gelişmesini engellemediler. Pir Sultan Abdal Kültür Merkezi’ne, valiliğe saldıran, aydın ve sanatçıların kaldığı Madımak otelini kuşatan bu gözü dönmüş, insanlıkla ilgisi kalmamış kalabalığa, henüz zaman ve olanak varken MÜDAHALE EDİLMEDİ. İçerideki canlar, güzel insanlar tam sekiz saat kendilerine devletin yardım elini bekledi. Havadan kurtarma helikopterleri gönderecekleri yerde,  Cumhurbaşkanı Demirel, "Güvenlik güçleriyle halkı karşı karşıya getirmeyin!" buyruğunu veriyor. Başbakan Tansu Çiller ise, ona karşılık verircesine üzülmeyiniz(!) "devlet oradadır; çok şükür dışarıda oteli saran vatandaşlarımıza hiçbirşey olmamıştır" diye demeç veriyordu. Devletin tepesindekiler, halk dedikleri, vatandaşlar dedikleri gözüdönmüş saldırganları açıkça korudu; kitapları, sanatı ve müziğiyle halkı aydınlatan o mazlum canların cayır cayır yanmasına ise göz yumdular. Bu sözleri söyleyenlerin, 15 ve 16.yüzyıllarda salt Sünnilik dışı inanç ve düşüncelerinden ötürü Hurrufi ve Kızılbaşların (yani Alevi-Bektaşilerin)  ihrak-ı binnar  edilmeleri (ateşte yakılmaları) için fermanlar yazdırmış Osmanlı Sultanlarından ne farkı vardı?

2 Temmuz 93’te Sivas’ta
Madımak’tan kara dumanlar yükseliyor gökyüzüne
Madımak’tan kızıl yalımlar yükseliyor
Ama içindekilerden tek çığlık yok

Edibe’nin saçları yandı
Kirpikleri kaşları yandı
Sonra ateş tüm bedenini sardı
"Yetiş ya Ali!" dedi sustu

Olayı, karanlık güçlerle birlikte şeriatçı gericiler ve faşistler elele vererek planlamışlardı; devlet bundan haberliydi. Yazar Aziz Nesin tahrik aracı (!) olarak kullanılacaktı. Çünkü 80’li yılların ikinci yarısından itibaren Alevi toplumunda başlayan uyanış; kendi öz kültürünü tanıma ve tanıtma, inanç kimliğine sahip çıkma sürecine girilmiş olmasından rahatsızlık duyuluyordu. Bu süreç, demokrasi gelişiminin hızlandırılmasını ve demokrasinin olmazsa olmaz koşulu laikliğin tam anlamıyla uygulanmasını getirecekti. Faşistlerle şeriatçılar herikisine ve her zaman düşmandır. Devlet ise halkına demokrasiyi layık görmüyordu. Bu anlayışlar birleşince plan tamamdı ve uygulamaya konuldu; Alevi-Bektaşi toplumuna kolay kolay unutamıyacağı bir gözdağı vermek gerekiyordu. Bu gözdağını, Madımak Oteli’nde otuz beş canı cayır cayır yakarak verdiler:

Dışarıda itler kurtlar ulurken
Onlar nefes söyleyerek
Onlar semah dönerek
Onlar şiir okuyarak
Ve onlar saz çalarak yandılar

Hasret’in önce sazı tutuştu
Elinden bırakmadı onu
"Merhaba çocuk"la karşıladı alevi
Ah "Dört Kurşun" olsaydı dedi
"Bu canı sana vermezdim"

Koca Nesimi’in
Bıçak vurulmamış kızılbaş bıyıkları
Tutuşmuş yanıyordu
Üç telli curasını bırakmamış
Hala Olef Palma’ya ağıt söylüyordu

Onlar Yaşarken Işık Olmuşlardı

Onlar alev alev yandılar yakıldılar; ama yanarken halkın yüreğini ışıttılar ve Alevi toplumunun bilincine aydınlık taşıdılar. Devletin ve diğer tüm karanlık güçlerin planları tutmadı; verdikleri gözdağı geri tepti. 2 Temmuz kırımıyla Alevi-Bektaşi toplumu silkinip attı üstündeki ölü toprağını. Yurt içinde ve yurt dışında sivil örgütlenmeler, dernekleşmeler çığ gibi büyüdü; sık sık laiklik, demokrasi, özgürlük adına, kültürel sanatsal etkinlikler yapılarak, Faşizm ve şeriatçı gericiliğe karşı çıkıldı. İnançsal ve siyasal boyutlarda da çeşitli gelişmeler ve tartışmalar sağlandı.

Bu gelişmeler doğrultusunda devlet, Türkiye nüfusunun üçte birini oluşturan bir  inanç toplumuna gözdağı dayatmasının yanlışlığını, korkutma ve baskının tam tersine patlamaya neden olacağının farkına vardı. Bunun üzerine, onları egemen inanca (Sünniliğe) assimile etme siyasetine yapıştı ve  bunu kuramsal üretimler içinde Diyanet aracılığıyla aralıksız sürdürmektedir.  Ancak Alevi-Bektaşi toplumunda 2 Temmuz’la büyüyen örgütlenme ve dernekleşmeler yanlış politik sapmalara uğradı; burjuva partilerine politikacı yetiştirme işlevi yüklendi. Pek çokları büyük çapta devletle işbirliği yapma, uyum ve kazanç sağlamaya yatkın biçime sokularak vakıflaştırıldı.   

Asım Bezirci
Yeni kitabının başında yakalandı alevlere
Kağıtları yanıp kül olunca
Kömürleşmiş kalemiyle duvara
Beni okuyun diye yazdı
Parmakları yanmadan önce"

Akarsu  sazına düzen vermekteydi
Dumanlar gözlerine dolduğunda
Alevlere dolanmış eşini farketti bir an
Kırmızı ne de yakışmıştı
Tutup öpmek istedi onu
Elleri kavruldu

Birden o türküsü
Yanacağını söylediği türküsü aklına düştü
Hüzünlendi
"Akarsu’yum yansam da
Kül olup kavrulsam da" dedi
Sonunu getiremedi
Yanıp kül oldu,  kavruldu.

Her yıl 2 Temmuz’u şiddetle kınarken, şehitlerimizi büyük saygıyla anarız. Anma günleri ve geceleri vardır; ağıtlar yakılır, gözyaşları dökülür, ertesi gün unutulur. Gün vardır yolu aydınlatır ve o yolda yürüyenlere güç sağlar; bir oluşumun simgesi olur. 2 Temmuz gününü biz, gözümüz yaşlı, ama başımız dik ve gelecekten korkmadan bir emanet gibi aldık, o demokrasinin ve laikliğin simgesi oldu. Bu acı simge yukarıda söylediğimiz gibi, Alevi-Bektaşi toplum bilincini aydınlatan, harekete geçiren meşale olmuştur.

Nevar ki,  bu süreç durağanlaşmış ve yanlış yönelmelerde yaşamaktadır.
Bugün hala Alevi toplumu, hemen hemen 40-50 yıldır sosyo-politik ve ekonomik değişimlerden ötürü işletip uygulamadığı için,  inanç ve tapınma kurumlarını unuttugu gibi, tarih ve kültürü hakkında da yeterli bilgiye sahip bulunmamaktadır. Sağlıklı ve doğru bilgilerin ışığında değil, geleneksel evliya söylencelerinin alaca karmaşası içinde kendilerini tanımaya, kimliklerini kanıtlamaya çalışıyorlar.

Bağlı olduğu inanç sisteminin temel yapısı hakkında tam bilgi sahibi olmayan Alevi toplumu, Sünni, Şii ve Alevi inanç ve tapınmaları arasında savrulup durmaktadır. Alevilerin birey olarak büyük çoğunluğu bilgisizlik, bir kısmı korku ve bazıları da çıkar hesaplarıyla bu savrulmanın içindedir. Assimilasyoncu devletin istediği de Alevi toplumunun böyle bir gerici sürece girmesidir. Alevi araştırmacıların bir çoğu  ne yazık ki, kitaplarında sadece geleneksel bilgileri, söylenceleri ve nefesleri-deyişleri yinelemekten başka birşey yapmadıkları için  sürece hizmet etmektedirler.     

Bu inanç toplumu, gerçek anlamda Alevi-Bektaşi bilincine kavuşması için yeni bir 2 TEMMUZ yalımı bekleme durağanlığı ve yanlışından hızla uzaklaşmalıdır. Herseyden önce yakın ve uzak geçmişini, yani kendi toplumsal mücadeleler tarihini en  iyi biçimde öğrenmesi gereklidir. Alevi halkların toplumsal tarihine de Sünni bakış açısından bakıldığı için, kuşkusuz egemen inancın çıkarları işletilmekte; onu kendi tarihinin küçük bir parçasi görüp, bütünselliğini yoksaymaktadır. Oysa Sünnilik ya da Ortodoks İslam tarihi, yönetenlerin, yani devletlerin tarihidir.  Alevi  toplumu, Ortodoks İslam (Sunnilik) dışında bir koca inanç, düşün ve siyasal tarihe sahip olduğunun bilincine varmalı, ayrıntılarını öğrenmelidir. Çünkü Alevi-Bektaşi toplumu  siyasal geçmişini iyi bilmeden, şimdi ve gelecekte, ne inançsal ne de siyasal konumlarını belirleyebilirler. Yeni yangınlar ve saldırılar beklemeden kendimizi tanıyalım.

2 Temmuz 93’te Sivas’ta
Pir Sultan sevdalıları gencecik semahçılar
Uçarak alevlere karıştılar
Pir Sultan’ı dar’a çeken yezit soylulular
Onları ateşe atmışlardı

Otuz beş can yanıp kavruldu
-İkisi kurşunlandı-
Kömür oldu kül oldu
Düşlerinde hep yananlar ise
Kurtarılanlardı…

Temmuz 2003, Londra

Kaynak: www.ismailkaygusuz.com

MAKÂLÂT-I HACI BEKTAŞ VELİ*

İsmail Kaygusuz

1) Makâlât’ın Yazılış Üzerine

Makâlât’ı, Hacı Bektaş’ın bizzat kendisi mi Arapça yazmıştır, yoksa kendisinden edinilen ve öğrenilen bilgiler, biri tarafından mı Arapça kitap haline sokulmuştur? Kesin bilinmemektedir. Zamanın İmamının ve büyük inanç önderlerinin sözlerini, konuşmalarını yaşarken veya ölümünden sonra müritleri-öğrencileri tarafından toplayıp kitaplaştırma geleneği 5.İmam Muhammed Bakır (ö.733-4) dönemine kadar inmektedir. Onun, tarafımızdan hazırlanıp Türkçe’de yayınlanan Ummü’l Kitab adlı yapıtı ilk örneklerden biridir. Ayrıca Hacı Bektaş’ın dervişleriyle konuşmalarını, bazı öğütleri ölümünden sonra toplanıp yazıldığı ve bunun Farsça’ya çevrilerek, bir müstensihin farklı konuları ve değişik yazarların risalelerini topladığı elyazması Mecmua’nın içinde Fevaid (Öğütler) adıyla yayınladığı bilinmektedir.

Makâlât da tıpkı Şeyh Bedreddin’in (1357/8-1420/1) "Varidat"ıyla aynı sorunsallığı taşımaktadır; ikisinin de büyük olasılıkla Arapça bilen Sünni din bilginleri ve Medrese mollaları arasında okunması ve batıni inanç ve düşüncelerin tanıtılması, propagandası için hazırlanmış olması ortak özelliktir.

Hacı Bektaş’ın kendisinin yazdığı ya da yazdırdığı yapıtlardan, bazıları kuşkulu Şatiyye’leri ve Fevaid (Yararlı sözler) dışında sadece tam olarak Sadeddin Molla’nın türkçeleştirdiği Makâlât (Sözler) elimizde bulunmaktadır. İçerikleri Şeriat ögeleriyle donatılmış ve hiçbir biçimde ilişkisi olmadığı kişilerin adları bulunan "Besmele’nin Şerhi ve Makâlât’ı Gaybiyye Kelimat-ı Ayniyye"(Gizli sözler, açık sözcükler) isimli kitaplar bütünüyle Hacı Bektaş Veli’ye ait olması olasılık dışıdır; yazıcı-müstensih tarafından Makâlât tahrif edilmiştir.

Bu arada Makâlât’ın Hacı Bektaş Veli’ye ait olmadığını ileri sürenlerin kuşkularını ortadan kaldıracak, çok yeni ve doğrulayıcı kanıtları da burada vermek istiyoruz. 14.yüzyılın sonunda yazılmış Sâdık Abdâl Divânı’nın günümüze ulaşmış nüshasında Makâlât’ın tanım ve içeriğine ilişkin beyitlerde şunları okuyoruz:

Onun(Hacı Bektaş’ın) ayin ve erkânı benzersiz nurdan delildir. Tanrıya kavuşmanın rehberi onun işareti olan Makâlât’tır. Ve ondaki nur açıkça cümleye yolgöstericidir. Makâlât’ta Tanrının varlıklarla bir olduğu (ilâh-ı vâhid-i mevcud) dolaylı olarak anlatılmıştır. Onu okuyan olgunlaşır, kemal ehli olur ve kendilerine yardım ulaşır. Hacı Bektaş’ın en kutsal sözleri Makâlât-ı Şerif’tedir. Kelimeleri öyle güçlüdür ki, her birinde bin hikmet (bilgelik) vardır. Onun erkân olarak buyurduğu ilkeler aynısıyla Hakk’ın sözleridir. O erkânı yürütmede ehil olanlar bilsin ki, şerefli ve yücedir. Bize Pir’imizin o Makâlât’ı yeter!

On altıncı yüzyılda yaşamış olan büyük Alevi-Bektaşi ozanı Virânî Baba’nın İlm-i Cavidan adlı eserinde şu alıntıya rastlıyoruz: "Makâlât-ı Hacı Bektaş Veli’de buyurulur: ‘Yel esmese dâneler samandan ayrılmaz"

2)Makâlât bir şeriat kitabı olabilir mi? Ve Arapça ve Türkçe nüshalarında yapılan tahrifatlar sorunu

a-Şeriat kapısının on makamının açıklanması abidler ve zahitlere (şeriatçılara) bir çeşit uyarı ve Tanrıya karşı görevlerini anımsatmadır.

b-Bir Bâtıni dai’si olan Hacı Bektaş’ın Makâlât’ı bâtıni Aleviliğin propaganda kitabıdır. Tanrıya ulaşmanın, yani insan-ı kâmil olabilmenin yol ve yöntemlerini öğretir. Alevi-bektaşi inancının temel ilkelerini gösterir.

Makâlât’taki "Şeriat Kapısı ve On Makamı"na dayanarak, onu bir şeriat kitabı gibi değerlendirenler; ‘abidler’i, yani Şeriat ehlini anlatan kısmın sonunda " (Pes (işte böyle) kibir ve haset (hainlik-kıskançlık) ve buhul (pintilik) ve adavet (düşmanlık) bunlarda hemandır (ancak bunlardadır)" diye yazılı olduğunu görmezlikten geliyorlar. Oysa insanları dört bölükte görmek isteyen Hacı Bektaş Veli, Şeriat zümresi olan abidler’in bu kötü yanlarından kurtulmaları için onlara on makam öneriyor. Bunlardan sadece ikincisi Sünni İslamın beş şartıyla ilişkilidir. Onları adam edecek dindar yapacak olan madde madde sunduğu diğer dokuz makamı uygulamaları gerektiğini vurguluyor. Hacı Bektaş Veli bu bölümlerde Şeriat ehlinin eksikliklerini veriyor ve sadece beş şartı yerine getirmekle (Sünni) Müslüman da olunamayacağını gösteriyor. Yine şeriat ehlinin ulaşacağı son kapı olan Tarikat’ın zahidleri için de benzer sözler ediyor.

Makâlât’ta, esas olarak şeriat, tarikat, marifet ve hakikat adlarıyla dört kapı ve onardan kırk makamının açıklanması; Alevi-Bektaşi inancının felsefesi ve yol ilkeleri yer almakla birlikte, mantık ve maddi dünyaya dönük yaşam felsefesiyle birlikte, yazıldığı çağın bilim anlayışı üzerinde bilgiler de bulunmaktadır.

Hacı Bektaş Veli Makalat’ında, insan olmak, kendini tanımak için sadece şeriatın yetmediğini, inancı tamamlamak ve "Hak ile hak olmak, onunla birleşmek için" tarikat, marifet ve hakikat kapılarını da geçmek gerektiğini anlatmıştır: "İnsandan ulusu yoktur… Arifler marifet tahtı üzerinde oturur. Tanrıyla söyleşirler, konuşurlar. Ali’ye sordular, ‘Tanrı’ya, görürmüsün ki taparsın?’ Ali eder: ‘Görmesem tapmaz idim" diyor. Bu anlayış Sünniliğe sığarmı ki, Makâlât’ı şeriat kitabı olarak görebiliyorlar?

"…Akıldan yararlanmasını bilen için gizli birşey yoktur. Bilim evrenin tüm değerlerinin üzerindedir. Bilimle gidilmeyen yolun sonu karanlıktır.."

Akıl ve bilim hakkında söylediği bu türden sözlerin şeriat dogmalarıyla hiçbir ilgisi yoktur ? Ayrıca "Makalat"ta Hacı Bektaş kendisine bağlı olanların ibadetlerini de gösteriyor, sonunu da "…Ve insanoğlu için en önemli ibadet; doğruluk ve insan sevgisidir." diye bağlıyor.

Gönlü Kabe’ye benzeten Hacı Bektaş Veli, "Kabe’de ihram giymek demek, hakkı batıldan seçmektir. Ve hem yoldan taş arıtmak, Kabe’de Arafatta taş atmaya, kendi nefsini (kötü) heveslerini depelemek ise Kabe’de kurban kesmeğe benzer"diyor. Bu ifadeler, Sünni İslamın Hac şartını yoksaymaktır, reddidir. Arafatta şeytan taşlayacağına, yoldaki taşları temizle; hem sen hem başkaları rahat yürürsünüz., anlamına gelir. Hacı Bektaş’ın önderliğini yaptığı, kendi fadesiyle "Marifet ve Hakikat makamlarının" ehli olan "arifler ve muhibler zümresidir", yani batıni Alevi inançlılardır. Onlar için 8 Ağustos 1164 yılında Alamut’ta ilan edilen "Büyük Kıyamet Çağrısı" ilkeleriyle "tatil-i Şeriat" dönemi başlamıştır; Şeriat tam 847 yıldır tatilden dönemedi.

Tahrifatlardan üç örnek:

1-1314 tarihli Arapça nüshada "Hakikat’in beşinci makamı, konuğa ikramda bulunmaktır"diye yazmış müstensih Fakih b. Hasan. Bu kişi, Hakikat Kapısı’nın beşinci makamını, eğitimini aldığı ve bağlı bulunduğu Şeriat’a, zahiri İslami ilimlere tamamyla aykırı bulduğundan, böylesine anlamsız bir biçimde ve sorumsuzca değiştirmiştir. Saa’deddin çevirilerinde Hakikat’ın "beşinci makâmı mülk ıssına yüz sürüb yüzsuyun hâsıl kılmakdur. Zirâ kim vahdet dahi andadur, vahdet evindedir./21b/" biçiminde verilir. Bu cümlenin bâtıni tasavvufta anlamı derindir: Evrenin sahibine, yani Tanrı’nın huzuruna varıp, Kaygusuz Abdal’ın ‘Veliler, araya Cebrail’i koymadan Tanrı ile yüzyüze sohbet ederler’dediği gibi, O’na yüzünü sürmek, sohbete oturmaktır . Bu makamda muhib, birlik (vahdet) evindedir; Tanrısal birliği yaşamaya başlar, O’nda yokolup tanrıyla bütünleşmiştir artık.

2-Şeriat kapısının on makamını sıralarken, Sünni İslamın beş şartını birer makam olarak değiştirip onbeşe çıkarmış Fakih bin Hasan. Oysa Sa’adeddin çevirisinde bunlar sadece bir makam olarak gösterilmiştir. Ayrıca yukarıda verdiğimiz Hacı Bektaş’ın Şeriat ehli için söylemiş olduğu sözler atılmıştır.

3-"Soru: Sevenler (muhipler), Yüce Tanrı’yı nasıl tanıdı? Cevap: Bazılarına göre, [108b]O’nun özellikleri ve nitelikleri yoktur. O’nun anlatımıyla O’nu tanıdılar." Bu, şeriat ehli Uzun Fakih’in kendi yanıtı. Saa’deddin çevirisindeki bâtıni yanıt şöyledir: "/9a/eger muhibbe sorurlarsa kim Tengri nite (nice, nasıl) bildün? dirlerse pes muhibler cevab virürler kim Tengri’yi kendümüzden bildük ve hem kendümüzü Çalap Teâlâ ile bildük dirler."

2)Makâlât’ın içeriğinden bir örnek: İslâm toplumunun sınıflandırılması (Abidler, zahidler, arifler ve muhibler) ve bu düşüncenin kaynağı

a-Makâlât’ın dayandığı yazılı kaynaklar ve bazı alıntılar

b-Hünkâr’ın sağlığında Makâlât’ı Türkçeye çeviren Molla Sa’adeddin, diğer adıyla Said Emre’dir. Günümüze kalan nesir/düzyazı nüshalar onun kopyalarıdır.

Makâlât’ın giriş bölümünde "Ol din çerağı ve erenlerin durağı (Hacı Bektaş) şöyle beyan kılurkim, ‘Hak Sübhanallahu Teâla Âdem’i dürlü nesneden yarattı, hem dört bölük kıldu: Abidler (ibadet edenler) şeriat topluluğu, aslı yeldir. Zahidler, tarikat topluluğu ve aslı ateştir. Arifler, marifet kavmi ve aslı sudur. Muhipler (sevenler), hakikat topluluğudur ve asılları topraktır ve toprak teslim-i rıza olmaktır" biçiminde insan toplulukları dört bölükte açıklanıyor.

1200 tarihinde bir İsmaili baş dai’si tarafından yazılmış Haft-ı Babı Baba Seyyidna risalesinde taddad (muhalif halk), tarattüb (sıradan halk) ve vahdad ehli (Birliğe, Tanrı-insan birliğine, yani Tanrının insanda tecellisine inanan halk/batıni topluluklar) diye insanları üç bölüğe ayrıldığını görüyoruz. Bir batıni dai’si olan Hacı Bektaş, bu ayrıştırmayı zamanının koşullarında özelleştirerek İslami toplulukları idealize edip dört bölükte açıklamayı yeğlemiştir.

İçinde adı geçen ve alıntı yapılan kişiler ve onların yapıtları Makâlât’ın kaynaklarından bazılarını oluşturmaktadır. Kur’an ayetleri ve Muhammed’in hadisleri dışında İmamAli (ö.661), İmam Cafer Sadık (ö.765), Saad bin Abdullah (ö.656), Yahya bin Maaz’ (ö.872-5) dan alıntılar bulunmaktadır. Örneğin 9.yüzyılda Rey ve Nişabur kentlerinde yaşamış Yahya bin Maaz (bin Cafer Razi)’ın eserlerini incelemiş; gönülü tanımlarken ve marifet düşüncelerini destekleyen şu sözlerini alıyor:

"/32a/ …Benim gönlüm dünyadan ve ahretten yegdür. Zirâ kim dünya mihnet evidür. Ve ahret nimet evidür. Benüm gönlüm mârifet evidür. Pes mârifet dünyadan ve ahretten yegdür." Olasıdır ki İbn Maaz bu sözleri, "dünya sevgisini terketmek gayet zordur, ama cennete kavuşmak için dünyayı terketmek gerektir" demesinden sonra söylemiştir.

Ayrıca Hacı Bektaş’ın Fevaid’de, Ahmet Yesevi’nin (ö.1066-7) çağdaşı Heratlı Hace Abdullah el Ensari’den (ö.1089) de bir alıntısı vardır. Şeyh Ebu’l Hasan el Harakani’nin müridi bu coşkulu sûfi şair ve bilgin Hace Abdullah’ın dünya hakkındaki görüşüne yer veriyor:

"El Ensari’ye Dünya hakkındaki görüşünü sordular; ‘ne diyeyim ki, o şeyin içerdiklerini insanlar zorlukla elde eder, cimrilikle korur ve hasretle bırakırlar’dedi."

