İRAN’A GİDEN 20 KIZILBAŞ

TÜRKMEN’İN KATLEDİLMESİ

YAZI: 17 Zilka’da sene 962 (Eylül 1555), Padişah Kanuni dönemi, sadrâzam Kara Ahmed Paşa’dır. Osmanlı devletinin en muhteşem dönemi olup yabancılar bile Padişah’a “MUHTEŞEM SÜLEYMAN” diyorlardı.
O yıl İran’la Amasya, Avusturya ile 6 aylık silah bırakma antlaşması imzalandı.
KİME:
Erzurum Beğlerbeği’ne HÜKÜM
KİMDEN:
Padişah’tan (Kanuni Sultan Süleyman)
KONU:Amasya, Tokat, ve Çorum leventlerinden yirmi kişi KIZILBAŞ (İran) yöresine kaçarken yakalanıp Erzurum’da hapsedildikleri, bunlardan ikisinin öldüğü, diğerlerinin haklarından (yokedilmeleri) gelinmesi buyurulmaktadır
BELGE:
BOA – Mühimme Defteri, cilt : 3, s. 477/1422

 
 
İRAN’DA KIZILBAŞ MURAT HAN’IN
KATLEDİLMESİ

YAZI: 18 Muharrem sene 973 (Temmuz 1565),
Padişah: Kanûni Süleyman dönemi, Sadrâzam: Sokollu Mehmet Paşa, İran’da da Şâh I. Tahmasb’tır.
O yıl Türk donanması Malta adasını kuşattı.
Kanuni’nin 1520’den 1566’a kadar süren saltanat dönemi Osmanlı İmparatorluğu’nun her bakımdan en güçlü ve yüksek dönemidir.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Van Beylerbeyi’ne HÜKÜM
KONU: İran’da KIZILBAŞ Murat Hân’ın öldürülmesinden sonra oğlu bir miktar askerle Osmanlı toprağına saldırıp bazı yerleri yakıp yıktığı, Ona ilişkin ayrıntılı haber verilmesi is
temektedir.

 
TRABZON GÜRTUN’DAKİ
KIZILBAŞLAR’IN İRAN İLİŞKİSİ
VARSA CEZALANDIRILMASI

YAZI: 17 Ramazan sene 973 (Mart 1566), Padişah Kanunî dönemi, Sadrâzam: Sokollu Mehmet Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır. O yıl Kanunî, 30 Eylül’de vefat etti. Yerine oğlu 2. Selim tahta (Sarı Selim) geçti.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Trabzon’da Muharrem ve Nu’man Beylere HÜKÜM,
KONU: Trabzon Sancağı’nın Gürtun ilçesi ahalisinin KIZILBAŞ’lara sevgileri olub İran’la ilişki kurdukları, bunların denetlenmesi, öncü olanların yakalanıp yargılanmaları, gerçekten ilişkileri kanıtlanırsa şer’en cezalandırılmaları.

 
 
GİRESUN/UĞUR KÖYÜ’NDEKİ
RAFİZİLER’İN CEZALANDIRILMASI
YAZI: Gurre (1–10) Rabiyülâhir sene 976 (Eylül 1568) Padişah 2. Selim (Sarı Selim) dönemidir, o yıl Lehistan ile yapılan BARIŞ yenilendi, Avusturyalılarla yapılan 8 yıllık BARIŞ yenilendi.
KİMDEN: Divan–ı Hümâyun’dan
KİME: Arz–ı Rum (Erzurum) Beylerbeyi’ne HÜKÜM
KONU: Giresun Kadısı’nın haberine göre UĞUR adındaki köyde sapık ininçta kişilerin olduğu, bunlar namaz kılmayıp oruç ta tutmadıkları gibi Ramazan’da içki kullandıkları. Bunların yakalanıp mahkeme edilmeleri söylenenlerin gerçek olduğu anlaşılırsa lâyık olduğu cezalarının verilmesine ilişkin Buyrultu.

 
AMASYA’DA; İRAN’DA 37 YANDAŞI OLAN KIZILBAŞLAR’IN YOK EDİLMESİ

YAZI: 29 Ramazan sene 977 (Şubat 1570), Padişah 2. Selim (Sarı) dönemi, sadrâzam Sokollu Mehmed Paşa, İran’da Şah 1. Tahmasb’dır. O yıl Kıbrıs Adası alındı.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Rum Beylerbeyisi (Amasya, Tokat, Sivas, Şebin Karahisar) ne HÜKÜMKİ,
KONU: Amasya sancağında İran’daki KIZILBAŞ yandaşı olan 37 kişinin haklarından gelinmesi (yokedilmeleri), yörede bazı kişlerin kötü hali görülürse bunların küreğe konulması buyurulmaktadır.

ÇANKIRI ÇERKES’TEKİ KIZILBAŞLAR’IN
HAKLARINDAN GELİNMESİNE
YAZI: 27 Rabiyü–l–ulâ sene 979 (Temmuz 1571), Padişah 2. Selim (Sarı Selim) dönemi, biryıl önce Kıbrıs alındı, yeteneksiz birinin donanma kumandanı olması nedeniyle 10 Ekim günü İnebahtı (Lepanto– Yunanistan’da) deniz savaşını yitirdik. O yıllar Don ve Volga nehirleri arasına kanal yaparak donanmamızı Hazar Denizi’ne geçirme düşünüldüyse de Sokollu Mehmet Paşa’nın ağır davranmasından gerçekleşemedi. 2. Selim sefere çıkmayan ilk padişahtır.
KİMDEN:
Divân–ı Hümâyûn’dan
KİME:
Çerkeş Bey’i, Budaközü, Yüzde Pare, Hüseyin Abâd, kadılarına HÜKÜM
KONU: Çerkeş yöresinde bazı kişilerin KIZILBAŞ ve bozguncu olduklarına ilişkin yapılan şikâyet üzerine bunların yakalanıp yargılanmaları, gerçekten söylendiği gibi iseler lâyık oldukları cezalarının verilmesi için hüküm.

 
 
KASTAMONU, KÜRE VE TAŞKÖPRÜ’DE “MUM SÖNDÜ” YAPAN KIZILBAŞLAR’IN CEZALANDIRILMASI
YAZI: 7. Ramazan sene 979 (Ağustos 1571) Padişah 2. Selim dönemi, o yıl Kıbrıs’ı aldık, 7 Ekim’de de yeteneksiz derya kaptanı yüzünden İnebahtı (Lepanto–Yunanistan’da) da deniz savaşını yitirdik.
KİMDEN:
Divân–ı Hümâyûn’dan
KİME:
Kastamonu Beyi ile küre ve Taşköprü kadılarına HÜKÜM
KONU: Divân–ı Hümâyûm’a, Kastamonu ilçelerinden Küre ve Taşköprüye bağlı köylerde KIZILBAŞ’ın olduğu, Divân–ı Hümâyûm’dan da ilgililere bunları yakalayıp yargılamaları eğer söylenenler gerçekse lâyık oldukları cezanın verilmesi buyurulmakta.

 
BEYŞEHİR’DEKİ SUHTELERİN EZALANDIRILMASI
YAZI: 26 Muharrem sene 982 (Nisan 1574), Padişah, 2. Selim (Sarı Selim) dönemi. Sadrâzam: Sokollu Mehmet Paşa’dır. İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır.
O yıl, Kılıç Ali Paşa ve Koca Sinan Paşa’nın Tunus seferi ve Tunus’un alınışı, Boğdan’da (Ponanya) savaşlar sürmektedir.
Sokollu Mehmet Paşa, Kıbrıs Adası ve Tunus’un, Osmanlı’nın Akdeniz eğemenliği için çok önemli olduğunu kavrayandır.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Konya Alaybeyi’ne HÜKÜM
KONU: Beyşehir ile Hamid (Isparta) yöresinde SUHTE TÂİFESİ (Softalar) köy ve kasabaları basıp ahalinin mal parasını zorla aldıkları gibi bazı kişileri öldürüp ırzına saldırdıkları, bunları Konya sipahileri ile bulundukları yerde kıstırıp cezalarını vermeleri buyurulmaktadır.

 
ISPARTA’DAKİ SUHTLERİN EZALANDIRILMASI

YAZI: 26 Muharrem sene 982 (Nisan 1574), Padişah, 2. Selim (Sarı Selim) dönemi. Sadrâzam: Sokollu Mehmet Paşa’dır, İran’da da 1. Tahmasb Şâh.
O yıl, Kılıç Ali Paşa ve Koca Sinan Paşa’nın Tunus seferi ve Tunus’un alınışı, Sokollu Mehmet Paşa Kıbrıs adası veTunus’un Osmanlı’nın Akdeniz eğemenliği için önemini kavrayan da odur.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Hamid (Isparta) Sancağı Beyi’ne HÜKÜM
KONU: Isparta sancağında başgösteren SOFTATAKIMI’nın kökünü kurutmak için Isparta ve Konya sipahileri birlikte bunları yakalayıp cezalarını vermeleri, karşı geldiklerinde onlara acımasız davranmaları buyurulmaktadır.

 
RUM ELLERİNDEKİ SAPIK İNANÇLILARIN KIBRIS’A SÜRGÜNÜ, ÖNDERLERİNİN ÖLDÜRÜLMESİ

YAZI: 20 Sefer sene 985 (Nisan 1577), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam: Sokollu Mehmet Paşa’dır. İran’da Şâh 1. Tahmasb. O yıl Lala Mustafa Paşa ve Özdemir oğlu Osman Paşa Gürcistan, Şirvan ve Dağıstan’ı aldılar.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Rum Beğlerbeği’ne HÜKÜM
KONU: Eyalet–i Rum (Sivas, Amasya, Çorum, Canik, Şebin–Karahisar, Bayburt, Kemah, Malatya, Divriği, Darenda, Gerger, Kâhta, Bozok (Yozgat), Trabzon)da sapık inançlı olanların aileleriyle Kıbrıs’a sürgün edilmeleri, bu kişilerden halife olanların haklarından (hapis, sürgün, öldürme) gelinmesi buyurulmakdır.

 
ADANA KASON’DA SAPIK İNANÇLI KÖR ATAR’IN CEZALANDIRILMASI

YAZI: 9 Cemaziye–l–âhir sene 985 (Ağustos 1577) Padişah 3. Murat dönemi, sadrâzam Sokollu Mehmet Paşa, İran’da da Şâh 1. Tahmasb’tır. O yıllar: Lala Mustafa Paşa ve Özdemir Oğlu Osman Paşa Gürcistan, Şirvan ve Dağıstan’ı Osmanlı topraklarına kattılar. Lehistah (Polonya) krallığının tanınması.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Adana Beği’ne HÜKÜM
KONU: Kason’a bağlı yörede Cemaat dokuz’dan Kör Tatar denen kişi dede ve babadan sapık inançlı olub bugüne kadar hep bu cem’iyyete hizmet ettiği, bu kişinin yakalanıp toprak kadısı huzurunda yargılanıp şeriat üzere cezâsının verilmesi buyurılmaktadır.

 
ROMANYA HIRSOVA PİRLED KÖYÜNDEN SAPIK İNANÇLI ŞEHSUVAR’IN İDAM EDİLMESİ EĞER
BULAMAZSA KALE MUHAFIZININ İDAM EDİLMESİ

YAZI: 14 Şevval sene 991 (Ekim 1583), Padişâh 3. Murad, Sadrâzam Kanijeli Siyavuş Paşa, İran’da Tahmasb dönemidir. O yıl Özdemiroğlu Osman Paşa Şirvanı aldı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Hırsova (Romanya’da) Kadısı ile sâbıka olan Mahmud Kadısı’na HÜKÜM
KONU: Hırsova’nın Pirled köyü halkından Şehsuvar adındaki kişi üç halife (Ebi Bekir, Osman, Ömer)ye küfür ettiği, kendisinin sapık inançta olduğu yargılamada kanıtlanınca bahsedildiği, oradan kal’a muhafızına rüşvet vererek kaçtığı, bu kaçanı kal’a muhafızı bulup idam etmesi eğer bulamazsa onun yerine kal’a muhafızı (dizdar)nın idam edilmesi buyurulmaktadır.

 
KÖPEĞİNİN ADINI OSMAN KOYAN GAYRİ MÜSLİM GEGE KOLA’NIN DİĞERLERİNE DERS OLMASI İÇİN YOKEDİLMESİ (İDAM EDİLMESİ)

YAZI: 19 Şevval sene 991 (Ekim 1583), Padişah 3. Murad dönemi, Sadrâzam Kanijeli Siyavuş Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’a o yıl, Özdemir oğlu Osman Paşa Şirvan’ı aldı.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Draç (Duras– Arnavutluk’ta) kadısına HÜKÜM
KONU: Draç ilçesi Loz köyü halkından Gege Kola adındaki gayri müslim eşkiyalık yaptığı gibi köpeğinin adını OSMAN koyup Halife Osman’a hakaret etmektedir, buna gerekli cezanın verilmesi istenmektedir.
KARAHİSAR’DAKİ KIZILBAŞLAR’IN
SORUŞTURULMASI
YAZI: 28 Şevval sene 991 (Ekim 1583), Padişah 3. Murad dönemi, Sadrâzam Kanijeli Siyavuş Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’dır.
O yıl Özdemir Oğlu Osman Paşa Azerbaycan’da Şirvan’ı aldı.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Anadolu Beğlerbeği, Karahisar Müftüsi ve Karahisar ve Bolvadin Kadıları’na HÜKÜM
KONU: Karahisar’da bazı kişilerin bozgunculuk yaptıkları gibi sapık inançlı KIZILBAŞ oldukları, şeriata uymadıklarına ilişkin yetkililerin şikâyeti üzere denetlendikleri.

 
AMASYA BOLNU KÖYÜN’DEKİ ŞAH YANLISI KIZILBAŞ HAYDAR’IN BABASI GİBİ İDAM EDİLMESİ…
YAZI: 13 Ramazan sene 993 (Ağustos 1585), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam Özdemiroğlu Osman Paşa, İrân’da 2. Şâh İsmail’dir. Bu yıllar: Osmanlı –İran savaşları sürmekte, bu arada Azerbaycan alındı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Çorum Beyi veKadısı’na HÜKÜM
KONU: Amasya İlçesi Bolnu köyündeki KIZILBAŞ ŞEYH HAYDAR adındaki kişi sürekli İran’a giderek Şah’la görüşüp ona 40 000 yandaş toplamaya söz verdiği, Amasya’ya döndüğünde “Şâh buraya gelecek, hazırlanın” diye Amasya, Bozok (Yozgat) yöresi Kızılbaş ahaliye haber yolladığı, yetkililerce bu nedenle yakalanıp Çorum Kal’asına kapadıldığı, bu Şeyh Haydar’ın babası da bu eylemleri yaptığından yargılanıp idam edildiği, şimdi yukarıda adı geçen bu şeyhi ihmal etmiyerek yargılanıp hakkından gelinmesi.

 
DEVREK, MENGEN VE YILANCA’DAKİ KIZILBAŞLAR’IN YAKALANIP EZALANDIRILMASI

YAZI: 13 Muharrem sene 1001 (Ekim 1592), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam Kanijeli Siyavuş Paşa (3. sadareti) İran’da Şah 1. Abbas’tır.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Devrek, Mengen ve kılanca Kadıları’na HÜKÜM
KONU: Devrek, Mengen ve Yılanca ilçeleri köylerinde KIZILBAŞLAR olup kendi aralarında kadın erkek toplanıp sohbet ettikleri üç halife (Hazret–i Ebi Bekir, Ömer ve Osman)ye küfür ettikleri, bunların yakalanıp cezalarının verilmesi.

 
YENİÇERİ OCAĞI’NIN KALDIRILMASI

YAZI: 29 Safer sene 1243 (Ağustos 1827), padişah 2. Mahmud dönemi, o yıl İngiltere, Pransa veRus donanması 20 Ekim’de Navarin (Lepanto–Yunanistan’da) de Osmanlı–Mısır donanmasını yaktı.
KİMDEN:
Yeniçeri Ocağı Kalemi’nden
KİME:
Sadrâzam’a
KONU: 1926’da Yeniçeri Ocağı kladırılınca onlara ilişkin yevmiyye, ilûfe vb. harcamalar defterleri ve makbuzların tümünün yakıldığı.

 
KIZILBAŞLAR’A SALDIRILARI KARŞILIĞINDA SOLAK MEHMET PAŞAYA KOCAİLİ SANCAĞI ARPALIK OLARAK VERİLMİŞTİR.
YAZI: Evahir (1–10) Receb sene 1146 (aralık 1733 Padişah 1. Mahmud dönemi, o yıl Bağdad’a hücum edip şehri kuşatan İran Şahı, Nadir Şahı Topal Osman Paşa yenerek şehri kurtardı. 20 mayıs 1733’te Venedikliler ile Pasarofça Antlaşmasının şartları yenilendi. Avrupa tarzı ordu yetiştirme işi ele alındı.
KİMDEN: Divân–ı Hümâyûn’dan
KİME: Kocaili (İzmit) Sancağı Mutasarrıfı Solak Mehmet Paşa’ya
KONU: Irak’a saldıran İranlılar (Kızılbaşlar) birçok defa Osmanlı Ordusu tarafından yenildikleri halde yine saldırılarını sürdürmekte oldukları bunları iyice çökertmek için Solak Mehmet Ali Paşa ile birlikte 1734 yılı İranlılar’ın üzerine yürümeleri padişah tarafından buyurulurken Solak Mehmet Paşa’ya Kocaili sancağı ARPALIK (ESKİDEN memurlara ücretine ek olarak 19 999 akçe – 166.66 kuruştan ibaret tımara denirdi) olarak verildiğine ilişkin Ferman verilmiştir.

 
ANKARA’NIN BİRÇOK KÖYÜNDEKİ ŞAH İSMAİL YANLISI TÜRKMEN KIZILBAŞLAR’IN HAKLARINDAN GELİNMESİ

YAZI: 9 Safer sene 987 (Mart 1579), Padişah 3. Murad dönemi, Sadrâzam Sokollu Mehmed Paşa (13 Ekim’de süikast yapılacak. Osmanlı–İran savaşları sürmekte, o yıl, Lala MustafaPaşa ve Özdemiroğlu Osman Paşaların Gürcistan, Şirvan veDağıstan’ı zaptetmeleri.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Ankara Beği’ne HÜKÜM
KONU: Ankara’nın birçok köyünde sapık inançlı Kızılbaşlar olup köylerden adak ve hediye toplayarak Şah İsmail’e ulaştırdıkları, bunların haklarından gelinmesi.

 
KERKÜK DAKOFA’DAKİ KIZILBAŞLAR’IN CEZALANDIRILMASI
YAZI: 14 Ramazan sene 985 (Kasım 1577), Padişah 3. Murad dönemi, Sadrâzam Sokollu Mehmed Paşa, İrân’da Şâh 1. Tahmasb’tır. O yıl Lala MustafaPaşa ve Özdemiroğlu Osman Paşaların Gürcistan, Şirvan ve Dağıstan’ı alarak ilk defa Osmanlı sınırı Hazar denizine ulaştı. Lehistan (Polonya) krallığının onaylanması.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Şehrizol Beğlerbeği’ne HÜKÜM
KONU: Şâh İsmail şâh olalı Kerkük’e bağlı Dokofa nahiyesinde birçok KIZILBAŞ olduğu, bunların yakalanıp yargılanmaları buyurulmaktadır.

ÇORUM DUL KÖYÜ’NDEN BEĞ ADLI KIZILBAŞ’IN CEZALANDIRILMASI
YAZI: 22 Cemaziyelahîr sene 985 (Ağustos 1577), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam Sokollu Mehmet Paşa, İran Şahı 1. Tahmasb’tı o yıl Lala Mustafa Paşa ve Özdemir oğlu Osman paşaların Gürcistan, Şirvan ve Dağıstan’ın alınması, Lehistan (Polonya) krallığının onaylanmas,ı Limaye Antlaşması’nın imzalanması.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Çorum Beği’ne ve Osmancık ve Çorum Kadıları’na HÜKÜM
KONU: Çorum ilçesinin Dul köyünden Beğ adında bir kişi çevresine birçok kişileri toplayarak kadın erkek birlikte içki içtikleri, bu kişinin yakalanıp hakkında soruşturma yapılması.

HINIS KALESİ’NDEKİ 20 CEPNİ KIZILBAŞ’IN CEZALANDIRILMASI
YAZI: 13 Rabiyülevvel sene 985 (Mayıs 1577), Padişah 3. Murad, Sadrâzam Sokollu Mehmed Paşa’dır. İran Şahı Tahmasb’dır.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Erzurum (Arz–ı Rum) Beylerbeğisi’ne HÜKÜM
KONU: Hınıs Kal’asında 20 kadar Çepni ile Şah’tan (İran’dan gelme) gelme KIZILBAŞLAR olduğu, bunların Kal’ ada bozgunculuk yaptıkları, bunlara karşı önlem alınması.

ŞEBİNKARAHİSAR’DAKİ KIZILBAŞLAR’IN CEZALANDIRILMASI
YAZI: 28 Ramazan sene 985 (Ekim 1577) Padişah 3. Murad dönemi, o yıl Gürcistan alındı.
KİMDEN: Divân–ı Hümâyûn’dan
KİME:Karahisar Şarkî (Şebinkarahiser) Beyi ve Kadısı’na HüKÜM
KONU: Karahisâr Şarkî kazalarında Kızılbaş Mezhebine bağlı Rafızı İlhâd (Haz. Ebu Bekir ve Ömer’in halifeliğini kabul etmeyen, Allah’ın birliğine inanmayan, dinsiz) inancında kişilerin olduğu, bu kişilerin hakkında araştırma, soruşturma yapılması gerçekten böyle kişiler varsa yargılanıp cezalarının verilmesi için Karahisar Şarkî Beyi ve Kadısına HÜKÜM

BOZOK’TA ŞAH İSMAİL YANLILARININ İDAM EDİLMELERİ
YAZI: 20 Cemazielâhir sene 986 (Ağustos 1578)
Padişah 3. Murad dönemi İran’da Şah Tahmasb’tır.
Osmanlı Sadrâzamı: Lala Mustafa Paşa’dır.
O yıllar, Osmanlı–İran savaşları sürmekte, Fas’ta Portekizlile yapılan Vadiyüssebil savaşında Portekizliler yenildi.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Bozok (Yozgat) Beği’ne HÜKÜM
KONU: İran’da Şah İsmail adına çalışan fesad ehli’nin yakalanıp yokedilmeleri.

GAZİANTEP–BİRECİK‘TE VASIL KÖYÜNDE BAYAT TÜRKMENİ SÜLEYMAN’IN CEZALANDIRILMASI
YAZI: 21 Şa’ban sene 986 (Ekim 1578), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam Sokollu Mehmet Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır. O yıllar, Osmanlı –İran savaşları sürmekte, Osmanlı Devleti Toskana (İtalya) ile ticaret antlaşması imzaladı.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Ayıntab (Gazi Antep)Beği’ne HÜKÜM
KONU: Gazi Antep ve Birecik arasındaki Vasıl köyünde Süleyman adında biri, Şam Bayadî Türkmen içinde biri “Ben Şah İsmail’im” diyerek devlete başkaldırınca ona yardım için 40–50 atlı toplayıp yardıma koştuğu, fakat üzerine varılınca yandaşları çil yavrusu gibi dağılıp kaçtıkları, bu Süleyman’ın yakalanıp cezalanması buyurulmaktadır.

TARSUS’TA BİN KADAR KİŞİNİN BAŞI OLAN KIZILBAŞ NUR BABA’NIN İDAM EDİLMESİ
YAZI: 9 Zilhicce sene 985 (1578), Padişah 3. Murat dönemi, SadrâzamSokollu Mehmet Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tı.
O yıl, Osmanlı – İran (1578–1590) savaşı devam etmekte, Lala Mustafa Paşa ve Özdemir oğlu Osman Paşa’ların Gürcistan, Şirvan ve Dağıstanı almaları. Fasta Portekizlere karşı Vadiyüssebil zaferi Toskana (İtalya) ile ticaret antlaşması imzalandı.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Tarsus Beği’ne veFason Kadısı’na HÜKÜM
KONU: Tarsus yöresinde Nur Baba adındaki kişinin Kızılbaş olub Yukarı Canib (İran) ile ilgisi olduğu, bunu denetleyip söylenenler gerçek ise hemen hakkından gelinmesi.

BOZOK/BUDAKÖZÜ, ARTOVA İLÇELERİNDEKİ SAPIK İNANÇLI KİŞİLER’İN CEZALANDIRILMASI
YAZI: 23 Muharrem sene 187 (Şubat 1579), Padişah 3. Muat dönemi, Sadrâzam: Sokollu Mehmet Paşa (o yıl 12 Ekim’de Sokollu Mehmet Paşa öldürüldü), İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır.
O yıllar:e1578-1590 Osmanlı İran savaşları, 1577–1579 Özdemir oğlu Osman Paşa ve Lala Mustafa Paşa’nın Gürcistan ve Şirvan’ı alması.
KİMDEN:Padişah’tan
KİME: Bozok (Yozgat) Beyi’ne. Budaközü ve Artıkâbâd ve Tokat Kadılarına HÜKÜMKİ
Zeamete (geliri en az 20 000m, en çok 100 000 akçe olan)
KONU: Budaközü ve Artıkâbad (Artova) ilçelerinde sapık inançlılar olup İranla haberleşiyorlar diye zeamet sahibi Hamza, Bozok beyine şikâyet etmektedir.