Şimdi sormak gerekiyor: Makalat’taki dört kapı ve kırk makamının Ahmet Yesevi’nin Hikmetler’inden alındığını(!) ve Hacı Bektaş’ın Piri olduğunu ileri sürenler, neden Makâlât’ta Ahmet Yesevi adını göremediklerini merak etmiyorlar? Öyle olsaydı; bir tek cümlesini alıntıladığı sûfi bilginlerin bile adını anan Hacı Bektaş, Ahmet Yesevi’den sözetmez miydi?

Makâlât’ı Türkçe’ye çeviren Said Emre’ye gelince; Hacı Bektaş ve onun düşüncelerinden fışkıran sevgiye tutsaktır o. Bu aşk ile namazı, orucu ve hatta kendi varlığını koyup gitmiş ve onun didarı uğruna yokluğu kabul kılmıştır. Hünkâr’ın sevgisini övmezse Said, kendini işe yaramaz kabul etmektedir:

……

Işk da’visi uludur ışk hısımı bellüdür

İki cihan ilmini ışk bir adımda direr

Işk yokluk kabul ider varluğın koyup gider

Varluk mülkinden sonra ışk ebed ömür sürer

Dirliğin ışka virüb kendü ışka kul olup

Hünkâr ışkın öğmedin bu Said neye yarar

***

Salâ geldi müezzin geldi kaamet eyledi

Kıbleye karşı yüzin tutdı niyyet eyledi

Secdeye indi yüzüm didar gördi bu gözüm

Dağıldı aklum sözüm zihnümi mat eyledi

Unutdum namazımı dosta tutdum yüzümü

Dost kendü mürvetinden bir işaret eyledi

Ne taat var ne salat ne zikir var ne tesbih

Bu beş vakit namazumı ışka gaaret eyledi

(…)

Kanda baksam dopdolu Hacı Bektaş-ı Veli

Bu Said kemter kulı oldı adet eyledi

*İ. Kaygusuz’un, 16 Kasım 2011 tarihinde 30.Kitap Fuarı’ında (TÜYAP) yeni çıkan "Hacı Bektaş Veli, MAKÂLÂT (Her lâfzında var bin hikmet)" kitabı üzerinde yaptığı tanıtım söyleşisi metni.

[1] Bu büyük gün için bkz. İsmail Kaygusuz, Nizari İsmaili Devletini Kurucusu Hasan Sabbah ve Alamut (Öğretisi, Tarihi, Felsefesi), Su Yayınları, İstanbul, 2004, s.85-89.

[2] Bkz. İsmail Kaygusuz, Hasan Sabbah ve Alamut (öğretisi, tarihi, felsefesi), Su Yayınları, İstanbul-2004, s. 294-343

[3] Hacı Bektaş Veli, Fevaid (Yararlı Öğütler), s.46

Kaynak: www.ismailkaygusuz.com

I. Makâlât-ı Şeyh Safi [1]Kızılbaş-Aleviliğin Önemli Yazınsal Kaynağıdır

Sünni ve Şii araştırmacıların çoğunun yıllardır Şeyh Safi’nin(1252-1334) Sünni-Şafii olduğu iddiasının hiçbir geçerliliği yoktur. Hacı Bektaş Veli’ye, Yunus Emre’ye ve Kaygusuz Abdal’a Sünni inançlıdır demek kadar gerçek dışıdır. Şeyh Safi’nin oğlu ve ardılı Şeyh Sadreddin’in (1334-1392) döneminde yazdırılmış çok önemli bir yapıt olan Farsça Safvatü’s-safa ve özellikle onun Makalat-ı Şeyh Safi adıyla Türkçe’ye çevrilmiş olan 4. Bölüm’ü bunun açık seçik kanıtıdır.

1357-58 de İbn Bazzaz’ın hem Şeyh Safi’den kalma bazı yazılı malzemeyi kullanarak, hem de talipleri arasında anlatılan Şeyh Safi’nin yaşamını, sözlerini, kerametlerini, Emir’lerle olan ilişkileri üzerine söyleşileri dinleyerek Safvatü’s-safa’yı hazırlamış. Baş danışmanı Şeyh Sadreddin’in denetimi altında ve onunla konuşarak bu eseri yazmıştır. 1334’den 1392’ye kadar 58 yıllık Erdebil şeyhliği yapmış, yani Darü’l İrşad’da (mürşidlik makamı) oturmuş olan Şeyh Sadreddin’in, kendi görüş ve düşünceleriyle de esere katkısı çok büyüktür; Şeyh Safi’nin Safevi öğretisini o geliştirip yaygınlaştırmıştır denilebilir. Bu amaç çerçevesinde iki yıl sonra da Safvatü’s Safa’nın 4. Bölümünü seçerek Makalat-ı Şeyh Safi adıyla Türkçeye çevirtmiştir. Yaşadığı dönemde her inançtan Emir’ler, sultanlar ve de Halife ile ilişkilerinde saygın bir yer edinmiş çok ünlenmiş ve bu ününe lâyık görkemli bir türbe yaptırmış olduğu babası Şeyh Safi’nin adını kullanarak eseri ona mal etmiştir. Moğol hanları ve onların Emir’lerinin ardılları Çobanlılar ve Celayirli beylerin yarattığı siyasal şiddet olayları içerisinde yaşamış zindanda yatmış ve yıllarca sürgünde kalmış olan Şeyh Sadreddin’in böyle bir eser yazdırırken dengeleri nasıl koruduğunu da görüyor ve onun yüksek siyasetine de tanıklık ediyoruz.

Makalat-ı Şeyh Safi dikkatle incelendiğinde Hacı Bektaş’ın Makalat’ı, Kaygusuz Abdal’ın Dilgûşa’sı, Yunus ve Nesimi’nin şiirlerindeki Alevi-Bektaşi inancının genel ilkelerinin, zenginleştirilip batıni tasavvufun doruk noktalarına taşınmış olduğu açıkça görülmektedir.

Makâlât-ı Şeyh Safi Kızılbaş-Aleviliğin yazınsal kaynağı olarak karşımıza çıkmaktadır. Alevi-Bektaşiler arasında kaynaştırıcı ve irşad edici-aydınlatıcı hizmet görmüştür. O yıllarda mevcut olan Hacı Bektaş, Abdal Musa, Kızıl Deli, Hacim Sultan vs. dergâhlarına bu yapıt zaten bir Pir-i Samit (konuşmayan-sessiz pir, davetçi üstat) gibi Şeyh İbrahim’den çok önce ulaştırılmıştı. Kuşkusuzdur ki bu dergâhlarda Makalat-ı Şeyh Safi; "onun erkân olarak buyurduğu ilkeler Hakkın sözleridir", "her sözünde bin hikmet vardır" ve "Tanrı’ya ulaşmanın yol rehberi" diye niteledikleri [2] Hacı Bektaş’ın Makâlât’ına aykırı değil, tersine onu açan ve yorumlayıcı, açıklayıcı bâtıni söylemlerini benimseyip kabul ederek özümsenmiştir.

Şimdi Makâlât-ı Şeyh Safi’den vereceğimiz Şii ve Sünni şeriatına aykırı bazı bâtıni söylemler işitildiğinde; kitabın Kızılbaş-Aleviliğin çok önemli bir yazınsal kaynağı olduğu daha iyi anlaşılacak ve bunları söyleyen Şeyh Safi’nin Sünni-Şafii olduğu iddiasının gülünçlüğünün hemen farkına varılacaktır:

1) Kitaba Muhammed peygamberle birlikte, özellikle evlâdı ve soyunu’tayyip ve tâhir’ niteleleyerek yapılan başlangıç, onun gayri-sünni niteliğini hemen ortaya koymaktadır. Çünkü Sünni inancında sadece Muhammed peygamber bu niteliklere sahiptir.

2) Şeyh Safi"Tanrıya erişmenin, onunla buluşup birleşmenin ve onun varlığında yokolmanın adı aşk makamıdır. Ayrıca tâlip ma’rifet makamıyla Tanrı’yla dost olup muhabbete başlar ve hakikatta ise O’nunla birleşir"diyor. Bunu Sünni ve Şii şeriatının neresine koyabilirsiniz?

3) "Her kim ki bu dünyada Tanrıyı görmezse ahirette de görmez." Şeyh Safî’nin bu tek cümlede verdiği bu çok ileri bâtıni inanç anlayışıdır; insan-ı kamili Tanrı’nın mazharı olarak görmektir.

4) "İnsan, kendi vücudunda sefere çıkıp Tanrı’yla birleşebilir. Bu Tanrı’nın birliğini ispat etmektir ve bu mertebeye Tanrı’da yokluğa erişim (fenâ-fillah) derler." İnsanlıktan yükselip Tanrı’da yokoluş, tanrılaşmaktır. Bu inanç anlayışı Sünni ve Şii şeriatında tanrıya şirk koşmaktır.

5) "Vahdet-i hakikata ermiş olan insan-ı kâmil şeriat dairesinden çıkar ve onun farzlarından muaftır. Hakikat Tanrıyı bilmek, gözlemek ve onunla bir olmaktır."

6) "Senin kendini gördüğün yer tanrıyı göreceğin yerdir. Çok namaz ve çok oruç ile dünyada ve ahrette bu yola varamazsın".

7) "Talibin ereceği son makam turab (toprak) olmaktır; burada nübüvvet ve velâyet bir olur. Batında velâyet peygamberliktir, zahirde ise nübüvvet veliliktir". Şeyh Safi’nin belirttiği, velilik ve nebiliğin eşitliği Muhammed ile Ali’nin birbirinden ayrılamayacağı anlamına gelir ki, Sünniliğin bütün mezheplerine aykırıdır.

Makâlât-ı Şeyh Safi mevcut Buyruk metinlerinin de temel kaynağıdır. Burada, çok sayıda örneklerden sadece ikisini vermekle yetineceğiz:

1) [138b] "Yine gerekdir ki, insanlık yoluna çaba harcamalı. Hazreti Resul hadis-i kudside dimiştir ki, "miracta Hakte’alâ buyurmuşdur: ‘ya Muhammed! Eşyayı yarattım insan için, insanı yarattım kendim için’. İnsan demek ‘ya Muhammed demektir. Zira ki insan büyük alem, küçük alem, en yüce ve en alçak alemdir. Ve de insan hem yaşam, hem ölüm alemidir."

"..Bir sufîye gerektir ki kademini tarikate basa ki insaniyetliği belli ola. Çünkü Hak te’âla buyurmuştur ki, ‘Ya Muhammed bu cihanı yarattım insan için ve insanı yarattım kendim için. İnsan demek ya Muhammed’dir ve iki âlemdir: Birisi âlemi kübradır, biri âlemi suğradır ve biri âlemi ulvîdir, biri âlemi süflidir. Ve biri âlem-i hayattır, biri âlem-i memattır."

2) [141b] "…İmam Cafer -i Sadık buyurmuşdur ki, ‘tarikatin anlamını on iki nesne tamamlar: İlkin sufi kendisini toprak-yer gibi bilmek gerek; ikinci ma’rifet tohumunu (bu) yere saçmak gerek; üçüncü şevk suyu ile suvarmak gerek; dördüncü riyâzet orağıyla biçmek gerek; beşinci kibirini-gururunu bile düşürmek gerek; altıncı velâyet harmanına götürmek gerek; yedinci halvet yerde öğütmek (hurd eylemek) gerek; … on birinci muhabbet fırınında pişirmek gerek, on ikinci cömertlik sofrasında yedirmek gerek; örtücü (perdepuşi), yani örten-gizleyen (settar) ve zehir içici (zehr-nuşi) olmak gerektir…"

Şeyh Sâfi’nin Makalât’ı bâtıni tasavvufun büyük üstadı ve kuramcısı 6.İmam Cafer Sadık’ın tarikatın anlamı ve kurallarını on iki madde halinde simgelerle açıkladığı bu çok önemli paragrafla bitiyor. İmam Cafer Sadık’tan nakledilen bu "oniki nesne" Buyruk’a "Oniki İşlek" olarak yansımıştır:

"Sual etseler ki, Tarikatın icabı kaçtır? Cevap ver ki onikidir. Birinci: Evvel kendi özün hassasıdır, yani özel yaratıldığı niteliği (olan yer?) dir. İkinci: Ma’rifet tohumunu ekmektir. Üçüncü: Şefkatla beslemektir. Dördüncü: Riyâzetini tutmaktır…Sekizinci: Özünü sabır eline vermek…Onuncu; Takva değirmeninde özün barındırmaktır. Onbirinci: Su ile yoğrulmak. Onikinci: İradet tennurunda (fırınında) pişmek ve ihlâs sofrasına girerek özünü dervişlere ve fıkaralara vermektir." [3]

II. Şeyh İbrahim Erdebilî’nin Anadolu’ya Gelişi ve Etkinlikleri Üzerinde Görüş ve Yorumlarımız

Sadreddin’den sonra oğlu Hace Ali de 1429’a kadar babası gibi denge siyasetini güdecek ve Timur gibi bir zalim ve acımasız Moğol sultanını idare edecektir. Öyle ki, bir ricası üzerine Timur, Rum’dan (Anadolu) getirdiği 30 000 tutsağı kendisine bırakmıştı. Onları Erdebil’de yerleştirdiği mahalleye de Sûfiyan-i Rûm (Anadolu Sufileri) adı verildi. Şeyh Hace Ali’nin son zamanlarında Erdebil’den bu Tekelü, Rumlu ve Karamanoğulları Türkmen Alevilerin büyük bir kısmı geri memleketlerine, ailelerine dönmüşlerdi.

1400’lerin başında gelen Şah İbrahim’in Anadolu’daki etkinliklerini, ancak onun ölümünün arkasından beş yıl bile geçmeden oğlu Şeyh Cüneyd’in bu bölgede yükselttiği büyük toplumsal ve siyasal hareket olan Kızılbaş İhtilali’inin başarısıyla değerlendirebiliyoruz.

Şah İbrahim Veli 1365 yılında doğduğuna göre 35-36 yaşlarında Anadolu’ya gelmiş ve Hekimhan-Mezirme (Ballıkaya)’de tekkesini kurup, uzun süre burada kalarak geniş bir talip çevresi ve yandaş edinmiştir. O, kendisinden önce Erdebil’de tutunamıyarak gelen Safevi soylulardan bazıları gibi Osmanlı sarayında veya diğer aristokratik çevrelerde kapılanmayıp, halk toplulukları arasında Safevi (batıniliği) öğretisinin bir davetçisi olarak propaganda yapmıştır. Babası Hace Ali’nin Erdebil Dergâhının, yani Daru’l İrşad’ın başında bulunduğu sürece bu görevi sürdürmüş. Şah İbrahim, bize göre Safevi davetçiliğini, dedesi Sadreddin Musa’nın İbn Bazzaz’a 1358’de yazdırmış olduğu Safvatu’s Safa ve Makalat-ı Şeyh Safi yapıtlarıyla yapmıştır. Onun bu davetçiliği, sıradan bir batıni dai’sinin görevi değildi; Mürşid-i Kâmil makamında oturan babası Hace Ali’nin temsilcisi, hüccet; daha doğrusu o yüzyıl içinde sık kullanılan post-Alamut batınilerin ve sufilerin deyimi olan Pir-i Natık (konuşan Pir, üstat ) görevi üstlenmiştir. Elinin altındaki bu yapıtlar ve beynine, belleğine kazınmış batıni söylemler ve bilgileriyle Tekelü, Rumlu, Çepni gibi Alevi-Bektaşi Türkmenler, Bedreddinli Varsaklar ve diğer Türk ve Kürtlerden Bektaşlu (Bektaşi) cemaatları arasında dolaşmış; onları irşad etmiş, aydınlatmıştır.

Hiç kuşkusuz Şeyh İbrahim pir-i natık olarak bu dergâhların bir kısmını da ziyaret etmiş olmalı. Özellikle güneyde Abdal Musa’ya bağlı Tekelü, Orta ve kuzey Anadolu’da, Hacı Bektaş Dergâhı’na doğrudan bağlı Rumlu, Karamanlu ve Çepni Türkmenlerinden bir çoğu Timur’un esaretinden kendilerini kurtarmış Erdebil Şeyhi Hace Ali’yi ve oğlu Şeyh İbrahim’i şahsan tanıyor ve Safevi öğretisinin erkânlarını öğrenmiş; karşılıklı inançsal etkileşim içerisinde tanışıp kaynaşmış bulunuyorlardı. Şah İbrahim’in Erdebil dergâhı piri olarak Anadolu’ya yerleşip Mezirme’de ocağını kurmasıyla birlikte, onu bağırlarına basmış ve kendisine talip olmuşlardır.

Babası Hace Ali’nin 1429’da hakka yürümesine kadar geçen yaklaşık otuz yıla yakın bir süreç içinde Şah İbrahim, Anadolu’da kazandığı çok geniş bir talipler ağı içinde Erdebil Safevi-Kızılbaş öğretisinin temelini atmış; Bedreddinilik dahil Alevi-Bektaşi öğretisiyle kaynaşması, gerçekleşme aşamasına ulaşmıştır.

Kuşkusuz Şah İbrahim, bu yıllar içinde –diğer bazı amcazadeleri gibi- Erdebil ile ilişkisini kesmemiş, oraya gidip gelmektedir. 1429 yılı itibarıyla Darü’l İrşad’ın başına geçmiş ve mürşidlik makamına oturmuştur. Bu makama geçince, Mezirme Erdebilî dergâhının başına oğlu Şeyh Tursun’u Pir olarak görevlendirdiğini, 1620 tarihli İcazetname’de yazılı şecereden, yani soyağacından anlıyoruz. Şah İbrahim evlatlarından Şah Kulu oğlu Şah Hüseyin’in Kerbelada’ki Hacı Bektaş Dergah’ında Ali Dede tarafından, "kazan kaynatıp, canla başla safa nazar olup kendisine sofra ve çerağ havale edildiği" belirtilen bu İcazetame’de 6 kuşak temsilcisi Şah İbrahim soyundan 6 isim verilmektedir. Onun Erdebil Dergâhı’nın başında bulunduğu 18 yıllık dönemi, kardeşleriyle mücadele içinde çok sıkıntılı geçtiği anlaşılıyor.[4] Bunu, ölümünün daha ikinci yılında, özenle yetiştirip kendi yerine geçmesini vasiyet ettiği Şeyh Cüneyd’in, kardeşi kezzap (yalancı) Şeyh Cafer’in Karakoyunlu Cihangir Şah’la işbirliği yaparak Erdebil’den çıkarılmasından anlıyoruz.

1449’da Anadolu’ya kaçarak canını kurtaran Şeyh Cüneyd’in Anadolu’daki başarılı siyasal mücadelesiyle Kızılbaş İhtilalini başlatması, yazılı resmi tarihler sözetmese de, babasının otuz yıla yakın Safevi davetçiliği göreviyle emek verip kurduğu Mezirme Dergâhı’yla yaratılan Anadolu’nun değişik bölgelerine geniş talip toplulukları sayesinde olduğu açıktır. Bu dergâhın Pir’i büyük kardeşi Şeyh Tursun da büyük destekçisidir. Olasıdır ki, Şeyh Cüneyd bu dergâhı yedi yıllık mücadelesinin karargâhı olarak kullanmıştı. Şeyh Cüneyd’in, Uzun Hasan Padişah’ın eniştesi olması da Pontuslularla yaptığı savaşlardaki başarılarıyla birlikte, Akkoyunlu Türkmenleri arasında babasının taliplerinin fazlaca bulunmasına da bağlanabilir.

Özetlersek: Sadreddin Musa’nın uzun şeyhlik döneminin ikinci yarısından itibaren bu Makalat-ı Şeyh Safi’nin Anadolu’da Alevi-Bektaşilerin arasında dolaşmaya başladığını; Hacı Bektaş Veli Dergahı ve ona bağlı Teke yarımadasında Abdal Musa, Germiyan’da Hacim Sultan, Dimetoka’da Kızıl Deli Sultan dergahlarına ulaştırılmış olduğunu söylemek kuşkuların ötesindedir.Hace Ali (1392-1429) döneminde başlayan Erdebil’e gidiş-gelişler ve yerleşmelerle, asıl oğlu Şeyh İbrahim’in 1400’lü yılların başında Hekimhan çevresinde kurduğu zaviyeyle/dergahla birlikte, Kızılbaş-Alevilik öğretisinin kaynağı Erdebil Safeviye yolunun Rum’daki Alevi-Bektaşilikle nesnelde buluşup kaynaşması tamamlanmış. Düşünce ve inançtaki bu kuramsal kaynaşma Şeyh Cüneyd’le (1449’da) başlayan siyasal eylemliliğe dönüşüp, simgesini de Şeyh Haydar’dan alan Kızılbaş ihtilalci siyaset yarım yüzyıl içinde Şah İsmail’le Kızılbaş Safevi Devletini yaratmıştır.

* 1 Ekim 2011’de Malatya’da yapılan 1. Uluslararası Şah İbrahim Semposyum’unda yaptığım konuşmanın tam metni

[1] Şemseddin Tevekküli bin İsmail İbn Bazzazi, Hazırlayan: Dr. İsmail Kaygusuz, Makâlât-ı Şeyh Safi, Alevi Akademisi Yayınları, Almanya-2009

[2] Hacı Bektaş Makâlâtı hakkında bunlar ve diğer söylemler için bkz. Sadık Abdal Dîvânı, Yayına Hazırlayan: H.Dursun Gümüşoğlu, Horasan Yayınları, İstanbul, 2009, s. 157-162

[3] Bu örnekler ve batıni söylemler Makâlât-ı Şeyh Safi’nin, "Sunuş" bölümünden kısaltılarak alınmıştır.

[4] İcazetname için bkz.Alemdar Yalçın- Hacı Yılmaz, "Şah İbrahim Ocağı Üzerine Yni Bilgiler", Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 2004/30, s.25-29

Kaynak: www.ismailkaygusuz.com

12 Yıl Önce Yapılmış Bir Söyleşi

Resmi Çevreler Ve Müttefiklerinin Alevi-Bektaşi Günceli Üzerinde Aykırı Tarihsel Değerlendirmeler Söyleşisi

Bu yazı, Star Gazetesi yazarı Musa Ağacık ile İnternet üzerinden yaptığımız bir sanal sohbetten doğdu. Musa Ağacık, gazetedeki sütunu "Musa’nın Teybi"için, 16 Ağustos 1999 tarihinde, 36.geleneksel ve 10.uluslararası Hacı Bektaş Veli’yi Anma Törenleri ve Kültür Sanat Etkinlikleri dolayısıyla sorular sordu. Aldığı yanıtlardan kendine özgü, o hoş esprisiyle yeni sorular çıkarıp, yeniden sordu. Böylece aşağıdaki söyleşi oluştu. Söyleşi resmi çevreler ve müttefiklerinin öznel Alevi-Bektaşi güncellemesine tam anlamıyla aykırı tarihsel değerlendirmelerdir. Ancak sütununun sınırlarını aşan uzun yorum ve değerlendirmeler, yanıtlar çok fazla yer aldığı için, yazının ancak onda biri yayınlanabilmişti. Güncelin tarihselliğine katkısı olduğu için burada biz söyleşinin tamamını veriyoruz.

İsmail Kaygusuz

Sorular: Musa Ağacık (Star Gazetesi yazarı)

Yanıtlar ve ara başlıklar: İsmail Kaygusuz

1. Devletin ve Sağ Siyasetin Aleviliğe Bakışları, Alevilik Tanımlamaları ve Bir kaç Yazar

Ağacık. DSP lideri ve Başbakan Bülent Ecevit’in sözünü ettiği "Bektaşi Aleviliği!"?

Kaygusuz. İlk bakışta Nusayri Aleviliği, İsmaili Aleviliği, Karmati Aleviliği vb. söylemlerden esinlenilerek söylenmiş gibi görünüyorsa da yanlış alıntıdır, daha doğrusu yanlış ve zoraki benzeştirmedir. Bu tarihsel adlar, çok büyük ve imparatorluklar sarsan toplumsal hareketlerin; değişim ve gelişimlerin adları olarak Aleviliği niteleyen kalıcılığı sürdürmüşlerdir. ‘Bektaşi Aleviliği’ kasıtlı olarak ortaya atılmış bir kavram gibi geliyor bana. İlk kez 1997 Ağustos ayında Hacıbektaş’ta yapılan şenliklerde Ecevit, büyük bilge tavrı içinde bu "Bektaşi Aleviliği" söylemi armağan(!) etti Alevi-Bektaşi literatürüne.

Ecevit’in "Biz evvela Şah İsmail ile Yavuz’u barıştırmalıyız. İki düşman gibi görmemeliyiz" sözleriyle birliğe ve birlikteliğe çağırırken, öbür yandan Bektaşi Aleviliği söyleminde ise tam bir ayırımcılık, Alevileri ve Bektaşileri birbirinden ayırma amacı seziliyor. Yani bir Alevilik var, bir de Bektaşi Aleviliği var. Söylemin altında şunlar yatıyor: "Bektaşilik Sünniliktir ve Türklüktür ya da Sünniliğe yakındır; biz onu tercih ederiz. Oluşturduğumuz Araştırma merkezinin çalışma ve araştırmaları Bektaşiliğe yöneliktir." Başbakan ve Cumhurbaşkanının koruması altındaki Gazi Üniversitesinde "Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırmaları Merkezi"nde tam da bunlar uygulanıyor. O zaman Şah İsmail ile Yavuz’u nasıl barıştıracaksınız? Bayezid II’den itibaren, Şah İsmail’in Kızılbaş siyasetine karşı Osmanlı siyaseti olarak namazlı, ramazanlı-muharremli ve ayn-i cemli, Şiiliğe yakın bir Bektaşilik yaratılıp yükseltildi. Ama bunu benimseyip Şiileşen çok küçük kentli çıkarcı azınlık olmuştur. Yavuz, Kanuni Süleyman ve diğerleri de kullandılar bu siyaseti. Cumhuriyet hükümetleri olarak Osmanlının bu siyasetini kullanırsanız, bu "böl ve yok et" değil midir?

Bektaşilik, Aleviliğin ilkelendirilmesi; ritüel kurumlaşma ve inançsal kuralların felsefi açınımıdır, Aleviliğin bizatihi kendisidir. "Bektaşi Aleviliği" diye bir kavram uydurmak kasıtlıdır ve Bayezid II’den (1481-1512) beri Alevileri bölerek bir bölümünü devletin koltuk değneği yapma taktiğine biçim kazandırmaktır. Bu bağlamda "Bektaşi Aleviliği Araştırma Merkezi" adı da yanlış ve kasıtlıdır. Sadece "Bektaşilik Araştırma Merkezi" ya da "Alevilik-Bektaşilik Araştırma Merkezi" denilebilir.

Yaklaşık 1350 yıldır Sünnilikle birleşmeyen ve ona aykırı inançlarını sürdüre gelmiş Alevilik, şimdi mi onunla bütünleşecek Türk Müslümanlığı uydurmasında? Bu girişimlere kucak açan ve hatta tezgâhlayan bir avuç Alevi burjuvası için böyle bir bütünleşme maddi ve politik çıkarlar doğrultusunda zaten gerçekleşmiştir. Elbette ki, ikrarından dönmüş yol düşkünlerine söyleyecek sözümüz yoktur.

Önce söylediğim gibi Bektaşilik, Anadolu’da Hacı Bektaş’ın adına bağlı olarak, Aleviliğin inanç, ibadet (ritüeller, tapınma kurumları anlamında), siyaset ve felsefi kurumlaşmasıdır. Hacı Bektaş Veli’den sonra ikinci büyük Pir sayılan Balım Sultan (Ö.1519-21) reformlarıdır. Bu kurumlaşmada Ortodoks İslam(Sünnilik) kurallarına verilen bazı ödünler Takıyye tarzındadır; Osmanlının büyük kentlerinde yaşayan Alevilerin kendilerini korumaya yöneliktir. İkrarından-inancından dönme sözkonusu değildir hiçbir Bektaşi’nin. Osmanlı yönetiminin onca ölümcül baskısı ve parçalama siyasetlerine rağmen Sünnilikle bütünleşme gerçekleşmemiştir. Bu gerçek, en güzel biçimde Bektaşi mizahına bir fıkra ile yansımıştır:

Şarabını yudumlamakta olan bir Bektaşi Babası’na Hoca öfkeyle, "Sen müslüman değil misin?" diye sorar. Baba kafasını kaldırıp, "He ya, müslümanım…"diyerek içmeyi sürdürür. Hoca’nın öfkesi daha da kabarmış durumda, "Söyle öyleyse der, İslamın şartı kaçtır?" Baba istifini bozmadan, sakin bir biçimde "Bir" diye yanıtlayınca, Hoca öfkeyle üstüne yürüyerek bağırır: "Bre kafir, sen nasıl müslümansın? Müslümanlığın şartı bir olur mu? Beş’tir." Bektaşi Baba’sı aynı sakinlikle şunları söyler: " Niye kızıyorsun Hoca? Sen Beş diyorsun, ama benim için Bir’dir. Namaz ile oruç senin gibi zahidlerin, Hac ve Zekat zenginlerin. Bana da Kelime-i Şehadet kalıyor… Alevi-Bektaşiler bu bağlamda, yeniden yapılanmış bir Diyanete "Allah Eyvallah" rahatlıkla diyebilirler, var mısınız? Ne dersiniz İslamın şartını Bir’e indirir mi bu devlet?

A. Çok övülen kitabıyla Taha Akyol’un Aleviliğe bakışına sözünüz?

K. Pek az olmayacak. Eski ülkücü ve 80 sonrası Türk-İslam sentezcilerinden, günümüzde ise MHP’deki sözde değişimci görüntünün akıl hocası ve çok liberal gazeteci Taha Akyol’un son kitabı birkaç baskı yaptı. "Osmanlı’da ve İran’da Mezhep ve Devlet" konularını ele aldığı ve çoğu köşe yazarı arkadaşları tarafından göklere çıkarılan bu kitabında Aleviliği, "Halk İslamı" olarak gören Akyol, aynı zamanda "bir anlamda heterodoks mezheptir" diyor. Arkasından, tarihçi Cemal Kafadar’ın ortaya atmış olduğu "inanç-düşünce ötesi" anlamıyla ele alınan "metadoxie-metadoxy" bir müslümanlık nitelemesini benimsemiş görünüyor (s.22-23). Oysa daha önceki sayfaların birinde Alevi-Bektaşiliği "marjinal sufizm" olark sunarken, bir yerde "Osmanlı-Türk-İslam sentezi" içinde değerlendiriyor; ancak başka biryerde "Otman Baba’nın Türkmen-İslam sentezi olduğunu düşünüyor" (s.24, 47). Fetvalarıyla ortodoks İslam dışı inanç sahiplerinin (Bedreddini, Halveti, Hurufi, Kızılbaş vb) kanlarına doymamış Şeyhülislam Ebussuud’a övgüler yağdıran (s.165-166) Taha Akyol’un, Osmanlının "zındık, mülhid, rafızi, eşirra (dinden çıkmış, dinsiz-allahsız, sapkın, edepsiz-ahlaksız anlamlarında)" olarak nitelediği Alevi-Bektaşi-Kızılbaşlar ile Cumhuriyet döneminin "mürtecilerini (gericilerini" benzeştirme zorlaması, yani Aleviliği ‘irticaya’ indirgemesi (?); Alevilere ve Aleviliğe hakaret olduğu kadar, laik Cumhuriyete de haksızlık değil midir?

Toplumsal çelişkileri tersinden yorumluyarak, olmazları benzeştirerek nereye varılmaya çalışılıyor? Bir sonraki sorunun, yani Fethullahçılığın Babailer’e benzetilmesinin kökeninde de bu saptırma yatıyor. Çok akıllı, çok liberal milliyetçi ve Türk-İslam sentezci Akyol Aleviliğe bakarken, diğer birçok Türkçü-İslamcı yazar ve bilim adamlarının yaptığı gibi ortodoks İslam (Sünnilik) gözlüğünü çıkarmamıştır. Örneğin A. Yaşar Ocak da, tarihsel, dinsel hukuk, aykırı inançlar bilgi birikimini, "Zındıklar ve Mülhidler" kitabında aynı bakışla değerlendirmiş: Bazan bir Hanifi fıkıh bilgini cübbesini giymiş, bazan Emevi-Abbasi halifesinin askeri kumandanı olmuş, bazan bir Osmanlı padişahı ya da sadrazamı, şeyhülislamı yerine geçip fetvalar vermiş; hükümler uygulamış. Bu gözlükle bakıldığı sürece Aleviliği, Osmanlı şeyhülislam ve ulemasının görmüş olduğundan farklı algılamak ve tanımlamak olası değildir…

A. Ya Reha Çamuroğlu’nun "İsmail" romanındaki Şah İsmail’e bakış?

K. Çok yerinde bir soru, çünkü gazeteler ve görüntülü basında sık sık Taha Akyol’la birlikte geçiyor Reha’nın adı. Aleviliğe aynı bakış açısıyla yaklaştığı ve yöntemini paylaştığından dolayı Taha Akyol hem kitabında, hem de gazetedeki köşesinde övgülere boğuyor kendisini. Eğer "İsmail" romanında Akyol’un gözlüğünün tersinden, yani tamamıyla heterodoks bakış açısından olayları irdeleseydi; Şah İsmail’i "Ali donuna bürünmüş" bir veli gibi görseydi yine büyük yanlış yapardı. Ama yine de yazar, kökenindeki inançsal geleneklerden gelen bilgileri toparlayıp romanını kurgulamış, destanlaştırmış denirdi.

Araştırmaya dayanan, gerçekçi bir tarihsel roman yazmaya soyunmak, büyük sorumluluk taşıyan bir uğraştır. Eğer sen tutar, olayları saptırır, gerçekleri görmezlikten gelir ve tam bir milliyetçi-islamcı-uzlaşmacı davranış sergileyerek Şah İsmail’i değerlendirirsen, kendi inancını da tarihini de yadsımış olursun. Kızılbaşlık, Anadolu Aleviliğinin bir siyasetidir. Bu siyaset uzunca bir döneme damgasını vurmuştur. Şeyh Cüneyd’in 1449 yılında Anadolu’da Canik’te Çepni Türkmenleriyle başlattığı Kızılbaş ihtilali, 50 yıl sonra torunu Şah İsmail’e Kızılbaş Safevi Devletini kurdurmuştu. Devleti kuranlar Anadolulu Kızılbaş Türkmenlerdi. Şeyh Safi’nin kurduğu Erdebil tekkesinin Sünni (Şafii) karakteri, Hoca Ali’nin zamanında (1392-1429) Hacı Bektaş Veli’yi Pir bilen ve onun kurduğu dergâha bağlı Anadolu Alevileriyle ilişkisinden sonra değişime uğramış. Şeyh Cüneyd ve oğlu Haydar ile Hacı Bektaş’ın batıni yol ve erkânı Erdebil’de Kızılbaş siyasetine dönüşmüş bulunuyordu. Şah İsmail, hakkında nefesler yazdığı Hacı Bektaş’ın dergâhını ziyaret amacıyla (siyaset için bile olsa!) Yıldız Dağı’na geldiği halde, Çamuroğlu’nu romanında bir kere olsun adını anmıyor. Ne Şah İsmail ve ne de çevresini hiçbir şekilde ilgilendirmediği halde Mevlana’ya romanında yer verip, Hacı Bektaş’ı dışlamasını doğrusu içime sindiremiyorum.

Safevi devletinin kuruluşunda hiçbir katkısı olmamış İranlı şii unsur, uleması (din bilginleri) ve umerasıyla (beyleri, vezirleriyle) 1510’dan sonra yönetimi tam kuşattı ve Şah’ı kendi saflarına geçirdiler. Şah İsmail Kızılbaş beyleri tımar ve valiliklerle "Han" adıyla başkentten uzaklaştırıyor ve birbirine düşürüyordu. Adına yapılan Anadolu’daki Kızılbaş ayaklanmalarının hiçbirini de desteklemedi. Kızılbaş beylerin zorlamalarıyla İsmail, Osmanlı’yla Çaldıran savaşına girişmiştir. Şah İsmail’in kapalı, Yavuz’un ise açık hedefi Kızılbaşları yok etmekti; hedefte birleşiyorlardı. Dedesi Uzun Hasan 41 yıl önce top kullandığı halde Şah İsmail neden top kullanmadı? Oysa Yavuz’un ordusunda 550 top, 12 bin tüfek vardı. Üstelik, Osmanlı ordusuyla savaşmış onları iyi tanıyan iki kumandanının savaş taktiklerini uygulamamıştır Şah İsmail. Bütün bunlar "civanmertlik ya da şövalyelikle" açıklanamaz. Çaldıran savaşı öncesiyle ve sonrasıyla yüzbinleri çok aşan bir Kızılbaş kıyımıdır…

Bütün bu siyasetlerden habersiz görünen Çamuroğlu, "Yavuz Kızılbaşları kestiyse, Şah İsmail de Sünnileri kesti" mantığı içerisinde uzlaşmacı tavır sergilemiş görünüyor. Keşke korku ya da çıkar duygusunu aşarak, konuya nesnel ve diyalektik yaklaşsaydı..

2 Toplumsal Çelişkileri Tersinden Yorumlamak ve Olmazları Benzeştirmenin Büyük Yanlışlıkları

A. Ankara Emniyet Müdürlüğü’nün hazırlamış olduğu "irtica raporu"nda Fethullah Gülen’i Babailer ve Alevi Işık taifesi ile ilişkilendirmesi? (Işık ne ola bu arada?)

K. Rapor hazırlatılıyor, ama arkasından da derinlerden gelen emirle, raporu yazmakla görevlendirilenler işlerinden uzaklaştırılıyor. Türkiye Cumhuriyeti Devleti, Fethullah Güven üzerinde kedi-fare ya da tavşan-tazı oyunu oynuyor gibi görünüyor: Beş kıtaya yayılmış kolejleri ve Üniversiteleriyle, yurtiçi-yurtdışı büyük yatırımları, yazılı ve görüntülü medyasıyla, kravatsız takım elbiseli Şeyh-ül evliyasıyla (!) ve yüzbinlere ulaşmış müridleriyle Fethullahçı sermayeyi, Türk emperyalizmi hizmetine ( Haydi, Böyük Türkiye’nin dünyaya açılımının hizmetine, diyelim) almış. Fethullahçı sermaye, aynı zamanda Pax Americana’nın (Amerikanın dünya barışı siyaseti) "ılımlı İslam kuşağı"na da hizmet veriyor. Toplum bilincinde "Nurcu" sözcüğünün iticiliğini, kabul görmezliğini keşfedip, Türkçesini cemaatına ad yapan "Işıkçı" Fethullah Gülen, "takıyyeyi " yaşam biçimi seçmiş bir din baronudur. Çizmeyi aşan işlere giriştiğinde (Türkmenistan’da olduğu gibi) hemen derin Devlet harekete geçip, kasetlerle ve irtica raporlarıyla ipliğini pazara çıkarıyor; kamuoyunun büyük öfkesi ve yasalarla korkutarak sindirtiyor. Ama cezalandırmıyor, cezalandırmaz da…Şeyhül-evliyanın (!) teke tek ilişkilerine de girmeyelim….

Fethullah Gülen’in Babailer ve Işık taifesiyle ilişkilendirilmesi ise sözcük anlamıyla tam saçmalık! Ama devletin, uzmanları aracılığıyla bu saçma ilişkilendirmeyi yapma nedeni, bundan sonraki soruya verilecek "Evet" yanıtında saklı.

Taha Akyol’un Alevilik hakkındaki görüşlerini irdelerken, ‘Toplumsal çelişkileri tersinden yorumluyarak, olmazları benzeştirerek nereye varılmaya çalışılıyor?’ diye sormuştum. Çünkü Akyol, Osmanlı döneminin "mülhidleri rafızileri" Alevi-Bektaşilerle, Cumhuriyet dönemindeki "mürtecileri" aşırı dinci-siyasal islamcıları benzeştirmekte. Yukarıda söylediğim gibi, Fethullahçılığın Babailer’e benzetilmesinin kökeninde de bu saptırma yatıyor. Alevi-Bektaşilerden başkası olmayan "ışık taifesi"ne benzetilmesi de aynı saptırmadır. Bu arada "Işık da ne ola?" soruna kısaca değinip, Fethullahçıların Babaileri benzetilmesinin yanlışlıklarını anlatmayı sürdüreceğim.

"Işık Taifesi", saraydan çıkan adalet hükümleri, padişah fermanları, buyrultularında geçen bir Osmanlı uydurması. Ahmet Refik’in "16. Asırda Rafızilik ve Bektaşilik, İstanbul-1932 " adlı kitabındaki bazı örneklere bakalım: " Eskişehir kadısına hüküm ki… Seydi Gazi Iş(ı)klarının bazısı ehl-i fesad olup, onun gibilerin… Kütahya kalesine habs idesin…(s.13)" Bunun gibi, Edirne (s.15), Varna’daki Sarı Saltuk zaviyesi (s.6, 17), Varna’daki Akyazılu Baba tekkesi (s.19) Işıklarının gözlenmesi, yakalanması, cezalandırılması, defterinin dürülmesi (öldürülmesi) emirler ve yargılar bunlar. Işık taifesi, Alevi-Bektaşi (Hurufi, Bedreddini adları kullaılmış olsa bile) topluluklarından başkası değildir. "Işk taifesi ya da Işklar" okunuşuyla, ( "Ayn" ile "Elif" harfleri birleştirilerek yazılması gerekirken "Ayn" atılmış olabilir) "Aşık taifesi ya da Aşıklar" anlamındadır. Alevi-Bektaşi toplulukları kendilerine hiçbir zaman "Işık taifesi" olarak tanımlamamışlardır. Alevi-Bektaşi literatüründe "Nur, nurlu" sözcükleri çok kullanılır. Çünkü inançlarındaki nur, Muhammed Ali’nin nurudur. Eğer kendilerine ışıkla ilgili ad vermiş olsalardı, "Nurlular" derlerdi. Bu Osmanlı uydurması adlandırma, Alevilerin geceleri kadın erkek toplanıp ışıkları söndürdükleri iftirasına bir göndermeden başka birşey değildir…

A. Devletin, Babaileri Fethullah Gülen’le ilişkilendirmesi, bir taşla kuş sürüsünü avlamak anlamına gelmez mi, ikincisi Fethullah Gülen’in adı kullanılarak Alevi- Bektaşilere aba altnda sopa göstermek değil mi?

K. Bu soruyu "Evet" olarak yanıtlarken, üzüntümü de belirtmeliyim. Bir taşla kuş sürüsü avlanmaz, ama daha kötüsü gerçekleşir; sürü darmadağınık olur, birlik-beraberlik ortadan kalkar, herbiri bir dalın-yaprağın ya da bir taşın oyuğuna çekilip kendini yoksar. Sen de bu mantıksız benzeştirmenin amaçlı olduğunu düşündüğün için bu soruyu soruyorsun. Ve de "Hayır" dememi beklemedin.

Fethullahçıların takıyye kullanarak (Onlara ‘Neo-batıniler ve batıni yöntemleri kullanıyorlar’, diyenler çıktı), yani kendilerini gizleyerek devleti ele geçirip, şeriat ve Kur’an hükümleriyle yönetme amaçlı stratejilerinden dolayı Babailere benzetilmesi kuşkusuz kasıtlı. Tarihsel olarak feodal dönemin, ortaçağın Anadolu’da yükselen bu büyük toplumsal hareketi, hiçbir bakımdan karşılaştırılamaz. 1239-1240 tarihinde Anadolu’da Selçuklu Sultanlığına karşı yükselen, Baba İlyas-Baba İshak ikilisi önderliğindeki bu toplumsal başkaldırıyı, büyük halk ayaklanmasını, Aleviliğin ihtilalci siyasetlerinden Babailik yaratmıştır. Babailik toplumsal halk hareketi, Babek-Hurremi ve Karmati-mazdek komünizmi ihtilalci geleneğinin Anadolu’daki yansımasıydı. Gordlevski’nin tanımlamasıyla, "Köy, kentin üzerine yürüdü. Kölece çalışmanın perişan ettiği köylülerle, Sultan’ın baskısı ve zulmedici feodal beyler arasındaki karşıtlıktan yükselen gerçek bir sınıf savaşımıydı". Kendini dünya mülkünün mutlak sahibi gören Sultan ve "onun düzeni, köylüleri, barış zamanında feodal için çalışmaya, savaş zamanında ise uğrunda ölmeye zorluyordu". (V.Gordlevski, Çev.Azer Yaran, Anadolu Selçuklu Devleti, Ankara-1988, s.180) Önderleri Baba Resul, "Dünya mülkü Halkındır" diyordu; herkes topraktan ortak yararlanacak ve ganimet bölüşülecek". Hazırlık ve propaganda dönemi en az 3 yıl alan başkaldırı 2 aydan biraz fazla sürdü. Ancak bu kısa süre içinde Babailer tam 12 kez Selçuklu ordularıyla yapılan savaşları kazandılar. 1240 sonbaharında Malya ovasında yapılan son savaşta, Selçuk Sultanı kiraladığı zırhlı Frank şövalyelerinin yardımıyla Babailer yenildi ve kırıma uğratıldılar. Böyle bir devrimci karakterli bir toplumsal başkaldırı, nasıl Fethullahçı hareketle benzeşir?

Benziyor derseniz; Türkiye Cumhuriyeti de o zaman, 13.yüzyılı Selçuklusuna ve onun zulmeden yönetimine benzediğini de kabul edersiniz. Elbetteki böylesine bir saçma benzetme olamaz! Ama Babailer, Alevilerin inanç atalarıysa, ve ulu pir bildikleri, Cemlerinde adını anıp yardım diledikleri Hünkar Hacı Bektaş Veli Babailerin içinden gelmiş ve bir Baba Resul halifesiyse; demekki o zaman bu devlet, Alevi-Bektaşi toplumuna "aba altında sopa gösterme" hakkını kendinde bulabiliyor: Çünkü onları potansiyal ihtilalci görüyor…

3 Devletin Siyasal, Dinsel-Kültürel ve Eğitim Üst Kurumlarında Alevileri Sünnileştirme Çabalarında Hacı Bektaş Veli’nin Kullanılması

A. Gazi Üniversitesi’nde Cumhurbaşkanı Demirel ve Başbakan Ecevit’in desteğiyle "Hacı Bektaş Veli" yi "Sünnileştirme faaliyeti" ne sözünüz?

K. Üniversitelerde Alevi-Bektaşi kültürü, Hacı Bektaş Veli ve Alevi-Bektaşi ozanları üzerinde akademik araştırma ve incelemelerin yapılmasına kuşkusuz karşı değiliz. Eski bir akademisyen olarak bunu gönülden istiyoruz. Ancak bu etkinlikler bilim dışı bir amaca; tarihsel kişilikleri ve doğruları devlet siyaseti adına ya da resmi görüşü güçlendirmek için saptırmaya yönelikse, siyasal görüşü ne olursa olsun her namuslu aydın karşı çıkar. Ama, Gazi Üniversitesi’ne bağlı "Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi" etkinlikleri bu yöndedir ve açık açık Türk-İslam sentezi anlayışının merkezliğine soyunmuştur. Cumhurbaşkanı ve Başbakanın destekleriyle bu kuruma üç görev yükletilmiş görülüyor:

1) Türkmen kökenli Hacı Bektaş Veli’nin, Anadolu’ya Türklüğü yaymak ve halkını müslüman yapmak için geldiği üzerinde ısrarla duran yayınlar yapmak.

2) Osmanlı Devletinin kuruluşuna Hacı Bektaş Veli’in el verdiğini yazıp-çizmek. Bunu, Hacı Bektaş Veli’nin doğumunu 1240’lara kadar indirip, ölüm tarihini 1338’e kadar yükselterek yapıyorlar. Böylelikle Hacı Bektaş’ın batıni Babailerle ilişkisi de kesilmiş oluyor.

3) Hacı Bektaş Veli’yi sünni bir mütefekkir, namazını, orucunu ve haccını yerine getiren ve hatta çile mağarasında yaşamını ibadet ile geçiren bir zahid bir kişi olarak göstermek.

Bu kurumun, periodik olarak çıkardığı "Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi "nde (Yaz 98/6, s.11) Aleviliğe nasıl baktığı da ortada: Bir Doçent Dr. inceleme yazısının başlığını "Çubuk Yöresi Aleviliğinde Dar Kurbanı" koyabiliyor. Bu kişi adı geçen yörede katıldığı bir Alevi Cem’ini anlatıyor. Ama koyduğu başlığa bakarsanız; bırakınız Bektaşiliğin farklı olduğunu, her bölgeye, yöreye göre de bir Alevilik vardır. Çünkü Cumhurbaşkanı ve Başbakan destekli bu akademik kuruluş, Türkiye nüfusunun üçte birinin bağlı olduğu Aleviliği, bir inanç sistemi olarak kabul etmiyor. Aleviliğe, ortodoks İslam (Sünnilik) gözlüğünü takarak, Osmanlı gözüyle bakıyorlar. Kitaplarında Bektaşiliğe "Türk Sünniliği" diye yazanlar var. Yani önce Hacı Bektaş Veli’yi Sünni yapacaklar ki, Alevileri de toptan sünnileştirsinler .