İRAN’DAN PARA ALANLARIN HAKLARINDAN GELİNMESİ
YAZI: 28 Şa’ban sene 987 (Eylül 1579), Padişah 3. Muad dönemidir, İran’da Safavîler’den 1. Tahmasb bulunmaktadır. Sadrâzam Semiz Ahmed Paşadır. O yıl Lala MustafaPaşa ve Özdemir oğlu Osman Paşaların Gürcistan, Şirvan veDağıstan’ın alınması.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Artıkâbâd (Artova), Zile Kadılarına HÜKÜM
KONU: Artıkâbâd’ın Arap köyünden bazı kişilere verilmek üzere İrân’dan (Şah Tahmasb) 1500 Flori (11.yy’dan önce Floransa –İtalya’da– basılan altın para üzerinde zambak resmi bulunuyordu) geldiği, bunların kime olduğu araştırılması gerçek olduğu takdirde bu kişilerin haklarından gelinmesi (yokedilmeleri) için Zile kadısı görevlendirilmektedir.

SAPIK İNANÇLI ABDÜSSELAM’IN ORTADAN KALDIRILMASI
YAZI: 27 Ramazan sene 987 (Ekim 1579), Padişah 3. Murad, Sadrazam Lala Mustafa Paşa’dır. İran’da Şâh 1. Tahmasb.
O yıl, Lala Mustafa Paşa ve Özdemir Oğlu Osman Paşaların Gürcistan, Şirvan ve Dağıstan’ı almaları.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Bağdad Beylerbeyi’ne HÜKÜM
KONU: Abdüsselâm adındaki kişi halkı doğru yoldan sapıtmaya, batıl mezheplilerle işbirliği yaptığı, sapık inançlı olduğu, buradaki olayları İran’a bildirdiği, bu kişinin ortadan kaldırılması uygun olacağı.

AMASYA’DAKİ KIZILBAŞ TÜRKMENLER’İN CEZALANDIRILMASI
YAZI: 28 Receb sene 989 (Ağustos 1581), Padişah 3. Murad dönemi, Sadrâzam Koca Sinan Paşa, İran Şahı 1. Tahmasb’tır.
O yıl Fransa’ya 3. defa kapitülâsyon verilmes,i İspanya ile üç yıllık silâh bırakışması imzalandı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Amasya Kadısı ve Amasya Beği’ne, Çorum, zile, Turhal, İskilip, Osmancık, (Ortova) Artuk–Âbâd, Hüseyin Âbad (Alaca), Güleş, Ortapâre, Emine–Pazarı, Mahd–Uzeb, Kazâbad Katar, Kara–Hisâr, Murle, Musa Kadılarına HÜKÜM
KONU: Amasya sancağı ilçelerine bağlı kasaba ve köylerde çok KIZILBAŞ olup geceleyin kadın, kız oğlanlarla toplanıp cem’ ettikleri, Hazret–i Ebu Bekir, Ömer ve Osman’a hakaret edip, Sünnîlere Yezid dedikleri, sapık inançlı oldukları, bu Kızılbaşları tukuklayıp yargılayın söylendiği gibi iseler vereceğim emrim üzere cezalandıracaksınız buyurulmaktadır.

HAYMANA’DA AYNA YAZICI’NIN SAPIK İNANÇLI OLDUĞU HAKKINDA GELİNMESİ
YAZI: 13 Muharrem sene 990 (Ocak 1582), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam: Koca Sinan Paşa, İrân’da Şâh 1. Tahmasb’tır. Osmanlı Devleti Doğu’da eğemenliğini sürdürmek istemektedir.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Karaman Beylerbeyi’ne, Ankara ve Turgud Kadıları’na HÜKÜM
KONU: Haymana hâsları (yıllık geliri yüz bin akçeden – 6666.6 kuruş) reâyasından olan Ayna Yazıcı’nın fesat takımından (sapık inançlı) olduğu başkalarını da yanlış yola götürdüğü bunların haklarından gelinmesi buyurulmaktadır.

İSTANBUL TAHTAKALE’DE BOYUNLARIVURULAN MELAMİ DERVİŞLER
YAZI: 1 Cemaziyelâhir sene 990 (24 Mayıs 1582) Padişah 3. Murad dönemidir.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: İzvornik ve Gradcaniçe ve Memlihateyn Kadıları’na HÜKÜM
KONU: Saray–Bosna’da birçok sapkın olduğu (Melâmi tarikatına bağlı Hamza Bâli 1562’de İstanbul’da Tahtakale’de Deveoğlu yokuşunda dervişleriyle birlikte boyunları vuruldu– Hamzavîler Ayaklanması) bunların Hamza Bâlî’nin adamları olduğu.

İRAN’DAN ALINAN HALKI KIZILBAŞ OLAN HOY KASABASI’NIN HALKININ HAKLARINDAN GELİNMESİ
YAZI: 22 Rebiyü–l–ûlâ sene 991 (Mart 1583), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam; Kanijeli Suyavuş Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır. O yıl, Özdemiroğlu Osman Paşa Şirvan’ı aldı, Türk sınırı ilk defa Hazar denizine ulaştı.
KİMDEN:
Padişahtan
KİME:
Van Beğlerbeği’neHÜKÜM
KONU: KIZILBAŞ’tan yeniden alınan HOY kasabasının halkı çoğunlukla sapık inançlı olduklarından EHL–İ SÜNNET CEMAATI’na kötülük yapmaya hazır oldukları gibi Van yöresinden bazı önemli haberler ÖTECANİB (İran)a duyurmaktadırlar, bu gibilerin yakalanıp denetlenmesi, sapık inançlı olanları da şeriat üzere yargılayıp haklarından (yok etme, sürgün, idam etme) gelinmesi istenmektedir.

ROMANYA SİLİSTRE HIRSOVA SERACA KÖYÜ’NDE SAPIK İNANÇLI ŞEHSUVAR’IN YOK EDİLMESİ
YAZI: 8 Şevval sene 991 (Ekim 1583), padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam Kanijeli Siyavuş Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır. O yıl Özdemir Oğlu Osman Paşa Şirvan’ı aldı. O dönemde sınırımız Hazar denizine ulaştı, fakat saraya rüşvet ve süiistimal girdi.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Silistre sancağındaki Kadılara HÜKÜM
KONU: Silistre Sancağı Hırsova (Romanya’da) ilçesi Seraca köyünde Şehsüvar adındaki kişinin sapık inançlı olup Hazret–i Ebu Bekir, Ömer ve Osman’a küfürettiği kanıtlandığı bunun hakkından (yok edilmesi) gelinmesine ilişkin buyuruldu.

ÇORUM’DA ÜÇ HALİFEYE HAKARET EDEN KIZILBAŞLAR’IN CEZALANDIRILMASI
YAZI: 24 Şa’ban sene 992 (Ağustos 1584), Padişah 3. Murad dönemi, sadrâzam Özdemir Oğlu Osman Paşa, İran’da 1. Tahmasb’tır.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Çorum ve Göl Kadılarına HÜKÜM
KONU: Çorum ilçesinde bazı kişiler ehli sünnet olmayıp KIZILBAŞ oldukları, Hazret–i Ebu Bekir, Ömer ve Osman’a hakaret ettikleri, bunların yetkililerce denetlenmesi istenmektedir.

TEKE’DEKİ SUHTELERİN CEZALANDIRILMASI
YAZI: 19 Zilkade sene 992 (Kasım 1584) Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam: Özdemiroğlu Osman Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Teke (Antalya) Beği’ne HÜKÜM, Elmalu ve Finike Kadıları’na HÜKÜM
KONU: Antalya yöresinde SUFTELAR(x) ahalinin mal ve canına kast ettikleri gibi köylere saldırarak kadın ve oğlanları dağa kaldırdıkları, bazı kişileri de yaraladıkları, yetkililerin bu eşkıyayı yakalamaları isteği.
(x) Türkmen Aleviler Kastediliyor.

BOZOK (YOZGAT)TA VERGİSİNİ VERMEYEN ALEVİ TÜRKMENLER
YAZI: 5 Muharrem sene 993 (Ocak 1585), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam Özdemiroğlu Osman Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır. O yıl Vezir–i A’zam Özdemiroğlu Osman Paşa’nın İran’la savaşları ve Azerbaycan’ı alması.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Bozok (Yozgat) Beyi’ne HÜKÜM
KONU: Şarkipare ilçesinde Conkar ALEVİ CEMAAT’ından bazı kişiler devlete ilişkin vergilerini vermediklerinden tutuklanıp hapse götürülürken onları kurtarmak için yapılan kavgada bazı kişiler yaralandığı, bu, görevlilere karşı gelenlerin haklarından gelinmesi isteği.

ÇANKIRI–KALACIK–KURŞUNLU İLÇELERİNE BAĞLI BAZI KÖYLER’DEKİ KIZILBAŞLAR’IN HAKLARINDAN GELİNMESİ
YAZI: 23 Şa’ban sene 1585 (Şubat 1585), Padişah 3. Murad dönemi, Sadrâzam Hadım Mesih Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır.
O yıl, Vezir–i a’zam Özdemir oğlu Osman Paşa’nın İran savaşları, Azerbaycan’ın alınması, Murad döneminde kapıkulu disiplini bozuldu, sarayda rüşvet, süiistimal alıp yürüdü.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Kengri (Çankırı), Kal’cık, Kurşunlu ve (?) Paşa medresesinden munfasıl (ayrılmış) Abdiye HÜKÜM
KONU: Çankırı, Kal’acık ve Kurşunlu ilçelerine bağlı bazı köyler ahalisi padişaha dilekçe sunup, bu yöre köylerinde KIZILBAŞLAR olup Şah’a adak götürüp oradan tac ve giysi getirip toplantı yaptıkları, Halife Ebu Bekir, Ömer ve Osman’a hakaret ettikleri, bunların haklarından gelinmesini istemektedirler.

AMASYA SARAY SİLAHTARLARINDAN MEHMET’İN “İÇKİ BANA “HARAM”DEĞİLDİR” DEDİĞİ İÇİN KATLEDİLMESİ
YAZI: 5 Cemaziyelulâ sene 994 (Mayıs 1586), padişah 3. Murad dönemi, Sadrâzam Hadım Mesih Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır. O yıl Osmanlı–İran savaşı devam etmektedir, Azerbaycan’da Ferhat Paşa ilerlemektedir.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Amasya Beği’ne ve Kadısı’na HÜKÜM
KONU: Amasya’da saray silâhdarlarından Mehmed adındaki kişi sarhoş olarak mahkemeye geldiği, “Ben kâfirim içki bana haram değildir” diye sözettiği, bu kişi diğer zamanda da öteye beriye saldırdığı için bunun katledilmesi için buyruldu.

VİLAYET–İ RUM’DAKİ SUHTELERİN CEZALANDIRILMASI
YAZI: Muharrem sene 996 (Aralık 1587), Padişah 3. Murat dönemi, sadrâzam Kanijeli Siyavuş Paşa, İran’da Şâh 2. Şâh İsmail’dir. O yıl İspanya ile silâh bırakışmanın 2 yıl daha uzatılması, Lehistan (Polonya) ile barışın yenilenmesi.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Hacı Piri ve Venura (?) Kadıları’na HÜKÜM
KONU: Rum vilhayetinde Suhte (softa) takımı yöre ahalisinin mal ve canına kast ettikleri, köyleri basıp, yolları kestikleri, yetkililerin bunların kötülüğünden ahaliyi kurtarması

ZINDIK TAŞÇIOĞLU YUSUF’UN CEZALANDIRILMASI

YAZI: 10 Cemaziyelâhir sene 996 (Nisan 1588), Padişah 3. Murad dönemi, Sadrhazam Kanijeli Siyavuş Paşa, İran’da Şâh 1. Abbas o yıllarda Osmanlı –Avusturya savaşları sürüp gitmektedir, ilk defa Türk sınırları Hazar denizine dayandı.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Ankara Sancak Beği, Ankara ve Çukurcuk kadılarına HÜKÜM
KONU: Küfrüne hüküm olunup öldürülen Nebi Oğlu Hasan’ın yakınlarından Taşçı Oğlu Yusuf’un zındık olduğu haşr ü neşri (ölülerin kıyamet günü bir araya toplanması ve dağılması) inkâr ettiği sapık inançlı olduğu, bunun yargılanıp cezalanması.

ÇORUM HIZIRBEY KÖYÜNDEN SAPIK İNANÇLI ALİ VE OĞLU MEHMET’İN CEZALANDIRILMASI
YAZI: 5 Cemaziyelâhir sene 1000 (Mart 1592), Padişah 3. muad dönemi, Sadrâzam Kanijeli Siyavuş Paşa, İran’da şâh 1. Abbas’tır. O dönemde, lehistan Osmanlı himayesini kabuletti, Türk sınırı ilk defa Hazar denizine ulaştı, kapıkulu’nun disiplini bozulmaya başladı, saray rüşvet, süi istimâl girdi.l
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Çorum Sancağı Beği’ne ve Kadısı’na HÜKÜM
KONU: Çorum ilçesinde Hızırbey köy halkından Ali ile oğlu Mehmed’in sapık inançlı oldukları, Hazret–i Ebu Bekir, Ömer ve Osman’a hakaret ettikleri, bazı kadınlara sarkıntılık yaptıkları şikâyeti üzerine haklarında soruşturma yapılması.

MUCUR’DAKİ YENİÇERİLER’İN CEZALANDIRILMASI
YAZI: 14 Ramazan sene 1003 (Mayıs 1595), Padişah 3. Mehmed dönemi, o yıl 16 Ocak’ta 3. Murad vefat etti, yerine yukarıda adı geçen oğlu 3. Mehmed tahta geçti. Avusturya cephesinde: Estergon, Eflâk’ta Yerköyü (Guigero–Romanya’da) bozgunları, Venediklilerle kapitülasyonların yenilenmesi, Cenevizlilerle ticaret antlaşması imzalandı.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Hâcı Bektaş Kadısı’na HÜKÜM
KONU: Mucur’da yeniçerilerden Bekir ve Bali adındaki kişiler Hacı Bektaş dervişlerinden Hacı Said ve Mucur’dan ve Rahmatlu köylerinden bazı kişilerin paralarını, develerini ve nikâhlı kadınları alarak ahaliye baskı yaptıkları, bu kişilerin yargılanıp cezalarının verilmesi.

SAPIK İNANÇLI İSMAİL’İN KASTAMONU KALESİ’NDE HAPSİ
YAZI: 5 Zilhicce sene 972 (Haziran 1565), Padişah Kanunî Süleyman dönemi, Sadrâzam Sokollu Mehmet Paşa, İran’da Şâh I. Tahmasb’dır. O yıl donanmamız Malta’yı kuşattı, bir yıl sonra Kanunî’nin Zigetvar seferi ve 6/7 Eylül 1566’a vefat etti.
KİMDEN:
Padişah’tan
KİME:
Kastamonu Beği ve Taşköprü Kadısı’na HÜKÜM
KONU: Mahkemede sapık inançta olduğu kanıtlanan İsmail’in Kastamonu Kal’asına hapsedildiği, 25 gün sonra hastalanınca 20 kişinin ona kefil olmasıyle salındığı fakat zamanı gelince bu kişilerin ortadan kaybolduğu, ne yapıp edip bu kaçanların yakalanarak İstanbul’a yollanmaları buyurulmaktadır.
BOA– Mühimme Defteri, cilt: 6, s. 596/1312

  
SAPIK İNANÇLI BABA GAYBULLAH’IN TIMARININ ALINMASI
YAZI: 29 Zilhicce sene 972 (Haziran 1565), Padişah Kanunî dönemi, Sadrâzam: Sokollu Mehmet Paşa, İran’da Şâh I. Tahmasb’tır. O yıl, Osmanlı donanması Malta’yı kuşattı.
KİMDEN:Padişah’tan
KİME: Mesul Beği Yenan Beğ’e HÜKÜM
KONU: İmanşâh derbendinde tımar sahibi Baba Gaybullah’ın önceleri İran’dan gelme olduğu, hâlâ sapık inançlı ve İran hesabına çalıştığı hakkında şikâyetler olduğu, denetlenmesi ve elinden tımarının alınması.

 
 
BOSNALI ACEMİ OĞLANLARIN DEVŞİRİLMESİ
YAZI: 13 Safer sene 973 (Ağustos 1565), Padişah Kanunî dönemi, Sadrâzam: Sokollu Mehmet Paşa, İran’da I. Tahmasb’tır. O yıl, Türk donanması Malta’yı kuşattı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Bosna Beğlerbeği ve Kilis Sancakları Kadılarına HÜKÜM
KONU: Acemi oğlanı için devşirilen efradın sünetliler olduğu, bunlar eğer Bosnalılar ise bunların alınmasında bir sakınca olmadığı.

 
KULA’DAKİ IŞIKLAR’IN İSTANBUL’A SÜRGÜNÜ
YAZI: 4 Şa’ban sene 973 (Şubat 1566), Padişah Kanunî dönemi, Sadrâzam: Sokollu Mehmet Paşa,
İran’da Şâh I. Tahmasb’tı.
O yıl, 6/7 Eylül’de Padişah Zigetvar’da vefat etti. 1520–1566’ya kadar süren saltanatında Osmanlı
Devleti’nin her bakımdan güçlü olduğu dönemdir.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Karahisar Beyi’ne HÜKÜM
KONU: Kula yöresinde IŞIKLAR olup bunların yakalanıp İstanbul’a yollanması buyurulmaktadır.

  
HALEP’TE CAMİ YAKININDAKİ YAHUDİ EVLERİNİN BOŞALTILMASI
YAZI: 11 Ramazan sene 973 (Mart 1566), Padişah Kanunî dönemi, Sadrâzam: Sokollu Mehmet Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır. O yıl, 6/7 Eylül gecesi Kanuni vefat etti. Zietgar seferi.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Haleb Beğlerbeği’ne Kadısı’na HÜKÜM
KONU: Halep’te bazı camilerin yakınında Yahudi evlerinin olması beş vakit namaz kılanları rahatsız ettiği, bu evlerin müslümanlar tarafından satın alınıp Yahudilere camilere yakın ev alıp yerleşmelerine meydan verilmemesi buyruğu.

  
EVRENOS OĞLU DERVİŞ’İN YARGILANMASI
YAZI: 8. sene 975 (Ekim 1597), Padişah 2. Selim (Sarı Selim), sadrâzam Sokollu Mehmed Paşadır. O yıl Kıbrıs Adası alındı, Venedikliler’le ticaret antlaşması imzalandı.
KİMDEN: Padişahtan
KİME: Filorina (Yunanistan’da) ve teftişi Kadıları ve teftişe me’mur olan İskender Çavuş’a HÜKÜM
KONU: Florina’ya bağlı usturuma nâm kasaba ahalisinden Evronos oğlu Derviş çağırıldığı halde mahkemeye gelmeyip sürekli saklandığı, bu kişi bulunup yargılandığında suçlu görülürse köreğe konulması buyurulmaktadır.

 
BİLECİK’TEKİ BABAİ; BABA VE MÜSLİM’İN SAKINCALI OLDUĞU
YAZI: 18 Cemaziye–l–âhir sene 975 (Aralık 1567), Padişah 2. Selim (Sarı Selim) dönemi, Sadrâzam: Sokollu Mehmet Paşa, İran’da 1. Tahmasb’tır. O yıllar (1567–1569) Özdemir Oğlu Osman Paşa ile Koca Sinan Paşa’nın Yemen’i almaları, o yılı, Osmanlı Devleti Venediklilerle ticaret (Kapitülasyon – yıllarca devletin başına belâ oldu şimdiki İMF gibi) antlaşmasını yeniledi.
KİMDEN:Padişah’tan
KİME: Brusa (Bursa) Sancağı Beyi’ne HÜKÜMKİ,
KONU: Söğüt (Bilecik ilinde) kasabasının doğusundaki BOZDAĞ’da korkunç ve tehlikeli olan derbendin sürekli beklenmesi gerektiği, buna da istekli BABA ve MÜSLİM’den başka kimse çıkmadığı, bu kişilerin de sapık inançlı BABAÎ olmaları sakıncalı olduğu…

KIZILDELİ SULTAN DERGAHI’NI ZİYARET EDEN İRAN ELÇİSİ VE GURUBUNA YARDIM EDİLMESİ
YAZI: 28 Ramazan sene 975 (Şubat 1568), Padişah 2. Selim (Sarı Selim) dönemi, o yıl Lehistan (Polonya) ile yapılan BARIŞ’ın yenilenmesi, Avusturyalılarla yapılan 8 yıllık BARIŞ’ın yenilenmesi.
KİMDEN:Divân–ı Hümâyûn’dan
KİME: Hasköy, Dimetoka, Baba–Eski, Edirne, Bergos (Lüle–Burgaz) Hahrabolu, Karıştıran, Malkara, Çorlu, Podosçuk (Tekirdağ), Ergene, Silivri, Hâslar (Küçük–Çekmece ve Büyük–Çekmece) Kadılarına HÜKÜM:
KONU: İran elçisi yanındakilerle Dimetoka (Yunanistanda) Ve Seyyid Ali Sultan (Kızıl Deli)nın tekkesinin bulunduğu kasaba olup belgede bunu belirtmektedir) ziyarete gidip dönünce yollarının üzerinde veya çevredeki kadılara kafilenin gereksinmelerini karışlamaları onlara hizmette kesinlikle kusur, birhangi olumsuz harekete meydan vermemeleri buyurulmaktadır.

 
AYDIN’DA DİNSİZLERİN İSTANBUL’A SÜRGÜNÜ
YAZI: 10 Şevval sene 977 (Şubat 1570), Padişah 2. Selim (Sarı Selim) dönemi, o yıl Kıbrıs Adası alındı.
KİMDEN:Divân–ı Hümâyûn’dan
KİME: Aydın Bey’i Memduh’a HÜKÜMKİ,
KONU: Aydın’da dinsiz imansız kişilerin yakalanıp İstanbul’a küreğe konmaları için yollandıkları bildirilmektedir.

 
MERZİFON’DAKİ KIZILBAŞLAR’IN İSTANBUL’A SÜRGÜNÜ
YAZI: Sene 978 (17 Şubat 1517), Padişah 2. Selim (Sarı Selim) dönemi, o yıl denizcilikten anlamayan Kaptan–ı derya yüzünden 7 Ekim’de İnebahtı (Lepanto– Yunanistan’da) deniz savaşını kaybettik.
KİMDEN: Divân–ı Hümâyûn’dan
KİME:Amasya Beyi ile Merzifon Kadısı’na HÜKÜM
KONU: Amasya ve Merzifon köylerinde KIZILBAŞLAR olduğu, bunların denetlenip suçlu olanlarını İstanbul’a yallanmaları buyurulmaktadır.

  
HIRİSTİYANLARIN İSLAM OLMASI
YAZI: 15 Rabiyülevvel sene 979 (Temmuz 1571), Padişah 2. Selim (Sarı Selim) dönemi, o yıl Venedikliler’den Kıbrıs alındı, yeteneksiz bir Kaptan–ı Derya yüzünden İnebahtı (Lepanto–Yunanistan’da) deniz savaşını kaybettik.
KİMDEN: Divân–ı Hümâyûn’dan
KİME: Dimetoka (Yunanistan’da) Kadısı’na HÜKÜM
KONU: Dimetoka kazasındaki köylerden bazı Hıristiyanlar İstanbul’a gelip müslümanlığı kabul ettikleri, fakat birkaç vakit sonra köylerine dönünce eski dinlerine döndükleri için yargılandıkları, bu kişilerin yakalanıp Anadolu Ağası’na teslim edilerek İstanbul’a getirilmeleri Buyurulmaktadır.

 
BAĞDAT CEZAEVİNE KONAN KIZILBAŞLAR
YAZI: 10 Ramazan sene 980 (Ocak 1573), Padişah 2. Selim (Sarı Selim), Sadrâzam Sokollu Mehmed Paşa’dır. İran tahtında Şah 1. Tahmasb bulunmaktadır.
O yıl Kaptan–ı Derya Kılıç Ali Paşa’nın Güney İtalya’da Pulya (Pulia) akını, Venedikliler’le Barış antlaşması, Avusturyalılar’la da barışın sekiz yıl daha uzatma andlaşması imzalandı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Bağdad Beylerbeğisi’ne HÜKÜM
KONU: Kızılbaşlık iftirasiyle Bağdad hapishanesine atılan Kasım Carullah, Sübhanvirdi Çavuş ve Haydar Çavuş adındaki kişilerin yeniden denetlenip soruşturma yapılması eğer suçsuz iseler tahliye olunmaları?