Abdal Musa dost! Şimdi sayın Demirel ve Ecevit’e birlikte soralım: Sizde mi böyle düşünüyorsunuz? Onun için mi "Hacı Bektaş Veli’yi sünnileştirme faaliyetini" destekliyorsunuz? Sayın Cumhurbaşkanı, inancına saygı gösterilmeyen ve incitilen Alevi-Bektaşi toplumuna karşı, hangi gerekçeyle Hacı Bektaş Veli’nin "İncinsen de incitme" sözünü sık sık anımsatıyorsunuz?

Heterodoks İslam olarak Alevilik-Bektaşilik, Budizm’den, Şamanizme, Zerdüştlük-Mazdekizm ve Manikheizm’den, Paulikienizm-Bogomilizme ve antik Anadolu inançlarına, Hristiyanlığa ulaşan, her türlü dinsel-felsefi düşünce ve inançların kaynaşmış (synkretizm) bütünlüğüdür. Bunun içindir ki, insanlığı kucaklayan, millet ve ümmet tanımayan bir evrenselliğe sahiptir. "Yetmiş iki millete bir gözle bakmanın" anlamı budur. Türk Müslümanlığı doğru olmadığı gibi, Türk Aleviliği ve Kürt Aleviliği ya da Arap Aleviliği kavramları da doğru değildir. Yerel, bölgesel Alevilikler de yoktur. Değişik uluslardan Aleviler, yani alevi inançlılar vardır: Kürt Aleviler (Alevi Kürtler), Türk Aleviler (Alevi Türkler), Arap Aleviler, filan bölgedeki Aleviler vb. Alevi toplu tapınmalarında (Görgü Cemleri) biçimsel farklılıklar olması; zaman ve yer olarak ortama uygunluk göstermesi, yani ileriye dönük ve değişen yeni koşullara özünden ödün vermeden uyum sağlamış olmasındandır.

A. Ya Diyanet’in "Makalat"a dayanarak "Hacı Bektaş’ın sünniliği"ni öne sürmesi?

K. Hacı Bektaş Veli’yi neden sünnileştirmek istediklerini anlattık. Ayrıca devletin Hacı Bektaş Veli’yi Sünni görme siyasetini gerçekleştirme görevini Gazi Üniversitesiyle birlikte, asıl Diyanet İşleri yüklenmiş görünüyor. Daha doğrusu birbirlerini tamamlıyorlar. Makalat’ın o dar kapsamı içerisinde Kur’andan 135 geçilmiş ve açıklamaları yapılmıştır. Gerek bu ayetler ve gerekse kendisinin düzenlemiş olduğu dört kapıdan ilki Şeriatı ve on makamını anlatırken Ortodoks İslamın din ve imam koşullarıyla ibadetlerini birkaç sayfaya sıkıştırmış olmasına dayandırıyorlar Hacı Bektaş’ın sünniliğini. Oysa düşünmüyorlarki Hacı Bektaş Makalat ‘ı asıl Sünnilerin mollaları, din adamları için Arapca yazmış. Onlara kurduğu yolun ilkelerini göstermek içindir. İnsan olmak, kendini tanımak için sadece şeriatın yetmediğini, inancını tamamlamak "Hak ile Hak olmak, onunla birleşmek için" tarikat, marifet ve hakikat kapılarını da geçmek gerektiğini anlatmıştır kitabında. Hacı Bektaş Veli’nin ne sünni şeriatı ve ne de ibadetleriyle bir ilgisi yoktur. Dönemin sünni alimlerinden Molla Sadeddin, Makalat’ı okuyarak, doğruyu bulmuş ve Hacı Bektaş’a bağlanmış. Sonra Hünkar’ın buyruğu üzerine, oturup türkçeleştirmiş herkes okusun diye.

Hacı Bektaş Makalat’ında: "İnsandan ulusu yoktur.. Arifler marifet tahtı üzerinde oturur. Tanrıyla söyleşirler, konuşurlar. Ali’ye sordular, ‘Tanrı’ya, görürmüsün ki taparsın?’ Ali eder: ‘Görmesem tapmaz idim" diye yazıyor. Bu anlayış Sünniliğe sığar mı? Şeriatta bu sözleri söyleyen kafirdir.

Akıl ve bilim hakkında söylediği şu sözlere bakınız :

"Akıl, başta sultandır. Yeryüzünde akıl ölçüsünden önemli birşey yoktur. Çünkü herşeyi bilen ve buyuran akıldır. Herşeyin büyüğü bilim ve hilim (yumuşaklık). Akıldan yararlanmasını bilen için gizli bir şey yoktur. Bilim evrenin tüm değerlerinin üzerindedir. Bilimle gidilmeyen yolun sonu karanlıktır. Bilimle araştırmalı, izlemeli gözlemeli. Yolumuz bilim ve irfan sevgisi üzerine kuruludur…" Hacı Bektaş’ın Makalat’ta geçen bu sözlerinin şeriat dogmalarıyla hiçbir ilgisi yoktur.

Hünkar yine "Makalat" da kendisi ve kendisine bağlı olanların ibadetlerini gösteriyor:

"Pes imdi, abidlerin (ibadet düşkünleri Sünnilerin ) taatları (ibadetleri) namazdır, oruçtur, zekattır, hacdır. Nefir-i am(asker) olucak gaza eylemektir (savaş yapmaktır). …gusl eylemektir. Ve arzularun istemeyüb dünyayı terk itmektir… ahireti sevmektir… Ve halleri (görünüşleri ) birbirin incitmemektir. Pes kibir ve haset ve buhul ve adavet bunlarda hemandır (İşte böyle, büyüklenme ve kin tutma ve hasislik ve düşmanlık ancak bunlardadır)…"Amma, muhiblerin (sevgi düşkünü, sevgiyi öne alan Alevilerin) taatı münacaattır (dua etmektir), seyirdir (Hakka doğru yolculuk), müşahededir (Hakkı gözlem), arzularına ermektir. Ve Çalap Tanrıyı bulmaktır. Ve kendulerin yavu kılmaktır (Tanrıyla birleşip kendini yitirmek)… Ve halleri birüküb bir olmaktır (Tanrıyla bir olmak, tanrılaşmaktır). Bunların dahi hemandır (Bunlarda da ancak bu inanç-ibadet vardır)…Eger muhiblere sorsalarkim, Tanrıyı nice bildiniz. Pes, muhibler cevap verelerkim, kendü özümüzden bildik ve hem kendü özümüzü Çalap Tanrıdan bildik (kendi özümüzde Tanrıyı, Tanrıdan de kendimizi bildik, onunla bütünleştik)… Ve insaoğlu için en önemli ibadet; doğruluk ve insan sevgisidir"

Ayrıca gönülü Kabe’ye benzeten Hacı Bektaş Veli, "Kabe’de ihram giymek, hakkı batıldan seçmektir" diyor; "Ve hem yoldan taş arıtmak, Kabe’de Arafatta taş atmaya, kendi nefsini (kötü) heveslerini depelemek ise Kabe’de kurban kesmeğe benzer" diyor. ( Makalat, s.75) Bu ifadeler, Sünni İslamın Hac şartının reddidir: Hacca gidip Kabede ihram giyeceğine araştırarak doğruyu bul; Arafatta şeytan taşlayacağına, yoldaki taşları temizle; hem sen hem başkaları rahat yürürsünüz. Orada kurban keseceğine, kötü huylarından bencillikten vazgeç; kibrini gururunu kır! Bir batıni velisi olan Hacı Bektaş’ın Makalat’ta Sünniliğe bu denli aykırı şeyler söylediği ortada iken, ona nasıl Sünni yakıştırması yapılabilir?

Diyanet de, Gazi Üniversitesindeki araştırmacılar da Hacı Bektaş’ı sünnileştirmeye boşuna uğraşmasınlar. Şeriat ilkelerine uymadığı için, Kırşehir emiri Nureddin Caca’nın onu Mevlana Celaleddin’e şikayet ettiğini Ahmed Eflaki, Ariflerin Menkıbeleri adlı yapıtında anlatmaktadır. Aynı konu Vilayetname’ de de işlenmiştir. Yedi yüz elli yıl sonra Hacı Bektaş’ı zorla sünni yapmaya kimsenin gücü yetmez.

A. Hacı Bektaş Veli’nin ‘hacılığı’ nereden geliyor?

K. Hac ve Kabe hakkında yukarıdaki paragrafta yazdıklarımızı söyleyen Hacı Bektaş Veli’nin, "Hacı" olmak için Kabe’yi ziyarete gitmiş olduğu sanılmasın. Horasan’da, Türkistan’da "öğretmen, öğretici, hoca" anlamında kullanılan "Hace"nin, Anadolu’da "Haci ya da Hacı" biçimine dönüşmesidir.

A. Demirel’in Hacı Bektaş Veli şenliklerinde sık sık, "incinsen de incitme" sözünü telafuz etmesinin amacı?

K. Hacı Bektaş Veli, "Benim yolumun esası edeptir; ele, bele ve dile sahip olmaktır" gibi bazı sözleriyle, Alevi toplumu içerisinde bireysel ilişkileri düzenleyen ahlaksal kurallar koymuştur. "İncinsen de incitme" sözü de bunlardan biri ve bireysel ahlak kuralıdır. Bu kuralı topluma dayattığınızda onları edilgenliğe ve boyun eğmeciliğe yöneltirsiniz. Demirel’in, Hacı Bektaş Veli’nin bu sözünü seçmiş olması bilinçlidir. Alevi toplumunu edilgenliğe yönlendirme amacı taşır. Neden "Bir olalım, iri olalım, diri olalım" sözünü hiç telaffuz etmiyor?

A. Hacı Bektaş Veli eğer İmam Musa Kazım’ın soyundan ise, o zaman Türkistanlı Hace Ahmet Yesevi’den "el aldığı, Türkmen olduğu" iddiası ne anlama geliyor?

K. Hacı Bektaş Veli’nin Türkistanlı Hace Ahmet Yesevi’den (Ö.1167-9) el aldığı doğru değildir. Geleneksel bilgiler, özellikle Vilayetname, Hacı Bektaş’ı hem Ahmet Yesevi’nin el verip Rum’a saldığını, hem de halifesi Lokman Perende’de tarafından Hacı Bektaş’ın yetiştirilip Anadolu’ya gönderildiği anlatılmaktadır. Bu anlatımlar, çelişkili olduğu kadar, yanlış ve uydurmadır. Ahmet Yesevi, Orta Asya’da "Hacegan (Hocalar) Hanedanı"nın kurucusu bilinen Yusuf Hemedani’nin (Ö.1140) öğrencisidir. Onun öğrencilerinden Abdel Halim el-Gucvani yol zinciriyle Nakşibendilik, Şeyh Zahid (Ö.1296) aracılığıyla Safevilik, Halvetilik ve Bayramilik; Nakşibendi araştırmacıları Ahmet Yesevi, Lokman Perende el Harasami üzerinden Bektaşilik’in çıktığı hakkında bir Tarikat zinciri kurma iddiasındadırlar. (Hasan Şuşud, "Hacegan Hanedanı-Les Maitres de Sagesse de l’Asie Centrale-Orta Asya Bilgelik Üstatları", Fransızcaya Çev. Charles Antoni, Le Soufism, la voie de l’Unité, Paris-1980, s.47-80)

Bir kere Ahmet Yesevi’nin dünyadan göçüşünden en az kırk yıl sonra Hacı Bektaş Veli doğmuştu. Eğer Lokman Perende Ahmet Yesevi’nin halifesi olduğu kesinse, Yesevi’nin öldüğü tarihte kırk yaşların altında olmaması, yani bir mürşidin ölümünde onun yerini alacak ve onu temsil edecek kişinin, o makamı dolduracak yaş olgunluğu gerektirir. Böyle olunca, Hacı Bektaş Veli’nin doğumunda Perende seksen yaşın üzerinde bulunuyordu ve olsa olsa ona okuma yazma öğretmiştir; el vermesi ve Yesevi yolağına sokmuş olması olanak dışıdır. Ayrıca, 1220’lerden sonra Nişabur ve Horasan bölgesinin tarihsel koşulları buna elvermezdi.

Hacı Bektaş’ın soyunun İmam Musa Kazım’a (Ö.799) kadar çıkması, onun Türk olmasına engel değildir. Yedinci İmam Musa Kazım’ın ölümüyle 11. Kuşaktan Hacı Bektaş’ın doğumu arasında tam dört yüz yıl var. Adı geçen İmam ve oğlu İmam Rıza Horasan bölgesinde yaşamış ve kendileri ve çocukları yerli halkla evlilik ilişkileri kurmuşlardır. Musa Kazımın kız erkek yirmiden fazla çocuğu olduğu bilinir. Elbetteki bunlar bir tek anadan değillerdi. Hacı Bektaş Veli’ye –seyyidlere, dedelere de- Ali soylu diye Arap gözüyle bakarsanız, ulusların, halkların ve kültürlerin kaynaşmasını yadsımış olursunuz. Ahmet Yesevi’nin de Ali’nin oğlu Abu Hanefi soyundan geldiği üzerine soy zinciri vardır. Ama, bilinen ilk Türk tarikatçısıdır. Benim söylemek istediğim: Hacı Bektaş Veli’nin Yesevi çevresinde yetişmiş bile olsa –ki mümkün değil-; ne onun Yeseviliği Anadolu’ya taşıyıp Bektaşiliğe dönüştürdüğünü, ne de aynı çevrenin onu Türklük-Türkmenlik adına buraya gönderdiğini kesinlikle göstermez. Hacı Bektaş Veli, uzun yıllar ve pekçok ülkeler dolaşmış. Batıni dervişi olma özelliğini Alamut İsmailileriyle ilişkilerinde ve aralarında kalmış olmasından kazanmıştır. Hacı Bektaş’ın Makalat’ında "Adem Aleyhisselam Sıfatı Beyan Eder" başlığını tasıyan bir bölüm vardır. Burada, Tanrının Adem’i topraktan yaratması üzerine çok ilginç bir betimleme yapıyor. Yaşadığı zamanın (13.yy.) iyi tanınan yirmiden fazla ülke, kent ve bölge adlarını tek tek vererek, Adem’in tüm dış organlarının herbirinin, bunlardan birinin toprağından yaratıldığını söylemekte. Çok büyük olasılıkla, tüm bu ülke, kent ve bölgeler, gezip gördüğü, kendi ölçülerince değerlendirdiği yerlerdir. Üzerinde biraz düşünülünce, her organın işlevi, toprağından yapılmış olan kent ya da ülkeninin özelliklerini gösterdiği anlaşılır. Burada geçen coğrafi adlara bakılırsa, Buhara’dan Mısır ve Kuzey Afrika’ya, Hindistan’dan Konstantiniye’ye (İstanbul) uzanan kent ve ülkelerinin çoğunu yıllarca gezmiş olabileceği varsayılabilir. Otuz yaşlarındaki genç batıni dervişi Hacı Bektaş’ın son durağı Rum diyarı, yani Anadolu olmuş ve kendini Babai hareketinin içinde bulmuştur. Aşık Paşaoğlu’nun söylemiyle "Bu Hacı Bektaş… kardeşiyle Anadolu’ya gelmeye heves ettiler… O zamanda Baba İlyas gelmiş, Anadolu’da oturur olmuştu. Meğer onu görmeğe gelmişler…"

A. Hacı Bektaş Veli’nin "keramet" sarmalı içinde halktan koparılmasının altında yatan gerçek?

K.. Aslında Hacı Bektaş Veli, sürekli keramet sarmalı içinde değerlendirildikçe halktan kopmuyor. Tersine ona ermiş bir veli olarak ona iyiden iyiye sarılıyorlar. Yapılması gereken onu kerametler sarmalından çıkarıp; halkı yanlıştan, Hacı Bektaş Veli’yi yanlış algılamaktan beri almaktır. 13.Yüzyıldan itibaren çağlar aşarak günümüze ışık tutmuş bu yüce tarihsel kişiliği, bilim ve akıl dışı söylenceler sarmalı içinde görmeye ve orada bırakmaya kimsenin hakkı yoktur. Yaşadığı çağ Anadolu’sunda yükselen sosyal ve siyasal mücadeleleri, Selçuklu-Moğol-Bizans ilişkilerini, çağın toplumlarının sosyo-ekonomik ve inanç yapılanmalarını derinlemesine incelemeden gerçek Hacı Bektaş’ı ortaya koyamazsınız. Sultan Bayezid II’nin (1481-1512) ilk yıllarında, Uzun Firdevsi’ye yazdırttığı Hacı Bektaş Veli Vilayetname’sinde keramet söylencelerinin arasında fazlasıyla tarihsel gerçekler bulunmaktadır. Ancak Keramet olaylarını nesnel bakışla, diyalektik çözümlemelerle incelemediğiniz ve zamanın koşullarını bilerek değerlendirmediğiniz sürece onlara ulaşmanız olanağı yoktur. Veliler hakkında yaratılan keramet söylenceleri-hatta masallar- halkların, baskı ve zulme, dünyasal yaşamın acılarına edilgen tepki ve başkaldırılardır. Söylencelerde yarattıkları olağanüstülükler dünyasını, yaşamayı özledikleri dünyayla özdeşleştirirken, toplumsal mücadeleye hazır olmayan halk ortak bilinciyle kendini pasifize etmektedir. Bu durum, yani halkın söylencelerle yaşaması egemenlerin ve yönetimlerin hep işine gelmiştir. Biz "Hünkar Hacı Bektaş Veli" (Alev Yayınlar, İstanbul-1998) isimli küçük kitabımızda Hacı Bektaş Veli’nin bazı kerametlerini inceleyip yorumlarken, şaşırtıcı sonuçlara ulaştık. Vilayetname’deki her keramet olayı Üniversitelerin Tarih, Sosyoloji, Felsefe, Antropoloji, hatta Arkeoloji bilim dallarında bir tez oluşturacak zenginliktedir. Ancak Türk-islam sentezi misyonu yüklenmiş "Gazi Üniversitesi, Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezinin" böyle bir çalışma yapması işine gelmez.

4 Alevi-Sünni Bütünleşmesi ve Türk Müslümanlığı Üzerine

A. "Tanrı Dağı kadar Türk, Hıra Dağı kadar Müslüman" Profesör Orhan Türkdoğan’ın , "Bektaşilik Sünni bir kuruluştur. Ancak bir dönem (Şah İsmail zamanında) Kızılbaşlığın etkisinde kalmıştır savı"?

K. Kasıtlı ileri sürülmüş ve hiçbir doğru yanı olmayan bir sav. Bu Prof. Dr. Orhan Türkdoğan’ın devletin desteği, çalıştığı Üniversitedeki kafa yapısına uygun öğretim üye ve öğrencilerin de katkılarıyla yazdığı "Alevi-Bektaşi Kimliği " kitabı üzerinde, "Görmediğim Tanrıya Tapmam (İstanbul – 1996)" adını taşıyan kitabımda bir eleştiri yazmıştım (agy.s.179-198) Bu kişi Türk-İslam sentezi doğrultusunda "Türk Müslümanlığı", "Sünni-Alevi bütünleşmesi"kavramlarının -hatta " Bektaşi Aleviliği" için de denilebilir- fikir babalarından biridir. Zaten yukarıda birkaç yerde Bektaşiliğin, Alevilik ve Kızılbaşlığın birbirlerinden farklı olmadığı üzerinde durmuştum. Ancak, bu çok milliyetçi ve çok dindar Profesörümüz, senin mantıklı bir biçime sokarak sorulaştırdığın cümleyi, kitabının 98.sayfasında aynen şöyle kurmuş: "İlkin cemaat-içi Sünni bir kuruluş olan Bektaşilik, Şah İsmail’in 25 yıla yaklaşan idaresi altında Bağdad üzerine yürüyerek Sünni müslümanları katletti…" Ben de bu saçma cümleye şu karşılığı vermiştim:

"Neresinden ele alırsınız? Cümlenin yanlışlığını mı? Bilgi hatasını mı? Yoksa yarattığı mizasenle vermek istediği düşmanlık imajını mı? Yazarı da ‘profesör"! Bektaşilik bir inanç ve felsefe kurumudur, bir vurucu güç değil ki Şah İsmail ile Bağdad’da Sünni müslümanları katletsin. Demekki, Şah İsmail’in de 24 yıllık hükümdarlığı boyunca tek yaptığı iş, Bektaşilerin başına geçip Bağdad üzerine yürümek olmuş…" (agy.s.190)

A. Devletin "Türk Müslümanlığındaki amacı? Ve "Sünni – Alevi bütünleşmesi"nin altındaki niyet?

K. Devlet kendisini Siyasal İslam, yani Şeriattan korumak için, içine Türkçülük karıştırıp,, "Türk Müslümanlığı" adı altında Aleviliği de içine katarak, yeni bir İslam siyasetini yükseltme girişimi bir başka dinsel despotizme gidiştir. Siyasallaşmamış Sünnilerin hatırına devletin dini tekeline alması ve ‘Türk Müslümanlığı’nda Sünni-Alevi bütünleşmesi tarzında yaklaşımları tehlikeli sonuçlar doğurur. İnançlarda, devlet ya da yönetimler ve önderler eliyle ortak payda yaratılamaz. Onların görevi, ulusların, halkların birbirlerinin farklı inançlarına saygılı, her topluluğun kendi inançları doğrultusunda yaşamalarını sağlayacak, barışçıl ve demokratik siyasal ortam yaratmaktır.

Oysa Türkiye Cumhuriyeti Devleti İslam dinini tekeline almayı, Türk Müslümanlığı ve devlet Aleviliği sentezi oluşturma biçiminde hızlandırmıştır. Gazetelerde "İlahiyat Fakültelerinde Türk Müslümanlığı, sessizce ders programlarına konuldu" haberlerinin arkasından, görüntülü basında boygösterdi. Böylelikle olay, medyatik etki alanı geniş kişiler aracılığıyla topluma maledilmeye çalışılıyor.

ATV’nin bir "Siyaset Meydanı" proğramında, Türk Müslümanlığı bağlamında İslam dini çok ilginç boyutlara taşınıp tartışıldı. Alevilik inancı üzerinde ise, son on yılda değişen devlet siyasetine uygun, yumuşatılmış Ortodoks İslam gözüyle, çok kısa bazı değinmelerde bulunuldu. Türk Müslümanlığı tartışması doğruları, yanlışları, zıtlıkları, yalanları ve saptırmalarıyla bu minval üzere sabaha kadar sürdü. Bu tartışmada, tam da devletin arzu ettiği sonuca varılmıştır:

"Kuran’daki İslama dönülmelidir. Türk toplumunun karakterinde ve Türkiye Cumhuriyeti Devletinin yapısında Türk Müslümanlığı vardır. Bu söylem, Alevi-Sünni buluşması ve bütünleşmesidir. Bu kavramın işletilmesiyle Siyasal İslamın –ki bunun Emevi İslam ile eşleştirilmesi belki en doğru tanıydı- önüne geçilebilir."

İslam Dini de diğer kitaplı büyük dinler gibi bütün insanlığa hitabeder; İslamın ümmeti vardır, milleti olmaz. Ümmet, Muhammed Peygamberin dinine inanan çeşitli ırk, ulus ve diğer tüm etnik grupların oluşturduğu müslüman toplumdur. Bu bağlamda evrenseldir ve Arap müslümanlığı, Pers Müslümanlığı, Türk Müslümanlığı kavramları İslamın çıkıştaki özüne tamamıyla aykırıdır. Alevi ve Sünnilerin Türk Müslümanlığında bütünleştirilmesi amacının altında yatan ise, Alevileri, çoğunluğun dini olan Sünniliği benimsemeye zorlamaktır.

A. Tüm bu oluşumlara karşı sözde "Alevi – Bektaşi dernekleri, vakıfları, birlikleri, federasyon" vs.nin tepkisizliğinin hikmeti ne ola ki?

K. Ne yapsınlar? Birbirleriyle dalaşmaktan, kişisel tutku ve kariyer peşinde koşmaktan, bazı siyasal partilerle filört etmekten zaman bulamıyorlar ki garipler, tepki göstersinler! Ama asıl, galiba Kızılbaş olduklarını unutmaya başladılar…

A. Cem Vakfı Başkanı Profesör İzzettin Doğan’ın sürekli olarak Hacı Bektaş Veli ve Mevlana birlikteliğine –ki farklı olduklarını bilmemesi olası değil- vurgu yapması ne anlama geliyor?

K. Elbetteki, bu sürekli vurgulamada bilgisizlik değil, önemli bir kasıt yatıyor: Devletin istediği Türk müslümanlığında Alevi-Sünni bütünleşmesine hizmette bulunmak. Bu davranış kendi inancının özünü yadsımaktır. Biz Alevi İslamız diye sürekli yaygara yapan da kendileri değil miydi?

A. Mustafa Timisi’nin Diyanet İşleri Baş Müfettişi Abdülkadir Sezgin’in "Hacı Bektaş Veli" kitabında Alevi – Bektaşilere hakaret etmesini ve yaptığı asimilasyon çalışmalarını takdirle karşılaması?

K. Alevi dedeleri böylelerini, "seni ikrarı boynuna dolanasıca!" diyerek, Cem’den kovarlar. Demek Timisi’de artık Aleviliğin izi kalmamış. Alevi-Bektaşilere ve Aleviliğe hakaret eden Sezgin’den herşey beklenir. Ona çanak tutanlar da Alevi ihanetçileridir. Abdülkadir Sezgin, Diyanet İşleri Baş Müfettişi olarak katıldığı, 2. Ehl-i Beyt Kurultayı adı verilen, aslında ise ‘Ehl-i Düzen Şii Kurultayı’ olan toplantıda, "Alevilerin bir hareket olarak birşeylere karışıp, olay çıkarmaları halinde, "Kerbela vakası" türünden olayların tekrarlanacağını" söyleyerek, devlet adına uyarı ve tehditlerde bulunmuştur. Alevi-Bektaşilerin de hiç sesleri çıkmadığına göre, demek tehdit yerini bulmuş!

Ağacık . Sayın Kaygusuz son sorumu soruyorum: Osmanlı Araştırmaları Vakfı Başkanı Profesör Ahmet Akgündüz’ün "Osmanlı’yı hoşgörünün timsali" olarak lanse etmesine ne diyorsunuz?

Kaygusuz. Onu, bir televizyon programında izleme bahtsızlığına uğradım. Saldırgan konuşma stili, çok bilmiş davranışları, yalan beyanları yüzüne vurulduğunda gösterdiği pişkinliğiyle tam anlamıyla bir Osmanlı goygoycusuydu. Osmanlı padişahlarını birer evliya olarak niteleyen bu kişi, eminim ki ilk fırsatta Osmanlı yönetiminin, değil "hoşgörünün timsali", "laik ve demokratik" olduğunu da ilan edecektir. Adam sınırsız olanakları bulunan bir vakfın başına getirilmiş ve kendisine "Osmanlının imajını yücelt" emri verilmiş. Konuşana değil, konuşturana bakınız. Devlet kimleri nerede, nasıl nasıl kullanacağını çok iyi biliyor. Aynı kişi, örneğin Cumhuriyeti koruma vakfının başına, daha geniş olanaklarla gelip otursun, Osmanlı’yı "reddi miras" yapmaktan çekinmez.

Bugün, ekonomi büyümede dünya devletleri arasında 16.sıraya oturmuş olan Türkiye Cumhuriyeti Devleti, kapitalizmin sınırlarını zorlayarak girdiği emperyalistleşme aşamasının tarihsel temel taşlarını döşeme çabasındadır. Balkanlardan Çin seddine kadar uzanmaya başlamış ekonomik egemenliğin Büyük Türkiye’sine Osmanlı köprüsünü kurmaktadır. Bu köprünün üzerinde "Osmanlının gayrimüslimlerin inançlarına hoşgörü gösterdiği ve imparatorluğun sınırları içerisindeki çok çeşitli ulusları barış içinde yaşattığı" resmi yürüyüşü yapılmalıdır. Durup dururken neden Kemalist burjuva devrimiyle yıkılmış Osmanlının 700.kuruluş yıldönümü kutlanıyor? Büyük Osmanlı yayılmacılığının, baskıcı, kıyımcı yüzü, unutturulup; gülümser gösterilen (maskeli) yüzü sürekli vurgulanarak yüceltilmesi için…

Kaynak: www.ismailkaygusuz.com

MAKÂLÂT

"Her lâfzında bin hikmet"

Eleştirel ve karşılaştırmalı hazırlayan: İsmail Kaygusuz

İÇİNDEKİLER

Önsöz

Sunuş Yazıları

1. Hacı Bektaş’ın Pir’i Gerçekten Hoca Ahmet Yesevi midir?

1a. Ahmet Yesevi’yi Temsil Eden Bir Post veya Hizmet Yoktur

1b. Namık Kemal Zeybek’in Kanıtlarının Mantıksal Bir Yanı Yoktur

1c. İleri Sürdüğü Örneğin Yanlışlığı

1d. Divan-ı Hikmet’e Gelince

1e. Hoca Ahmet Yesevi’yi Önemsiyoruz, Karşı Değiliz

2. Hünkâr Hacı Bektaş Veli, Makâlât ve Hünkâr Dergâhı

2a. Hacı Bektaş Veli ve Dergahı’nı değersizleştirilme Çabaları!

2b. Hacı Bektaş Veli’nin Yapıtları ve Makâlât

2c. Hacı Bektaş Veli Dergâhı’nın Kuruluşu, Alevi-Bektaşi İnancındaki yeri ve İşlevi Hakkında Kısa Betimlemeler

2d. Dergâh’ın Tarihinden Kesitler

2e. Makâlât’a İlişkin Bazı Ayrıntılar ve Karşılaştırmalar

3. Makâlât’ı Türkçeleştiren Said Emre (Molla Saa’deddin)

3a. Vilayetname’de Molla Saa’deddin

3b. Sevgi Kazanından Doğan Said Emre’ den Şiir Örnekleri ve Makâlât’tan Kazandığı Bâtıni Anlayış

I.KİTAP: Makâlât’ın Arapça Yazma Nüshası’nın Çevirisi

II.KİTAP: Makâlât’ın Türkçe Yazma Nüshası

Makâlât Sözlüğü

Arapça ve Türkçe Metinlerin tıpkıbasımı

Önsöz

Makâlât’ın günümüze gelen nüshaları üzerinde birçok inceleme ve yayınlar yapıldı. Çoğu Hünkâr’ın çağdaşı ve daha sonra onun müridi olmuş Molla Saa’deddin, diğer adıyla Said Emre’nin türkçeleştirdiği nüshalardı. Ne yazık ki eserin ne Arapça’sının ne de Türkçe’sinin yazar nüshası elegeçmemiştir. Günümüze ulaşan ve tarihsel olarak orijinale en yakın, en eski Arapça nüsha üzerinde bir çalışma yapılmamış, görmezlikten gelinmişti.

I.KİTAP olarak incelediğimiz çalışmada esas aldığımız1314 tarihinde istinsah edilmiş bu Arapça nüsha, Süleymaniye Kütüphanesi, Denizli 393 numara ile kayıtlı bir elyazmasının kapsamı içinde bulunuyordu. Bu elyazması mecmuanın dördüncü risalesi Makâlât’ı gördüğümüzde, şimdiye kadar incelenenelerin en eskisi olduğu için, doğrusu gerçeğe en yakın bulunacağından umutlanmıştık. Ama ne yazık ki, mutaassıp bir Sünni şeriatçısı olduğu anlaşılan müstensih, kopyaladığı Arapça Makâlât’ın sayfalar atlayıp anlatım düzenini değiştirmekten çekinmemiş; şeriata aykırı gördüğü cümleleri ya atmış ya da kendince yumuşatarak inancına uyan eklerle tersyüz etmiştir. Bu yazmayı müstensih Uzun Fakih b. Hasan, büyük olasılıkla Makâlât’ın ilk (yazar) nüshasından ya da ikinci elden kopya etmiş. Elinde Saa’deddin’in orijinal Türkçe çevirisinin de bulunduğunu, Türkçe başlayıp üstünü karalayarak Arapça’ya geçtiğini gösteren kanıtlar var. Pekçok yerde kendi inanç anlayışına uygun biçimde kısaltmalar, atlamalar, değişiklikler ve ekler yapmakta bir sakınca görmemiştir. Bütün bunlar dipnotlarda tek tek açıklanmış ve II. KİTAP olarak yayınladığımız Saa’deddin çevirisi Türkçe nüshadaki sözcükler, cümleler gösterilerek doğrusu belirtilmiştir. Burada vereceğimiz tek örrnek bile tahrifatın nasıl yapılmış olduğunu açıklamaya yeter:

"Hakikat’in beşinci makamı, konuğa ikramda bulunmaktır"diye yazmış müstensih Arapça nüshada. Fakih b. Hasan Hakikat Kapısı’nın beşinci makamını, eğitimini aldığı ve bağlı bulunduğu Şeriat’a, zahiri İslami ilimlere tamamyla aykırı bulduğundan, böylesine anlamsız bir biçimde ve sorumsuzca değiştirmiştir. Saa’deddin çevirilerinde Hakikat’ın "beşinci makâmı mülk ıssına yüz sürüb yüzsuyun hâsıl kılmakdur. Zirâ kim vahdet dahi andadur, vahdet evindedir./21b/" biçiminde verilir. Bu cümlenin bâtıni tasavvufta anlamı derindir: Evrenin sahibine, yani Tanrı’nın huzuruna varıp, Kaygusuz Abdal’ın ‘Veliler, araya Cebrail’i koymadan Tanrı ile yüzyüze sohbet ederler’dediği gibi, O’na yüzünü sürmek, sohbete oturmaktır. Bu makamda muhib, artık birlik (vahdet) evindedir; Tanrısal birliği yaşamaya başlar, O’nda yokolup tanrıyla bütünleşmiştir artık. Hacı Bektaş’ın hakka yürümesinden fazla değil, 42-43 yıl sonra (1314’de) İslâm hukukçusu (Fakih) adını taşıyan İbn Hasan bu makamı anlamsızlaştırarak bilinçli olarak konukseverliğe indirgemiştir.

Çalışmamızda kullandığımız II. KİTAP olan Türkçe Makâlât nüshası, Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli-1500 numara ile kayıtlıdır. 1569 tarihinde Hacim Sultn Dergah’ında Fakir Derviş Hüdaverdi tarafından istinsah edilmiş olan bu nüshayı, Sefer Aytekin ve Diyanet Vakfı yayını 15.ve 17.yüzyıl nüshalarıyla karşılaştırmalı inceledik. Eksik, fazla ve farklı sözcük ve cümleleri belirtip çok sayıdaki dipnotlarda irdeledik. Elyazması kitapların varak (yaprak) sayfa numaraları köşeli ayraç [.] ve slash-eyik çizgiler /../ arasında verildi.

Çalışmamızın başında bir Sunuş bölümü oluşturan üç yazımız yeralmaktadır. Hünkâr Hacı Bektaş Veli, Hacı Bektaş Veli Dergâhı ve Makâlât hakkında görüş ve düşüncelerimizi ve bazı tartışmalara nokta koyan yeni bilgileri, açıklamaları içeren bu yazıların yararlı olacağını umuyoruz. Ayrıca, Makâlât’ı ilk kez Türk diline kazandıran ve Hacı Bektaş’ın bâtıni tasavvuf anlayışı ve öğretisini günümüze ulaştıran Molla Saa’deddin’i tanıtan yazımızı da yeniden gözden geçirerek buraya aldık. Kendisini Hacı Bektaş Dergâhı’nın kapısına kul yaparak, Tanrı’nın tecellisini gördüğü onun didarına secde eylemiş bu mutlu aşığı (Said Emre’yi) anmayı görev bildik. II. KİTAP’ın arkasına koyduğumuz Makâlât sözlüğü de yazıldığı dönemin Türkçesini anlamamızı kolaylaştıracaktır.

14. ve 16.yüzyıla ait iki elyazmasını temel alıp, dört Makâlât nüshasını irdeleyerek, yaptığımız bu karşılaştırmalı ve eleştirel çalışmamızın gerçekleşmesi iki değerli insan sayesinde olmuştur: İ.Ü.Edebiyat Fakültesi Arap-Fars Filolojisi öğretim üyesi değerli dostum Prof. Dr. Ali Güzelyüz, yoğun çalışmaları arasına sıkıştırarak Arapça metni Türkçe’ye çevirdi. Tarih doktoru genç hemşehrim ve dostum Vural Genç de ikinci metni Türkçeyazıya aktardı. Kendilerine en içten duygularımla teşekkür ediyorum.

İsmail Kaygusuz            12 Ağustos 2011, Sefaköy/Küçükçekmece

Metinlerin incelenmesinde kullanılan bazı işaretler ve kısaltmalar:

[..] Unutulmuş veya okunamadığı için tamamlanan sözcükler köşeli ayraç içine yazıldı.

(..) Ayraç arasına eş anlamlı sözcükler veya anlamları konuldu.

{.} Yanlış ya da yinelenmiş sözcük araya yazıldı.

ADVYM: Diyanet Vakfı Yayını Makâlât; Alevi-Bektaşi Klasikleri, Makâlât/Hünkâr Hacı Bektaş-i Veli, Hazırlayanlar: Prof.Dr. Ali Yılmaz, Prof. Dr. Mehmet Akkuş, Dr. Ali Öztürk, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2007.

SAYM: Sefer Aytekin Yayını Makâlât; Hacı Bektaş Veli, Makâlât, Haz. Sefer Aytekin, Emek Basım Yayımevi, Ankara, 1954

Kaynak: www.ismailkaygusuz.com

İsmail Kaygusuz

Birlik olmanın çözüm yolu, Anadolu Aleviliğinin ve Alevilerin serçeşmesi, yani inanç ve bilim/bilgi baş pınarımız Hacı Bektaş Veli Dergâhından geçer. Boşalan kaplarımızı bu pınardan doldurmak ve dağılıp savrulmuş kafalarımızı-zihinlerimizi bu kaynaktan beslemek zorundayız. Serçeşme, "bilim evrendeki bütün değerlerin üzerindedir. Bilimle gidilmeyen yolun sonu karanlıktır. Her şeyden büyük olan bilim ve hilim, yani yumuşak davranış-hoşgörüdür, çünkü Hakk’a bilimle yol bulunur-ulaşılır, Halk’a yumuşaklıkla-hoşgörüyle. Yolumuz bilim, irfan, sevgi üzerinde kuruludur. Bir olalım, iri olalım, diri olalım" diyerek 13.yüzyıl Anadolu’sunda Alevi halk topluluklarını birleştirip ilk inançsal birliği sağlayan ulu Hünkâr Hacı Bektaş Veli’nin Ulu Dergâhıdır. Cemimiz ve gönlümüz orada birlenir, Cem bülbülleri zakirler ve telli Kurân’ımız orada dillenirdi.{seyretpic id= align=center}

Orası gönüllerimizin kâbesi ziyaretgâhımızdır. Kızıl Deli Sultan’a ikrar verip ona talip olmuş Sadık Abdal, 14.yüzyılın sonu 15.yüzyılın başında yazdığı Divan’ında bunu açıkça vurgulamakta ve hatta Kâbe’yi de aşırtıp "arş-ı a’lâ sidre-i âli makâmı" olarak görmektedir:

Müşerref hânkâh-ı Kâ’be-i ulya ale’t-tahkik
Münevver hem tarik-i keşt-i Nuh anla bi-enkâz

(Hakikati araştırma yeri olan (Hacı Bektaş) hânkâhı-dergâhı çok yüce Ka’be (gibi) onurlandı. Oradan ışık saçan yolunu Nuh’un gemisi olarak anlamalısın; bu yol asla yıkılmayacaktır.)

Hânkâh-ı a’zam hem Kâbe-i ulya durur
Beyt-i ma’mûr ol semâi bî-yasag u bî- ferag)

(Onun ulu dergâhı hem yüce Kâbe’dir. Aynı zamanda gökte imar edilmiş, yasaksız ve vazgeçilmez kutsal evi, yani meleklerini kâbesini (temsil eder).

Ol ulûhi sırrına ekmel olan sâdıklara
Hânkâhı arş-ı a’lâ sidre-i âli makâm

(Tanrısal sırla olgunlaşmış olan sâdıklara, (Hacı Bektaş) Veli dergâhı, en yüce makam olan arş-ı a’lâ, yani tanrının oturduğu makamdır.[1]

21. yüzyılda biz Alevi-Bektaşilerin inançsal birliği de ancak onun kurduğu gönüller kâbesi Dergâhın çevresinde toplanmak ve ona bağlanmakla gerçekleşir. Bunu 90’lı yılların başlarından beri yazıyoruz, söylüyoruz.

Ne var ki yıllardır bazı politikaların veya kişisel ve kesimsel çıkarların etkisiyle değil dergâhı, Hacı Bektaş Veli’yi bile dışlamaya çalışan bazı Alevi örgütlerinin olumsuz yaklaşımlarına karşı devlet, Dergâh ‘ta Alevi-Bektaşi birliği sağlanmasının Alevi-Bektaşiler için önemini, ancak kendisi açısından tehlikesini anlamakta gecikmedi. Alevi kitle örgütlerinin ayrılıkçı fikirlerini teşvik ederek, alabildiğince parçalara bölünmesini sağlarken, öbür yandan, Hacıbektaş ilçesiyle birlikte Dergâhı öne çıkartıp, kutsal merkez olarak dinsel turizm çerçevesinde önem kazandırıyordu. Bununla da kalınmadı. Bir dönemin başbakanı Mesut Yılmaz, Hacı Bektaş Veli’nin Sulucakarahöyük’te 760 yıl önce kurmuş olduğu bilim ve inanç merkezi ve dönemin bir çeşit halk üniversitesi olan dergâhından esinlenmiş davranış göstererek, Hacıbektaş ilçesinde tarih ve Alevilik araştırmalarının yapılacağı ve çeşitli bilimlerin okutulacağı bir Üniversite’den söz ediyor. Arkasından, hiç de dostça olmayan "Bektaşi Alevileri" ayırımcı kavramını ortaya atan, sonra da "Yavuz’la Şah İsmail’i barıştırmaya" soyunan başbakan Bülend Ecevit, Gazi Üniversitesi/Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırmaları Merkezi’ne açıktan destek vererek orayı Alevilik-Bektaşilik araştırmaları yapan ve bu inanç toplumu hakkında bilgi ve siyaset üreten tek devlet (resmi) kurumu yaptı. Özellikle de Hacı Bektaş Dergâhı çevresiyle sıkı ilişkilere girmek ve orayı yönlendirmekle görevli kılındı. Kısacası devlet, Alevi-Bektaşi inanç toplumunun Dergâh çevresinde birlik sağlaması, erinde gecinde geliştirip ulaşacağı süreç olduğunu iyi kavradığı için, kendi yönlendirmesi altında ve Türk-İslam felsefesi anlayışı içinde bunun gerçekleşmesini düşünüyordu.

Ancak bu etkili devlet kurumu, çok uğraşmalarına –hatta çeşitli vaatlerine- rağmen Hacı Bektaş Veli Dergâhı’nı ele geçiremedi. Bizim gözümüzde büyük bir başarı olan Gazi Üniversitesinin bu başarısızlığı, Hacı Bektaş evladı Dergâh postnişini, yani ecdadının postunda oturan değerli Mürşid Veliyettin Ulusoy’un aydın, ilerici ve bilinçli kişiliği, olgunluk ve bilgi düzeyiyle birlikte büyük sezgi gücü sayesindedir.

Dergâh ‘ta Gönülleri Birlemek İnançta Birlik Sağlamaktır

Neler ve nasıl yapılması gerektiğini demokratik kitle örgütlerinden başlayarak sıralayalım. Eski bir akademisyen ve Şeyh Hasan Onar ocağına mensup bir Dede oğlu olarak düşünce ve önerilerimiz aşağıdadır:

1) Dernekler, kültür merkezleri ve cem evleri, siyaset alanı ve sadece Alevi sanatçıları çağrılı geceler, göstermelik ’12 Hizmet Cemleri’ düzenleme kuruluşları olmaktan çıkarılmalıdır. Yan kurumlar ya da kol etkinlikleriyle eğitim, araştırma-inceleme ve bilgilendirmeye ağırlık vermelidir. Edebiyat ve sanat (müzik-resim-dans) ve tiyatro etkinlikleri hızlandırılmalı. Daha da önemlisi başkanların alevi inancının ahlak anlayışı ve yaşamı algılayış biçimine uyması için ikrarlı ya da musahipli olmalıdır.[2]

2) Alevi Dernekleri, birlikleri ve vakıfları (Federasyon ve konfederasyonlar) ortak amaca yönelik çalışma ve araştırmaları hızla artırmalı. (Örneğin yurtdışı örgütlerde çeviri çalışmalarına ağırlık verilip, yabancı dillerdeki Alevi kaynakları araştırılarak türkçeleştirilmelidir.) Böylelikle Aleviliğin evrensel kültür tarihine katkıları araştırılıp ortaya çıkarılmalıdır. O zaman bu dernekler, bilim adamları ve araştırmacıları çekecek; inanç, kültür, doğru siyaset ve eğitim merkezlerinin kaynaklanma ve ilgi odakları olacaktır. Alevi toplumu, kendi tarihlerini doğru tanıyacaktır. Alevi toplumu kendi gerçek tarihini bilmediği için bugünü değerlendiremiyor, savrulup duruyor, kirli bilgilerle bir kaosu yaşıyor.

3) Alevilik inanç ve toplumsal-demokratik örgütlenmelerine inançsal bağlamda piramidal bir biçim kazandırılması, Alevilerin birliği için önkoşul olmalı. Piramidin tepesinde Hacı Bektaş Dergâhı ve dergâhın bulunduğu bu tarihsel kent bulunmalı. Uzun devrede, tabandan tavana geniş kapsamlı araştırmalar, inançsal-kültürel etkinlik ve çabalarla bu piramit oluşturulabilir. Ancak kısa dönemde bu piramidin oluşturulması ise tepeden başlayarak gerçekleşebilir. Bu gün hiç zaman yitirmeden, hızla bunun yöntemleri üzerinde düşünce üretip, öneriler geliştirmeliyiz.

Hacı Bektaş Veli dergâhı en başında Selçuklu ve Beylikler, daha sonra Sünni Osmanlı egemen yönetimlerin bâtıni Alevi-Bektaşi-Kızılbaş inançları kuşatma, saldırı ve yok etme siyasetlerine karşı inançsal birlik sağlayarak var olma savaşımı sürdürmüştür. İnançsal birlik, gönül birliğidir. Gönüllerin birlenmesi; Hakk’ın birliğine ve de Makâlât‘ta Hacı Bektaş’ın, Dilgûşa‘da Kaygusuz Abdal’ın dediklerini birleştirerek söyleyelim: "Hakk’ın insanda mevcut olduğuna, yani Halîk’ın mahlûktan/Yaratanın yaratılandan ayrı olmadığına" inanmada birlik olmaktır.

Gönülden inanmakla gönüller birlenir. Bu gönül birliği olmasaydı, altı yüzyıllık şeriatçı Sünni Osmanlı egemen yönetimi bu inancı çoktan yok etmişti. Tarihsel dönemlerdeki inançsal birlik, aynı zamanda toplumsal ve siyasal birliktelikle özdeşti, birbirinden ayrılamazdı. İnanç toplulukları varoluşlarını bu özdeşleşmiş mücadeleyle sürdürebilmişlerdir.

Yüzyılımızda toplumsal ve siyasal kavramlar değişmiş farklı disiplinlerde uygulama alanları bulmuştur. Bugün Hacı Bektaş Dergâhı’nın işlevi, sadece inançsal bağlamda gönül birliğini sağlamak olacaktır. Ne Alevi demokratik kitle örgütlerini ve onların siyasal duruşlarını ve ne de Alevi meslek örgütlerini tek çatı altında toplama, Yeni Alevi Yapılanması biçiminde veya adıyla Dergâh ‘tan yönetilmesi gibi bir düşünce ileri sürmek bugün için doğru olamaz. Ancak Dergâh’ın, bu türden başında açık veya kapalı ‘Alevi’ sıfatı taşıyan kurum, kuruluş ve örgütlerinin, Alevi-Bektaşi edep erkânına aykırı davranış ve eylemlerinde inancımızın erkânlarına uygun biçimde uyarma-sorgulama işlevi ve saklı tutulmalıdır. Bu da kurum ve kuruluşların başındakilerin ikrar vermiş ya da müsahip tutmuş olmalarıyla gerçeklik kazanır.