 
 
BEŞVAKİT NAMAZI CEMAATLE KILMAYANLARIN VAKIF EVLERİNDEN ÇIKARILMASI
YAZI : 23 Muharrem sene 981 (Mayıs 1573), Padişah 2. Selim (Sarı) dönemi, Sadrâzam Sokollu Mehmet Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır. O yıl, Kaptan–ı Derya Kılıç Ali Paşa İtalya’d Pulya (Puglia)ya akını, Osmanlı Devleti Venediklilerle ve Avusturya ile de barışantlaşmasını 8 yıl daha uzattı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: İstanbul Kadısı’na HÜKÜM
KONU: İstanbul’da Merhum ŞEYH VEFA ZAVİYESİ’nde vakf evlerinde oturanların bu evleri vakf edenin şartı gereğince yakındaki mescitte beş vakit namazı cemaatla kılmaları gerekirken bu kişilerin namaza devam etmedikleri, bu kişilerin evlerden çıkarılmalı.

 
ÇANKIRI KURŞUNLU’DA KIZILBAŞ PİR AHMET’İN KIBRIS’A SÜRGÜN EDİLMESİ
YAZI: 15 Cemaziyelûla sene 982 (Ağustos 1574) Padişah 2. Selim (15 Aralık’ta vefat etti yerine oğlu 3. Murad 22 Aralık’ta tahta geçti)
O yıl Kılıç Ali Paşa veKoca Sinan Paşa’nın Tunus seferi ve alınması.
Boğdan (Romanya) da çarpışmalar sürmekte.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Kengri (Çankırı) Beyi’ne HÜKÜM
KONU: Kurşunlu ilçesinin KARAadlı köyünden PÎR AHMED’İN İran’daki Devlet adamları ile sıkı ilişkisi olduğundan ailesi ile Kıbrıs’a sürgün edilmeleri.

DİYARBAKIR’DAKİ ŞÂH İSMAİL YANLILARININ KIBRIS’A SÜRGÜNÜ
YAZI: 5 Cemaz, yelulâ sene 982 (Ağustos 1571) Padişah 2. Selim (15.12’de vefat etti, o yıl 22 Aralık’da oğlu 3. Murad Padişah oldu, dönemi o yıl Kılıç Ali Paşa ve Koca Sinan Paşa’nın Tunus seferi ve Tunus’un alınması. Boğdan’da çarpışmalar sürmektedir.
KİMDEN: Padişah’dan
KİME: Diyarıbekir Beylerbeyi veRemama Kadısı’na HÜKÜM
KONU: Diyarıbekir’de Baba Şahverdi ile oğlu Hoş’un Rafizi (sapık inançlı) ve Şah İsmail yanlıları ile haberleştiği, bunların yakalanıp yargılanmaları söylenenler gerçek ise Kıbrıs’a sürgün edilmeleri.

ISPARTA/AĞLASUN’DAKİ YÖRÜKLER
YAZI: 4 Receb sene 983 (Ekim 1575), Padişah 3. Murad dönemi, o yıl Venedikliler’le barışın yenilenmesi imzalandı.
KİMDEN: Padişahtan.
KİME: Hamid (Isparta) İli Beyi’ne HÜKÜM
KONU: Ağlasun’da Karagöz denen Yörük taifesinden İstanbul’a yollanacak zahireler için deve istemeye giden görevliler Yörükler tarafından feci şekilde dövülüp sakatlandıkları bu kavga çıkaran kişilerin kimler olduğu bildirilmesi istenmektedir.

SAPIK İNANCA İLİŞKİN KİTAP OKUYANLARIN SÜRGÜNÜ
YAZI: Zilhicce sene 983 (Mart 1576) Padişah 3. Murad dönemidir.
KİMDEN:Padişah’tan
KİME: Rum Beylerbeği’ne HÜKÜM
KONU: Bazı kişilerde sapık inanca ilişkin kitaplar olduğu şikâyeti üzere Padişah bu kitaplar kimde bulunursa vakit geçirmeden o kişiyi kitaplarla birlikte İstanbul’a yollanmasını buyurmaktadır.

AYAKLANAN BOZOK’LU CELAL’İN EVİNİN TEKKE YAPILMASI HAKKINDA SORUŞTURMA…
YAZI: 6 sefer sene 984 (Nisan 1576), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrazam: Sokollu Mehmet Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Bozok (Yozgat), Akdağ ve Hüseyinâbad (Alaca) Kadı’larına HÜKÜMKİ,
KONU: Bozok ilçesinde ayaklanan Celâl Bey’in evini Seyfi adında biri Sapık inançlı KIZILBAŞ olduğu yöre halkını kandırıp, tekke yaptığı evine topladığı şikâyeti üzere hakkında soruşturma yapılması

SAPIK İNANÇLI İRAN HALKININ MALINA EL KONULMASI
YAZI: 20 Sefer sene 985 (Nisanlı 1577), Padişah: 3. Murat dönemi, Sadrâzam: Sokollu Mehmet Paşa İrân’da Şâh 1. Tahmasb’tır.
O yıl, Osmanlı Devleti Lehistan (Polonya) krallığını onaylayıp Limaye antlaşmasını imzaladı, o yıllar, (1577-1579) Lala MustafaPaşa ve Özdemir Oğlu Osman Paşa’nın Gürcistan, Şirvan ve Dağıstan’ı alınmaları. Sokollu Mehmet Paşa’nın aldığı önlemler sayesinde Lehistan (Polonya)Osmanlı himayesini kabul etti. Osmanlı sınırı ilk defa Hazar denizine ulaştı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Vezir MustafaPaşa’ya HÜKÜM
KONU: Yıllardan beri sapık inançlı İran ahalisini tarîk–i mustakime (doğru yola) getirmek için bu savaşın başlatıldığı, hükümet mal ve zenginlik amacında olmayup elde edilecek ganimet (düşmandan alınan mal) savaşanların olacağı, yalnız Sünnî ahali ve vergi veren Ermenilere dokunulmaması.

ŞUHUT’TAKİ HACI BAYRAM VELİ TARİKATINA HAKARET EDEN ALİ BALİ’NİN KIBRIS’A SÜRGÜNÜ
YAZI: 12 Cemaziye–l–ûlâ sene 985 (Temmuz 1577), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam: Sokollu Mehmet Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır. O yıllar, Lala Mustafa Paşa ve Özdemiroğlu Osman Paşa’nın Gürcistan, Şirvan veDağıstanı zaptetmeleri, o yıl, Osmanlı Devleti Lehistan (Polonya) Krallığını onayladı ve Limaye antlaşmasını imzaladı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Şuhut ve Sardıklı Kadılarına HÜKÜM,
KONU: Şuhut’ta Hacı Bayram–ı Veli tarikatından olan Mehmet Dede’ye Ali Bali adında bir bozguncu: «Sizin tac ve tarîkatınız Kıbrıs Rum keferesinin şapka ve dininden aşağı” diye aşağıladığı için hakkında da’va açıldığı.

KIZILBAŞ’TAN ALINAN ESİRLERİN İSTANBUL’A GETİRİLMESİ
YAZI: 15. Ca. 985 (Temmuz 1577) yılı, Padişâh 3. Murad dönemi, o yıl Lala Mastafa Paşa ve Özdemir Oğlu Osman Paşa’nın Gürcistan, Şirvan ve Dağıstan fütuhatları sürmektedir.
Lehistan Krallığı’nın tanınması Limaye antlaşması imzalandı. Bu dönemde kapıkulu disiplini hayli bozulduğu gibi saraya rüşvet ve yolsuzluklar girdi.
KİMDEN:Padişah’tan
KİME: Diyarbekir Beylerbeyi’ne ve Silân Kadısına HÜKÜMKİ,
KONU: Kızılbaş’dan (İran) aldıkları baş ve dil (Düşmandan alınan esir) leri İstanbul’a getirirken Ceman Oymağından bazı kişiler bunların önünü keserek görevli olanları dövüp yaraladıktan sonra bu atları çavuşların ellerinden aldıkları, bu işi yapanların yakalanmaları ve yargılanmaları, şer’an gerekli cezalarının verilmesi.

ÇANKIRI/KARA KÖYÜNDEKİ KIZILBAŞ PİR AHMET’İN KIBRIS’A SÜRGÜNÜ
YAZI: 15 Cemaziyelûlâ sene 985 (Temmuz 1577)
Padişah 3. Murad dönemi, o yıl Sokollu Mehmed Paşa sadrâzamdır. Lala Mustafa Paşa ve Özdemiroğlu Osman Paşaların Gürcistan, Şirvan ve Dağıstanı almaları, Lehistan krallığının onaylanması, Limaye Antlaşması
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Kengri (Çankırı) Beği’ne HÜKÜM
KONU: Kara köyünden Pîr Ahmed’in KIZILBAŞ olup İran’daki Safavîler ile ilişkili olduğu için Kıbrıs’a sürgün edilmesi buyruğu.

ŞAHKULU OĞULLARININ RAFİZİĞİ
YAZI: 7 Ramazan sene 985 (Kasım 1577), Padişah 3. Murad dünemi, Sadrâzam Sokollu Mehmed Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’dır.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Van Beylerbeyi’ne HÜKÜM
KONU: Şâhkulu oğullarıyla Zeynel Bey’in arasının açık olması nedeniyle Şahkulu Oğullarının Rafızılığı kabul edip İran’a sığınmalarının uygun olmadığı kendilerine sancak verip bu terefta kalmalarını sağlamalıdır.

EVİNDE NAMAZ KILAN KAFİR, KARISI DA BOŞTUR
YAZI: 8 Zilkaade sene 985 (Ocak 1578), Padişah 3. Murad dönemi, o yıllar Osmanlı– İran savaşları devam etmekte, Lala Mustafa Paşa ve Özdemir Oğlu Osman Paşa’ların Gürcistan, Şirvan veDağıstan’ı almaları. Fas’ta Portekizlilerle Vadiyyüssebi Zaferi elde edildi.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Brusa (Bursa) Kadısı’na HÜKÜM
KONU: Bursa’da bir imam: “Evinde namaz kılan kâfir, karısı da boştur” dediği için küreğe konmuş.

İRAN’DAKİ KIZILBAŞ’LARIN CEZALANDIRILMASI
YAZI: 9 Zilhicce sene 985 (Şubat 1578) Padişah
3. Murad dönemi, o yıl Lala Mustafa Paşa ve Özdemiroğlu Osman Paşa’nın Gürcistan Şirvan ve Dağıstan fütuhatları sürmektedir.
Toskana (İtalya’da) ile Ticaret Antlaşması imzalandı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Rum Beylerbeyine HÜKÜM
KONU: O yöredeki KIZILBAŞ olanların yakalanıp hapsedilmeleri yargılandıktan sonra cezalarının verilmeleri hakkında.

 
MANİSA’DAKİ SAPIK İNANÇLI KİŞİLERİN YAKALANMASI
YAZI: 15 Cemaziyelûlâ sene 985 (Temmuz 1577), Padişah 3. Murad dönemi, o yıl Lala Mustafa Paşa ve Özdemir oğlu Osman Paşa’nın Gürcistan, Şirvan ve Dağıstan fütuhatı sürmektedir.
Lehistan Krallığı’nın tanınması Limaye antlaşması imzalandı. Bu dönemde kapıkulu disiplini hayli bozulduğu gibi rüşvet, yolsuzluk saraya girdi.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: İzmir Kadısı ve Saruhan (Manisa) Beyi’ne HÜKÜM
KONU: Sapık inanç ile ünlü olan Manisa’da yakılan Baba Bendi’nin dağılan adamları İmir Ali, Hamza ve Sofu oğlu Mehmed’in çevresine toplandıkları, cahil kimseleri doğru yoldan çıkardıkları, bunların vakit geçirmeden yakalanmaları hakkında.

KIZILBAŞLIK’TAN SÜNNİLİĞE GEÇENABBAS’IN OSMANLI’YA KABULÜ
YAZI: 21 Şa’ban sene 986 (Ekim 1578), Padişah 3. Murat dönemi, Sadâzam: Sokollu Mehmet Paşa, İran’da 1. Tahmasb’tır. O yıllar (1578–1590) Osmanlı İran savaşları devam etmekle, Lala Mustafa Paşa ile Özdemir oğlu Osman Paşa Gürcistan, Şirvan ve Dağıstan’ı Osmanlı topraklarına katmaya çalışmakta, Osmanlı Devleti sınırları Hazar denizine dayanır.
O yıl, Fas’ta Vadiyüssebil zaferi, Osmanlı Devleti Toskana (İtalya) ile Tecaret antlaşması imzaladı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Şehr–i Zol (Suriye’de) Beylerbeyi’ne HÜKÜM
KONU: İran Şahı’na bağlı olan Abbas, Osmanlı Devleti yöneticilerine yaklaştığını mektupla bildirdiği, İslâm dinine yaklaşmasını padişah çok beğendiği, hele askeriyle İran toprakları içinde birçok kişiyi kılıçtan geçirmesi, bu topraklar ele geçince ödüllendirileceği bildirilmektedir.

BAĞDAT’TA SAPIK İNANÇLI KİŞİLER HZ. HÜSEYİN’İN TEKKESİ YANINDAKİ EVLERE YERLEŞİYOR
YAZI: 5 Muharrem sene 987 (Şubat 1579), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam Sokollu Mehmet Paşa, İran’na 1. Tahmsb Şâh’tır. O yıllar 1578–1590 Osmanlı –İran savaşları sürmekte, Lala Mustafa Paşa ve Özdemir Oğlu Osman Paşa’nın Gürcistan, Şirvan, Dağıstan fütühatı, Osmanlı sınırları Hazar Denizi’ne dayandı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Bağdad Beğlerbeyi’ne ve Defterdarı’na HÜKÜM
KONU: Bağdad’ta İran’dan gelen bazı kişiler İmam–ı Hüseyin’in Tekkesine bitişik evlere yerleştikleri, Osmanlı –İran savaşları nedeniyle yeniden Yukarı Cânib’e (İran’a) kaçtıkları, boş kalan bu evlerin miri tarafından gereksinim sahiplerine satılması.

İRAN SAVAŞINDA ESİR ALINAN KIZILBAŞ YÜZBAŞI AHMET AĞA’NIN OSMANLI ADAMLARI İLE TAKAS EDİLMESİ
YAZI: 12 Şa’ban sene 987 (Eylül 1579), Padişah 3. Murad dönemi, Sadrâzam Sokollu Mehmed Paşa, İran’da Şâh I. Tahmasb’dır. Osmanlı– İran savaşı tüm hızıyle sürmekte, o yıllar, Lala MustafaPaşa ile Özdemir Oğlu Osman Paşalar Gürcistan, Azarbeycan, Şirvan veDağıstan’ı zaptetmeleri.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME : Van Beylerbeyi’ne HÜKÜM
KONU: İran savaşında esir tutulan KIZILBAŞ yüzbaşı Ahmet Ağa’nın İstanbul’a getirildiği, bu Ahmet Ağa ile İran’da habsedilen Osmanlı adamlarının değiştirilmelerine ilişkin buyuruldu.

ŞAH İSMAİL YANLISI KIZILBAŞ GÖÇMENLERİN İZLENMESİ
YAZI: 20 Şa’ban sene 987 (Eylül 1579), Padişâh 3. Murad dönemi, Sadrâzam Sokollu Mehmed Paşa’dır. O yıl Lala Mustafa Paşa ve Özdemiroğlu Osman Paşaların Gürcistan, Şirvan ve Dağıstan’ı fethetmeleri.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Bender (Moldavya’da), kili (Rusya(da), Dörek (?), Kadılarına HÜKÜM Kİ,
KONU: İran’dan aileleriyle birlikte 100 kadar göçmen Osmanlı Devleti’ne sığınıp önce Akşehir’e getirildikleri sonra Varna (Dobruca Deliorman) yöresine yerleştirildikleri fakat Şah İsmail yandaşı olmalarından korkularak yetkililerin bunları her an dikkatle izlemeleri buyurulmaktadır.

SAPIK İNANÇLI KELÂS BEY’İ İBRAHİM’İN YARGILANMASI
YAZI: 18 Zilhicce sene 987 (Ocak 1580), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam Semiz Ahmet Paşa, İran’da 1. Tahmasb’tır. O yıl Osmanlı Devleti İngiltere ile ticaret antlaşması imzaladı.
KİMDEN: Padişah’tan Buyuruldu
KİME: Şehrizol Beğlerbeği’ne HÜKÜM
KONU: Kelâs Beyi İbrahim İranlılar ile sıkı bağlantısı olub, devletten uzak durduğu gibi Osmanlı Ordusuna zahire yollamadığı, yetkililerce durumunun araştırılarak incelenmesi, ayni zamanda sapık inançlı da olduğu bu durumu da yargılanması.

KIZILBAŞLAR’LA MÜCADELE ETMEYENLERE YÜZ VERİLMEMESİ
YAZI: 29 Cemaziye–l–âhir sene 989 (Haziran 1581) Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam Koca Sinan Paşa, İran’da da Şâh 1. Tahmasb’tır. O yıl, Fransa ile 3. defa kapitülasyon yenilenmesi, İspanya ile de 3 yıl süreli silâh bırakışması antlaşması imzalandı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Van Beğlerbeği’ne HÜKÜM
KONU:Kızılbaşlar (İran)la mücadele etmeyen kişilere yüz (Kişileri belli ve değişmez sayıda olan bir toplulukta görev yapan kimselerin işgal ettiği yer) verilmemesi.

KIZILBAŞLAR’IN TEFTİŞİ
YAZI: 13 Muharrem sene 990 (Ocak 1582), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam: Koca Sinan Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Rum Beylerbeyi’ne HÜKÜM
KONU: Önceleri KIZILBAŞ’ın teftişine yollanan görevlinin işine son verildiği, eğer bazı kişilerden teftiş bahanesiyle para veya bir şey aldıysa elinden alınarak sahiplerine geri verilmesine ilişkin buyuruldu.

AFYON SANDIKLI ÇAY KÖYÜ HALKI SAPIK İNANÇLI OLDUĞU İÇİN…
YAZI: Sene 990 (Ocak 1582), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam KocaSinan Paşa, İran’da 1. Tahmasb’tır.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Karahisar–Sahib (Afyon)Beyi ile sandıklı kadısı’na HÜKÜM
KONU: Sandıklı ilçesi ÇAY köyü ahalisi sapık inançlı olup her yıl evlerinde şarap yaparak meydanda içtikleri, gelen geçen Müslümanlara da sataştıkları, onlara ağır sözler söyledikleri, bu kötü işleri yapanların yargılanmaları isteği.

BAĞDATTA KAPILARINA KIZILBAŞ TACI ASILARAK TUTUKLANANLAR
YAZI: 3 Safer sene 990 (Şubat 1582), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam: Kanijeli Siyavuş Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmesb’tır. Yıllar (1578–1590) Osmanlı –İran savaşları sürmektedir.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Bağdad Beylerbeyi’ne HÜKÜM
KONU: Bağdad ilinde bazı kişiler kendi halinde olanların evlerine KIZILBAŞ tacı asarak onları sapık inançlı diye tutukladıp cezalattırdıkları, böyle yapan kişiler yakalanıp yargılanarak cezalandırılmaları buyuruğu.

SAPIK İNANÇLI DENİP MALLARINA EL KONULMASI
YAZI: 10 Rabiyü–l–ûlâ sene 990 (Mart 1582)/, Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam Kanijeli Siyavuş Paşa, İran’da 1. Tahmasb’tır.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME:Cebele Beyi Mâûn Bey’e ve Şehriban Kadısı’na HÜKÜM
KONU: Şehriban yöresinde bazı kişiler suçsuz insanları sapık inançlı diye ilgililere bildirip onları tutuklattırdıkları ve sonra onların mal varlığına el koydukları, bu kişilerin yakalanıp cezalandırılmaları.

ŞEBİNKARAHİSAR’DAKİ KIZILBAŞLAR
YAZI: 11 Receb sene 990 (Temmuz 1582), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam: Koca Sinan Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır.
O yıllar, 1578–1590 Osmanlı –İran savaşları devam etmektedir.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Karahisar–Şarkî (Şebinkarahisar) Sancağı Beyi ve Kadısına veHapsamana (Gölköy– Ordu) Kadıları’na HÜKÜM
KONU: Leske ve Hapsamana kadıları Padişah’a yolladıkları mektuplarında:” İlçe sipahileri mahkemeye başvurarak yörede Hak yolundan çıkanlar, KIZILBAŞLAR olduğu, bunlar üç halife (Haz. Ebu Bekir, Ömer, Osman)ye hakaret ettikleri, bu kişilerin denetlenip yargılanmaları sapık inançlarının yayılmasını önlemek gerektiği” bildirilmektedir.

KAYSERİ’DE KASIM ADLI KIZILBAŞ’IN YAKALANMASI
YAZI: 28 Safer sene 991 (Şubat 1583), padişah 3. Murad dönemi, Sadrâzam Kanijeli Siyavuş Paşa, İran’da Şâh 1. Tahmasb’tır.
O yıl, Özdemir Oğlu Osman Paşa Şirvan’ı (Azerbaycan’da) aldı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Bozok (Yozgat) ve Kayseriye (Kayseri) Beyi ve kadısına HÜKÜM
KONU: Kayseri’de Hacı Kılıç memlahası (tuz çıkarılan yer)nda Kasım adındaki kişinin KIZILBAŞ olduğu, müzevirlik koğuculuk ve telbîs (hile ile örtme) için yuksullara baskı yaptığı şikâyeti üzere, yakalanıp mahkeme edilmesi buyruğu.

SKİLİP AYBEĞ KÖYÜN’DEN KIZILBAŞ PİR NATIR’IN YAKALANIP SARAYA (İSTANBUL’A) YOLLANMASI
YAZI: 12 Cemaziyelâhir sene 991 (Haziran 1583), Padişah 3. Murad dönemi, Sadrâzam Kanijeli Siyavuş Paşa, İrân’da Şâh 1. Tahmasb’tır.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Rum Beğlerbeği (Tokat, Sivas vb) HÜKÜM
KONU: İskilip ilçesinde Aybeğ denen köyde Pir Natır adındaki kişinin KIZILBAŞ olup namaz kılmadığı, mahkemeye getirildiğinde “Şah’a hakaret et!” dendiğinde ondan yüz çevirmediği, bu kişinin yakalanıp İstanbul’a (saraya) yollanması.

ESKİŞEHİR/KARACAŞEHİR’DE NAMAZDAN SONRA SESLİ TEVHİT VE SEMAH YAPANLARIN SORUŞTURULMASI

YAZI: 16 Zilhicce sene 991 (Aralık 1583), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam: Kanijeli Siyavuş Paşa, İran’da 1. Tahmasb’tır. O yıl, Özdemir Oğlu osman Paşa Şirvan’ı aldı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Karacaşehir (Ekişehir’in güneyinde 10 km.) Kadısına HÜKÜMKİ,
KONU: Karacaşehir’de bazı şeyh ve müderrislikten kelime–i tevhid getirdikleri halk bunu yadırgayıp şikâyet ettiklerinde padişah bunun sakıncası olmadığını bildirmektedir.
 
ÇANKIRI KURŞUNLU GENCELİ KÖYÜNDEN KIZILBAŞ ŞABAN’IN YAPTIKLARININ SORUŞTURULMASI
YAZI: 16 Muharrem sene 992 (Ocak 1584), Padişah 3. Murad, sadrâzam Özdemir Oğlu Osman Paşa, İran’da 2. Şâh İsmail’dir. O yıl Avusturya ile 8 yıl barış antlaşması uzatıldı, İspanya ile silâh bırakışması 3 yıl daha uzatıldı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Kengri (Çankırı) Beği’ne, kal’acık ve Kurşunlu Kadılarına HÜKÜM
KONU: Kal’acık ve Kurşunlu kadıları mektupla Kurşunlu’nun Gencelü köyü halkından Derviş Oğlu Şa’ban’ın KIZILBAŞ olup sürekli İran tarafı ile haberleştiği gibi sapık inançlı olduğundan geceleyin bazı kişilerle bir yere toplanarak saz çaldıkları, bazı kadınları da aralarına o alıp sohbet ettikleri, bunların yetkili kişilerce denetlenmesi istenmektedir.

SAMSUN YÖRESİNDEKİ SUHTELERİN ZİNCİRE VURULUP SARAYA GÖNDERİLMESİ
YAZI: 19 Receb sene 992 (Temmuz 1584), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam Özdemiroğlu Osman Paşa, İran’da da Şâh 1. Tahmasb’tır.
O yıl, Avusturya ile Osmanlı Devleti daha önce yapılan barışın 8 yıl, İspanya ile yapılan silâh bırakışmasını daha 3 yıl uzatılmasına ilişkin antlaşmalar imzalandı.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: Canik (Samsun) Beği’ne HÜKÜM
KONU: Samsun yöresinde dolaşan suhteler (softa) varlıklı olan ahalinin elindeki altın ve kıymetli eşyasını zorla aldıkları, vermiyenlerin de kol ve ayaklarından asıp işkence yaptıkları, bu 50 kişi olan softaların yakalanıp cezalarının verilmesine ilişkin buyuruldu.