Altı ayı aşkın bir zamandır Dergâh postnişini sayın Veliyettin Hürrem Ulusoy’un başkanlığında çekirdek kadronun ülke içinde ve dışında yaptığı çok sayıda toplantılarda gönülleri birleme rızalığı alınmış. Bu bağlamda inançsal birliğin, ancak Dergâh’ta sağlanabileceği yönünde içtenlikle ortak irade ortaya konulmuştur. Ayrıca Hacı Bektaş Dergâhı’nın, işlevini yerine getirebilmesi için, günümüzün koşullarına uygun yeniden yapılandırılmaya ve kurumlaştırılmaya gereksinimi olduğu vurgulanmış ve istenmiş bulunmaktadır.

Türkiye nüfusunun üçte birini oluşturan Alevi-Bektaşi inanç toplumunun birliğinin inançsal temelde sağlanması dernekler ve vakıflar, diğer kitlesel örgütler aracılığıyla olmayacağı artık iyice anlaşılmış durumdadır. Bu birliğin, Hacı Bektaş Veli Dergâhının çevresinde toplanarak sağlanması kaçınılmazdır. Ulu Hünkâr Dergâhı’na toplum olarak sahip çıkıp, oranın tarihsel işlevine kavuşturulması gerekir.

Ancak ‘el ele, el Hakk’a’ ilkesi gereğince bu inançsal hiyerarşik (Dede-Baba, Pir, Mürşid) yapının işletilmesi, Alevi-Bektaşi topluluklarının yaşadığı bölge ve ülkelerden gelecek olan seyyid ocakları temsilcileri dedeler ve babalar arasından seçilen bir Yüksek Dergâh Kurulu‘nun oluşturulmasıyla gerçekleşeceğine inanıyoruz. Dede yetiştirilmesi, erkânlarımızın günümüz koşulları çerçevesinde yürütülmesi, bunları yürütecek Dedelere icazetname verilmesi ve inanç toplumu olarak sorunlarımızın-müşküllerimizin çözülmesinden bu kurul sorumlu olmalıdır.

Dergâhın yeniden yapılandırılması ve kurumlaşması bazı organların oluşturulmasıyla gerçekleşir. 1) Yüksek Dergâh Kurulu, 2) Dergâh Bilim ve Sanat Kurulu, 3) Hünkâr (Hacı Bektaş Veli) Vakfı. Bunların nasıl oluşturulacağına ilişkin düşünce ve önerilerimize gelince:

1) Yüksek Dergâh Kurulu, Hacı Bektaş Veli Dergâhı postnişinin başkanlığında tanınmış ve yetkin 5 Babağan kolu Bektaşi babası ve 15 Dedegân (Hacı Bektaş Veli soylu Çelebiler dâhil, diğer Seyyid ocakları) kolu temsilcisi dedeler tarafından seçilmek koşuluyla 7 kişiden az olmamalıdır.

2) Yedi kişilik Yüksek Dergâh Kurulu’nun İkdaniye kurulundaki gibi üyelerin birer yardımcısı bulunması çalışmaları kolaylaştırabilir. Kurul üyesi yardımcısını kendisi, post dedesi veya bektaşi babaları arasından seçer.

3) Yüksek Dergâh Kurulu’nun seçicileri olan (20 kişilik) ocak dedeleri ve babalar, ya 11 Eylül toplantısında aday gösterilerek (olunarak) seçilebilir. Ya da toplantı sonrasında tanınmış dede ocakları ve babalarıyla iletişim kurulup, kendi aralarından seçip gönderecekleri temsilcilerden seçilir.

4) İkinci organ olarak Yüksek Dergâh Kurulu’na bağlı Dergâh Bilim ve San’at Kurulu oluşturmalıdır. Bu kurul Yüksek Kurul’a danışmanlık yapar. Alevilik-Bektaşilik araştırmalarını, yayınlarını, bilimsel ve sanatsal çalışmaları tasarlayıp yönlendirecek olan bilim ve sanat kurulu alt birim olarak varlığını sürdürmeli. Bu kurul da genel toplantıda bilim adamı, yazar, sanatçı ve doktor, avukat, yargıç, mimar vs. profesyonellerden seçilerek, ikisi yardımcı olmak üzere 5 kişiden oluşturulabilir.

5) Kurullar görev ve sorumluluklarını belirleyecek olan tüzük ve çalışma programlarını üç ay içerisinde hazırlar.

6) Yüksek Dergâh Kurulu kendi arasında hizmet paylaşımı yapar. Kurul başkanı Hacı Bektaş Veli postnişini yol dilince mürşid-i kâmil makamındadır. Postnişin, rızalık esasına uygun olarak Mürşid, Pir-Dede, Rehber-Mürebbi ve diğer hizmet sahiplerini, asıl üye ve yardımcıları arasından seçer. Her biri kendi hizmet postunun görev ve sorumluluklarını bilen olarak Cem’ler deki hizmet sahiplerinin yetiştirilmesi sorumluluğunu üstlenirler.

7) Yüksek Dergâh Kurulu’na bağlı bir alt birim ya da yan kuruluş olarak Vakıflar yasasına uygun Hünkâr Hacı Bektaş Vakfı kurulmalı. Yüksek Dergâh Kurulundan 3, Bilim-Sanat kurulundan 2 üye mütevelli heyetinde bulunmalı. Postnişin Vakfın en az iki dönem başkanı, daha sonra fahri başkan olmalıdır. Kurumlaşmış ve günümüz koşullarına uygun inançsal yapıya dönüşen Hünkâr Hacı Bektaş Dergâhının giderleri bu Vakfın geliri ve bağışlardan sağlanabilmeli.

8) Alevi-Bektaşi inançlı zenginler sorumluluk almalıdır. Kökenine yabancılaşmamış, açıkçası kazanç ve çıkarları için sünnileşmemiş; içinden çıkmış olduğu toplumun inanç ve geleneksel kültür ögeleri ve ahlak kurallarına saygılı alevi zenginleri bulunduğuna inanmak istiyoruz. Bu kişiler de toplumdaki bu savrulma ve kaos (karmaşıklık) hakkında kafa yormalı. Üzerinde ciddi ve tarihsel bir sorumlulukla eğilmelidir. Türkiye Cumhuriyetinin hala kurtulamadığı Sünni-Osmanlı devlet anlayışının dayattığı Aleviliği şiileştirme-sünnileştirme sürecinin önüne maddi varlıklarıyla, harcamaları ve çeşitli ilişkileriyle set çekme şevk ve gayreti içinde olmayı görev bilmelidirler. Onlara sesleniyoruz, vicdanınız ve cüzdanınızla bu sorumluluğu duymalısınız!

Yukarıda maddeler halinde ayrıntıladığımız düşünce ve somut önerilerin tartışılarak geliştirilmesi en içten dileğimizdir.

[1] Sadık Abdal Dîvânı, Yayına Hazırlayan: H. Dursun Gümüşoğlu, Horasan Yayınları, İstanbul, 2009, s.133, 153, 182.

[2] Böyle bir kurul için örnek alınacak bazı tarihsel uygulamalar vardır. Bunlardan birincisi ve en yakın olanı, Şah İsmail’i yetiştirerek Kızılbaş Safevi devletininin kuruluşunu sağlayan Kızılbaş Ehl-i İhtisas Kurulu’dur. Şah-Mürşid-i kâmil, Lala-Vekil-i Nefs-i Nefis-i Humayun (Şah vekili), Halifatu’l Hulafa, Dede, Abdal ve Hadim (hizmet gören) vb. sıfatlarını taşıyan kurul üyeleri, Anadolu’dan gelen Alevi-Bektaşi inançlı Türkmen boy ve oymaklarının temsilcisi dedebeglerdi. Burada üyelerinin adlarını vermemiz gerekmeyen bu kurul 1490’lı yıllardan 1508’e kadar bir Kızılbaş İhtilal konseyi gibi çalışmıştır. İkinci ve en eski örneği 9.yy.da Karmati Alevilerinde görüyoruz. El-Ahsa’da kurdukları sosyalistik yönetimde başta zamanın İmamı olmak üzere altı yönetici (hükümdar) ve altı yardımcısından (vezir) oluşan İkdaniye kurulu vardı. İmam yönetimi sırayla her yıl değişen vekili hükümdar ve vezirine bırakıyordu. Bu yöneticiler sıradan yurttaşlar gibi kendi aralarında yaşıyor ve onlarla eşit düzeydeydiler.

Kızılbaşlara Osmanlı’nın Ve Cumhuriyet’in Bakışı

Kızılbaşlık, İslamın bâtıni yorumu ve diğer birçok din ve inançlardan bazı ögeler alarak onları bünyesinde kaynaştırıp, kaynağına yabancılaştırmış ve yönü nesnel dünyaya dönük inanç ve felsefi sistem olan Aleviliğin siyaset adıdır. Kızılbaşlık siyaseti 15.yüzyılın ortalarından başlayarak 16.yüzyıla damgasını vurmuştur. Hacı Bektaş Veli ve ardılları aracılığıyla bâtıni Babailikten esinlenmiş büyük Bedreddini kalkışmasının ardından, Bedreddinilere (Varsak Türkmenlerine) ve Anadolu batıni Alevi-Bektaşi halklara yaslanan Erdebilli Cüneyd’in Anadolu’da tutuşturduğu ihtilâl ateşi, oğlu Şeyh Haydar’ın Kızılbaşlık bilinciyle şafağa ve torunu Şah İsmail ile gündüz aydınlığına dönüşmüştür.

Anadolu Kızılbaş Türkmen boylarının yarattığı şafaktan, ele geçirilen yönetim erkiyle ortalığı aydınlatan gün ışığı, Çaldıran’ın ardından sönükleşip alaca karanlığa büründü. Kızılbaşlar zaman zaman gün batımı kızıllığıyla kandırılmışlarsa da, otuz-otuz beş yıl sonra kendilerinin yarattığı Safevi Hanedanı onların umutlarını tamamıyla söndürmüştü. Osmanlı bu süreç içinde Safevilerin en büyük yardımcısı oldu.

Çünkü Osmanlının amacı İran devletini ortadan kaldırmak ve bu ülkeyi ele geçirmek değil; hayran oldukları dilini ve kültürünü benimsedikleri İranlıları ve yönetimi sapkın-dinsiz (rafizi-mülhid) saydıkları Kızılbaşlardan kurtarmaktı ve böylece İran’da Ortodoks İslamlığı (Sünnilik ve Şiilik) güçlendirmekti. Osmanlı da Çaldıran yengisiyle birlikte, İran’a karşı yaptığı savaşlarla sonunda gerçek amacına ulaştı.

Bölgede onuncu yüzyılın başlarından bu yana, yani Zeydi Hazar Devletinin yıkılışından sonra, 150 yıllık Alamut İsmaili-Alevi devletinin ardından, yaklaşık 250 yıl sonra ilk kez, Alevilik inanç ve düşüncesinden doğan Kızılbaşlık siyaseti, yarım yüzyıl süren silahlı mücadele sonunda iktidara taşınmıştı. Osmanlı tarihyazıcıları ve resmi tarihin yere batırdığı, lânetlediği Kızılbaşlığın, genelde Anadolu Türk tarihi içerisinde, özelde Aleviliğin siyaset tarihinde çok başarılı, çok seçkin ve onurlu bir yeri vardır.

Bizim tarihçilerin aksine İranlı tarihçiler de, bu dönemi İran tarihi içinde saymak istememektedirler. Gulat saydıkları Kızılbaşlığı, Oniki İmamcı Şiiliğe vurulmuş bir darbe ve dinsizlik olarak görmektedirler. Tanınmış bir İran asıllı araştırmacı olan Moojan Momen’in kitabında Şah İsmaili dinsiz eğilimli olarak tanımladığını açıkça görmekteyiz.

Kızılbaşlık tarihine Türkiye Cumhuriyeti, resmi devlet felsefesi olarak benimsediği Türk-İslam Sentezi anlayışıyla bakmaktadır. Günümüz milliyetçi ve islamcı tarihçi ve yazarları bu resmi görüşün dışına çıkmadıkları gibi, kraldan fazla kralcı anlayışı içinde daha da radikalleşmektedirler. Bu bağlamda Yavuz’a ve Şah İsmail’e bakış açıları da tamamıyla nesenellik dışıdır. Yavuz’un Osmanlı tahtını zorla ele geçirerek babasını öldürtmesini, zamanın sünni Şeyhülislam ve müftilerinden "Kızılbaşlık sapkınlık ve dinsizliktir; mensuplarının katledilmesi caizdir…" fetvalarıyla Kızılbaşları "defter idüp", bilinen sayısıyla kırk bin kişiyi katlettirmesini meşru, Yavuz’u aklamak adına Kızılbaş kırımındaki sayının ondört bine indirmeyi marifet sayarlar! Öbür yandan tamamıyla Osmanlı (düşman) kaynaklarının dedikodularına dayanarak 15-16 yaşlarındaki Şah İsmail’in, Tebriz’i aldıktan sonra Sünnileri kaynar yağ kazanlarına attığı, Sünnileri savunduğu için annesini öldürttüğü ve öldürttüğü insanların da kafataslarıyla şarap içtiğini abartarak anlatma aymazlığında ısrarcıdılar; Yavuz Selim’in çevresindeki vaka-yi nüvis’lere (tarihyazıcılara) benzemekten onur duyuyor olmalılar.

Cumhuriyet döneminin Türk-İslam sentezci tarihçi ve yazarları, Osmanlı İmparatorluğunun çıkarlarıyla Türkiye Cumhuriyetin’in çıkarlarını eşdüzeyde gördükleri için Osmanlı tarihindeki toplumsal olaylara ve devletlerarası ilişkilere yansız gözle bakmıyorlar. "Yavuz Selim’le Şah İsmail’i barıştıralım" derken bile, Hatayi (Şah İsmail)’nin deyişlerini-nefeslerini kutsal bilen Alevi-Bektaşi-Kızılbaş toplumuna daha çok Yavuz’u sevdirmek, benimsetmek amacı güdülmektedir.

Yeni kitabımızı, Kızılbaşlık tarihi, Kızılbaşlık siyasetleri ve Kızılbaşlık inancını ilgilendiren- bazı kitaplarımızın içine koyduğumuz- araştırma yazılarımızdan, makalelerimizden oluşturmak istiyoruz. Kitapların içeriğini tamamlayan çok sayıda konuların arasında bu yazıların kaybolduğu ve dikkatleri çekmediği kanısına vardığmız için onları biraraya getirdik. Erdebil Dergâhı’nın kurucusu Şeyh Safiyuddin’in (ö.1334) Safevi tarikatı diye adlandırılan inanç öğretisini –ki aslında örtülü bâtınilikten başkası değildi-içeren ve oğlu Şeyh Sadreddin’in (1334-1392) denetimi altında hazırlanmış Safvatu’s Safa’nın Makalat-ı Şeyh Safi adıyla yine onun zamanında Türkçeye çevrilmiş 4.Bab’ı üzerinde yazdığımız sunuş ve inceleme yazılarıyla başladık. Çünkü bu yapıt Anadolu Alevi-Bektaşi-Kızılbaşların kutsadıkları Buyruk kitabının temel kaynaklarındandı ve bu bağlamda Kızılbaşlığın başlangıcını oluşturmaktadır. Son yazı ise bu inancın temel felsefesini açıklayan "Kızılbaşlığın Komünistik Ütopya’sı: Rıza Kentinde Canı Cana Malı Mala Katmak" başlığını taşımaktadır.

Şah ve Sultan Romanı Yanlış Bilgiler, Olmazlar ve Çelişkiler Üzerine Kurgulanmıştır

Son yıllarda Şah İsmail ve Kızılbaşlar üzerine yapılan araştırmalar, yazılan makale ve kitaplar ve devlet destekli sempozyum ve paneller, vaktiyle Bülent Ecevit’in ortaya attığı "Yavuz’la Şah İsmail’i barıştırma" adına gerçekleştiriliyordu. Sözde orta yol izleyerek, yani bir denge tutturularak ikisine de sahip çıkılacaktı. Ne varki, daha çok Şah İsmail’i, Kemalpaşazade’nin söylemiyle "Kızılbaş Pelid (Pis Kızılbaş çocuk)" görerek, sıkça yerin dibine batırılırken, Yavuz öngörülü, güçlü ulu Sultan olarak göklere çıkarılmaya devam edildi. Sultan Selim’i ders kitaplarındaki bu övgüler içinde çok iyi tanıdığımız yetmiyormuşçasına, onun her icraatı üzerine çok sayıda tezler, makale ve kitaplar kitaplıkların raflarını doldurmuştur.

Önce, çıkarlarının peşinde koşan, eksantrik kişilikte bir siyasetçi olan Alevi kökenli bir yazar Şah İsmail’i romanlaştırdı. Romanında bir milim dahi resmi tarihin sınırları dışına taşmadan, İsmail’i Sünni-Mevlevi tasavvufu içinde eğitip yetiştirdi; Kızılbaş Safevi Devleti’ni kurdurarak, onu zalim ve dengesiz bir hükümdar yaptı. Roman, Türk-İslâm Sentezi bakışı çerçevesinde kaleme alındığından görsel ve yazılı medyadan övgüler aldı.

Bugünlerde bir Osmanlı hayranı, "Divan Edebiyatı’nı sevdiren yazar" unvanı verilmiş bir akademisyen olan İskender Pala’nın yazdığı "Şah ve Sultan" en çok satan kitapların başında geliyor.

Yeri geldikçe birkaç yazımızda dikkat çekmiştik: Tarihsel olaylar ve kişilikler üzerinde roman ya da tiyatro oyunu yazmaya eyilim duyan yazarlar çok ağır sorumluluklar altına girmek durumundadır. Kuşkusuz bir romancı ya da tiyatro yazarı tarih bilimcisi değildir. O kişiden olayları, neden ve sonuç ilişkilerini kupkuru bir sıralamaya tutması ve sentezler yapıp, yorumlara girişmesi beklenemez. Genellikle roman yazarından duygusal, çok çarpıcı bir kurgu içinde okuyucusunu heycanlandıran ve olayların peşinde sürükleyen, zihinleri zenginleştirici, ama gerçekçi bilgiler veren bir başarı beklenir.

Edebiyat alanında bir yazar, eğer ele alıp işlediği tarihsel kişilikleri ve olayları saptırarak, tarihsel gerçeklikle bağları oldukça zayıf ve tamamıyla imgelem ürünü ve yanlış bilgiler ya da belli bir ideolojik bakış açısı üzerinden bu başarıyı kazanmışsa, tarihe olduğu kadar edebiyata da ihanet etmiştir; çünkü edebiyatı bu kötülüğe aracı kılmak gibi bağışlanması güç bir suç işlemiş sayılır. Okuyucularına yanlış, uyduruk bilgiler ve saptırılmış olayları sunarak onların zamanını çalmış, toplum için zararlı bir yazardır bu kimse ve zararlı kitleler oluşturmaya çabalayan bir bozguncu olarak nitelenir.

İskender Pala’nın, Kapı Yayınları’ndan çıkan ve onu TV kanalların taşıyan, İslamcı ve Milliyetçi çevrelerin görsel ve yazılı Medya’sının gözdesi haline getiren ‘Şah ve Sultan’ romanı tarihsel olarak çok tartışmalı olduğu kadar, beş yüz yıldır Alevi-Bektaşi halkların toplumsal belleğinde dipdiri duran bir toplu kırımlar yüzyılının en tartışmalı olaylarını işlemektedir. Alevi-Bektaşi-Kızılbaş inanç sistemi ve toplumu hakkında zerre kadar bilgisi olmayan yazarın; Alevilerin hiç de dostu olmayan, onları asimile etmeyi görev olarak üstlenmiş Sünni misyonerlerden İlyas Üzüm’ün danışmanlığında nasıl bir cesaretle bunu yapabildiğini anlamak kolay değil.

Bu yazar da "Yavuz ile Şah İsmail’i barıştırma" ilkesinden hareketle, iki zıt kişiliği ele alarak bir denge tutturma çabasına girişmiştir. Ancak kurgusuyla, olayları ve ilişkileri betimleme yöntemiyle ve de yaslandığı yanlış ve eksik tarihsel/inançsal bilgilerle asla bu dengeyi kuramamış ve kuramazdı. Onun zaten koşullanmış zihninde kusursuz Yavuz Sultan, en önde ve en yüce yerde bulunuyordu, Şah İsmail ise yerin dibinde…

İskender Pala, İdris Bitlisi’nin Selim Şah-Name’si ve Hurşit Bitlisi’nin Selim-Name’sini ve de diğer Selimname’leri –hatta Yahya Kemal’in 1950’li yıllarda yazdığı divan tarzı Selimname şiirlerini- temel kaynaklar olarak kullanıp, bir Yavuz romanı yazmalı. Kitabın adını da Feridun Fazıl Tülbentçi’nin romanının (Yavuz Selim Ağlıyor’un) aksine, "Yavuz Selim Gülümsüyor" koymalıydı. Onun içinde de kuşkusuz Şah İsmail’e bu kadar yer vermek zorunda kalacaktı.

Romanın kapağındaki İsmail Safevi’yi temsilen ‘Şah’ adının ve bugüne değin tarih kitaplarında yer alan Yavuz’a ait bildiğimiz resminin bulunduğuna bakmayınız. Kitapta yandaşı ve hayranı olduğu Yavuz övgüsü yapılarak göklere çıkarılmış; onun yavuzluklarına, yani zalimliği, baskıcılığı ve kandökücülüğüne kılıflar geçirerek, aklayıp-paklayıp Ulu Sultan’a dönüştürmüştür. Yazarın Şah İsmail’e ise yakıştırdığı iki zıt kişilik var: Baskın gördüğü kişiliği Sünnileri kaynar yağ kazanlarına atan, düşmanlarının kafataslarıyla şarap içen, sözde Sünni olduğu ve onları savunmaya geçtiği için annesini cellatların kanlı ellerine teslim eden kandökücü bir tiran; diğeri ise kendisine yüzvermediği için Taçlı Hatun’a karşı alabildiğine duygusal, onu uykudan uyandırmaya bile kıyamıyan ve ona olan karşılıksız aşkı için romantik şiirler yazan yumuşak bir erkek. Kısacası yazara göre, İsmail çelişkili karakterler içinde savrulan bir Şah.

Bu Bir Sünni Militanın Romanıdır

Yazar, kitabının başlarında Kamber’in ağzından geçtiği birkaç cümlelik yargısıyla fanatikliğin de ötesinde bir Sünni militan olduğunu açıkça vurguluyor:

"…Yüzyıllara uzanan sevgiler, yine yüzyıllara uzanan nefretleri ve o nefretler doğrultusunda şiddeti içermeli miydi? Hz. Peygamber’in ehl-i beytini sevdiği için, ehl-i beyt fertlerinden daha çok sevdiği arkadaşlarına (Bir önceki cümlede Ebubekir, Ömer, Osman ve Ayşe’nin adı verilmiş. İ.K.) nasıl düşman olunabilirdi?…asırlar sonra sırf onların adlarını taşıyorlar diye insanları öldürmek sevgi ile nasıl izah edilebilirdi?(s. 56, 57)"

Yüzyıllar boyu baskı ve zulümlerle katmerleştirilmiş nefretlerin toplumsal bellekten sökülüp atılması ne kolay ne de olasıdır. Gerçek sevgiden nefret doğmaz, ancak sevgi katledildiğinde veya yalanların sevgiymiş gibi sunulması sonucundan ölümsüz nefret oluşur. Hz. Muhammed’in arkadaşlarını, kendi ev halkı, yani ehl-i beytinin fertlerinden (Fatima, Ali, Hasan ve Hüseyin’inden) daha çok sevdiği yalanını, hangi yazar söyleyebilir ya da kitabında yazabilir?

Sıradan bir kişiye bile "sen arkadaşlarını çocuklarından bile fazla seviyorsun" diyemezsiniz. Karşınızdaki kişi bunu bir küfür, bir hakaret olarak algılar. Bu sözleri roman kurgusunda Şah İsmail’i anlatan kişiye, Kamber’e söyletmiş olması yazarı haklı kılmaz ve bağışlatmaz. Bunu, çok yanlış bir kurgu olarak Kızılbaş düşmanı Yavuz’un hizmetine ve korumasına verdiği Tekeli bir Kızılbaş olan Hüseyin Can’a söyletmiş olsaydı, içinde yetiştiği batıni inancını yadsımış, ailesine ve çevresine ihanet etmiş bir dönekten beklenebileceği için yazarı suçlayıcı bir söylem olmazdı. Ancak romanın sonunda öğrendiğimiz Şah İsmail’in, kardeşi Yar Ali’nin oğlu, yani yeğeni olduğunu öğrendiğimiz, tam bir Kızılbaş olarak Şah İsmail’in sarayına gelmiş ve sürekli kendisini yetiştiren rehberi Babaydar’ı anımsayan ve Şah’ı Kıble-i Âlem olarak gören Kamber bu cümleleri kurmaz. Kendisini hadım ettirip, hareminde ve Taçlı Hatun’un hizmetinde yaşamaya tutsak kılmış olsa bile –ki kardeşleri ve yeğenlerini idam ettiren, gözlerine mil çektiren Osmanlı padişahları gibi davranmayan- Şah İsmail’e kinlenip de inancına böylesine aykırı konuşmaz. Daha da açarsak Kamber, Şah’ın Tebriz’i ele geçirip, Kızılbaş Safevi Devleti’ni kurduğunda sözde Sünnilere reva gördüğü muameleleri anlatırken; Ebubekir, Ömer ve Osman’ı, kesinlikle bâtıni Kızılbaşlık inancının Tanrı nurunun birer parçası, hatta organları olarak görüp onları tanrısallaştırdığı Ehl-i beyt’ten üstün olduğunu, Peygamber’in bu arkadaşlarını kızından, damadı ve torunlarından daha çok sevdiğini asla söylemez ve söyletemezsiniz romanın yazarı olarak. Bunu söylediğiniz ve yazdığınız takdirde Alevi-Bektaşi-Kızılbaş toplumuna hakaret etmiş olursunuz. Bu sözü ancak Ali ve onun soyundan gelenlerin can düşmanı olan Emeviler ve Emevi Hanedanı’nın kendi çıkarları doğrultusunda yorumlayıp yarattıkları Emevi İslam Ortodoksizmini benimsemiş ve onun propagandasını yapmaya çalışan bir Sünni militan söyleyebilir. Bir inanç toplumunun mensupları, Peygamber’in ashabından bazılarını sevmeyebilir, yazar da bir Sünni olarak Ehl-i beyt’i sevmeyebilir, kimseyi zorlayamazsınız. Ama unutmayalım ki, sıradan bir Sünni yuttaş bile, İslam dininin kurucusu Muhammed’in, arkadaşlarını kendi evladı ve torunlarından daha fazla sevdiğini söyleme densizliğinde bulunmaz. Bunu söyleyen ya da yazana biz de bozguncu bir Sünni-Emevi militanı demekten çekinmeyiz.

Şah’a Giden Kızılbaşlar

Burada romanı bölüm bölüm ele alıp irdelemeye niyetimiz yok. Çünkü bir edebiyat ürününde, sanatta bilimsel sorumluluk aranmaz diye düşünen yazar yalanı yanlışı, övgüyü aşağılamayı, abartıyı ve hayali olayları birbirine karıştırarak tarihsel gerçekliklerden uzak, sürükleyici bir macera romanı yazmış. En başta Şah İsmail’in şiirlerinde-nefeslerinde kullandığı Hatayi tapşırmasını (mahlasını) bile, önce Hıtayli (yani Çin’in kuzeyinde Mançurya ile Orta Asya arasındaki bölge olan Hıtay’dan gelme) anlamına gelen Hıtayî’ye, Çaldıran’dan sonra kusurlu, hatalı anlamındaki Hataî’ye dönüştürmüş.

Yazar Tekeli iki Kızılbaş kardeşden birini Yavuz’un hizmetine, öbürünü Şah İsmail’in yakın koruması yaparken, "İsmail’in çağrısına koşanlar ile Selim’in sancağı altına girenler aslında ayrı değil, aynı kumaşın insanları olduklarını" kanıtlamayı amaçlıyor(s.57). Babasının ve Şehzade kardeşlerinin yönetimlerini beğenmeyen Yavuz’a da şunları söyletiyor:

"Yurtlarından adalet ve refah kaybolunca ve çevrelerine dirayetsiz dolunca; öz kardeşlerimiz, can yoldaşlarımız Tükler ve Türkmenler terketmek üzere diyarlarını, sattılar yok bahâya mal ve davarlarını. Sonra vardılar Erzincan’da şeyhlik iddiasındaki Çocuk Şah’a kul oldular, adalet için ocaklarını dağıttılar ve illaki itikatça bozuldular…"(s.33)

Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde yaşayan Kızılbaş Türkmenlerin Erdebil dergâhına yönelmiş olmaları ve oraya gidip gelmeleri inançsal bir olgudur ve Erdebil şeyhi Hoca Ali zamanında, 1403’den itibaren fiilen başlamıştır. Roman yazarının Kızılbaşların "Şehzade Yavuz’la Şah İsmail’i tercih etme ikilemi içinde oldukları" iddiası yanlıştır. Ayrıca hiçbir Kızılbaş, Şehzade ya da Sultan olarak Yavuz’u tercih etmemiştir. İtikatça da bozulmamışlardır. Bâtıni Alevi-Bektaşi olan Anadolu Türkmen boylarının inançları Kızılbaş siyasetiyle daha da güçlenmiştir.

Yavuz’u anlatan hayali Hüseyin Can yazar adına diyor ki:

"Şimdi Erdebilli çocuk Şah, kardeşlerden bazılarını diğerlerinden çalıp götürüyordu. Hangi hükümdar, komşu bir hükümdarın bu hırsızlığına tahammül edebilirdi?…Komşusunun koyunlarını çalıp kendi sürüsüne katan bir çoban komşu hakkını ihlal etmez miydi?"(s.112)

Şah’a giden Kızılbaşlar sanki sadece Osmanoğulları’nın topraklarında yaşıyorlardı? Kızılbaşlık tarihinden habersiz yazarın bu yanlışlarını düzeltmek için, başlangıçtan itibaren Kızılbaş hareketi ve Kızılbaş Safevi Devleti’nin kuruluşunu kısaca özetlemek gerekiyor.

Kızılbaşlık Bilinci Siyasallaşıyor

II. Bayezid döneminden çok önce Kızılbaş devinimleri başlamıştı. Bayezid’in yönetiminde (1481-1512) dahi Osmanlılar, Arnavutluk’a kadar bütün Balkanlara hükmetmekle birlikte, bugünün Anadolu’sunun ancak üçte birini ellerinde bulunduruyordu. Sadece Batı ve Güneybatı Anadolu, Trabzon’a kadar kuzey kıyılar, Kayseri’ye kadar Orta Anadolu’ya hakimdiler. Orta ve güney bölgelerde, Hamidoğullari Antalya Subesi, Alaiye Beyliği 1508, Konya ve Karaman’da Karaman beyliği 1513, Maraş Elbistan Malatya’da Dulkadiroğulları 1515, Adana ve Tarsus’da Ramazanoğulları Beyliği 1517 tarihlerinde Osmanlılara katılmıştır. Doğuda Diyarbakır’dan Azerbaycan’a kadar hükmeden bir Akkoyunlular devleti bulunmaktaydı.

Gerek Osmanlı topraklarında ve gerekse adı geçen Beylik’lerdeki kırsal bölgelerde yaşayanların ezici çoğunluğu, çeşitli Türkmen boylarına mensup Alevilerdi. Anadolu’da istikrarlı bir merkezi yönetimin bulunmaması, Beyliklerin ve Osmanlının ağır toprak ve vergi yazımlarıyla halkı canından bezdirmesi, inançlarından ötürü zulüm ve baskılar Türkmenleri, bilindiği gibi Şeyh Cüneyd ve özellikle oğlu Şeyh Haydar’la birlikte büyük Kızılbaş hareketinin içine sokmuştu. Karamanlu, Tekelü, Şamlu, Ustaçlu ve Rumlu Türkmenlerin büyük bir kısmı 1470’lerde İran ve Azerbaycan’a göçederek, Şeyh Haydar’ın ilk Kızılbaş ordusunu oluşturmuşlardı.

Anadolu Alevi-Kızılbaş halkları arasındaki geniş propaganda ve özellikle Hacı Bektaş’tan sonra, Ali donunda Şah İsmail’in ortaya çıkarılışı kitleleri çok etkiledi. Şah İsmail’in 1501 baharında Erzincan’a gelişi ve iki ay sonra 7 bin (ya da 12 bin) kişilik kuvvetle Azerbaycan’a dönüp savaşlara girişmesi, Kızılbaş kitlelerin bir önder bekledikleri ve kendi devletlerini-yönetimlerini kurmaya hazır olduklarını gösteriyordu. Çünkü W. Hinz’in "Kızılbaş kabileleri" olarak nitelendirdiği bu Türkmen boy ve oymaklarının öbür kabile ve şubeleri Anadolu’daki Germiyan, İsfendiyar, Hamidoğulları, Karamanoğulları, Osmanoğulları, Dulkadiroğulları, Memlükler, Akkoyunlu vb. beyliklerinin topraklarında bir toplumsal bölünmüşlüğü yaşamaktaydılar. Anadolu Alevileri Şeyh Haydar’la Anadolu Alevi halklarının benimsemiş olduğu Kızılbaşlık bilincinin siyasallaştırılması gerekiyordu.

Şeyh Haydar’ın çevresinde bulunan ve onu yönlendirenler, arkasından oğlu Şah İsmail’i koruyarak, eğitip yetiştirdikten sonra Safevi Kızılbaş Devlet’inin çatısını kuranlar da aynı kişilerdi. Kimdi bu kişiler? Şamlu Türkmenlerinden Lala Hüseyin Bey, Dulkadirli Dede Abdal Bey, Ustacalu Muhammed Bey, Şamlu Abdi Bey, Bayburdlu Karaca İlyas, Tekelü Saru Ali Bey, Karamanlu Bayram Bey Rumlu Ali Bey, Talişli Dede Bey, Kacarlu Kara Piri Bey vb.di. Bunların her biri mensup oldukları Türkmen oymaklarının, -bazılarının Pir, Abdal, Dede sıfatlarıyla anıldıklarına bakılırsa- hem inançsal önderi yani Dede’si, hem de yönetici Bey’leridir.

Safevi Kızılbaş Devleti’nin nasıl kurulduğuna dair hiç bilgisi olmadığı anlaşılan ya da kasıtlı olarak Roman yazarının sık sık kullandığı Kızılbaş Türkmenlerin bazıları imtiyaz sahibi olmak, ‘Bey’ olmak için Şah’a gittikleri yargısı doğru değildir; görüldüğü gibi onlar zaten Bey olarak gittiler; Şeyh Haydar oğlu İsmail’i Şeyhlikten Şah’lığa taşıyan Kızılbaş önderleri onlardı. Bunların bazıları, Hoca Ali’nin Erdebil’e yerleştirdiği Türkmenlerin (Tekelü, Karamanlu), öbürleri ise Şeyh Cüneyd’in savaşlarına katılarak ya da Şeyh Haydar döneminde (Örneğin, Azerbaycan’da Tarum bölgesine yerleşmiş Şamlular gibi) gelmiş bulunuyorlardı.

Safevi Kızılbaş Devletinin Kuruluşu

Kızılbaş ihtilâli önderleri, devlet yönetimindeki deneyimsizliklerine rağmen, gelenek ve inançlarından kaynaklanan bilgilerle bir mekanizma oluşturmuşlardı. Şah İsmail’i Gilan’da sakladıkları dönemde (1494-1499), inançları gereği Mürşid ve mürid (talip) ilişkileri içinde, "Ehli İhtisas" adı altında "Lala, Abdal, Dede, Hadim (hizmet gören) ve Halifat al- Hulâfa (Halifeler halifesi)"den oluşan bir kurul kurmuşlardı.

Bu yüksek kurul, bir ihtilâl konseyi gibi çalışmış Karamanlu, Rumlu, Dulkadir, Tekelü, Ustaçlu Samlu Kızılbaş Türkmen aşiretleri ve askeri aristokrasisinin birlik ve beraberliğini sağlayarak, Hazar kıyılarından, Anadolu’nun içlerine Teke İli’ne uzanan çok geniş bir alan içinde etkin propaganda eylemleri ve çok sayıda savaşları yönetmiş, Kızılbaş devletini kurup 1501-2’de Şah İsmail’i tahta oturtmuşlardı.

"Ehli İhtisas" kurulu, devleti kurduktan sonra Lâlalığı kaldırarak, yerine "Vekil-i Nefs-i Nefis-i Humayun" adıyla bir yüksek görev yarattı. Bu görev, Şah İsmail’in hem ‘Padişah’ olarak dünyasal yani siyasal iktidarının, hem de ‘Mürşid-i Kâmil’ olarak inançsal iktidarının vekillik kurumuydu. Bu kurum bir süre için, geleneksel sadrazam ve tüm bürokrasinin, yani Umera’nin başı görevlerini içeren Vezir iktidarlarını gölgede bıraktı. Vekil, Savory’nin deyimiyle Şah İsmail’in "alter ego"su, yani ikinci kişiliğiydi. Bu kurumun yaratılması, Şah İsmail nezdinde, teokratik yönetim biçimiyle siyasal bürokrasi arasındaki boşluğa açıkça bir köprü kurmak girişimini gösteriyordu. Vekilliğe, Ehl-i İhtisas’tan eski Lâla Şamlu Hüseyin Bey getirildi. Böylelikle Şamlu Hüseyin Beg, hem Şah vekilliğini, hem de Emir ül- Ümera (Emirlerin başı) yetkisini üstlenmişti. İktidar bu kişinin ellerinde ve dolayısıyla Kızılbaş Ehl-i İhtisas kurulunun sorumluluğunda bulunuyordu. Böylece bulunan ve yaratılan Ali soylu bir hanedanın mensubu Şah İsmail, "Ali’nin mazharı veya kurtarıcı Mehdi" görüntüsüne sokularak ve onun kutsal kişiliği öne çıkartılarak, taçlandırılıp Kızılbaş-Safevi Devleti kuruluşu tamamlanmıştı.

İskender Pala, soyadının işlevine uygun biçimde gerçek tarihsel bilgilere ‘pala çalarak’, onları budayarak zihnindeki sınırlı bilgileri bilinç altı düşünceleriyle karıştırıp hayal dünyasına yansıtmıştır. Eskiden beri dilimize yerleşmiş ve Osmanlı döneminde şehzadeleri yetiştiren, Sultan’lara danışmanlık yapan kişiye verilen ad olan Lâla’yı da hangi gerekçeyle ‘Lele’ yaparak Lele Şamlu Hüseyin dediği kişi, yukarıda kısaca değindiğimiz gibi, devletin kuruluşunda ve ilk yıllarında Şah’ın vekili olarak yönetimdeki yeri çok önemliydi. Roman yazarının Çaldıran savaşına kadar yaşattığı ve savaş meclisinde alınan kararlarda baş rol verdiği Lâla Şamlu Hüseyin gerçekte 1507’de öldürülmüştü. Buna neden yirmi yaşını aşmış olan Şah İsmail’in Şah’lık otoritesini ve mutlak iktidarını güçlendirmek tutkusudur. Ama asıl olarak kendisini yönlendiren Vekili ve Ehl-i İhtisas Kurulu ile Kızılbaşlık siyasetinde farklılaşmanı başlamasıydı.

Şah İsmail’in "Mülkümde gerektir ab-i Ceyhun (Ortasya’daki Aral gölüne akan Ceyhun ırmağı İ. K.)" ve "Ahsun vatanımda Şadd-ı Bağdad (Dicle ırmağı İ. K.)" diye formüle ettiği geniş imparatorluk ideali oluşmuştu kafasında. Bunu da İranlı unsurun yönetime katılmasıyla başaracağına inanıyordu. Tebriz’i başkent yapıp, eski Pers ve Sasani imparatorluklarını canlandırma ve Cengiz ya da Timur gibi olmak idealiyle, kuşkusuz Anadolu Alevilerinin kurtuluş siyaseti üstüste düşmüyordu. Olasıdır ki bir yıl önce, Ehl-i İhtisas kurulunun başı olan Şah vekili Türkmen beyi Şamlu Hüseyin’i katlettirip yerine bir İranlı feodal beyi getirmiş olması bu anlaşmazlıktan kaynaklanıyordu.

1508’de dedesi Uzun Hasan’ın Akkoyunlu ülkesi olan tüm doğu Anadolu’yu ele geçiren Şah İsmail ertesi yıl, Dulkadirli seferi için Erzurum ve Erzincan üzerinden Orta Anadolu’ya gelmiş ve uzun süre Osmanlı sınırında kalmıştı. Kemalpaşazade’ye göre, Şah İsmail bir müddet Osmanlı hududunda oturduğu halde, müridlerinden bir çok kimse kendisine katılmamış ve umduğunu bulamamıştır.

Şah İsmail’in Bayezid’e mektup yazıp, Osmanlı topraklarından geçerek Dulkadirli üstüne gitmesi için izin istemiş olduğunu ve bu izni aldığını biliyoruz. Bayezid Safevi ordusunun serbestçe geçmesine izin verdiği gibi, Dulkadirli Alaüddevle’nin yardım isteğini de reddetmiştir. Pir Sultan Abdal nefeslerinden birinde Şah’ın Osmanlı sınırında konakladığı yeri bildirmektedir:

Kapıyı çaldı Kırkların birisi
Birinden mestoldu cümle gerisi
Sarıkaya derler Şah’ın korusu
Konalım gaziler İmam aşkına

Burada adı geçen Sarıkaya, Şah İsmail’in 1501’de birinci gelişinde konduğu Erzincan ile Tercan arasındaki Saru-Kaya yaylağı değil, Yıldızeli’ne bağlı Banaz ile Bedirli’nin arasındaki Yıldız Dağı’na yakın yerleşme birimidir. Yani Pir Sultan’ının yaşadığı bölgededir.
Pir Sultan Abdal, Kul Himmet, Kalender Çelebi, Pir Mehmet ve İsmail gibi Alevi-Bektaşi ozanlarının bazı şiirlerinden anlıyoruz ki, burada Şah İsmail’in katıldığı bir Birlik Cemi yapılmış Şah’ın kendisi de semah dönmüştür.

Ancak bu Yıldız Dağı görüşme ve konuşmalarında, Hacı Bektaş Dergâhı postnişini Balım Sultan’ın kardeşi Kalender Çelebi’nin başkanlığındaki temsilcileri ve diğer Ocak temsilcileri dedeler Şah İsmail’in siyasetine karşı çıkmışlardı. Anadolu’dan Türkmen gençlerinin dalga dalga, bölük bölük Şah’ın ardından gidip bilmedikleri ülkelerde fetihlere girişmelerini istemiyorlar ve Anadolu’da birlik sağlayıp, Şeyh Bedreddin’in düşlerini Şah’ın başında bulunduğu Kızılbaş Devleti’nde, ama yaşadıkları topraklarda gerçekleştirmek yanlısıydılar.

Buradan beklediği katılımın çıkmayışı Şah İsmail’i elbette ki kendi siyasetini uygulamaktan alıkoymadı. Başında bulunduğu Kızılbaş ordusuyla hızla dönerek Dulkadiroğulları’nı ortadan kaldırdı. Ardından Irak üzerinden Bağdad’a yöneldi. Arkasından da Doğu’ya giderek Özbek’lerle savaş yapacaktır. Ne 1511’deki Şah Kulu başkaldırısına ve ne de 1512’de Erzincan Kızılbaş valisi Nur Ali’nin Yavuz’un yeğeni Kızılbaş Murat’la birleşip Osmanlı ordularını yenerek İstanbul’a yaklaşacak kadar güçlenen bir harekete, gizlice desteklediği iddialarının aksine, istendiği halde hiç yardımcı olmadı.

Bu iki hareket de İstanbul’a yönelikti ve Anadolu Kızılbaşlarının "Şah İstanbul’da otura" siyasetinin büyük hareketleriydi, ama Şah tarafından yalnız bırakıldılar. Çünkü Şah İsmail’in amacı, Doğu’yu fethettikten sonra Timur’a öykünerek Osmanlı Padişah’ı ile büyük bir meydana savaşına girerek Osmanoğulları’nı ortadan kaldırmaktı. Oysa bu hareketlerden biriyle ittifak yapsaydı, güçlü Kızılbaş ordusuyla "Padişahın tacı ile tahtını" ele geçirip, Pir Sultan’ın "Mülk iyesi padişahtır/Mülke sahip ola bir gün" dizelerindeki Kızılbaşlar’ın hedefi gerçekleşebilirdi.

Çaldıran’a gelince, Şah İsmail için geç kalınmış olduğu kadar isteksiz ve zoraki bir meydan savaşıydı. Savaşın sonucu baştan belliydi; Yavuz’un sahibolduğu 550 top ve 12 bin çakmaklı tüfeğe karşı; kılıç-kalkan ve ok-yay cinsinden silahların ve "feta-yiğitlik ruhunun" şansı yoktu ve olamazdı. Çaldıran bir kırım savaşı ve Kızılbaşlar için de yeni bir dönüm noktası olmuştur.
Sözü daha fazla uzatmadan yeniden Şah ve Sultan romanına dönüp bazı saptamalarla giriş yazısını sonlandıralım.

Meğer Yavuz bir Demokrat bir Sultanmış!

"İstanbul’da yaşarken Şah’a gitmek hiç kolay değil elbette. Sultan Anadolu ülkesinden kendi tebaası olan Kızılbaşları Çocuk Şah’ın siyasi emelleri için kullanılmasına tahammül edemiyor. Kızılbaşlığın bir ayrımcılık olarak ileri sürülmesine ise hiç razı değil. Çünkü kendisi tebaasının Kızılbaş veya Sünni olduğuna değil, devlete başkaldırıp kaldırmadığına göre işlem yapıyor…devlet menfaatının zedelendiği yerlerde, bunu yapan kim olursa olsun; ister Sünni ister Kızılbaş cezaladırılacağını buyuruyor ve elbette ki cezalandırılıyordu…Kızılbaşlar hakkındaki istihbaratı genişledikçe meseleye böyle bakıyordu…"(s.146, 147)

1513 yılında Yavuz Selim böyle düşünüyormuş! Yazar Yavuz’u, ayrımcılığa karşı ve tebaasına eşit davranan demokrat bir Sultan olarak görüyor. Yukarıda anlattık; Kızılbaşlar Anadolu’dan Osmanlı tarihyazıcılarının kullandığı deyimle "kaçkın ya da göçkün" olarak Azerbaycan’a(Erdebil’e) ve İran’a gitmeleri bu tarihten 35-40 yıl önce başlamış ve ayrıca Osmanoğulları Anadolu’nun ancak üçte birine sahipti. Sanki tüm Kızılbaşlar Osmanlının tebaasıymış gibi, bu yıllardaki Kızılbaş hareketi sadece Osmanlı Devleti’ne başkaldırı olarak değerlendiriliyor.

Yavuz’un babası II.Bayezid’in Kızılbaş göçkün ve kaçkınlar için bulduğu çare ne olsa beğenirsiniz? Toplu sürgünler. 1493’te Pirlepe yolunda uğradığı suikast girişimini bahane ederek Balkanlardan Anadolu’ya sürgün ettiği Alevi-Bektaşi topluluklarla birlikte, Doğu sınırlarında koğuşturmaya uğrayan çok sayıda Kızılbaşları toplu halde yeni fethedilmiş Modon, Koron ve Navarino’ya sürdü. Batılı yazarların belirttiği, II. Bayezid’in 1502’deki bu büyük koğuşturması ve tek tek kişilerin yüzleri damgalanmış olarak gerçekleştirdiği bu Kızılbaş sürgününden Türk tarihçileri söz etmemektedir. Onun hakkında, basiretsizlik, acizlik ve pasiflik suçlamalarını öne çıkartarak, Yavuz Selim’in acımasız Kızılbaş kıyımlarını haklı göstermeyi sürdürdüler. Oysa II. Bayezid, Osmanlı topraklarındaki Alevi–Bektaşi Türkmen topluluklarına, saltanatı süresince 1492, 1502 ve 1511 tarihlerinde bilinen üç büyük kıyım ve sürgün uygulamış, baskı ve zulüm yapmış olan Bayezid de en az oğlu kadar acımasızdı. ‘Bayezid-i Veli’ unvanı bile dönemin Osmanlı siyasetinin bir parçasından başka bir şey değildi.