İSTANBUL’DAKİ HAYDARİLER’İN SORUŞTURULMASI
YAZI: 15 Zi–l–hicce sene 992 (Aralık 1584), Padişah 3. Murat dönemi, Sadrâzam: Özdemiroğlu Osman Paşa; İran’da 1. Tahmasb Şâh’tır.
KİMDEN: Padişah’tan
KİME: İstanbul Kadısı’na HÜKÜM
KONU: Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u alınca HAYDERÎLER’e bir zaviye bina ettiği, sonra bazı tutucular burasını ele geçirmek için: “Bunlar Acem Rafizileri (sapık inançlı) buraya toplanıp âyin yaptıkları, bu zaviyenin kaldırılması…” diye İstanbul Kadısı’na şikâyet ettikleri, yapılan denetimde bunun aslı olmadığı anlaşılmıştır.

KIZILBAŞ OLAN ŞAH’IN SAZENDELERİNDEN MURAT’IN SÜNNİLİĞİ SEÇMESİ
YAZI: 29. Ca. 1025 Mayıs 1616
Padişah 1. Ahmet dönemi İralılarla savaş sürüyor. Veziriazam Kara Mehmet Paşa Erivah’ı kuşattı. O yıl Avusturya ile Zitvatorok Antlaşması yenilendi. Bu dönemde Kuyucu Murat Paşa Anadolu’da Celâli ayaklanmalarını bastırmaya çalışıyor, suçlu suçsuz insanlar öldürülüyordu.
Bir yıl sonra 22 kasım 1612’de padişah vefat etti.
KİMDEN: Divân–ı Hümâyûn’dan
KİME: Dergah–ı Âli Çavuşu’na
KONU: İran elçisiyle gelen Şahın Sâzenlerinden Murad, İslamiyeti kabul ettiğinde 20 akçe (0.0017 kş) ulûfe ile saray çavuşu atandı.

AKYAZILI DERGAHI
YAZI: 10 Receb sene 1112 (Aralık 1700), Padişah 2. Mustafa dönemi, iyi öğrenim görmüş yetenekliydi 3 defa sefere çıktığında dönemin sadrâzamı Amcazâde Hüseyin Paşa’dır. Karlıfça Antlaşmaya Ocak 1699)ndan bir yıl sonra 14 Temmuz 1700’de Ruslarla barışlaş antlaşması imzalandı.
KİMDEN:Hacıoğlu Pazarı (Dobriç–Bulgaristan’da) il’lamı (Divân–ı Hümûyûn’a)
KONU: Hacıoğlu Pazarı kasabasının ileri gelenleri başvurarak ilçede bulunan AKYAZILI TEKYESİ’nin tekye–ı Şeyh Abdülkerim’in hafız ve dindar bir kişi olduğu, onun yerini başka birinin tekye–nişîn atanması yukarıda adı geçen şeyhe olacağının ilgililere bildirilmesi.

SAMSUN LADİK’TE KARA ABDAL ZAVİYESİNE DEDE ATANMASI
YAZI: 21 Sefer sene 1146 (Temmuz 1733), Padişah 1. Mahmud, sadrâzam Hekimoğlu Ali Paşa, İran Şahı Nadir Şâh’tır.
O yıl Hekimoğlu Ali Paşa Bağdad’ı İranlılar’dan geri aldı. 20 mayıs Venedikliler’le Pasarofça Antlaşması’nın bazı maddeleri değiştirildi. Padişah 1. Mahmud sürekli Güney Kafkasya ve Azerbayca’nın Osmanlı yönetimine geçmesine çalıştı.
KİMDEN: Eş–Şeyh Mehmed Halîfe İbn–i eş–Şeyh İbrahim’den
KİME: Divhan–ıHümâyûn’a arîza
KONU: Lâdik (Samsun ilinde) ilçesi ABDALköyündeki KARAABDALZAVİYESİ’nin meşihat (Şeyhlik) ve zaviye–darlık görevini yüz yıldan beri vakıf şartı gereğince babası Şeyh İbrahim’in yaptığı, şimdi ise yaşlı olduğundan zaviyedarlık ve mütevelliliğini yapamadağı bu görevi oğlu Şeyh İbrahim’e kendi isteğiyle günde iki akçe karşılığı teslim ettiği ve elinde berâtı olduğu halde haricten Hüseyin Bin Abdi adında biri bu vakıftan hak iddia ettiği bildirilmektedir.

KİMDEN:
Divân–ı Hümâyûn’dan

KİME:
Bağdad (Irak’ta) Beylerbeyi’ne HÜKÜM

KONU:İmâm–ı Ali Hazretlerinin Merkad–ı Şerîfi (mezarı)nin ferraşleri (döşenmesi) için alınan kaliçe (küçük halı)lar hakkında, düzenlemede özen gösterilip gösterilmediği sorulmaktadır.
BOA–Mühimme Defteri Tasnif, c.3, s. 562

HZ. ALİ’NİN IRAK–NECEF KÜFE’DEKİ TÜRBESİ’NİN ONARILMASI
YAZI: 20 Rebiyü–l–evvel sene 1278 (eylül 1861), Padişah Abdülaziz dönemi Şadrâzam: Mahmut Nedim (Nedimov)Paşa’dır. O yıl 26 Haziran’da Padişah Abdülmecit vefat etti, yerine Abdülaziz Padişah oldu. 1861–1862’de Karadağ isyanı başladı.
Osmanlı Devleti 10 Temmuz İtalya, 10 Ekim’de de Rusya ile ticaret antlaşması imzaladı.
KİMDEN:Meclis–i Vâlây–ı Ahkâm–ı Adliyye (Danıştay)den
KİME: Sadrâzam’a
KONU: İmam–ı Ali’nin Türbesi’ndeki cami minaresi bel verip yıkılma tehlikesi olduğundan acele yapılması için ilgililere emir verilmektedir. (Necef İrak’ta Küfe civarında İmam–ı Ali’nin türbesi bulunmaktadır).

ebek Buyruğu’nda mevcut olan eyh Safi’nin emirlerine dönersek, ne ortalama ve ne de aırı ii öğretisinden iz bulamayız. eyh Safi ve oğlu Sadreddin arasındaki konuma tamamıyla sufistik nitelikler üzerinedir. Al Sarraf’ın yayınlamış olduğu bu Buyruk 52 kısma ayrılmıtır. 1 ile 6. kısım arasındaki kısımlar bir giriş ve Cebrail aracılığıyla Muhammed’e vahyedilmi, Ali, İmamlar ve son olarak eyh Safi’ye geçmi/ulamış Tanrısal buyruk ve ilkelerin özetini kapsar . Bunlar, 7 ile 36. kısımlar arasında sunulan buyrukların ana çatısından ayrı durmaktadır. Olasıyla çok daha sonra, Safevilerin iiliği benimsediği 15.yüzyılın sonlarına doğru bir Safevi mensubu tarafından yazılmış olmalı. Gerçekten 35.si dıında emirlerin her bölümü bir Kızılbaş ozanından bir iir içerir. 36.kısımdan itibaren “ söyledi” ya da eyh Safi açıkladı” gibi sözler(iy)le birlikte ah Hatayi’den nefesler görmekteyiz. Bu kısımların eyh Safiyüddin’in “gerçek” sufistik öğretilerini içerdiğini biz tahmin ediyoruz. Bununla birlikte 35 ile 52 arasında eyh Safi’nin adı gözükmez. Böylece biz Buyruk’un ah İsmail zamanında, bir aırı ii(Kızılba) tarafından derlendiği sonucuna varmayı düünüyoruz. Buyruk yazıcısı 37.kısımda Halifelik olgusunu inceliyor, kısacası Halifenin nitelikleri ve sıfatlarını tartımakta. Halifelik konusunda gerçek ii görüü olan “Ali ve 11 evladı, yani Oniki İmamların sadece Muhammed’in ardılı olduğu”, bir sonraki kısıma geçmeden hemen önce vurgulanıyor. ah Hatayi’nin bir iirini içeren 41.kısım dıında 39 ve 42 arasındaki kısımlarda Halifenin nitelikleri ve sıfatları geniş bir biçimde sunulmaktadır. 43 ve 46’da Sufi yolu göstericisi, Rehber ya da aydınlatan/eğiten Mürid’in nitelikleri betimleniyor. 47 ve 48’de ise Muhammed Peygamberin yerine Ali’yi vasi/ardıl seçtiği Ghadirhum olayı ve bu tarihsel geleneğin geniş açıklaması yapılıyor. Bu kısımlarda Muhammed’in “ben bilimin kenti, Ali ise kapısıdır”, “ben ve Ali tek bir nurdan yaratıldık” vb. hadisleri de yer almaktedır. 50.kısımda Necmeddin Kübra’dan (ö.1221) sözedilmekte ve onun “bir kimse Muhammed, Ali ve Oniki İmamlar adına Tanrıya dua ederse, Tanrı dileklerini yerine getirecek ve onu koruyacaktır” benzeri sözleri anımsatılmaktadır.Son iki bölümde (51 ve 52) Peygamberin ev halkı, yani Ehlibeyt ve Oniki İmamların manevi üstünlüğü ve onların (istemleri) Adem zamanından beri bütün Peygamberleri ve Velileri temsil ettikleri belirtilirken, yücelikleri ve Tanrı’ya yakınlıkları, Tanrının hereyi onlar için yarattığı söylemiyle açıklanır. Kısacası İmam Logos’un(Tanrı sözünün) yerinin almaktadır. Bu kısımlarda ii abartması(!) en yüksek noktasına ulaır.
49.bölüm üzerinde son bir gözlem Buyruk’un tertiplenmesi konusuna bir ıık tutabilir.
Bu bölümün tam anlamıyla anlaırlığında emin olmayı güçletiren birkaç satır
(silinmi) kayıp durumdadır. Buna rağmen izleyen kısımlarla bağlantısı bulunmayan
u ifadeyi görmekteyiz:
“Ben fukara ve zavallı Feritah İbn Abdulmecid Hutbe’yi (Ghadirhum Hutbesi)
Arapça’dan Türkçe’ye çevirdim.”

Fergana vadisine, Hindistan’a kadar yayılmış ve inançlarını gizleyerek (takiye ile) yaayan İsmaililere ulaan geniş bir dai’ler ağı vardı. Erdebil tekkesinde bu dai’lerden bulunmuyordu ve Erdebil eyhleriyle ilikileri yoktu diyebilir miyiz? ..
6. Yine Matti Moosa’nın kendisinin aynı kitabında (s.217-219) anlattığı gibi, Ehli Haklar’ın inançsal söylencelerinde, eyh Safi’nin, eyhi ve kayınbabası İbrahim Zahidi tarafından iki kez Sultan Sahak’a gönderildiği ve onun kadınlı erkekli toplu tapınmalarına,Cemlerine katıldığı anlatılmaktadır. Bazı kerametlerine tanık olduğu Sultan Sohak’tan el aldıktan sonra eyhinin ona berat verdiği Ehli Haklar’ın kutsal bildikleri kitaplarına (Tadhkira-Tezkire) geçmitir. İ.K.
Tam ve doğru adıyla Abdulmacid İbn Feritah Zade (ö.1459), Bektai Eschatolojisi (Öbür dünyaya ilikin) öğretisini içeren Türkçe Ahiretname kitabının yazarı bir Bektaidir. Aynı zamanda o Hurufilik öğretisini Anadolu’ya sokan kimsedir. 3 Doğrusu İbn Feritah’ın bu ifadesi Buyruk’ta çok garip durmaktadır ve onun kitabın derleyicisi olduğuna dair kanıt da yoktur. Açıktır ki, ah İsmail Hatayi ve diğer Kızılbaş ozanları tarafından yazılmıiirleri de içine alan Buyruk’ta, Feritah’ın Hutbe çevirisi dahil herkimin düüncesi olursa olsun, Safevilerin masum İmamlarla birletirilmesini yasallatırmak ve aırı görülerini kanıtlamak amacıyla onları yorumlamılardır. Bu yolla onların tarikat inançları içinde iilikle tasavvufu birletirerek, Safevi soyluların, müridleri-mensupları üzerindeki manevi gücü onaylanmış oluyordu. Bu İbn Feritah’ın kendisinin, aırı ii öğretisiyle Kızılbaş ve ebek’lerden farklı olmayan Bektai inancına bağlı olması olgusuyla desteklenmiş durumdaır…
Ayrıca Kerküklü bir ebek Türkmen yazar olan akir Sabir al-Zahid’in elinde bulunan elyazmalarının da önemli olduğunu söylemek gerekir. Halkının inançsal ve toplumsal uygulamalarında olduğu kadar Türk dilindeki ustalığıyla kendisini bunlardan yaptığı çeviri ve yorumları aratırmacıların ilgisini çekmelidir. Her iki elyazması da kısa ve yazarları belirsizdir. Birincisi, Buyruk ve Kitab el Menakib olarak tanınan, Kitab(-ı) ah Safi adını taıyor. Kitaba ikinci bir balık ise ah Safi’nin, eyh Sadreddin’e açıkladığı Doğru/kamil Bilgi üzerine Kitabı biçiminde verilmitir.
Al Sarraf’ın Buyruk kopyasınınkine benzer bilgilerden dolayı ortak bir kökene sahip olduklarını gösteren bu Elyazması eyh Safi’nin sufi öğretisini içermektedir. Tek fark, al-Sarraf’ın Buyruk’u karılıklı konuma (diyalog) olarak yazılırken, al-Zabit’in elyazması bir söylev biçimindedir. Benim çıkardığım sonuç, her iki eser de erken Safevi dönemine, belki 1500’lere ait olmalıdır. Kendi ii inancını göstermek için, al-Zabit kopyasının adı bilinmeyen yazarı, iilerce çok iyi bilinen “Ali ve Muhammed bir tek nurdandır”, “Ben bilimin ehriyim, Ali ise kapısıdır” ve “Ali Tanrı’nın velisidir ve Tanrı Ali’nin yanındadır/destekleyicisidir”gibi Muhammed’in hadislerini konumanın içine sokmutur.
Al-Zabit’in elindeki ikinci elyazması Sünbülname (Sunbula Nama) adını taımakta ve Çağatay lehçesiyle Türkistan’da yazılmıtır. Al-Zabit’e göre bu elyazması eser 12.yy.a aittir, çünkü Ahmet Yesevi’nin(ö.1166) sufi öğretisini içermektedir. Ancak dikkatli bir inceleme, Fazlullah’ın (ö.1401) kurduğu Hurufiliği de kapsayan elyazmasının 15.yy.ın ilk yarısından önceye tarihlenemiyeceğini açıkça gösteriyor. 4 Olasılıkla o, bir Bektai-Hurufi yazar tarafından 15.yy.balarında hem Bektailiğin hem de Hurufiliğin kendi görülerine uygun çeitli ögelerini birbiriyle birletirip kitaplatırılmıtır.
Sünbülname’de büyük ilgi çeken, yazarının, Peygamber’in sahabilerinden biri ve İmam Ali’nin, en yakın destekçisi ve dostu Salman al-Farisi ile onu birletirmesidir: Sünbülname’nin Muhammed Peygamber’in ailesinin (Ehlibeytin) eceresi olduğunu Salman al-Farisi’den aktarır, kendisine söyletir; ona göre, tanelerin buğday sapına bağlı olup bir baak oluturduğu gibi, Ehlibeyt ve İmamlar da Muhammed’in dalına
3 Gerçekte ise ondan en az 60 yıl önce Anadolu’ya gelmiş olan İmadeddin Nesimi’dir İ.K. 4Eğer Fazlullah’ın adı ve kendine özgün düünce ve sözleri geçmiyorsa ve sadece harflere verilmiş tasavvufi değerler sözkonusuysa yazarın bu yargısı doğru olamaz. İ.K.
yapııktır, ayrılmaz. Elyazmasına da bu benzetmeden dolayı Sünbülname adı verilmi. Sünbülname’ye özgünlük sağlayan, varsayıldığı üzere Ali’nin yaratılış söylencesi ve Horasan’dan Rum ülkesine Anadolu’ya gelii 5 üzerine yaratılmış öyküsel değinmeler Sünbülname’nin Bektai kökenli olduğunu açığa vurmaktadır. Kitapta Farsça konuan İmam Ali, onun ilahi sırrına vakıf olan kimseler Horasan’dan Rum’a geldikleri zaman Sünbülname’yi Farsçadan Türkçeye çevirdiklerini söylemekte.
Ayrıca Sünbülname’de Muhammed Peygamber’in ve İmam Ali’nin en sadık sahabeleririnin adlarını görmekteyiz. Bunların arasına Nasırüddin Tusi (1201-1274) de sokuturulmutur. Sahabilerden Ammar İbn Yasir ki, Ali’ye yol erkan üzerine sorular sorular sorarak ondan açıklamalar alır. 6 İbn Siman (Bayan ibn Siman al-Nahdi Tamimi, ö.737), Umar Baba (Amr İbn Umayya al-Dumari), Salman al-Farisi, Abu Zer Gaffari, Kanber Ali, Mikdad İmam Ali’yi seven, destekleyen ve onun tanrısallığınan inanan ilk aırı iilerden (gulat’tan) sayılmaktadır. Burada ilginç olan Nasiruddin Tusi’nin (ö.1274) bu ilk sahabiler arasında sayılmasıdır ki aynı tanımlamayı, 1519’da Bektai Yemini Baba’nın tanrısallatırılan Ali’nin erdemlerini, kerametlerini anlatan Faziletname’sinde de görmekteyiz. 7
Sünbülname’nin Bektai elyazması olduğunu gösteren daha önemli kanıt kitabın Ondört Masum Pak’tan sözetmesi ve onları açıklamasıdır. Son olarak Sünbülname Salman al-Farisi’ye atfen 12 Sufilik ilkesi üzerinde konuur. Kısaca özetlersek bu ilkeler: 1)nedamet-pimanlık, 2)zarar verici iş ve eylemlerden sakınma, 3)kapris ve tutkuları yenme, 4)ehvetten kaçınma, 5)nefse boyun eğdirme/nefsi ıslah etme, 6)çevresindeki insanlarla dost olma, 7)kukulardan uzaklama, 8)bakalarına hizmet etmeye hazırolma, 9)inanç davası için cömertçe para harcama, 10)bakalarını hor görmeme ve aağılayıcı davranmama, 11) alçakgönüllü ve barıçıl/uzlatırmacı olmak ve 12)Tanrıya mutlak güvenç, çünkü Tanrı kendisine güvenenleri sever. Sünbülname’yi derleyen kii bu ilkelerin, Sufi tarikatının görev ve koullarını gösterdiğini ve onların insanı, gerçek aka (Tanrı akına) ve barıa götürdüğü yargısına varmaktadır. Sufi yaamı için bu gerekirlikler-istekler, geleneğe göre Peygamber tarafından kendi ailesinden biri olarak onurlandırılmış Salman al-Farisi’ye isnatedilmektedir. Al-Farisi’nin, Zerdütlükten Hristiyanlığa sonra İslam dinine geçip Sufizm üzerinde bir köprü ve İslamda en erken, yani ilk aırı çileci sufilerden (Zuhhad ascetics) biri olduğu da düünülür. Kitabın Nusayrilik inancına ilikin tartıma bölümünde (s. 267-280 vd. )Salman al-Farisi hakkında, daha fazla bilgi bulacaksınız. (Matti Moosa, “Religious Books”, Extremist Shiites-The Ghulat Sects, Syracuse University Press, New York, 1988, s. 153-162)
5 Bizce bu söylemle Ali donunda dünyaya geldiğine inanılan ve onunla eletirilen Hacı Bektaş Veli
kastedilmektedir, elyazmasının aslını görüp incelemek gerekir İ.K.
6 Aynı kiinin Buyruk metinlerinde de aynı ilevi gördüğüne tanık olmaktayız. O zaman Sünbülname
Buyruk’un kaynaklarından biri olarak da düünülebilir. İ.K.

7 Sünbülname’nin tarihlenmesi ve Bektai kökenli oluuna kanıt olarak yardımcı olabilir bu alıntı. İ.K.

Türklerin Anadolu’ya geliiyle bir Arap komutanı veya askeri olan Battal Gazi’nin önce bir Türk savaçıya ardından da Gazi-Veli haline dönütürüldüğünü görüyoruz. Bu etkinin ve ünün büyüklüğü öyle bir boyuta taınacaktır ki O’na ait Anadolu’nun çeitli yerlerinde 7 ayrı mezarının bulunması ve hepsinin aynı etki altında kutsanması sağlanmış olacaktır.
Seyid Battal Gazi efsanesinin geniş ölçüde ün kazanması, Anadolu'nun çeitli bölgelerinde büyük izler bırakmıtır. İstanbul, Maltepe'de Seyyid Gazi Kayası, Erdek'te kalesi, Kapadokya Karacadağ'da bir Cami, Caesarea (Hacı Halife-Hacı Kalfa) adına bir vakıf bulunmaktadır. Kırehir'de ise ikinci bir türbe görülmektedir. Üçüncüsü de Çorum yakınlarındaki Ali Dağı'ndadır. Battal Gazi Destanı'nın Bizans versiyonu olan Diegenes Acritas da da benzer biçimde Trabzon, Girit ve Karpathos'da üç ayrı mezara sahiptir. Seyitgazi yakınlarındaki Kırk Kızlar Dağı (Kırk Bakire Dağı), büyük bir ihtimalle Battal Gazi'nin romantik hikayelerinden biri olan "Kırk Prenses" menkıbesiyle bağlantılıdır1. Bunlara ek olarak, Hasluck2; menkıbelerin çok kesin ve yaptırıma dönük bir önem kazandığının, Anadolu'daki bazı yerlerle ve kurum adlarıyla olan ilikiden anlaıldığını belirtiyor. Örneğin; Kayseri'de kendisinin tesis ettiği halk tarafından rivayet olunan bir cami3, Malatyada da keza bir cami O'nun adı ile anılmaktadır. Bununla birlikte, İstanbul Kadıköy ile ilgili görüldüğü gibi, Kızkulesi menkıbesinin4 bir ekli de bunun inaasına sebeb olmak üzere Battal Gaziyi göstermesi, bu kesin önemi, kurumların varlığının temelini ve devamını simgelemesi bakımından sonderece dikkat çekicidir5.
Pertev Naili Boratav, Battal'ın, Emevilerin VIII. yüzyılda Bizans'a karı açtıkları seferlerde ün kazanmış bir Arap komutanı olup, Arap ve Türk destanî halk romanlarının da yegane kahramanı olduğunu ve Türkler arasında Battal Gazi, Seyyid Battal ve Seyyid Battal Gazi isimleri ile tanındığını belirtmektedir.
Hüseyin Hüsameddin, Battalnamelerde Hüseyn b.Cafer b.Münzar b.Ömer b.Ali b.Hüseyn b.Ali b.Ebi Talib eklinde Hüseyin soyundan gösterildiğini belirtmekte, bu
1 F.W.Hasluck, Bektailik Tedkikleri, Anadolu’nun Dînî Tarih ve Etnografyasına Dair, Tetkikat Merkezi
Neriyatı I, Çev.: R.Hulusi, İstanbul, 1928, s.90-98; Hasluck, Chrıstıanıty and Islam Under the Sultans, C. III, Oxford, 1929, s.704-716.
2 A.g.e., s.90-98.

Battal Gazi menkıbeleri fütuhat devri Türkleri arasında o denli yaygın hale gelmitir ki bu yayılmanın bir göstergesi olarak O'na ait Kayseri’deki bu camiden XII. yüzyılda Herevi bahsetmektedir. Kazvini de bu bilgiye eserinde yer vermitir. Herevî, Kitab uz-Ziyarat, Nr.: J.Sourdel-Thomine, am, 1953, s.59; Kazvini, Asar ul-Bilad,Nr.: Wustenfenld, Göttingen 1848, s.371. 4Grek (Yunan) idarecinin kızını ve hazinelerini Arap savaçısından korumak için bu kuleyi ina etmek zorunda kaldığı söylentilerin temelini oluturur. 5 Hasluck, Bektailik Tedkikleri, ……………………………., s.90-98.
silsilenin asılsız ve inandırıcı olmadığını söyleyerek Benî Ümeyye devrinde Hz.Hüseyin evlatlarına imaret ve nüfuz verilmesinin düünülemeyeceğini bildirmektedir6.
Bunların yanında, Ahmet Yaar Ocak7 ve Abdülbaki Gölpınarlı8 Saltuknamede, Battal Gâzi ile Sarı Saltuk arasında bir iliki kurulduğunu kaydederek, Sarı Saltuk da tıpkı Melik Dânimend Gâzi9 gibi Hz.Ali soyundan ve Seyyid Battal Gâzi'nin torunlarından Seyyid Hasan'ın oğlu olarak gösterildiğini belirterek biranlamda bu ve benzeri neseb sahiplenmelerinin temelinde menkıbevî halk kültürünün büyük etkisini vurgulamaktadır. Fuat Köprülü, menkıbelerde; Sayramlı Molla Musa'nın Aksu'da gömülü Battal Gâzi adıyla mehur İmam Abdurrahman Alevi'nin Muhammed Hanefi'nin dördüncü torunu olduğunu kaydettiğini belirtir10 .
Pertev Naili Boratav, İslam Ansiklopedisinde, genel kanı olarak Battal Gâzi'nin Emevilerin VIII.yüzyılda Bizans'a karı giritikleri seferlerde ün kazanmış bir Arap komutanı olarak bilindiğini belirtmekte ve İbn Asakir'in Emevilerin azatlı bir kölesi olduğunu ve Arap aslından gelmediğini11 belirttiğini de kaydetmektedir12 . Bu görü, İbnü'l-Esîr'de temellenmektedir. İbnü'l-Esîr Battal Gâzi'nin aslen Arap olmayıp Emevilere intisab etmiş azatlı bir köle ailesinden geldiğini13 kaydetmektedir14 .
Menkıbevi eserlerde Seyyid Battal Gazi'nin bir de Nesebnamesi kaydedil mektedir. Bu Nesebname Seyyid Hüseyin Gazi'den, Seyyid Ali'den balayarak Seyyid Battal Gazi'yi dokuzuncu göbekte Hz. Ali'ye ulatırmaktadır15 .
6 (Hüseyin Hüsameddin, Amasya Tarihi, 1329-1332, s.210-212; ükrü Baba, Divan-ı eyh İlhâmî ve Seyyid
Battal Gazi, Necm-i İstikbal Matbaası, İstanbul, 1334, s.1-28.
7 A.Y.Ocak, “Sarı Saltuk ve Saltukame”, Türk Kültürü, Türk Kültürünü Aratırma Enstitüsü Yay., S. 195, Yıl:
XVII, Ocak, 1979, s273.
8 A.Gölpınarlı, Yunus Emre ve Tasavvuf, Remzi Kitapevi, İstanbul, 1961, s33.