Yazar İstanbul’dan Şah’a gitmenin mümkün olmadığını yazıyor, oysa Tarih-i alâ Mara-i Şah İsmail isimli yeni bulunmuş Farsça bir elyazması farklı konuşuyor. Bu kitapta İstanbul’dan Dede Muhammed’in 1501 yılında, kendi talibi Dede Hasan’ı bir mektup ve hediyelerle birlikte Şah İsmail’e yollayarak, kendisine bağlı 2-3 bin talibini hemen göndereceği kayıtlıdır. Ayrıca daha önce değindiğimiz gibi Çocuk Şah Kızılbaşları değil, Anadolu Kızılbaşları Şah’ı büyütüp yetiştirerek kendi siyasetleri için kullanmış ve daha sonra da kullanmak istemişlerse de 1509’dan itibaren kısmen yolları/siyasetleri ayrılmış eylemlerinde bağımsız davranmaya başlamışlardır..

Yavuz Selim, Şah İsmail’in üzerine bir sefer yapmaya hazırlandığı zaman, gerek kendi topraklarında, gerekse otorite boşluğu bulunan veya müttefik beyliklerin topraklarında ve Şah’ın elinde bulunan Orta ve Doğu Anadolu’da yaşayan Kızılbaşların ayaklanıp kendisini arkadan vurmalarından endişe ediyordu. Büyük Kızılbaş kırımını bu korku mu yaptırdı? Yoksa Kızılbaşların Şah’a gitmeyi kestikleri ve bağımsız hareket ederek yer yer başkaldırdıkları ve babasının öldürterek tahtı zorla ele geçirmiş Yavuz’u zor durumda bıraktıklarının öcünü almak mıydı? Zaten yeğeni Kızılbaş Murat ile Erzincan valisi Kızılbaş Nur Ali Halife birleşerek oluşturdukları İstanbul’a yürüyen büyük orduyu ortadan kaldırmıştı, sivil katliam asla gerekmiyordu. Kuşkusuz onun amacı Anadolu’daki Kızılbaşları tamamıyla sindirmekti. Yavuz toplu katliamla da yetinmedi, Çaldıran yürüyüşü sırasında 140 bin kişilik ordusunun 40 binini Sivas’ta bırakarak, Kızılbaşların toparlanıp bu kırımın öcünü alma girişimlerini de önledi.

Selim’in çok yakınında bulunan Kürt beyi İdris Bitlisi ‘Selim Şahname’sinde bile Yavuz’un 40 bin Kızılbaş "defter idilüp haklarından gelindiği" yazıldığı halde, yazar bu kırımda öldürülen Kızılbaş sayısını 14 bine indiriyor. 12 yıl önce Şah’ın Kızılbaş ordusu Tebrizi ele geçirip başkent yaparken, Sünni halkın çok büyük direnişiyle karşılaşılmış. Bu yüzden epeyce Sünni öldürülmüştü, ama bu bilinçli bir toplu kırım değil, direnişin kırılmasıydı. Yazarın bunu Sünni kırımı olarak ele alıp, Yavuz’un yaptığı Kızılbaş katliamını bunun karşılığı olarak, onu aklamak için haklı gerekçe gibi göstermesi yanlış ve kasıtlıdır.

Roman yazarı Kamber’i konuştururken sürekli Şah’ın aleyhinde gösterip onu kötülerken, Hüseyin Can aracılığıyla Sultan Selim’e sayfalar dolusu övgüler yağdırıyor.(s. 96, 167, 168, 306, 331, 335,355 vb.) Yavuz’un aile çevresindeki olumsuzluklarından, yalnızlığı ve zayıflıklarından, oğluyla ilişkilerinden tek söz yok. Sadece yüksek ihtiraslı devlet adamlığı, eşitlikçi(!) ve âdil hükümdarlığı üzerinde durulmakta. Saray tarihyazıcılarının Yavuz’a yağdırdıkları övgüler, onun hakkındaki tevatürleri roman yazarını çok etkilemiş. Öyle ki, güzel cariyesinin Yavuz’un karşısında dilinin turulmasının da, ona olan hayranlığı ve haşmetinin etkisiyle olduğunu ballandıra ballandıra anlatıyor. Oysa herkesin bildiği, bu psikolojik olay aşırı korkudan meydana gelir!

Müsahiplik Cemi Evlilik ya da Taç Giydirme Töreni Değildir

İskender Pala, çok açıktır ki Alevilik ve toplu tapınması Cem törenleri hakkında hiç bir bilgisi yoktur. Olsaydı Şah’ın ikinci karısının saraya gelişi ve ona taç giydirme törenini uyduruk bir gülbenkle Musahiplik Cemi olarak sunmazdı.(s.67-70) Musahiplik ve kuralları üzerine nefesler yazmış Mürşid-i Kâmil makamındaki Şah İsmail, eşi Bihruze (Taçlı) Hatun’un taç giyme törenini Musahiplik Cemi olarak gösteren bir saray yazıcısını sitemden geçirir, hatta düşkün ilân edip görevden uzaklaştırırdı. Bizim bu yazarı düşkün ilân etme gibi bir yetkimiz yoktur, cehaletine veriyoruz; Alevi toplumu bağışlar mı onu bilemeyiz! Üstelik Avşar Beyi Sultan Ali Mirza’nın, Hatayi’nin Çaldıran’ı anlatan bir nefesinde kendi musahibi olduğunu öğreniyoruz ki, bir Kızılbaş, musahibinin kızını kendi kızı gibi görür; değil eş olarak almak, gelin olarak oğluna bile alamaz:

Cellatlar aralandı
Ciğerler parelendi
Sultan Ali İmirza’m
Bu kavgada parelendi
….
Çöl olası Çaldıran
Altun kadeh kaldıran
Hatayi’m ağlar gezer
Musahibin’ aldıran

Arapçadan dilimize geçmiş olan "musahip" sözcüğü, Türkçe ‘lik’ soneki (suffix) ile kavramlaşıp, sözcük anlamı dışına taçarak, Alevilik-Kızılbaşlıkta inançsal ve toplumsal akrabalığın, kardeşliğin adı olmuş ve bu inanç sisteminin önemli kurumlarından birini oluşturmuştur. Alevilik toplu tapınmasının bir kurumu olarak musahiplik, aynı zamanda sosyo-ekonomik yaptırımlar, yükümlülükler ve kazanımlar birleşimi ve bütünleşmesidir. Musahip kardeşler ve aileleri, kanbağı kardeşliğinin çok ötelerinde, birbirlerine ve topluma karşı inançsal ahlaki ve ekonomik sorumluluklar ve yaptırımlar yüklenmiş akrabalara dönüşmüşlerdir.
İmam Cafer-i Sadık Buyruğu’ndan musahip tutmanın önemi, bu akrabalığın bazı koşulları ve sosyo-ekonomik kazanımlarına, yaptırımlarına ilişkin bir alıntıyla açıklığa kavuşturalım:
"Sufi musahip olmak erkân-i kadimdir… Her can musahip ola. Ne maldan, ne candan ve ne de haldan birbirinden saklısı gizlisi olmaya ki, iki cihanda yüzleri ak, sözleri saf ola… Bir talip musahipinden malını men eylese munafıktır, hayırları kabul olmaz. Musahipin evine musahip teklif ile varmak ve malın teklif ile yimek erkân değildir. Musahip musahipin kardeşidir. Ve musahip musahipe teslim olmazsa musahip değildir. Musahip ehli arasında birlik gerek, ikilik gerekmez. Ben–sen demeyi ortadan kaldırıp, bir dilden ötüp ve dört kapıda kamil olur. Tarikat ve Hakikat yolunda bir olmazlarsa musahip olamazlar ve ikrarları caiz olmaz..".

"Ölmeden önce ölünüz. Mahşer olmadan hesabınızı görünüz. Ama nasıl olmalı dersen; yani sizler hırsınızı, nefsinizi öldürün. Yani musahip tutup, onunla sırat-i mustakim üzere yola gidip malı mala canı cana katıp, birbirine teslim olup yılda bir kez Peygamber vekili, Cebrail Hak vekili Pir’in yamacına geçtiğinde, kabirde–mahşerde olacak sualleri Pir ona sual ede. Ol talip, fiili her ne ise Pir’e ilam ede, bildire! İmdi malum oldur ki, her kişi kendi akran ve emsali ve münasibiyle musahib olmak erkândır… Ve alim cahil ile musahip olmak erkân değildir; alim şahindir, cahil kargadır. Zalim ile mazlum da musahip olmak da erkân değildir…"

Buyruk’taki bu kuralların bazılarını Pir Sultan Abdal’ın bir nefesinden de izleyebiliriz:
Musahip musahipe demezse beli
Ona şefaat etmez Muhammed Ali
Dünyada ahrette eğridir yolu
Söyleyen Muhammde dinleyen Ali

Musahip musahiple nice bozula
Sakın defterine lanet yazıla
Balı sönmüş arı gibi sızıla
Söyleyen Muhammed izleyen Ali

Musahip musahipden malın ayıra
Şahı Merdan durağını duyura
Yedi tamu narın ona buyura
Söyleyen Muhammed dinleyen Ali

Musahiplik Cem’inde talipler eşleriyle birlikte Ali meydanında Pir huzurunda ikrar verip yukarıdaki kuralları kabul ederek musahip olurlar. Artık birbirleriyle kardeş ve çocuklarına da ana-babadır. Böylece yol talibi olarak Görgü Cemi’ne girmeye, özünü dâr’a çekip sorgudan geçerek ruhsal arınmaya hak kazanmış olur.

Biraz da Çaldıran’a Gözatalım

Roman yazarı Çaldıran’ı anlatırken, yine hayalini işletmiş. Ordusuyla Şah İsmail’e doğru sefere çıkan Yavuz Selim Hacı Bektaş’ta konaklıyor, burada türbe onarımı için beklediği bir hafta boyunca Yeniçerileri memnun, "şen ve bahtiyar" kıldığını anlatıyor. (s.160) Oysa gerçek bu değil, Yavuz toplu kırıma uğrattığı Kızılbaşların, yani Alevi-Bektaşilerin inançsal olarak serçeşmesi ve bağlı bulunduğu Hacı Bektaş Veli Dergâhına asla uğramamıştır. O zaman nerelere uğradığını kısaca özetleyelim:

Yavuz Sultan Selim 1514 yılı Nisan ayının üçüncü haftası sonunda İstanbul’dan, Anadolu ve Rumeli beylerbeyleri ve timarlı sipahilerinin kuvvetleriyle destekli tam 140 bin kişilik yordusuyla yola çıktı. Konaklama yerleri olarak özellikle zaviyeleri tercih ve ziyaret ederek ilerliyordu; Akbıyık Zaviyesi, Karye-i Işık, Bozöyük Zaviyesi üzerinden Seyyidgazi’ye ulaşmıştı.

Seyyidgazi Zaviyesinde konaklama süresini uzatan Yavuz burada Kapıkulu askerlerine sefer için 1000 er akça bahşiş dağıtmıştır. Bu arada Seyyidgazi türbesini ziyaret eden Yavuz Selim’in, zaviye dervişlerine 100 bin akça dağıttığını görüyoruz. Yavuz Sultan Selim, Osmanlı Devleti sınırları içinde bulunan bu Alevi-Bektaşi zaviyelerinden geçerek bir yandan onlara gövde gösterisiyle gözdağı vermiş, öbür yandan da uslu durdukları takdirde kendilerine yardımcı olacağını göstermek istemiştir. Bu arada Konya’ya uğrayıp Mevlana’nın türbesini de ziyaret ettiği ve 100 bin akça da oraya bağışta bulunduğu halde, yukarıda adı verilen Zaviyelerin bağlı bulunduğu Hacı Bektaş Veli Dergâhına uğramamıştır. Kuşkusuzdur ki, Hacı Bektaş Dergâhı çevresi de Alevi kırımından nasibini almıştır. Ancak başında bulunan Balım Sultan’in idam edilmemiş olması, çok geniş Alevi-Bektaşi kitlesi ve özellikle Yeniçerilerin büyük tepki ve isyanına neden olacağı korkusuna bağlanabilir.

Katliamın ardından, sinmiş olan Anadolu Kızılbaşları öyle anlaşılıyor ki, Şahkulu ve Nur Ali Halife başkaldırılarında yardımlarına gelerek, Osmanlı ile savaşmayan Şah İsmail’in, bu kez
mutlaka savaşacağı ve Osmanlı’yı mutlaka yeneceğine inanıyorlardı. Şah İsmail’in Yavuz’u, ta Azerbaycan içlerine değin çekmesinden bu umuda kaptırmışlardı kendilerini. Bu kadar yolu yürüdükten sonra Osmanlı ordusunun Kızılbaş ordusunu yenebilecek gücü kalacağına herhalde artık kimse inanamıyordu.

Yazar İskender Pala, Çaldıran savaşı arifesinde Kamber’e, vezir Sadreddin ve Lâla Hüseyin Bey’in divandaki konuşmalarını anlattırıyor: Onlar da ordularının zayıf ve düzensiz olduğu için, Sultan Selim’le savaşa girilerek askerlerinin kırılmaması gerektiğini söylüyor. Bu kişilerin Şah’a verdikleri savaş taktikleri uzun uzun anlatılıyor. (s.172-174, 202) Bu anlatılanların da hayal ürünü olduğu ortadadır. Yukarıda sözedildiği üzere Lâla Hüseyin Bey öldürülmüş, yaşamıyorrdu. Zaten 1502’den itibaren Lâlalık kurumu da kaldırılmış onun yerinde "Vekil-i Nefs-i Nefis-i Humayun", yani Şah vekilliği vardı. Sadreddin adında bir vezir de yoktur.

Geniş ayrıntılar Çaldıran savaşını anlatan makalemizde verildiği için gerçek olayları kısaca geçelim:

Şah’ın yakınında bulunan bazı hanların Anadolu’ya dönük Kızılbaş siyasetine olumlu bakmadıkları açıktı. Şah’ın en yakınındaki Şah vekili olarak Seyyid Nimetullah oğlu Emir Nizamüddin oğlu Abdulbaki, Sadr (dinsel işleri yöneten) Seyyid Şerif Cürcani’nin torunlarından Seyyid Şerif, Meşhed nakibi Seyyid Mehmed Kemune gibi İranlı ulema ve Kızılbaş emirlerinden sadece Şamlu Durmuş Han onu etkileyebiliyordu.

1512’de büyük bir ayaklanma hareketini yönetmiş, üzerine gönderilen birkaç Osmanlı ordusunu yenmiş ve valiliğini yaptığı Erzincan’da Sehzade Murat ile birleşip, "Üsküdar’a kadar rahatça ulaşabilen bir güce sahip olarak", Şah İsmail’i beklemiş olan Nur Ali Halife, Osmanlı savaş tekniklerini iyi biliyordu. Ustacalu Muhammed Han’a gelince, 1501 yılından beri Şah’a çok yakın askeri kumandanlarından biriydi. 1509’da Diyarbakır’a vali olarak atanmış ve Kürt beylerinden bazılarını yenerek, Kürdistan’ın büyük bir kısmını Kızılbaş Safevi devletine bağlamıştı. Gerçi Faruk Sümer, inanmakta tereddüd gösteriyor, ama Lütfi Paşa ve Hoca Sadeddin gibi Osmanlı tarihçilerinin "Diyarbekir valisi Ustacalu Muhammed Han, Osmanlı hükümdarına pervasızca mektuplar yazarak onun sefere çıkmasına sebep olduğu gibi, Şah’ı da Selim ile savaşmaya teşvik etmişti" ortak ifadeleri, bizce doğrudur ve yukarıda açıklamaya çalıştığımız siyasetle üstüste düşmekte ve uyumlu görünmektedir.

Rumlu Nur Ali Halife ve Ustacalu Muhammed Han, Osmanlı ordusunun tepelerden inip, Çaldıran ovasında savaş düzenine girmeden hemen saldırılmasını, yapılan meşveret meclisinde önermiş ve şiddetle savunmuştur. Diğer birçok Kızılbaş Türkmen beyleri tarafından kabul gördüğü halde, Şah’ın üzerinde geniş nüfuz sahibi ve dolayısıyla Safevi İran (milli) devleti siyaseti yandaşı Şamlu Durmuş Han, Ustacalu Muhammed Han’a: "senin borun Diyarbekir’de öter" diyerek karşı çıkmıştır. Bu karşıt siyasi muhalefet, savaşın Kızılbaş ordusu tarafından kazanılmasına engel olmuştur. Şahabeddin Tekindağ’in yanlış bir yorum içinde ileri sürdüğü gibi, eğer savaş planını Ustacalu Mehmed ile Rumlu Nur Ali Halife yapmış olsalardı, tarihin seyri değişmiş olacaktı.

Yazar bir vesileyle Sultan Selim oğlu Süleyman’ın Kızılbaşlara karşı çok ılımlı davrandığının bilindiğini yazarak (s.363) yine okuyucuyu yanlış bilgilendiriyor. Oysa artık tamamıyla Osmanlı’nın sahibolduğu Anadolu’da en fazla Kızılbaş başkaldırıları ve en kanlı koğuşturma ve bastırmalar Sultan Süleyman (1520-1566) zamanında olmuştur.

Süleyman’ın şehzadeliği dönemin başlayan Bozoklu Şah Celal’in ve özellikle onun talibi Şah Veli ayaklanması 1519–20 yılı boyunca sürdü. Bir Osmanlı tarihyazıcı "Şah Veli’nin ünü Şah İsmail’i unutturacak kadar yayıldı." diye yazar. Bozoklu Celal’in öcünü alan Şah Veli, Hüsrev Paşa kuvvetlerince Kızılırmak üzerindeki Şahruh köprüsü yakınlarında yenildi. Şah Veli’nin Şah İsmail’e benzetilmesi, hâlâ onun Anadolu’ya gelmesi ve kendilerini kurtarmasını beklediklerinin kapalı ifadesidir.

Şah İsmail’in öldüğü yılın ertesi, 1525’de Süklün Dede ve Baba Zünnun’un sürdürdüğü başkaldırı hareketi, Hacı Bektaş evlatlarından ve postnişin Kalender Çelebi’nin başa geçmesiyle tüm Anadolu Alevi-Bektaşi-Kızılbaş toplumunu ve diğer ezilen halkları da içine alarak genişledi, birkaç paşanın ordusunu bozduktan sonra Sadrazam İbrahim Paşa’nın, bazı grupları satın alması yüzünden Kalender’in kuvvetleri dağıldı. 1528’de yenilip başı kesilmesiyle, birbirini izleyerek on yıldan fazla süren aynı nitelikli başkaldırı hareketi son buldu.

Anadolu’daki bu Kızılbaş isyan hareketleri döneminde Kızılbaş Safevi devleti yönetiminin Anadolu’ya dönük görünürde ya da açık girişimlerini göremiyoruz. Şah İsmail ile Kalender Çelebi başkanlığında Anadolu’dan giden heyetin Şah İsmail ile görüşmesinden nasıl sonuç alınmıştır? Bilemiyoruz. Şah İsmail Çaldıran’ın sonrası her fırsatta Yavuz’la anlaşma ve yeni bir sefer yapmasını önleme girişimlerinden söz ediliyor. Onun kişiliğinin bu savaştan sonra ne hale gelmiş olduğu da çok iyi biliniyor.

1515’ten 1533–4’e kadar, yani 17–18 yıl gerçek bir milli İran devletinden, yani İranlı çoğunluk unsurun devletinden sözedilemez. Yeri geldiğinde söylediğimiz gibi, Osmanlı Devleti’nin karşısında Türkmen unsurun İran topraklarında yarattığı bir Kızılbaş devleti vardı; inancıyla, toplumsal konumlarıyla bunun alaşağı edilmesi söz konusudur. Bu tarihe kadar isyan hareketlerinin tümünde de direniş gücünün sonu yaklaştığında İran’a yöneliş vardır. Osmanlı bunu bildiğinden, onları pusuda avlıyor ve ortadan kaldırıyordu.

1533’den 1555’e kadar Kanuni Süleyman’ın İran’a yaptığı üç sefer İran devletini ortadan kaldırmak için değil, Kızılbaşlığı ve Kızılbaşları yok etmek amacını taşıyordu. Bilindiği gibi 1530’lara kadar Anadolu’da onlarca bölgesel Kızılbaş başkaldırıları olmuştur. Ve siyasetleri, artık Şah’lara güvenmedikleri için Osmanlı başkenti İstanbul’a, padişahın tahtına yöneliktir.

İskender Pala, Şah ve Sultan romanını bilerek ya da bilmeyerek oldukça fazla yanlış bilgiler çerçevesinde, olmazlar ve çelişkiler üzerinde kurgulayarak, bazan bir Sünni militan, çoğu kez de Yavuz Sultan Selim hayranı fanatik bir Osmanlıcı gibi davranmıştır. Kitap bir çeşit Yavuz’a övgü Şah İsmail’e yergidir, Alev-Bektaşi-Kızılbaş inanç toplumu için de hiç dostluk değildir.

Sünni Osmanlının Rafızi-Kızılbaş kırım siyaseti de, daha sonraları Safevi Şii şeriatı da Kızılbaşlığı ve Kızılbaşları asla yenemediler. Bugün 25 milyona yakın Alevi-Bektaşi kitlesi, Kızılbaş atalarının zulme, baskıya ve insanı insana kul eden, sömüren inanç ve anlayışa sahip yönetimlere karşı amansız mücadele vermiş Anadolu kızılbaşlık siyasetiyle onur duymaktadır. Kızılbaşlar ne Şah’lara ne de Sultan’lara minnet etmişlerdir. Bu insancıl siyaset, her toplumu kucaklar, herkesle barışıktır. Alevi-Bektaşi-Kızılbaş inanç toplumunun, "Yavuz ile Şah İsmail barıştırılmalıdır" gibi bir kaygısı da yoktur. Yavuz’dan nefretini silemezsiniz, ama Şah İsmail de Çaldıran’dan sonra bu toplum için bir inanç simgesi değildir. Cem’inde, deminde-devranında yaşattığı Şah İsmail Safevi değil; Can ve Civan Hatayi’dir ve onun şiirleri, nefesleri, düvazlarıdır.

[1] Bkz. İsmail Kaygusuz, "Bir Bâtıni Tasavvuf Kitabı Makâlât-ı Şeyh Sâfi İçin Sunuş", İbn Bezzaz Vehhab Rahman, Makâlât-ı Şeyh Sâfi (Safvâtu’s –Safâ 4.Bab), Haz. İsmail Kaygusuz, Akademi Yayınları, Ankara, 2009, s.14-57.

[2] İskender Pala, Şah ve Sultan, Kapı Yayınları, İstanbul, 2010.

[3] Walther Hinz, Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, XV.Yüzyılda İran’ın Milli Bir Devlet Haline Yükselişi, Çev. T.Bıyıklıoğlu, TTK.Yayınları, Ankara, 1970, s.66-67; Faruk Sümer, Safevi Devleti’nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, Ankara-1992, s. 13, 15, 21.)

[4] R. M. Savory, The Cambridge History of Iran, Vol. 6, s. 357-359.

[5] Bkz. Moojan Momen, agy. s. 106; The Encyclopaedia of Islam Vol. I, s. 1120. Ayrıca bkz. H. R. Roemer, "The Safavid Period" The Cambridge History of Iran Vol. I, s. 219: "…1502’de Sultan Anadolu’da ilk Kızılbaş koğuşturması yaptırdı. Safevilere yakınlık gösterdiklerinden kuşkulanılan her kişinin yüzüne damga vuruldu ve Batı’ya, genellikle Güney Yunanistan’daki Modon ve Koron’a sürüldü…" Şah İsmail aynı yılın (1502) baharında yeniden Erzincan’a gelmişti. Bu kez, Şurur savaşı üzerine Diyarbakır tarafına kaçmış olan Elvend’in Erzincan’da asker toplamakta olduğunun haber alınmasıdır. Böylelikle İsmail’in hizmetine girmek ve onu ziyarette bulunmak isteyen İran’a gelmeleri önleniyordu. (Faruk Sümer, Safevi Devletinin Kuruluşu s. 22).

[6] M.C. Şahabeddin Tekindağ, "Yeni Kaynak ve Vesikaların Işığı Altında Yavuz Sultan Selim’in İran Seferi", İ.Ü. Ed. Fak.Tarih Dergisi sayı 22, s.59.

[7] Faruk Sümer, Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, Ankara-1992, s.20, 30, 39.

[8] F. Sumer, agy., s.40, dipnt. 60.

[9] Faruk Sümer, agy. s. 38.

Kaynak:  www.ismailkaygusuz.com