9
Danimend Gazi'nin de kimliği menkıbelerle içiçe girmitir. Danimend Gazi'nin kimliğini Battal Gazi'nin kimliği gibi menkıbevi kimliğinden ayrı değerlendirmeye ihtiyaç vardır. E.Merçil, (E.Merçil, Müslüman Türk Devletleri Tarihi, TTK Yay., Ankara, 1991, s.253.) Emir Danimend'in Bizanslılarla yapılan bir savata ölen mehur İslam kahramanı Battal Gâzi'nin neslinden geldiği söylentilerini belirtmektedir. Ayrıca, Osmanlı Ansiklopedisi (Osmanlı Ansiklopedisi, C.I, Ağaç Yay., İstanbul 1993, s.11.)'nde, mehaz verilmemekle birlikte, Danimend Gâzi'nin, ünlü İslam kahramanı Battal Gâzi'nin soyundan geldiğini belirten kaynaklar vardır denilmektedir. 10 M.F.Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Ankara, 1976, s62-63. 11F.Çelikkanat, (F.Çelikkanat,Eskiehir, Eskiehir,1990, s.96.) İbn Asakir'e göre Battal Gâzi'nin Emevilerin azatlı bir kölesi olduğunu belirtip, yanlış bir kayıt olarak Arap aslından geldiğini söylemektedir. Halbuki İbn Asakir'deki kayıt bunun tam aksine Emevilerin azatlı kölesi olduğu ve Arap aslından gelmediği eklindedir (İbn Asakir, Tarih-i Dımak, C.I, Beyrut, 1988, 140-141). Diğer bir yanlıı da S.Arısoy (S.Arısoy, “Seyyit Battal Gazi ve Atı”, Eskiehir I. Seyyid Battal Gazi Bilimsel Semineri, 22-24 Eylül 1977, Bildiriler, Eskiehir, s.33.) yapmaktadır. S.Arısoy eserinde; "Battal, İbnu Esekire göre Ermenilerin azadlı bir kölesidir. Türk soyundandır. Arap aslından sayılmaktadır." demektedir. İbnu Esekir olarak yazılmış olan müellif "İbn Asâkîr", Ermeniler olarak yazılmış olan soy bilgisi ise "Emeviler" olacaktır. 12 P.N.Boratav, “Battal”, İslam Ansiklopedisi, M.E.B. Yay., M.E. Basımevi, C. II, İstanbul, 1993, s.344. 13Bu görüü A.Y.Ocak da desteklemektedir. Ayrıca ailesi ve soyu hakkındaki bilgilerin açık ve net olmadığını, menkıbelerdeki soy bilgisiyle diğer tarihi kayıtlardaki bilgilerin birbirini tutmadığını belirtmektedir (A.Y.Ocak, "Battal Gâzi" Mad. İslam Ansiklopedisi., Türkiye Diyanet Vakfı Yay., C.V, İstanbul 1992, s.204.). 14İbnü’l-Esir, El-Kamil fi’t-Tarih, C. V, Leyden, 1870, s.129. 15 Bu Nesebname'nin bir örneğinin Mükrimin Halil Yinanç'da olduğunu M.Aslanbay bildirmektedir. Ayrıca II. Dünya Savaı sırasında bu Nesebname'nin yandığı da ifadeler arasındadır. M.Aslanbay'ın Mükrimin Halil Yinanç'dan alarak nerettiği Nesebname öyledir; (Hâzâ Nesebname-i Sultan Seyyid Battal Gâzi Rahmetullahu Aleyh ve Hâzihî'n-Nesebü'-erifü'l-Haseb Seyyidü's-Sâdât ve Menba'u's-Sâdât Murtaza Âzam Müctebay-i Ekrem İftihar-el-e'âzım ve'l-eraf Sülale-i Abd-u-Menaf sırrı-el-tâhâ ve Yâsin Nur-u-Hadik-ı-Resul-ü Rabbi'lâlemin Seyyidü'l-Memleket-i Ved'din-i Câfer ve Hüvel-Battalü'l-Mütehir Seyyid Gâzi ibn-i Seyyid Hüseyin ibn-i Seyyid Ali ibn-i el-Seyyid Zeyd ve Hüve Künyet-ün Râbi' ibn-i Seyyid Ali el-Medenî-el-Ekber ehit el-Gâr ibn-i Seyyid Zeyn-el-Envar ibn-i İmam Zeyn-el-Abidin ibn-i-el-İmam-el-Mazlum Ebu Abdullah-el-Hüseyin ibn-i Ali-el-Murtaza ibn-i Ebi Tâlib ibn-i Abd-ü Muttalip ibn-i Hâim ibn-i Abd-u-Menaf ibn-i Kusey ibn-i
Bu Nesebname'de Seyyid Battal Gazi Arap ırkından gösterilmektedir. Yukarıda zikrettiğimiz bilgilere ek olarak, Heinrich Leberecht Fleischer eserinde Seyyid Battal Gazi'nin soyu üzerinde durmakta ve bir soy dizini vermektedir. Buna göre de O'nun soyu, Hz.Muhammed ve Hz.Ali'ye kadar gitmektedir;16 Bunlara ek olarak ükrü de Seyyid Battal Gazi'nin bir tarikat silsilesini vermitir. 17 Taberî ve diğer birçok kaynağın da gösterdiği gibi Battal Gazi'yi VIII. yüzyılda Emevîler devrinde yaamış kabul etmek gerçeğe daha yakın görünmektedir18 .
Kilab ibn-i Kâ'b ibn-i el-Mevi ibn-i Gâlib ibn-i Malik ibn-i Nasr ibn-i Kenâne ibn-i Huzeyme ibn-i Müdrike ibn-i el-İlyas). (M.Aslanbay, Seyyid Battal Gazi’nin Hayatı ve Bazı Menkıbeleri, Eskiehir, 1953, s.44.) 161-Hz.Ali (Hz.Muhammed'in amcasıoğlu, kızı Fatıma'nın kocası); 2-Hz. Hüseyin (Hz.Ali'nin küçük oğlu); 3Ali Zeynel Abidin; 4-Seyyid Zeynel Enver; 5-Seyyid Ali El-Medenî; 6-Seyyid Zeyd; 7-Seyyid Ali; 8-Seyyid Hüseyin; 9-Seyyid El-Battal (Cafer b.Hüseyn) H.L.Fleischer (H.L.Fleischer, Über den Türkischen Volksroman Sîret-i Sejjid Battal, 1888, s.50-54 ; H.L.Fleischer (H.L.Fleischer, a.g.e., s.226-254)'in makalesini Battal İnandı, "Türk Halk Romanı Seyyid Battal Hakkında" (Battal İnandı, "Türk Halk Romanı Seyyid Battal Hakkında", Milli Kültür, S.35, Ağustos 1982, s.28-31; Aralık 1982, s.50-54) adıyla Almancadan Türkçeye çevirmitir. Bu ecere H.Köksal (Battalnamelerde Tip ve Motif Yapısı, Ankara, 1984, s.46.)'da da verilmiş ve müellif bu ecerenin tarihsel verilere uymadığını belirtmitir. H.Köksal (H.Köksal, a.g.e., aynı sayfa); " 740 tarihini ölüm tarihi olarak alırsak, yukarıdaki ecereye uymamaktadır. Çünkü Hz.Ali'nin hilafeti (656-661) yılları arasındadır. Hz.Ali'den itibaren dokuz kuağa kadar olan akrabalığı düünürsek, bu tarihin uyumazlığı ortaya çıkar." demektedir. Ayrıca destanda, Seyyid Battal'ın esir aldığı ve cezalandırmak üzere Halife Mu'tasım'a teslim ettiği sahte peygamber Babek, Mu'tasım'ın halefi Vasıkbillah zamanında ölmütür. Tarihsel kaynaklar, Halife Mu'tasım I'in hilafetini (833-842), Vasıkbillah I'in hilafetini (842-847), Babek'in idam ediliini (837-838) olarak bildirdiğine göre, Seyyid Battal'ın IX. yüzyıl ortalarına kadar yaadığı, yani Harunurreid'in çağdaı (hilafeti 786-809) olduğu olgusu ortaya çıkar." demektedir. F..Yersel ("Eskiehir-Seyitgazi-Kümbet Üzerinde Anıtlar, İzerler", Halkevi, S.33, Yıl: 3, 31, Eskiehir, Halkevi Yay., Sakarya Basımevi, İlkkanun 1935, s.314)'de makalesinde Texier'in görüünü; "Malatya'da doğmuş ve Halife Harunurreid zamanında Romalılara karı 739'da yapılan bir muharebede ehid olmutur" eklinde kaydetmektedir. F..Yersel (a.g.e, s.316,317),Evliya Çelebi'nin Battal'ı Rum seferleri hicreti nebeviyesinin 98-99 senelerine tesadüf eder kaydından hareketle, Battal'ın Harunurreid'e çağdaş gösterilmesinin ve tarihin de 244 olarak verilmesinin yanlış olduğunu belirtmekte, Battal'ın Harunurreid ile beraber bulunan diğer kumandan olmasının da mümkün olmayacağını; Harun'un babası zamanındaki Rum seferleri, İstanbul muhasaralarının H.162 ve 163 senelerine rastladığını kaydediyor. Ayrıca, Seyyid Battal'ın Malatya Emîri Ömer (Amr)'in çağdaı olamayacağı konusunda önemli bilgiler veren H.Grégoire (H.Grégoire, "Comment Sayyıd Battal, Martyr Musulman Du VIII Siecle, Est-il Devenu, Dans la Légende, le Contemporain D'Amer ( …..-863)", Byzantion XI, Brüksel 1937, C.II, s.571-575) makalesinde 740 yılında Akroinos'da ehid olan İslam kahramanı Battal'ın Meliten adı verilen IX. yüzyıl Arap destanına sokulduğunu ve Malatya emîri Ömer'in çağdaı ve emrinde çalıan birisi olarak gösterilmesinin yanlış olduğunu belirtir. Bu yanlılığın Teophane tarafından yapıldığını belirterek, O'nun eserinde; Akroinos'da sonuçlanan sefer anlatılırken Gamer (Gamr) adı verilen bir Arap efinin kumanda ettiği orduda yardımcı bir güç olarak Al-Battal'ın yer aldığı görülür.Bu diğer Battal ile karıtırılmıtır.Grégoire; (Gamer) kelimesinin oldukça az kullanılan (Ghamri) kelimelerinin karımasından ileri geldiğini belirtir.Ayrıca Aynı ahıs baka bir bölümde (Amer) olarak yazılmıtır. (Teophanes, Cf. Les Travaux de E. W. Broks, The Source of Teophanes, and the Syriac Chronicles, Dans Byzantinische Zeitschrift, t. XV,1906, s.405.). Gamer'in Yezid'in oğlu olduğu ve 743 yılında Velid II'nin emrinde Müslüman ordularına komuta eden kii olduğu da bu konuda verilen bilgiler arasındadır ( Teophanes, a.g.e., s.578-587.). Grégoire bu konuda öyle bir sonuç çıkartmaktadır; Seyyid Battal Gazi'nin VIII. yüzyıldan IX. yüzyıla aktarılması ve 865 yılında ölen Amr emrine veya Omar de Melitene'nin destanına bağlanmasının sebebi udur; "Akroinos cengaveri Battal, Amer adıyla da zikredilen, Teophanes'in bir pasajında da geçen Ghamr isimli baka bir kumandana ortak edilmitir. u halde isteyerek veya istemeyerek yapılan bir karıtırma ile efsanevî Battal'ı Emîr Amr'ın bir dostu yapmak çok kolaydır." (H.Grégoire, "Comment Sayyıd Battal, …………………s.571-575).
"Sultan Seyyid Battal Gazi Ahzü'l-beya min Ebu Seyyid Süheyl min yed Seyyid Ahmed Dibazi min yed Seyyid Ebu'l-Kasım min yed Seyyid Ebu Ca'ferü'l-Karmi min yed Ebu'l-Aziz Seyyid Hasan Kaani min yed Ebu Seyyid Mehmedü's-Sadıkü'l-Harat min yed Ebu Abdullah Seyyid Hasanü'l-Harat min yed Ebu Nasır Seyyid Abdullahü'd-Dameni min yed Ebu Ali Seyyid İsmail Medeni min yed Ebiye İmam Caferü's-Sadık min yed İmam Mehmedü'l-Bakır min yed İmam Zeynelabidin min yed İmam Hüseyin min yed İmam Hasan min yed Sultanü'l-Enbiyah Aleyh-i Efdalü't-Tahıyye ve't-teslim."( ükrü Baba, Dîvân-ı eyh İlâmî ve Seyyid Battal Gazi, Necmı İstiklal Matbaası, İstanbul, 1334, 1-28).
Bu durumda Battal Gazi'nin bilhassa 717-740 yılları dolaylarında, Emevîler'in Bizans'a karı yürüttükleri mücadelelerde rol aldığını ve hem Müslüman hem de Hıristiyan kaynaklara yansıyan efsanevî öhretini bu sırada kazandığını kabul etmek doğru olacaktır. Belirtilen kaynaklar Battal Gazi'nin Bizanslılarla Anadolu'da yaptığı mücadeleleri ayrıntılı olarak zikrederler.
Bunlardan en önemlisi ve bütün menkıbelere de kaynaklık edeni H.109 yılındaki savalardır.19 Ayrıca Amasya20 , Tokat, Antakya ve Maraş ile ilgili bilgilerde yaamı
Hayrüddinü'z-Zirkilî (Hayrüddinü'z-Zirkilî, Kamus-u Teracim, C.IV, Beyrut, 1992, s.74)'de Ölüm tarihi olarak 740 senesi verildikten sonra, Battal'ın Benî Ümeyye zamanında yaamı, amlıların savaş emirlerinden cesur bir kumandan olduğu belirtilmektedir. Ayrıca; " Mervanoğlu Abdülmelikoğlu Mesleme'nin akıncılarının savalarda baında Battal Gazi vardı. Meslemeye babası Abdülmelik öyle demiti; Akıncılarının baına Battal'ı görevlendir ve ona emret. Geceleri güvenlik için asker görevlendirsin, çünkü O cesur ve atılgan bir emîrdir" Böylece Mesleme, 10 bin Müslümanın baına Battal'ı görevlendirdi. Tagriberdi'nin oğlu dedi ki; "Battal bir sürü savaş gördü. Rumları zillet ve korku içinde bıraktı" kayıtları da bulunmaktadır. Bu kayıtlar Abdullah b.Mehmed-Abdurrahman b.İlgaz (Abdullah b.Mehmed-Abdurrahman b.İlgaz, Tarih-i Dımak, C.I, Beyrut, 1988, s.137141)'da da aynıdır.Ayrıca bu eserde (s.140), dolayısıyla İbn Asakirde de bulunan bir kayıttan Battal'ın öldüğü yıl hacca gittiği de ifadeler arasındadır.Zirkilî'nin İbn Asakir'i mehaz aldığı görülmektedir. Bunların yanında M.F.Köprülü (M.F.Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Ankara, 1976, s.232), Battal Gazi'nin menkıbevî bir Türk kahramanı olduğunu tesbitten sonra, menkıbeye göre; Ebu Muhammed Ca'fer b.Sultan Hüseyin b. Rebi' b. 'Abbas El-Haimi isminde olup, Malatya'da doğduğunu ve bundan 900 sene önce yaadığını belirterek, Taberi'nin H.122 (M.739-40)'de ehid olan Abdullah El-Battal adlı tarihi bir ahsiyetten bahsettiğini, Cennabî ve Hezarfen'in bu iki rivayeti, yani tarihle menkıbeyi birbirine karıtırdıklarını ifade ediyor. Katip Çelebi, Evliya Çelebi ve Halil Edhem Bey'in de aynı hataya dütüklerini belirtiyor. M.F.Köprülü (M.F.Köprülü, Türk Edebiyat Tarihi, Ötüken Yay., İstanbul, 1980, s.255) eserinde yukarıdaki bilgilere ek olarak, diğer Battal için; Abbasilerden Mu'tasım ve Vâsık Billah dönemlerinde (832-847) yaadığı konusunda da bilgi vermektedir. H.Tolasa, (H.Tolasa, "Battal Gazi Destanı Geleneğinin Türk Halkı Arasında Doğuu, Gelimesi Üzerine Düünceler ve Bu Gelenekle İlgili Bibliyografik Bir Döküm", Eskiehir I. Seyyid Battal Gazi Bilimsel Semineri, 22-24 Eylül 1977, Bildiriler, Eskiehir, s.103, 104) makalesinde; Battal Gazi'nin Emeviler devrinde
VII. yüzyıl sonları ile VIII. yüzyılın ilk yarısında yaadığının bilindiğini, Emevilerin VIII. yüzyılın ilk yarısında Bizansla olan savalarına ve İstanbul kuatmalarına katıldığını kesin bir dille ifade ediyor (mehaz olarak P.N.Boratav'ı vermekte olup Boratavdaki kayıtlar kesin yargıları içermemekle birlikte, Boratav bunların menkıbevî birer sonuç olduğunu da ifade etmektedir).Ayrıca diğer bir kesin ama dayanaktan yoksun iddiası da Abdullah el-Battal'ın bu gerçek kiiliğinin Arap halkına mâlolduğunu, Emevi ve Abbasi devrinin Bizans sınırı boylarında yaayan Kilaboğulları ve Süleymanoğulları (Battal'ın Süleymanoğullarına ait olduğu da ifadeler arasındadır.) adlı iki Arap kabilesi arasında mevcut kabile rekabetinin de yardımıyla O'nun Arap-Bizans savalarındaki kahramanlıkları etrafında çeitli hikaye ve rivayetlerin doğduğunu belirtiyor. Bizce; Kilaboğulları ve Süleymanoğulları gibi bir soy yaratma çabası tamamen menkıbevî bir yaklaımın sonucudur. Çünkü bu iki kabile adı da Zatülhimme vb. gibi halk romanlarının ve destanlarının verdikleri soy dizinleri arasındadır. Diğer ilginç bir iddia da S.Arısoy (S.Arısoy, “Seyyid Battal Gazi ve Atı”, Eskiehir I. Seyyid Battal Gazi Bilimsel Semineri, 22-24 Eylül 1977, Bildiriler, Eskiehir, s.33)'da görülmektedir. S.Arısoy, hiçbir bilimsel kanıt göstermeksizin "Battal'ın 674-680 yılları arasında doğduğunu gösteren birçok kayıt vardır" demekle birlikte bu kayıtları vermemektedir.Bu bizce tamamen menkıbevî bilgilerin bazı günümüz aratırmacılarının menkıbe ile gerçek tarihî vesikaları birbirine karıtırmalarından doğmutur. 19 Yakubi (Yakubi, Tarih-i Yakubi, 1995, s.328,329)'deki kayıtta; "109 senesinde Muaviye İbn Hiam ve Battal savaın baındaydılar. Hanceri'yi fethettiler. Leon'un kapısını aldılar. Hakanla da karılatılar. 111 senesinde Türkler Azerbaycan'a yürüdü ve onlarla Haris ibn Amru Etta'î karılatı ve onları yendi. 112 senesinde Türkler Erdebil topraklarındaydılar. Cerrah ibn Abdullah El-Hakemî Türklere saldırdı ve hakanlarını öldürdü. Muaviye ibn Hiam da Rumlarla savatı ama ülkelerine giremedi. 114 senesinde Muaviye ibn Hiam ve Mesleme ibn Abdülmelik 115 senesinde ise Hiamoğulları Muaviye,Süleyman, bata da Abdullah El-Battal Konstantin'i yakaladı, esir etti ve Rumları yendi. " denilmektedir. 20 Bu konuda H.Hüsameddin (H.Hüsameddin, Amasya Tarihi, C.II, Necm-i İstikbal Matbaası, İstanbul, 13291332, s.210-212; ükrü Baba, Divan-ı eyh İlhâmî ve Seyyid Battal Gazi, Necm-i İstikbal Matbaası, İstanbul, 1334, s.1-28) eserinde bu muharebeleri öyle anlatmaktadır; " Emîr Mesleme 92'de (Mesihiye-Amasya)'nın garbında vakı' Karaman Dağı'ndan Amasya'ya inmek içün icra eylediği iddetli hücuma mukabil Anadolu valisi Leon ve Amasya Patriki Agriton'da iddetli müdafaa iderek tarafeyn-i askerî-i rahnedâr ve Emîr Mesleme 12 kadar ümeray-ı İslam ile mecruh ve hayli mücahidân-ı İslam ehid olmakla Kaldiklan ve Çorum sahralarına ric'at etmilerdir.Çorum ehrinde medfun oldukları itikad idilen sahib ve gaziler bu muharebede mecruhen avdetle orada irtihal-i dârü'n-na'im iden guzât-ı kirâmdan olmaları u vak'a-i tarihiyeden istidlal olunmaktadır. Bunun
bakımından son derece önemlidir.Bu kayıtlarda yaamı ve savaları destansı bir anlatımla ilenmektedir.
Taberî'deki kayıtta; H.113 yılında Anadolu seferlerinin içinde bulunmu21 ve Mara'ı almı22, H.114'de İstanbul'a sefer düzenlemiş olarak görülmek tedir23 .
Battal Gazi'nin muharebelerini anlatan söz konusu kaynakların zikrettikleri bölge, ehir ve kasaba isimlerine bakıldığında onun bata Malatya, Antakya, Amasya, Kayseri, Afyon ve Eskiehir yöresi olmak üzere, el-Cezîre (Güneydoğu Anadolu dahil) ve Suriye bölgelerinde faaliyet gösterdiği görülür. Hiç üphesiz bu coğrafya gerçek muharebelerin olduğu coğrafyanın aynı olmalıdır24. Battalnâme bata olmak üzere birçok Türk kaynağı25 ise onu daha çok Malatya ve Antakya yöresinde savamış gösterirler ki bu; Abbâsîler dönemi Bizans mücadelelerinin menkıbelemiekillerinin Battal Gazi'nin kiiliği etrafında toplanmasından kaynaklanmış gibi görünmektedir. Osmanlı kaynakları da bu bilgileri tarihsel olaylar olarak kabul etmektedir.
İslam, Hırıstiyan, Türk, Arap, Bizans vb. destani roman ve kahramanların çizdiği kültürel çevre ve karakter birbirine sonderece benzeyen ögeler taır. Farklı gibi duran, değiik etnik ve kültür çevresinin ürünü gibi görünen bu kaynaklarda sadece isimler ve yer adlarının değitiği gözlenir. Özde anlatılan kahraman ve onun etrafında dönen olaylar hemen hemen
üzerine Emîr Mesleme amdan ve Agriton dahi İstanbuldan istimdad idüb amdan Mehmed b.Mervan b.El-Hükm idaresinde 80 bin mevcudlu bir kuvve-i imdadiye vurud iderek mücahidan-ı İslam tezyid-i kuvvet itmekle tecdid-i savlet itmeğe baladılar.Emîr Mesleme 93'de ikinci defa Amasya'ya aynı mevkiden hücum ve Agriton ile Leon dahi aldıkları kuvve-i imdadiye ile mukabele iderek tarafeyn arasında muharebe-i edîde oldu, fakat mücahidan-ı İslam serdarı Emîr Mesleme ve ba'dehu sıra ile ümeradan Mehmed b.Mervan, Mehmed b.Abdülaziz b.Mervan, Mehmed b.El-Ehnaf, Abdurrahman b.Sa'sa'a, Abdullah b.Sa'id ve bunları müteakib Ebu'l-Hüseyn Abdullah El-Antâkî yani Battal Gazi hücum iderek cümlesi de mecruhen avdet ittiler.Ba'dehu ümeradan Abdullah b.Cerir El-Beclî, Battal Gazi'nin mecruhen avdetini müteakip yaralı olduğu halde bir daha hücum idüb pekçok Müselmin ehid ve kendisi de mecruh olmakla İslam ordusu içinde hayret ziyadeleti. Herkesde dönmek fikri kuvvet bulmaya baladı. Bu hali müahede iden Eminü'l-ganayim (Recai b.Huyut) gayet ateli bir nutuk irad ve mücahidan-ı İslamı teci' itmesi üzerine ümeradan (Sahan b.Yezîd El-Selmî) mecruh iken dayanamayub iddetli bir hücum daha icra idilse de pek çok Müselmin ile beraber ehid olduğuna binaen Eminü'l-ganayim Recai b.Huyut, idare-i askeriyeyi deruhde idüb Rumlar üzerine arslan gibi bir savlet itmi, Karaman Dağı'ndan aağı inüb Rumların kalbgahına kadar girmitir. Emîr Recai'nin etrafını Rumların ihata itmeleri, müarünileyhin ehid olduğunu zannettirmekle mücahidan-ı İslam ric'at ve inhizam göstermiş iken ümeradan Mehmed b.Abdülaziz ve müteakiben İslam serdarı Emîr Mesleme ve Battal Gazi yaralı oldukları halde gazanferane birer hücum ile ric'at itmiş olan mücahidanı iade idebilmilerdir. Emîr Meslemenin bir taraftan ateli nutuklar iradıyla mücahidleri teci' ve diğer taraftan yalnız zafer niday-ı eci'ânesiyle kükremiş arslan gibi mükerreren hücum itmesi, asakir-i İslamın kuvvet-i kalbiyelerini tezyîd, hamle-i fedakaranelerini tedid itmekle Rumlar fena halde bozulmu, Battal Gazi'de münhezm olan Rum ordusunun içerisine girüb at üzerinde kumanda iden Patrik Agriton üzerine bir kılıç hamlesiyle atından düürmü, baını kesüb İslam ordusunun içerisine atmıdır. Mücahidan-ı İslam Agriton'un kesik baını gördüklerini müteakib (Allahuekber) nidasıyla bütün Mesihiye-Amasya'nın cibal-i âhikasını inleterek birden hücum ve Rumları tarumar ve muzafferen Harine Vadisi'ne duhul itmekle kal'ası halkı istiman itdiler." 21 Taberi (Tarih-i Taberi, Beyrut, 1987, s.612)'deki kayıtta H.113 yılında Battal Gazi'nin savaları esnasında savaş arkadaı Buht oğlu Abdülvahhab'ın da bu savata ve bu tarihte öldüğü kaydı bulunmaktadır.
Taberi, Tarih-i Taberi, Beyrut, 1987, s.612,613,614. 23 Bu konuda Katip Çelebi (Katip Çelebi, Cihannüma, Müteferrika Baskısı, 1729, s.642)'deki kayıt öyledir; "Naklolunur ki, Mesleme b. Abdülmelik İstanbul'u muhasara eyledikde, Battal Gazi askerde bile idi. Mesleme fethedemeyip döner oldukda, İstanbul'u görmedikçe gitmem deyu yemin etmiti. ehrin bir kapısını açıp ancak Mesleme'yi ehre aldılar ve çâk Ayasofya'ya kadar gelip, at ile içine giripbadehu kalkıp am'a gitti. Ol esnada kapuda Battal Gazi mızrağına dayanup at üzerinde durdu ki, Mesleme'yi yalnız avlayup küffar bir zarar eritirmeyeler." 24A.Y.Ocak, “Battal Gazi”, TDİA, C.V, İstanbul,1992, s.204. 25 Bu kaynaklar menkıbevî bilgilerle iç içe girmiş olup, ayrıca Battal Gazinin de bir Anadolu Müslüman Türk savaçısı olduğundan hareketle kaleme alınmılardır. Bu tarz yaklaımı Evliya Çelebi (Seyahatname, 19821983, s.18,71) ve Mustafa Alî, (Mirkatü'l-Cihad, Topkapı Sarayı, No: 364.vrk., s.10 b)'de de görmek mümkündür.
hep aynı olmutur.Kültürel açıdan aynı coğrafyalarda yaamanın, birbirini etkileyen kültür alıverilerinin olmasının yanında tarihi açıdan da buna benzer bir görüntü çıkar ortaya. Hırıstiyan ve Müslüman unsurlar karılıklı iki düman sıfatı ile Türk-Bizans sınırları üzerinde yaadıkları halde bile aralarında asla derin bir dümanlık olmamıtır. Bizans yazarları daha
XII. yüzyılın balarında o zaman bir sınır bölgesi olan Beyehri Gölü üzerindeki adacıklarda oturan Rumların, Türklerle sıkı ilikileri sebebiyle Türk adet ve geleneklerini kabul ettiklerini hatta onlarla dostana ilikilere girierek Bizans İmparatorunun emirlerine önem vermediklerini kaydediyorlar . Digenis Akritas Destanı ile Seyyid Battal Destanı birbirinden derin dini uçurumlarla ayrılmış iki düman toplumun ifadesi değil, tam tersine yaam artları birbirine çok benzeyen ve birbirleriyle sıkı, hatta dostça sürekli iletiim halinde bulunan sosyal zümrelerin bir görüntüsüdür. Bunu Seyyid Battal Romanının bir devamından baka birey olmayan diğer bir Türk romanında yani Danimendnamede, Trabzon İmparatorluklarıyla Akkoyunlu Türkmenlerinin mücadelelerinden bazı sahneleri içeren Dede Korkud'da da görmek mümkündür26 .
Bu etkileimlerin bir boyutu da Saint Georges Kültünde ortaya çıkmaktadır. Saint Georges ya da Aya Yorgi kültünün, İslamiyetin Arap Yarımadasının dıına çıkarak Suriye, Irak ve Mısır bölgelerine yerlemeye baladığı ilk dönemlerden itibaren Müslüman topluluklar arasında yer bulabilen, İslamiletirilmiş en eski Hırıstiyan kültlerden biri olduğu düünülebilir.
Örneğin İbn Kuteybe, Taberi, Mes'ûdî vb. tarihçi ve yazarlar eserlerinde Saint Georges menkıbesine ait önemli açıklamalar yapmılardır. Sözkonusu kaynaklarda Saint Georges, Cercis, Circis veya Curcis Nebî Aleyhisselam tarzında zikredilmektedir. Cercis Nebî'nin Musul'da bulunduğuna inanılan bir mezarının, çok erken dönemlerde Müslüman halk arasında bir ziyaretgah mahalli özelliğini kazandığı anlaılmaktadır. Herevi, İbn Batuta ve Makrizi bu ziyaretgahtan saygı ile bahsetmektedirler. Öyle ki zamanla bu mezar etrafında bir vakıf kurulmuş olup, Osmanlı döneminde Cercis Nebî Evkafı adıyla zikredilen bu vakfın hatırı sayılır zengin bir vakıf olduğu kaynaklardan anlaılmaktadır27 .
Bazı kaynaklara göre Saint Georgios Kapadokyalı olup Diokletianus döneminde yaamış bir askerdir. Hırıstiyanlığı yaymaya çalıtığı için İznik'te baı kesilerek öldürülmütür. Ölüm tarihi olarak Jülien takvimine göre 23 Nisan 303 kabul edilmektedir. Bizde de bu tarih Hıdırelleze rastlamaktadır.Müslüman Türklerin Anadoluya geldikleri zaman Saint Georges kültü ile ilgileri burada balamaktadır. Müslüman Anadolu Türkleri onu Cercis Nebî olarak kabul etmenin yanında daha çok Hızır İlyas'la özdeletirmilerdir. Zamanla bütün fethedilen bölgelerde Aya Yorgi kilise ve manastırları Hızır İlyas makamı olarak takdise ve 23 Nisan (6 Mayıs) da Hıdırellez günü olarak kutlanmaya balanmıtır. Saint Georges'un beyaz atlı, savaçı ve ejderha öldüren bir aziz oluunun bu özdeletirmede en önemli bir araç olduğu açıktır. XIII.-XIV. yüzyıllarda Anadolu, XV. yüzyıldan itibaren de Rumeli fetihleri sırasında Saint Georges'un bu niteliklerinden faydalanmılar ve onu kendi atlı savaçı eyhleriyle özdeletirmilerdir. Örneğin Mecidözü'nde Baba İlyas-ı Horasani'nin; Sulucakaraöyük'de Hacı Bekta'ın; Rumeli Dobruca'da Sarı Saltık'ın ve Üsküp civarında Karaca Ahmed Sultan'ın Saint Georges'la aynı ahsiyet kabul edildiklerini söylemeliyiz. Bu kiilerin türbelerinin hem Müslüman hem de yerli Hırıstiyanlar tarafından ziyaret ve takdis olunduklarını, gerek yerli gerekse yabancı kaynaklar sayesinde tesbit edebiliyoruz. Bilindiği gibi Baba İlyas, Karaca Ahmed ve Sarı Saltık da beyaz atlı, savaçı ve ejderha öldüren velîlerdir28 .
26 M.F.Köprülü, Osmanlı Devletinin Kuruluu, TTK Yay., Ankara, 1991, s.79, 80.
A.Y.Ocak, « Anadolu’da XIII-XV. Yüzyıda Müslim-Gayr-ı Müslim Dini Etkileimler ve Saint Georges (Aya Yorgi-Hagios Georgios) Kültü », X. Türk Tarih Kongresi, Ankara, 1991, s.963. 28 Ocak, « Anadolu’da XIII-XV………………… s.964).
Battal Gazi'nin adı etrafında, daha ilk kaynaklardan balayarak, bir menkıbeler silsilesi olumutur. Onun Rum seferlerindeki maceraları, Taberi'den balayarak, Arap tarihçilerinde ve Bizans kroniklerinde, ya birbirinden nakledil mek suretiyle ya da birbirini tamamlayacak ekilde anlatılmıtır. Bunların hepsinin gerçek tarihî olaylar olduğuna Arap tarihçileri insanları inandırmak istemilerdir; çoğunda, verdikleri haberleri, rivayet edenlerin adlarını kaydetmek suretiyle, belgelendirme gayreti görülür. Bununla beraber bu rivayetlerin çoğunda menkıbevî yaklaım hemen farkedilmektedir. Menkıbe ile belgelendirilmiş tarih, bütün Ortaçağ edebî ürünlerinde olduğu gibi, Battal maceralarını hikâye eden eserlerde de, çok defa ayırdedilemeyecek derecede, birbirine karımıtır; Battal romanlarındaki menkıbelerin bir çoğu tarih kitaplarında tesbit edilmiş olayların bir az bozulup, ekil değitirip, abartılması ile meydana geldiği gibi, tarih kitaplarındaki olaylar da, üphesiz bunlardan etkilenip, gerçek olayların oldukça menkıbelemiekilleridir. Eski kaynaklarda menkıbelerin tarih olarak kabul edilmesi çok sık karılatığımız bir olgudur.
Arap vekayinamelerinde çizilen Battal Gazi portresinin geniş ölçüde Türk kaynaklarının tasvir ettiği portreye benzediği hemen dikkati çeker. Arap vekayinamelerine göre O, Hıristiyanların çok korktuğu bir cengaverdir29. Anneler yaramazlık yapan çocuklarını onunla korkuturlar30, çocuklarına onun kim olduğunu öğretmek için kiliselerinde resimlerini bulundururlar. Battal Gazi sık sık kilise ve manastırlara saldırır, rahiplerle temas halindedir. Ele geçirmek istediği kale ve ehirleri bazen kılıç kuvvetiyle bazen de aklını kullanarak kendisine bağlar. Bu tablo Türkçe Battalname'ye de uymaktadır.
Battal Gazi'nin menkıbevî kiiliği Anadolu Türkleri arasında da kendisini kuvvetle ortaya çıkarmaktadır31. Türkler bu savaçıyı gerçek kimliğinden çıkarıp klasik bir Türk Alp'i eklinde düünmüler ve Battalnâme'yi muhtemelen XI. yüzyılın sonlarıyla XIII. yüzyılın baları arasındaki dönem içinde bu anlayıa göre yeni bir yorumla oluturmulardır32 .
29
"…..Emîr Cafer kim Seyyid Battaldır.Narunurreid O'nu 170 bin asker ile İstanbul üzerine öncü gönderip Battal Gazi Rum'a giderken Harunurreid de ardçı olarak konakları atı. İstanbul'un boğazını alıp, gelen geçen gemileri yakalayıp, cümle asker ile karı İstanbul'a geçip, dört bir yanını yağma ve talan etti. Böylece kuatmaya alınan İstanbul'da kalan kafirler açlıktan aman ile tara çıkınca Harun, küffara asla aman vermeyip, Seyyid Battal Gazi bunlara bir kılıç üürdü kim yine kafirin tarihçesinin dediğine göre üç kere yüz bin kafir kılıçtan geçirildi. 70 bin esir nice kii, can tutsak olub İslam askeri tok toyumdan bunları taıyamaz hale gelince bin parça gemiye yüklediler ve İskenderun'a gönderdiler." (Evliya Çelebi, Seyahatname, (Giri), Haz. İ.Parmazsızoğlu,Kültür ve Turizm Bak. Yay., Ankara, 1983, s.71); " Buht oğlu Abdülvahhab öldüğünde Battal ile birlikte Rum topraklarındaydı. Ömer oğlu Muhammed, Ömer oğlu Abdülaziz'den duyduğuna göre öyle söylemiti; Buht oğlu Abdülvahhab 113 yılında Battal ile birlikte savamıtı. Battal'ın karısındaki insanlar korkudan kaçıp dağılıyorlardı." (Taberi, Tarih-i Taberi, Beyrut, 1987, s.612). " Ebu Mervan öyle dedi, Battal'ın öyle dediğini duydum;………Patrik ve kervanına hücum ettim.Arkadaları Patrikten ayrıldı. Böylece Patriği öldürdüm. Arkadalarını da öldürmek istedim fakat, onlar kaçtılar. Atını ve Patriğin kellesini aldım, manastıra döndüm. Patriğin kellesini manastıra attım." (Abdullah b.Mehmed-Abdurrahman b.İlgaz, Tarih-i Dımak, Beyrut, 1988, s.137-139). 30 "Ben bir gece bölük ile köye çıktık. Arkadalarıma dedim: Atlarınızın bağlarını bırakın, hiç kimseyi öldürerek veya söverek harekete geçirmeyin. Tâ ki köyün içine girene kadar. Çünkü hepsi uykudadırlar. Böylece askerler köye dağıldılar. Ben ve bazı arkadalarım kandil yanan bir eve girdik. İçeride kadın ve küçük bir oğlu vardı. Kadın oğlu ağladığı için susturmaya çalııyor, 'sus, yoksa seni Battal'a veririm, seni götürür' diyordu. Oğlunu yatağından aldı, sonra bana 'Tut ya Battal' dedi ve ben de çocuğu aldım." (Abdullah b.Mehmed-Abdurrahman b.İlgaz, Tarih-i Dımak, C.I, Beyrut, 1988, s.137). 31 A.A. Vasiliev (A. A. Vasiliev, Hıstory of the Byzantine Empire, Madıson Wısconsın, 1952, s.302); eserinde, Battalnamenin temelini oluturan tarihsel ve kültürel dokunun tamamen Araplardan alınma olmadığını vurgulamaktadır.Bunun için de;" VII.-IX. yüzyıllarda Anadolu'da Bizans ve Ermeni beyliklerini haraca bağlayan Abbasi ordularının kumandanlarının da Türk asıllı olduklarını düünürsek, Battal Gazi destanında anlatılan olayların bir kısmının Türklere ait olabileceği mantığı da ortaya çıkmaktadır" demektedir.
32
Seyyid Battal Gazi'nin yerel hikayesi 1071'den sonra Türklerin Anadolu'ya yerlemeleri ile birlikte Türk destanları ile karımış ve bütünlemiş olmalıdır. Bu bütünlemenin 1102 yılında Malatya'yı alan Danimendliler tarafından gerçekletirildiği de genel kanıyı oluturmaktadır (P.N.Boratav, "Battal", İ.A., MEB Yay., M.E.Basımevi, CII, İstanbul, 1993, s.344-351; İ.Melikoff, "Al-Battal", Encyclopedie de I'İslam, C.II, Leiden,
Destanın Türkçeye adapte edilmieklinde Danimend ailesi Battal Gazi'ye kadar gitmektedir.
Türkler, Danimend'i kendi geleneklerine bağlamılar ve Battal Gazi'nin doğum yeri Malatya'nın onun doğum yeri olduğunu öne sürmülerdir. Bazı Ermeni yazarlar da Danimend'in bir İranlı Ermeni olduğunu öne sürmek istemilerdir33 .
Bizans-Arap savalarını konu alan geleneksel halk destanlarını, Anadolu'yu fethettikten sonra Türklerin kendilerine mâletmelerini doğal karılamak gerekir.Yeni Türk unsurları katılarak değitirilen bu destanlar, Anadolu'nun fethine ilikin yeni Anadolu halk destanlarını doğurmutur34 . Bunun diğer önemli örneklerinden biri de Battal Gazi menkıbelerinin Afyonkarahisar'a uyarlanmasıyla meydana gelmiş bir Battalnamedir. Akronion (Afyonkarahisar) bölgesinde ehid edilen Battal'a Afyonkarahisar halkı ve kültürü hemen sahip çıkmış ve yeni ilavelerle yeni bir Battalname doğmutur35 .
1971, s.1137). İ.A.Sarar, (İ.A.Sarar, "Edebiyatımızda Seyyit Battal Gazi", Eskiehir I. Seyyid Battal Gazi Bilimsel Semineri, 22-24 Eylül 1977 Bildiriler, Eskiehir, s.99) makalesinde; Malatya ve çevresinde Türkmen airetlerinden, Eskiehir Seyyid Battal Gazi ve yöresindeki Türkmen airetlerinden, kendilerine Abdallar diye ad takmış olan kabilelerden elde ettiğini söylediği bilgilere göre; ilk Türkçe Battal romanı bu havalilerden, halk arasında derlenmi, yüzyıllardan bu yana söylenmiş Seyyid Battal Gazi'nin menkıbevî yaantısından faydalanarak hazırlanmı, destan parçalarını kapsadığını söylemektedir.
33
Claude Cahen, Osmanlılardan Önce Anadolu‘da Türkler, Çev.: Y.Moran, E Yay., İstanbul, 1979, s.96. 34İ.Melikoff, La Geste de Melik Danimend, C. I-II, Paris, 1960, s.1137.; Ayrıca bu Battalnameler içinde güzel örneklerden biri de XVII. yüzyıla ait olduğunu tahmin ettiğimiz bir yazma nüshadır. ücaeddin Veli Külliyesi dedesi Nevzat Dede'nin elinde bulunan bu yazma nüshanın Seyitgazi bölgesinde ortaya çıkması, Battalname için olduğu kadar yöre için de önemli bilgiler içermektedir. Bu açıdan bu Battalnamenin bilimsel olarak incelenmesi gerekmektedir. 35 İ. Ünver Nasrattınoğlu (İ. Ünver Nasrattınoğlu, « Seyyit Battal Gazi Efsanesinin Afyonkarahisar Varyantı », Eskiehir I. Seyyid Battal Gazi Bilimsel Semineri, 22-24 Eylül 1977, Bildiriler, Eskiehir, s.88-90) Afyonkarahisar'a özgü Battalnameden u örnekleri vermektedir;" Bizans İmparatoru Leon'un dayısı Todori ile Battal Gazi Malatya'da karılamılar, Battal Todori'yi mağlup etmi, ama O'nun Müslüman olmasını art koarak canını bağılamı. Todori'nin Müslümanlığı kabul etmesi üzerine Battal Gazi O'na Ahmed Turani adını vermi. Bundan sonra Battal'la Turani ölünceye dek beraber olmular. Bu iki arkadaş birlikte İstanbul'a giderek Bizans İmparatorlarını tahttan indirmiler. Battal Gazi ile Ahmed Turani o zaman Bizans İmparatorluğunun en önemli, müstahkem mevkilerinden biri olan Afyonkarahisar kalesini ele geçirmeye karar vermiler. Ahmet turani yanındaki bir kaç askerle kaleyi ön taraftan kuatmı. Battal Gazi'de Hisarardı denilen yerden kuatmayı tamamlamı. Kalenin yapısı çok sağlam olduğu için zapdedilme imkanı hemen hemen yok gibiymi. Ama Battal Gazi ve arkadalarının kuatma harekatı üzerine kale kumandanı Bizans İmparatorundan yardım istemi. İmparator yüzbin kiilik bir orduyu hemen yola çıkarmı. Bizans İmparatorunun Afyonkarahisar'a gönderdiği ordu yol ala dursun, Battal Gazi arkadan, Ahmed Turani önden devamlı olarak kaleye hücum ediyorlarmı. Öte yandan kale komutanının kızı Battal Gazi'nin kahramanlıklarını duymuş ve ona gizliden gizliye aık olmu.O sebeple Battal'ın ölmemesi için dua eder dururmu. Derken, yüzbin kiilik Bizans ordusu Gazlıgöl önlerinde görülmü. Kaledeki Bizans askerleri yardımcı kuvvetleri görmüler ve Battal Gazi ve arkadalarını oyalamaya balamılar. Devamlı savamaktan yorgun düen Battal Gazi, bir süre dinlenmek amacıyla kalenin yan tarafındaki Yumaklık denilen Beparmak altının üst tarafındaki çimenlik üzerine uzanıp yatmış ve uykuya dalmı. Battal'a aık olan kale kumandanının kızı yüzbin kiilik Bizans kuvvetini görmü.Battal'a durumu bildirebilmek için bir kağıda Bizans ordusunun Afyonkarahisar kalesine yaklamakta olduğunu, tedbir almasını yazarak bir küçük taa bağlamış ve Battal'ın üzerine atmı. Ne var ki bu taş Battal'ın kulaktozuna değmiş ve Battal bir an çırpınıp ruhunu teslim etmi.Battal'ın yanına giden Kale kumandanının kızı Battal'ın öldüğünü görünce, babasının kendine verdiği zehirli hençeri kendisine saplayarak orada ölmü. Ahmed Turani'nin kabri Afyonkarahisar kalesinin eteklerinde, Selçuklu yapısı Ulu Camiinin karısındadır. Ancak, savaş sonrası esen çok iddetli fırtına ve ardından gelen seller Battal Gazi ile sevgilisini bulundukları yerden alarak baka diyarlara götürmü. İte bu diyar Seyitgazi ilçesidir." Battal Gazi menkıbelerinden kadın kahramanlara sıkça rastlanmaktadır. Bu menkıbelerde; kadın kahramanlar Battal Gazi'ye veya onun arkadalarına savaş ve kuatmalarda onlara yardım etmektedirler. Ancak bunların sayesinde zorluk çekilmeden kalelere girilmekte, esir dümüİslam savaçıları (Dede Korkut'da Parasar'ın Bayburd Hisarı'ndan Bey Böğrek'in kurtuluu gibi) bunlar sayesinde özgürlüklerine kavuturulmakta, sonunda din değitirip, aık oldukları İslam kahramanlarıyla evlenmektedirler.
Battal Gazi'nin Türkler arasında bu kadar çok sevilip bir "Gazi-Velî36 (Alp Eren) kimliğiyle yüceltilmesinde ve ululanmasında, ehit olduğu yerde eski bir Bizans dînî yerleimi üzerinde bulunduğu varsayılan mezarının, I. Alâeddin Keykubad'ın (1220-1237) annesi tarafından bir rüya sonucu kefedildiğini37 nakleden menkıbenin önemli bir katkısı olsa gerek. Bunun yanında bu tür sosyal-dini yapıların inaasında özellikle Seyyid Battal Gazi Külliyesi'nde Selçuk Sultanının Danimendlere karı olan minnetdarlığının ispatı olarak gerçekletiği tezi de ilginç bir değerlendirmedir.
Bunlara en iyi örnek yukarıda zikretteğimiz Battal'a aık olan Elenora, Battal Gazi'nin kayser kızı Kitayun'a aık olması, Battal Gazi'nin Malatya emîri Ömer'in kızını istemesi vb. gibi olaylar sıkça ilenen kadın kahramanlar olgusunu kuvvetlendirmektedir. Ayrıca burada bir de iki tip kadın modeli ortaya çıkmaktadır; birincisi, erkekden ayrı bir dünyada, ayrı bir düzen içinde yaayan İslam kadını, ikincisi ise epik-feodal düzenin özelliklerini taıyan övalye kadın tipidir (Tahir Alangu, "Ortazaman Anadolu Komu Milletlerinin Eposlarında Kadın Kahramanlar", Türk Dili, C.II, Ankara, 1953, s.146,147). 36 Seyyid Battal Gazi'nin tarihsel karakteri (tartımalı olarak) tamamen teolojik temelden ziyade, bir din savaçısı olarak görülüp, kiisel özellikleri bunun üzerine temellendirilmitir.Halbuki ona ne bir keramet ne de mucizeler gerçekletirme gücü bağılanmıtır. Ama bu insan kaynaklarda din savaçılığının yanında, gerektiğinde ondan mucizeler beklenilen bir kiilik oluvermitir. Seyyid Battal Gazi, balangıçta bir "Velî" olarak kabul edilmemiş ise de "Velî" de olması gereken niteliklerin daha sonra ona atfedildiğini görmekteyiz.Anadolu evliyaları için bkz. A.Y.Ocak, Türk Halk İnançlarında ve Edebiyatında Evliya Menkıbeleri, Ankara, 1984. 37F.W.Hasluck (F.W.Hasluck, M. A. Christianity and İslam Under the Sultans, vol: 2, Oxford, 1929, s.704716) eserinde; menkıbevi bilgileri tarihsel veriler gibi gösterip, mezarın bulunuş öyküsünü tarihsel bir vakıa gibi zikretmektedir. Ona göre; Mesih'in kalesi, Rum Sultanı Alaeddin (1219-36) tarafından generali Hazarasp'a verilmitir. Generalin çobanlarından Kutluca adındaki birisi kalenin karısındaki tepede koyunlarını otlatırken, orada mucizevi bir ıık görür. Mucizeden haberdar kılınan Hazarasp, burada küçük bir apel ina ettirir ve bu apel hac amacıyla ziyaret edilen bir yer olur. Peygamberin soyundan gelen Alaeddin'in annesi Seyyid Battal Gazi'yi düünde görünceye değin buranın Seyyid Battal Gazi ile bir ilgisi yoktur ( Bu yargı da doğru olmasa gerek. Çünkü hemen hemen 50 yıl kadar önce bu bölgeyi ve Seyitgazi'yi gezerek izlenimlerini yazan Herevi, eserinde Seyyid Battal'ın mezarından bahsetmektedir).Annesi Alaeddin'e, ölümüyle yüz yüze geleceği Mesih'in kalesinin bulunduğu yerde bir anıt ina ettirmesini sağlar. Alaeddin'in annesi, kaleye gider ve aratırma yapar. Baka bir görüntü (düş anlamında) ilk gördüğü düü teyid eder. Bu görüntüye göre, toprak yarılır, bir kapı belirir, kapıdan yedi basamaklı bir yoldan geçer Arap savaçının (Seyyid Gazi) silahlanmış bir halde önünde durduğunu görür. Alaeddin'in annesi, yeni kefettiği aziz için bir anıt mezar yaptırır. Burada yaptırılan binayı takiben, Mihaloğulları ve Kanuni Sultan Süleyman büyük bir olasılıkla Bağdat'a giderken türbeyi ziyaret ettiği 1534 yılında kendisi tarafından eklemeler yaptırılmıtır (bu bilginin de kesin tarihsel kanıtları bulunmamaktadır). K.Wulzinger'de F.W.Hasluck'u doğrulayarak bu rivayetleri öyle anlatmaktadır; " O vakit Peygamberin yüksek huzurundaki dii zürriyetlerinden ve dini bütün bir kadın olan Sultan Hatun isimli Sultan Alaeddin'in annesi tesadüfen bir gece Seyyid Battal'ı rüyasında gördü ve Battal ona seslendi: «Ey yüce kadın, ben Rum'un devletine hakim olan ve sonunda Kala-i Masiyye'de ölmüş bulunan Peygamberin eriflerinden birisiyim. Gel ve üzerime (kalan parçalarımın üstüne) bir türbe yaptır.» Sultan uyandığında ayağa kalktı ve Sultan Alaeddin'in yanına gitti ve hikayeyi anlattı Sultanın emri ile devlet hazinesini açtırdı ve yüklerle develer kouldu; ondan sonra Sultan Hatun bazı köleleri ve hizmetlileriyle oraya doğru hareket etti ve kendisine Kılıç Arslan isimli bir vezir de elik etmiti. Günün birinde oraya ulamılardı ve kalenin karısına yakın bir tarlanın üzerinde konaklamılardı. Sultanın emriyle oraya bir kervansaray yapılmış ve bir köy kurulmutu ve oraya bugünde olduğu gibi eenkuç denmiti. Hazarasp bunu öğrendiğinde alıp onu kaleye getirmi, orada ağırlamış ve: «Buraya geliş sebebin nedir, burada ne iin var ?» diye sormutu. Sultan cevap vermi:«Ey Hazarasp, kalenin yakınında bir ziyaretgah varmıdır?» Hazarasp cevap vermi:«Benim Kutluca isminde bir çobanım var; kalenin karısındaki tepede koyunlarını otlatırken parlak bir ıık görmüş ve ıığın kuvvetinden neredeyse aklını kaybetmiti. Kendinden geçmiş ve buna anlam veremiyor. Aynı yerde koyunlar da toplanmış ve durmulardı. Bunun hakkında haber aldım. Çobanın nasıl olduğunu, gittim ve gördüm; bu yerin etrafına bir ibadet evi yaptırdım ve bu gün orası bir ziyaretgahtır.»….. «Sultanın emriyle oraya taş ustaları ve duvarcılar getirilmiti. Sultan Seyyid'in geriye kalanların üzerine bir türbe ina edilmiti, kendisi için de bir türbe ina ettirmiti, aynı ekilde bir cami ve bir tekke de yaptırdı, burası için köyler kurdu ve onlar için eğitilmiş derviler getirtti.» (K.Wulzinger, Dreı Bektaschı -Klöster Phrigiens, Berlin, 1913,s.6).
Wulzinger'e göre; Hazarasp'ın emriyle orada bir ziyaret tekkesi38 yapılmış ve herhangi bir isteği olan herkes orayı ziyaret etmeye balamıtır39 .
Menkıbelerin ve edebî ürünlerden Battalnamenin etkileri o denli büyük olmutur ki, Battal Gazi daha Selçuklular döneminden itibaren Anadolu'da özellikle sünni İslam inanıı dıındaki Türkler (önce Kalenderiler, sonra Bektaîler ve Alevîler) tarafından çok benimsenip yüceltilmitir. Burada dikkatlerden kaçmaması gereken olgu; gerçekte Hz. Ali ve soyuna hiç de iyi gözle bakmayan bir hânedana, Emevîler'e mensup bir kiiliğin, bu niteliğinin unutularak en ön safta gelen bir evliya mertebesine çıkarılmış olmasıdır. Böylece, Emevî komutanı Battal Gazi, heterodoks Türk zümreleri arasında yerini Hz. Ali soyundan gelen Seyyid Battal Gazi'ye bırakmıtır.
Battal Gazi'ye muhtemelen XIII. veya XIV. yazyılda bir de Seyyidlik pâyesi uygun görülerek Peygamber soyuna bağlanmıtır. Battal Gazi'yi Hz. Ali soyuna bağlayan bir Siyâdetnâme vaktiyle zâviye eyhleri tarafından muhafaza edilmekteydi.Böylece daha XIII. yüzyılda gerek halk, gerekse Bizans sınırındaki gaziler arasında bir Gazi-Evliya olarak takdis edilmeye balanan Seyyid Battal Gazi'nin aynı devirde bata Kalenderîler olmak üzere çeitli sünnilik dıı topluluklar arasında yaygın bir külte konu tekil ettiği görülür. Ancak bu önemli olayın nasıl ve hangi bağlantılarla meydana geldiği; Anadolu Kalenderîlerinin ne gibi sebepler yüzünden onu "Pîr-i Abdâlân" kabul ettikleri henüz tam olarak bilinememek tedir. Battal Gazi geleneği ve onun yarattığı edebî kiilik Anadolu insanını gerek kahramanlığı gerekse evliya kimliğiyle o derece etkilemitir ki daha XIII. yüzyılda, o zaman Anadolu'nun hemen her tarafında kalabalık kitleler halinde görülmeye balayan Kalenderi dervileri O'nu kendilerine "Pîr" kabul etmekte tereddüt göstermemilerdir. Battal Gazi'nin türbe ve tekkesi, Kalenderiler'in merkez tekkesi durumuna yükselmiş ve bu konumunu XVI. yüzyılın son çeyreğine kadar korumutur. XV. yüzyılın balarında Bektailik, pek çok ey gibi Battal Gazi kültünü de devralmıtır40 .
Battal Gazi, sünnî halk airleri tarafından da XV. yüzyıldan beri hem gazilik ve kahramanlık, hem de evliyalık yönleri vurgulanarak yüceltilegelmitir.
Battal Gazi, erken dönemlerden itibaren Osmanlı gazileri arasında da büyük bir saygıya mazhar olmutur. İçiçe geçmiş durumdaki menkıbe ve kaynaklar, O'nun, XV. yüzyıldan beri savaa giden gaziler tarafından "Gazilerin Ulusu" olarak kabul edildiğini gösteriyor. Askerler yola çıkmadan önce onun türbesini ziyaret etmiler ve ruhaniyetinden yardım dilemilerdir41 .
Osmanlı tarihlerinde Battal'ın tarihî kiiliğinden çok, menkıbevî kiiliğini buluruz. Arap kaynaklarında tarihî haberler ile yan yana duran hikayelemiş olayların bir çoğunu, Osmanlı tarihçileri de olduğu gibi nakletmilerdir42; bunların içinde, bâzı baka menkıbeler ile, çoğu Battal romanlarından geçme, daha yeni yorumlar da bulunmaktadır43 .
İslami dönem Türk edebiyatının en ilgi çekici ve gelimiş örneklerinden birini destani romanlar tekil etmektedir. Ebu Müslim Horasani, Battal Gazi, Melik Danimend Gazi, Sarı Saltuk ve Köroğlu gibi kahramanların etrafında oluan bu destani romanların en eskileri
38 K.Wulzinger'e göre burası Aslında bir Atryum "avlu" idi.
39 Wulzinger, Drei Bektaschi -………………………, s.6.
40 Cahit Öztelli, (Cahit Öztelli, "Seyyid Battal Gazi Romanı Üzerine Düünceler", Eskiehir I. Seyyid Battal
Gazi Bilimsel Semineri, 22-24 Eylül 1977, Bildiriler, Eskiehir, s.94) menakıbevî eserlerin tahlilini içeren kısa
makalesinde; Battal Gazi'yi Ahilerin, Bektailerin ve Alevilerin "Pîr" olarak tanıdıklarını belirtmektedir.

41
Ocak, Osmanlı İmparatorluğunda Marjinal Sufilik : Kalenderiler (XIV-XVII. Yüzyıllar), TTK Yay., Ank.1992, s.204,205.
42
Müneccimbaı (Müneccimbaı, Tarih-i Umumi Sahaifü'l-Ahbar, C.I, Beyrut, 1983, s.801-814) tarihinde;
H.113 yılı olayları arasında Battal Gazi'nin bulunduğu muharebeler ve Abdülvahhab'ın öldürülmesi olayı, aynen
İbn Kesir'de anlatıldığı gibi nakledilir. Ayrıca, Battal Gazi'nin H.122 yılında ehid edildiği ve İbn Kesir'deki
buna ait iki menkıbe de olduğu gibi kaydedilmitir.
43 P.N.Boratav, "Battal", İslam Ansiklopedisi., C.II, İstanbul, 1993, s.345-346.

muhtemelen XIII. yüzyılda Türkçeye uyarlanan Battalname ve Ebu Müslimnamedir.44 Ebu Müslimname, Abbasi Devletinin kuruluunda tarihi bir rol oynamış bulunan Ebu Müslim Horasânî (öl.137/755)'nin Abbasi ihtilalini nasıl balatıp bitirdiğini anlatan yine efsanevi içerikte bir destandır45 .
Battalname yazıya geçirildiği dönemden itibaren halk arasında çok okunmakta olup yaadığı yüzyıllar boyunca birçok ilaveler gördüğü açıktır. Ayrıca eserdeki kültürel ürünlerin yüzyıllara ve coğrafyalara göre de değiiklikler gösterdeği açıktır.
Bunlardan biri Battal Gazi'nin Hızır İlyas ile olan menkıbeleridir. Hızır bu destani romanlarda kahramanların yardımcısı, yol göstericisidir. Baları sıkıtığında veya ölümle burun buruna geldiklerinde Hızır ortaya çıkar ve kendilerini kurtarır.46Buna benzer bir baka destan da yine XIII. yüzyılda Arif Ali tarafından yazıya aktarıldığı sanılan ve Melik Danimend Gazinin ilk Anadolu fetihlerini nakleden Danimendnamedir47. Bunda da Hızır ile dikkate değer bölümler bulunmaktadır. Bunun yanında Dede Korkut48 hikayeleri de önemli birer kültür ürünüdür. Aynı ekilde, aslında büyük bir menâkıbnâme kimliği de göstermesine rağmen kahramanlık destanı türüne de sokulabilecek olan Ebu'l-Hayr-ı Rûmî'nin Saltıknamesini49 de sayabiliriz.
XV. yüzyılda kaleme alınmakla beraber aslında XIII. yüzyılda yaayan Sarı Saltuk adlı bir Türkmen babasının kahramanlık menkıbelerini ve kerametlerini anlatan bu eserde Hızır'ın Sarı Saltık ile olan ilikileri, konumaları, menkıbeleri zengin bir biçimde yeralmaktadır. Ayrıca İslami dönem Orta Asya Türk destanlarından Manas Destanını50, Alpamış Destanını51 , Anadolu dahil hemen hemen bütün Ön Asyaya yayılmış bulunan ünlü Köroğlu Destanını52 da anmak gerekir. Bunlarda da Hızırla ilgili birçok bölüm bulunmaktadır53.Bu da bize bu kültür etkileiminin en çarpıcı özelliklerini ve bu özelliklerin etkilerini göstermesi açısından önemlidir.
Kahramânâne-dinî bir içeriğe sahip olan Battal Gazi Menkıbesi, Selçukluların ilk zamanından beri, manzum ve mensur birçok Battalnameler olumasına sebep olmutur ki, H. Ethé haklı olarak, bunun esasında, askerleri Anadolu fethine hazırlamak amacıyla yazılmış
44 Türk edebiyatında destani romanlara ait geniş bilgi için bkz.: M.F.Köprülü, Türk Edebiyatı Tarihi, s.254258; Alessio Bombaci, Histoire de la Littérature Turque, Çev.: I.Melikoff, Paris 1968, s.259-265; I. Melikoff,
La Geste de Melik Danimend, Paris, 1960, C.I, s.41-52; I.Melikoff, Abu Muslim, Le Porte-heche du
Khorassan, Paris, 1962, s.29-43.
45 A.Y.Ocak, İslam-Türk İnançlarında Hızır Yahut Hızır-İlyas Kültü, Ankara, 1985, s.185)
46 "….ve cadular kalai beklerler. Nice kim yol aradı, çare idemedi. Andan mübarek yüzin yire sürüb niyaz eyledi.
Ol dem Hızır Peygamber iridi. Seyyide selam virdi ve eytdi; Ey ciger kûem. Melul olma kim gerekir kim bu
vilayet dahi senün kademinde açıla, müerref ola didi. Andan Hızır Peygamber atından indi, Seyyid hazretini
bindirdi ve yeil kamçısını Seyyidin eline virdi ve eytdi; Ciger kuem, atın baını ehre karu tut, didi. Seyyid
hazreti dahi eyle eyledi. At bir kez pervaz eyledi, ehrin üstüne kondu….." (Menakıb-ı Gazavat-ı Seyyid Battal
Gazi, İstanbul, (Tarihsiz-Tabasma), C.IV,s.26,27).
47 Destan, Battal Gazi etrafında yine Türklerin yarattığı Battal Gazi Destanının bir devamıdır. Danimend Ahmed
Gazi de Battal Gazi gibi merkezi Malatyada bulunan İslam gazilerinin ve Ahmed Gazi de Battal Gazi vasıtasıyla
Hz.Peygamber soyuna bağlanmaktadır.Bununla birlikte o, Türk kahramanları gibi Harezmlilerin yadigarıdır.
Danimend, Peygamberin bir iareti ile Rum gazasına memur olur ( O.Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye,
Boğaziçi Yay., İstanbul, 1993, s.123; Ayrıca Bkz. Melikoff I., La Geste de Melik Danimend Gazi, Paris,
1960, C.II ).
48 Bkz. Dede Korkut Kitabı, Yay.: Muharrem Ergin, Ankara,1964.

Saltukname, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Hazine Kısmı, No: 1612; Eser ve müellif için bkz. A.Gölpınarlı A., Yunus Emre ve Tasavvuf, İstanbul 1961, s.33-41; İz Fahir, "Saltuk-name", VIII. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, Ankara, 1981, C.II, s.971-977. 50 Bkz. Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, Ankara, 1971, C.I, s.495-539. 51 Özbek Halk Destanları Serisi, Alpamı,Nr. Tura Mirzayev, Takent 1969; S.Chandra Sen Gupta, "Bir Orta Asya Özbek Türk Destanı: Alpamı, Menei ve Versiyonları ", Çev.: Çiğdem Yıldırım, Türk Folklor Aratırmaları, (1982), Ankara, 1983, s.177-189. 52 Bkz. P.N.Boratav, Köroğlu Destanı, İstanbul, s.1931. 53 A.Y.Ocak, İslam-Türk İnançlarında Hızır Yahut Hızır-İlyas Kültü, Ankara, 1985, s.40.
bir eser olduğunu iddia etmektedir; önce kimin tarafından ve her ne amaçla yazılmış olursa olsun, o dönem Türklerinin ortak duygularını yansıtan bu eser halk arasında büyük bir ün kazanmı, hattâ Doğu Türkistan'a kadar yayılmıtır; orada da bu menkıbevî kahraman hakkında birtakım menkıbelerin varlığı, hattâ Aksu ehrinde onun mezarına rastlanması bunu gösterir; oradaki menkıbeye göre 54, Battal Gazi, H. 81 (M. 700-701)'de Medine'de vefat ederek, Bakü'de defnedilen Muhammedü'l-Hanife'nin dördüncü torunu olup, İmâm Abdu'rrahmân 'Alevî ismiyle tanınmıtır.
VIII. yüzyılda Emevîler'in Bizans'a karı açtıkları savalarda "El-Battal" lakabıyla öhret kazanmış bir savaçının Türkler arasında yayılan kahramanlık menkıbelerinin destanlatırıldığı bir halk hikâyesi olan Battalnâmenin55 yazma nüshaları Menâkıb-ı Gazavât-ı Seyyid Battal Gâzî, Hikâyet-i Seyyid Battal Gâzî gibi isimler taımaktadır. Hikâyenin yazıya geçiriliş tarihi henüz kesin olarak tayin edilmemekle beraber bütün aratırmacıların birlemiş göründükleri zaman dilimi, XI. yüzyılın sonlarından XIII. yüzyılın balarına kadar olan 100 yıldan biraz fazla bir dönemdir56 . Ancak Battalname'den bazı kısımlar almış olup 643'te (1245-46) yazıldığı kesin olarak bilinen Danimendnâme'de Melik Dânimend'in57 Battal
54
A.Y.Ocak (A.Y.Ocak, “Sarı Saltuk ve Saltukname“, Türk Kültürü, Türk Kültürünü Aratırma Enstitüsü Yay., S.195, Yıl XVII, Ocak 1979, s.273-275) eserinde; Saltuknamede ilenen temalarla, özellikle Sarı Saltuk tipolojisiyle, Battal Gazi'nin diğer edebi ürünleri arasında bir benzerliğin olduğu açıklanmaktadır. öyle ki; "Sarı Saltuk, Battal gibi kafirlere karı cihad göreviyle mükelleftir. Asıl adının erif Hızır olduğu bildirilmekle beraber, Seyyid erif, erif Gazi, Sultan Baba, Sarı Saltıh, Saltıh-ı Rumi ve Saltıh Gazi gibi değiik isim ve lakaplarla anılır. Ömrü daima kafirlerle cenk ederek geçen Sarı Saltuk, onları ya Müslümanlığa sokar, veya Müslümanlığı kabul etmedikleri takdirde onları öldürür. Müslüman ettiği kafirlerle oturup yüksek bir âlim kimliğiyle İslamiyetin esaslarını ve değiik yönlerini onlara açıklar. Herhangi bir Hırıstiyan ülkesini fethedeceği zaman oranın kıyafetine bürünür ve dilini mükemmel bir ekilde konuur. Saltuknamede asıl dikkati çeken nokta, Saru Saltuk'un genellikle rahip kılığında dolamasıdır. O, bu kılıkla manastırlara girer, rahip ve keilerle Hırıstiyanlık üzerine tartıır, hatta onları hayran bırakacak vaazlar verir ve İncil okur. Saru Saltuk, aynı zamanda büyük bir velîdir. Birçok kerametler gösterir. Fakat bunlar dümanları ve rakipleri tarafından sihirbazlık, büyücülük diye kabul edilir. Onu cadularla ibirliği yapmakla suçlarlar. O da tıpkı 'öteki Türkler gibi' sihir bilir. Hacı Bekta-ı Velî, Fakih Ahmed, Seyyid Mahmud-u Hayrânî ve Ahi Evran gibi bir çok ünlü evliya ile yakından dostluğu vardır." demektedir. Bundan baka,H.Ethé, bu menkıbeyi Almancaya tercüme etmitir (Die Fahrten des Sajjid Batthal, Leipzig, 1871). Ayrıca, Ethé, eserinin genel muhtevasında O'nu bir Osmanlı kahramanı olarak görür ve kiiliğinin Hırıstiyanlığa karı savaan bir Müslüman olarak ortaya çıktığını vurgular. Ayrıca, Georg Husing (Georg Husing, Zur Rostahmsage, Sajjid Batthal, Leipzig, 1913)'in eseri de dikkate değerdir; bununla beraber, bütün bu aratırmalara rağmen, bu olay derinlemesine bilimsel anlamda incelenmemitir. Ayrıca M.F.Köprülü (M.F.Köprülü, "Abdal" Mad.,Türk Halk Edebiyatı Ansiklopedisi, İstanbul, 1935)'nün verdiği bilgiler de son derece önemlidir.
55
Kavramsal anlamda Battalnamenin anlamını yorumlayan F.Çelikkanat (F.Çelikkanat, Eskiehir, Eskiehir, 1990, s. 96) eserinde; M.Canard'ın bu konudaki yorumunu öyle kaydetmektedir; " Roman, ana çizgileri ile, XI. yüzyılda olumuş ehl-i salip savalarının baş kahramanı Seyyid Battal Gazi'yi alarak, Battal Gazi'nin savalarının, cengaverliklerinin, akla hayale sığmayan atılımlarının gerçek panoroması demektir." 56 F.Çelikkanat (Eskiehir, Eskiehir, 1990, s. 96), romanın zaman bakımından tarihinin saptanması konusunda; yazıldığı dönemin Osmanlı dönemi olmadığını, daha çok Selçuklular zamanına ait olduğunu ve bu yargıya da romandaki anlatımlardan ulaılabileceğini belirtmekte ve gerçek bir tarih vermek istendiğinde bu tarihin XII. yüzyıl olması gerektiğini belirtiyor. 57ükrü Baba'nın anlatımına göre; ….halk arasında mehur olduğu üzere Seyyid Battal Gazi hemire-zadesini Malatya emiri Ömer b.Nu'man b.Ziyad b.Ömer b.Mu'dî'ye vermiş ve bu izdivaçdan Nâzırü'l-Cemal adlı bir kız dünyaya gelmiti. Bu kii ile Türkmen beylerinden Ali b. Mızrab evlenmiş ve bunun ürünü olarak Melik Danimend doğmudur.Melik Danimend Abbasi ordularının düzenledikleri seferlere katılarak yararlıklar göstermiş ve birhayli ün kazanmıtı. Seyyid Battal Gazi gibi bir mücahid kiiyle olan ilikisi, gazalarda görülen yeterliliği sebebiyle Hulefay-ı Abbasiye'den Kâim Biemrillah'dan 450 tarihlerine doğru Diyâr-ı Rum'a gaza için izin almış ve baına topladığı bir ordu ile zabtettiği yerlerde lakabına mensub olan Devlet-i Danimendiyenin esasını kurmudur. (ükrü Baba, Dîvân-ı eyh İlhâmî ve Seyyid Battal Gazi, Necm-i İstikbal Matbaası, İstanbul, 1334, s. 1-28). 466 tarihinde muskıt-ı re'si (bir kimsenin doğduğu yer) ve mukarrer-i askeriyesi olan Malatya'dan yirmibin kiilik bir ordu ile hareket edip, Sivas ehrini zapdedip kalesini ta'mir edip kendisine karargah yaptı. Bu ekilde yerleip esas beyliği kurduktan sonra Kengiri, Amasya, Çorum, Tokad, Osmancık,
Gazi soyuna bağlandığı dikkate alınırsa, eserin bilinmeyen yazarının kitabını bu tarihten önce yazdığı anlaılmaktadır. Nitekim Battalnâme, Türk destan edebiyatında XI. yüzyılda Hamzanâme ile balayan Ebûmüslimnâme ve Dânimendnâme58 ile devam eden, XV. yüzyılda da Saltuknâme ile son bulan bir zincirin ikinci halkasını tekil etmektedir59 .
Battalnâme, tarihî bir ahsiyet olduğunda üphe olmayan Battal Gazi'nin menkıbevî yaamını, Anadolu'ya yerleen Müslüman Türkler'in gözüyle aksettirir. Bu menkıbelere göre Battal Gazi, Hz. Ali soyundan Hüseyin Gazi'nin oğludur. Çok güçlü ve zekidir. Daha çocukken dinî ilimleri çok kısa bir zamanda öğrenmitir. Savaş yöntemlerini aynı düzeyde iyi bilir. Abdülvehhâb60 Gazi tarafından kendisine ulatırılan Hz. Peygamber'in tükürüğü sayesinde bütün dilleri konuur. Keiş kılığında manastırlara girip İncil'den vaazlar verir. Rahiplerle tartıarak onları mağlup ederek İslama dönmeye mecbur eder. Hızır'la yoldatır; sıkıık zamanlarda ondan yardım görür. Aynı ekilde perilerle de dosttur. Devler ve cadılarla savaır; okuduğu dualarla büyülerini bozarak onları yener. Atete yanmaz. Vahi hayvanlar emrine âmâdedir. Doğa güçlerine hâkimdir. Göz açıp kapayıncaya kadar uzun mesafeler aar. Kullandığı silahlar "Dahhak","Rüstem" ve "Hamza" gibi eski ünlü cengaverlerin silahları, bindiği atlar onların atlarının soyundan gelen atlardır. Bunlarla Hıristiyanlara karı savaır. Onları İslâm'a davet eder, davetini kabul etmeyenleri öldürür.
Battalnâme esas olarak Battal Gazi'nin Anadolu'da Hıristiyanlarla (Rumlar, Ermeniler ve diğerleri) yaptığı savaları konu edinmekle beraber, bunlarla ilgili menkıbeler büyük çapta eski Türk inançlarından ve İran peri masallarından alınan motifler ve sahnelerle süslenmitir. Bunlar ayıklandığı zaman geri kalan savaş menkıbeleri ise VIII. yüzyıldaki Emevî-Bizans mücadeleleri devrinden XI. yüzyılda Anadolu'da Türk fetihlerinin sürdüğü dönemlere kadar uzun bir zaman diliminin anılarını taır61. Bu savalarda merkez alan genellikle Malatya ve
Kastamonu ve Niksar'ı fethetti ve Canik civarında (Halkenbed) denilen kaleyi kuatma ile megul iken vefat etmiş ve Niksar'a defn edilmitir. Yerine 477 senesinde oğlu Melik Gazi Mehmed Gümütekin geçti. Türbesi Niksar'da ziyaretgah oldu. Babasının vefatı ve kendi isteği üzerine Kâim Biemrillah tarafından babası gibi Diyarı Rum'a gazaya me'mur Serasker tayin edildiğinden Kutlanmı-zade Süleyman Bey'den alınan Kayseriye'yi karargah ve beylik merkezi yapıp, babası zamanında vezir ve müaviri olan İltekin veya Ertevhî (Ertuhî)'nin oğlu Halfetî'yi kendisine vezir tayin ettikten sonra 500 tarihinde Malatya'yı istila etti.( ükrü Baba, a.g.e., s. 1-28). Gümütekin ünvanıyla bilinen Melik Gazi Mehmed, Seyitgazi Nahiyesi'nin Arabviran Karyesiyle Çukur Ağıl Karyesi arasında bulunan bir toprak kale civarında vefat ederek (529) buraya defnedildi (ükrü, a.g.e., s. 1-28). emseddin Ahmed Danimend b.Ali b.Mızrabü't-Türkmenî, Malatya emiri bulunan Ömer b. Nu'man b. Ziyâd'ın kızı Nâzırü'l-Cemal adlı kadından doğmutur. Bu Nâzırü'l-Cemal, Seyyid Ca'fer İbn Sultan Hüseyin b. Rebi' b.Ali b.Abbasü'l-Malâtî adlı kiinin kız kardei yani Sultan Hüseyin b.Rebi' in kızı, Seyyidetü'-erifetü'l-Aleviyye'nin kızıdır. Fakat bazı tarih kitabları bu Meliki, Seyyid Battal Gazi'nin evladı; Seyyidetü'-erifetü'l-Aleviyye, Battal Gazi'nin kız kardei olup Malatya emiri Ömer b.Nu'man ile izdivacından olan Nâzırü'l-Cemal Hatun'un semeresi olduğunu kaydetmektedirler (ükrü Baba, Dîvân-ı eyh İlhâmî ve Seyyid Battal Gazi, Necm-i İstikbal Matbaası, İstanbul, 1334, s. 1-28). 58 İrene Melikoff (İ.Melikoff, La Geste de Melik Danimend, CI, Paris, 1960, Önsöz) eserinde; Danimend destanının XIII. yüzyıl ortalarında kaleme alındığını ve Battalnâmenin de bu destandan önce kaleme alınmış olduğunu belirtir.
59
Ocak, Osmanlı İmparatorluğunda…………………… s.204,205. 60Kaynaklarda adı sıkça geçen bir diğer Arap savaçısı tarihi bir kahraman olan Abd-el-Vahab'dır.Hüseyin Gazi'nin babası olarak anılır. Mezarı Sivas'tadır . Arap vakanüvistlerine göre 730-731'de Roma topraklarında öldüğü söylenmektedir. Bütün bu kahramanların hemen hepsi, Seyyid Battal Gazi'nin söylencelerinde anılır. Abd-el Vahab, sürekli olarak bahsedilen bir kiidir (F.W.Hasluck, M. A. Christianity and İslam Under the Sultans, vol: 2, Oxford 1929, s.704-716).
61
P.N.Boratav ( "Battal", İ.A., MEB Yay., M.E.Basımevi, CII, İstanbul, 1993, s. 349-351); İ.Melikoff (İ. Melikoff "Al-Battal", Encyclopedie de I'İslam, C.II, Leiden, 1971, s. 1137) eserlerinde; Battalnamenin ana bölümlerinin Haçlı Seferlerinden etkilendiğine inanıldığını ve özellikle Battal Gazi'nin mezarının bulunuuyla ilgili yeni bölümün büyük bir olasılıkla XIII. yüzyıl Selçuklular zamanında eklenmiş olabileceğini belirtirler. Bunun yanında F.Çelikkanat (F.Çelikkanat, Eskiehir, Eskiehir, 1990, s. 96) eserinde; Battalnamenin sonlarına doğru Selçuklular tarafından Anadolunun nasıl kuatıldığını, fethedilen yerleri, kahramanlıkları içeren bölümlerin olduğunu ve ayrıca Battal Gazi'nin mezarının bulunması olayı, Çoban Baba'nın kerametleri ve
yöresidir62. Savalar, eserde, siyasî bir mücadele değil bir din savaı(İslâmiyet-Hıristiyanlık mücadelesi) kimliği taır. Cihad ve gazâ ruhu kendini çok kuvvetli bir ekilde hissettirir. ehirlerde oturan Müslüman Türkler arasında meydana geldiği muhakkak olan bu destanda Battal Gazi "yarı evliya" bir karakter sergiler; bu onun öteki Türk destan kahramanlarıyla olan en önemli ortak yanıdır. Melik Dânimend Gazi ve Sarı Saltuk, Battal Gazi'nin isim değitirmiekillerinden baka bir ey değildir. Bu da Battalnâme'nin tanımıyla Müslüman-Türk geleneklerine göre olumuş destanî bir halk hikâyesi olduğunu gösterir63 .
Battal Gazi efsanesi XIV. ve XV. yüzyıllarda bata Bizans İmparatorluğu ile sınırları olan Germiyanoğulları ve Osmanoğulları döneminde yeniden canlandırılmıtır. Bu dönem boyunca Bizanslılardan fethedilen bölgeler bu Anadolu efsanesinin yaatılmasının nedeni olarak görülebilir. Fethedilen topraklardaki din ve kültürü değitirmekle görevli savaçı derviler, Battal Gazi'nin savaçı kiiliğini rahatlıkla kabullenmiş olmalıdırlar. Bu derviler, kendi "Zaviye" ve "Kağanlık"ları etrafında, bir eyhin liderliğinde toplanmılardır. Bunlar özellikle XIII. yüzyıldan sonra64 . Anadolu'nun gündelik yaamında büyük ölçüde etkili olmulardır. Genel olarak zaviyeler, kurucularının isimleri ile yaamılardır. Ancak, Seyyid Battal Gazi olgusunda yapılar kurulmuş ve geleneksel Anadolu destan kahramanı adı altında yaamış görünmektedir.
Battalnâme Osmanlı döneminde genel anlamdaki vekâyinamelerde malzeme olarak da kullanılmıtır. Örneğin Müneccimbaı, Gelibolulu Mustafa Âlî ve Fındıklılı Süleyman Efendi gibi tarihçilerle Evliya Çelebi, eserlerine Battal Gazi menkıbelerini tarihî olaylar eklinde almılardır. Bundan baka Taberî'nin ünlü tarihini Türkçe'ye tercüme eden Osmanlı müellifleri, eserin Arapça aslında ve Farsça tercümelerinde bulunmadığı halde Türkçe nüshalarına bol miktarda Battal Gazi menkıbeleri koymulardır. Bunun sebebi, herhalde Türkler arasında büyük bir sevgi ve ilgiye mazhar olan Battal Gazi'nin tamamıyla bir Türk kahramanı sayılmış bulunması olsa gerek. Nitekim Saltuknâme müellifi Ebü'l-Hayr Rûmî de 1473-1480 yılları arasında kaleme aldığı eserinde Battalnâme'deki birçok menkıbeyi kahramanın adını değitirerek aynen Sarı Saltuk'a mâl etmitir.
Türk gazi tipini mükemmel bir biçimde aksettiren Battalnâme sadece halk arasında değil, XIV. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlılar'ın Rumeli topraklarında balattıkları fetihler ve mücadeleler çağında da gaziler arasında sevilerek okunmutur. Kısaca O, Anadolu ve Rumeli coğrafyasıyla bütünlemitir. Battalnâme Anadolu dıında yaayan Türk toplulukları arasında da sevilmi, yazılıp okunmutur. Bilhassa XIX. yüzyılda Rus igali altında kalan Asya Türkleri Battalnâme menkıbeleriyle âdeta teselli bulmulardır65 .
Battalnâme daha XIX. yüzyılda Herman Ethé ve Heinrich L. Fleischer'den balayarak bilimsel ve popüler içerikli bazı çalımalara konu olmu, hakkında edebiyat tarihi ve tarih bakımından dikkate değer incelemeler yayımlanmıtır.66 Battalnâme'nin bugün bilinen
Ümmühan Hatun hakkındaki bilgilerin bulunduğunu kaydetmekte, bu bölümlerin de belki sonradan eklendiğini
belirtmektedir.
62 F.Çelikkanat ( Eskiehir, Eskiehir, 1990, s. 96,97) eserinde; yukarıdaki bilgiye ek olarak İstanbul,Kız Kulesi,
Bolu ve Seyitgazi ve çevresini de göstermektedir.

63
Ocak, Osmanlı İmparatorluğunda………………….s.204,205.

64
Ömer Lütfi Barkan, “Vakıflar ve Temlikler I-İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervileri ve Zaviyeler”, Vakıflar Dergisi, C. II, Ankara, 1942, s. 279-353.; A.Y.Ocak, “Zaviyeler”, Vakıflar Dergisi, C. XII, Ankara, 1978, s. 247-269.
65
Ocak, Osmanlı İmparatorluğunda………………….s.204,205. 66Battal Gazi ve Battalnâme ile ilgili ilk bilimsel aratırma ve Almanca çevirisi H. Ethé'nin iki ciltlik H. Ethé (H. Ethé, Die Fahrten des Sajjid Batthal, Eın Alttürkis Wolks und Sitenroman, Leipzig, 1871)'nin eseridir. Onu Georg Husing (Georg Husing, Zur Rostahmasage-Sajjid Battal, Leipzig, 1913)'in eseri takip etmitir. Marius Canard'ın makaleleriyle beraber özellikle H.L.Fleischer (H.L.Fleischer, "Über den Türkischen Volksroman Siret-i Seijid Battal", Sächisichen Akademische, Leipzig, 1848, II, 35-41, 150-169)'in makalesi çok önemlidir. Bunlara ek olarak A.Y.Ocak'ın iaret ettiği gibi (Ocak 1992:206-208), özellikle Henri Grégoire'ın, Bizans halk romanı Digenis Akritas [Bizans sınırında bulunan sınır beyliklerinin savaçılarına Akritoi denmektedir.Akritoi
nüshaları arasında yazıldığı döneme ait olanı yoktur. Ancak bütün nüshaların Türkiye'de ve Türkiye dıındaki nüshalardan ibaret olmadığı, özellikle Anadolu'da bazı özel ellerde de bir hayli tam veya eksik nüshanın var olduğu muhakkaktır. Bilinen en eski nüshalar arasında 840 tarihli iki nüsha zikredilebilir. En kapsamlı nüshalardan biri olan ilk nüsha mensurdur. Manzum olarak bugüne kadar, air Bekâyi'nin 1183'te (1769-70) nazma çektiği Battalnâme'den baka nüsha tesbit edilememitir67 . Battalnâme'nin söz konusu nüshalardan bazı kısımlar çıkarılmak suretiyle68 çeitli tarihlerde yapılmış taş basma yayınları da bulunmaktadır. Bunların bazıları halk ressamları tarafından yapılan ilgi çekici resimlerle süslenmitir69 .
Battalnâme, bata Doğu Anadolu olmak üzere Anadolu'nun bazı bölgelerinde bugün de eski geleneğin bir devamı olarak halk ağzında hâlâ anlatılmaktadır. Ayrıca bazı köylerde zaman zaman Battalnâme nüshalarına rastlanması, eserin Türk kültür yaamıyla ne ölçüde bütünletiğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir.
Öte yandan Battalname, çağdaş Bizans destanı "Digenes Akritas"70 ile de büyük benzerlikler gösterir. Digenes Akritas Destanı Bizans bakış açısını yansıtmak kaydıyla, aynı Bizans-Arap savalarını konu alır ve Digenes Akritas'ın kahramanlıkları ile uydurma tarihi kiiliği Seyyid Battal Gazi'ninki ile büyük benzerlikler gösterir. Bu nedenle her iki efsanenin karılıklı etkileimleri ve benzerlikleri Ortaçağ Anadolusunun toplumsal ve siyasi koulları içinde değerlendirilmelidir. Bunun yanında Battalnamenin ana bölümlerinin Haçlı Seferlerinden de etkilendiğine inanılmaktadır71 .
ünvanı Bizans destanı Digenis Akritas'dan alınmıtır (İ.Hami Danimend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, Batı Dillerinde Osmanlı Tarihleri, C. VI, Türkiye Yay., İstanbul, 1971, s. 21)] ile Battalnâme üzerine Byzantion dergisinin çeitli sayılarında yayımladığı tarihî incelemeler ve karılatırmaları içeren makaleler kayda değer çalımalardır. Battal Gazi'nin Türkçe Battalnâme'den baka bir de Arapça Zâtü'l-himme yahut Zü'l-himme (halk Arapçasında Delhemma) adında bir baka destanî romana daha konu olduğu bilinmektedir. Bunun üzerine yapılan çalımalar, bilhassa M. Canard'ınkiler, eserin XI. yüzyıldan sonra peyderpey tamamlanarak yazıya geçirilidiğini, daha önce halk arasında yaamakta olan Emevî-Bizans mücadelelerine ait menkıbelerin Haçlı seferleri sırasında teekkül edenlerle tamamlandığını, dolayısıyla Türkçe Battalnâme'nin Zü'l-himme ile ilgisi bulunmadığını ortaya koymutur. Bu suretle Battalnâme'nin bu Arapça destanî romanın Türkçe'ye tercümesi veya adaptasyonu olmadığı anlaılmıtır. Yalnız burada Arapça "Battal" romanının Türkler arasında yeni menkıbelerin doğmasındaki, dolayısıyla Türkçe Battalnâme'nin olumasındaki ilk tesirini gözden uzak tutmamak gerekir (A.Y.Ocak, "Battal" Mad., İ.A., Türkiye Diyanet Vakfı Yay., C. V, 1992, s. 206-208). Yukarıdaki görülere ek olarak M.Canard (M. Canard, "Al Battal", Encyclopedie de I'İslam, C.II, Leiden, 1953, s. 1136) makalesinde; Battal Gazi'nin Bizanslılara karı gösterdiği kahramanlıkların "irat Zilhimma va'l-Battal" isimli Arapça epik romanın konusunu oluturduğunu ve bu romanın da Türkçe Battalnâmenin ana kaynağını tekil ettiğini düünmektedir. 67 M.Canard ( "Al Battal", Encyclopedie de I'İslam, C.II, Leiden, 1953, s. 1136) eserinde bu epik iirin daha sonra Bekâî (Sultan Mustafa III'nın hükamdarlık döneminde) tarafından yeniden kopya edildiğini söylemektedir.; F.Çelikkanat (F.Çelikkanat, Eskiehir, Eskiehir, 1990, s. 96,97) eserinde; manzum Battalnamenin yalnız air Bakâî'nin eseri olduğunu kaydedip, eserin Mustafa III (1757-1774) döneminde yazılmış olduğunu belirtir. 68 F.Çelikkanat ( Eskiehir, Eskiehir, 1990, s. 96) eserinde; manzum Battalnamenin, mensur kaleme alınmış Battalnamenin manzum biçimi olup, kısaltılmış bir biçimi olduğunu belirtip, bunun da Bakâî'nin, eserinin önsözünde bunu açıkça belirttiğini söylemektedir.
69
Ocak, Osmanlı İmparatorluğunda………………….s.206,208. 70 Bu konuda F.W.Hasluck (F.W.Hasluck, "Graves of the Arabs ın Asia Minor", Bulletin of the British School at Athens, C.XIX, 1912-1913, s. 187.; T.Alangu (Alangu,"Bizans ve Türk Kahramanlık Eposlarının Çıkıı Üzerine", Türk Dili, No:20, Ankatra, 1953, s. 202-219; P.N.Boratav (P.N.Boratav "Battal", İ.A., MEB Yay., M.E.Basımevi, CII, İstanbul, 1993, s. 349)'da bilgi bulunmaktadır. Ayrıca, F.W.Hasluck, yukarıdaki eserinde destanlar arasındaki yakın benzerlikler görülen iki kahramanın aksiyonlarını karılatırmakta ve Digenes Akritas'ın Battal Gazi tarafından öldürüldüğünü iddia etmekte, T.Alangu da yukarıdaki makalesinde; Digenes Akritas ile Battal Gazi efsanelerini analiz etmektedir.
71
P.N.Boratav, “Battal”, İ.A., C. II, İstanbul, 1949, s. 344-351.; İ.Melikoff, La Geste de Melik Danimend, C. I-II, Paris, 1960, s. 1137,1138.
Bunun yanında Dede Korkut destanındaki kahramanlarla da Battal arasında bir benzerlik göze çarpar. Temelde aynı gibi görünen bu benzerlik aslında bazı farklılıkları da bağrında taımaktadır.Burada amanî ve islamî inanç sistemlerinin aynı ortam içinde hem bileimini hem de ayrımlarını ortaya çıkarmaktadır;
Yüksek tabaka İslam medeniyeti içerisinde daha çok İran kültürü etkilerine maruz kalıp onun gelimesinde balıca etken olurken, İslamiyeti farklı bir ekilde (farklı bir yorumla) kabul eden ve sünni İslam merkezlerinden uzak bölgelerde yaayan ve özellikle göçebeliği ve kültürünü devam ettiren Türkler uzun zaman amanî inanış ve düüncelerini İslamiyetle uzlatırmak suretiyle muhafaza etmilerdir. Ulusal destanın bir parçası olan ve İslamî bir toplumdan çok amanî bir toplumun yaayış ve inanılarını aksettiren Dede Korkut destanı bu göçebeler arasında vucut bulmutur. Oğuznâme'nin Câmiü't-Tevârih'e geçmesi bunlar arasında yaayan rivayetlerin toplanması sayesinde mümkün olmutur. Battal Gazi destanı ile Dede Korkut destanındaki kahramanlar aynı İslam ideolojisi uğrunda savaan insanlar olmakla birlikte, birbirlerinden farklı özellikler göstermektedirler. Birinciler, tamamiyle İslamlaan ehirli ve yerleik Türklerin, ikinciler farklı bir ekilde İslamlaan ve eski Türk yaam ve kültürünü yaatan göçer ve yarı göçer Türklerin eseridir. Dede Korkut'da geçen kahramanlar İslamiyet uğrunda Trabzon Rumları ve Gürcülerle savaan, arap içen, kadınlı meclisler kuran insanlar olup, İslamın gazilerinden çok Türklerin Alpleridirler. Bu hikayeler bize, Müslüman göçebelerin hangi kriterlere göre İslamlatıklarını, yaayış ve düünülerinin eski Türk karakterini nasıl devam ettirdiklerini göstermektedir72 .
Bektaî airleri XVI. yüzyıldan itibaren gerek Battal Gazi'yi gerekse babası Hüseyin Gazi'yi hürmetle yâdeden nefesler söylemiler, aynı ekilde Alevî zümreler de onu büyük evliyadan saymılardır. Alevî airleri söyledikleri nefeslerin bir kısmını ona ithaf ettikleri gibi bir kısmında da onu ululamılardır; ayrıca Battal Gazi'nin ve babasının kahramanlıklarını anlatan uzun manzum destanlar da yazmılardır73 .
Battalnamelerde Hüseyin b. Cafer b. Münzer b. Ömer b. Ali b. Hüseyin b. Ali b. Ebi Talip eklinde bir künye verilmektedir74 . Bunlardan baka Georg Jacob75 babasının adının Hüseyin Gazi olduğunu ve Hüseyin Gazi'nin Angora (Ankara)'dan güneye doğru bir günlük mesafede bulunan Hüseyin Gazi ehrine gömüldüğünü söylemektedir.76
72
O.Turan, “Türkler ve İslamiyet”, DTCF, C. IV, S. IV, Ankara, 1946, s. 480, 481.
73
Ocak, Osmanlı İmparatorluğunda………………….s.204,205.

74
H.Hüsameddin, Amasya Tarihi, C. II, Necm-i İstikbal Matbaası, İstanbul, 1329-1332, s.211; ükrü Baba Dîvân-ı eyh İlhâmî ve Seyyid Battal Gazi, Necm-i İstikbal Matbaası, İstanbul, 1334, s.7.
75
G.Jacob, Sejjid Gazi, Zeitschrıft für Assyrıologıe und Verwvandte Gebıete (Herauspegeben Vonn Karl Bezold ın Heıdelberg), Strassburg, 1912, s.245. 76 Bu bilgiyi N.Araz'da doğrulamaktadır (N.Araz, Anadolu Evliyaları, İstanbul, 1984, s.52). G.Jacob'a ek olarak küffar ile yaptığı bir savata ehid olduğunu bildirmekte ve ayrıca G.Jacob'un "Hüseyin Gazi ehri" dediği yere "Hüseyin Gazi Dağı" demektedir. F.W.Hasluck, hikayelerde çatımaların, Arap savaları sırasında önemli bir Bizans kalesi olan Amorium'da (Hergan kale) cereyan ettiğini, ancak, 838'deki büyük Arap kuatması sonunda yıkılmasıyla tarihten de silindiğini belirtmektedir. Ayrıca O'na göre, Kalenin bulunduğu yer, Akronas gibi çok yakın zaman önce belirlenebilmitir. Mehur Arap mezarları buranın yakınında değildir. Arap yazarların Amorium ile Angora'nın Arapçasının benzer olması nedeniyle yanılgıya dütükleri anlaılmaktadır. Bu nedenle hikayeler, Hüseyin Gazi'nin mezarının Angora'da öldüğü, yerin ise Amorium'da olduğuna yer vermektedir (F.W.Hasluck, Christianity and İslam Under the Sultans, vol: 2, Oxford, 1929, s.704-716). Bazı kaynaklarda adına "Shamaspar Tekkesi" denilen ve Hüseyin Gazi ile özdeletirilen tekke hakkındaki bilgiler de birbirini tutmamaktadır.
I. Hamilton'a göre burası; Bektai yönetimi altındaki yarı yıkılmış bir binadır. Hamilton'un tanımlaması, bunun Konya medreseleri gibi kare planlı olması sebebiyle, büyük bir olasılıkla Selçuklular zamanında yapılmış bir tekke olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Abhaza Türklerinin binanın eski bir Yunan manastırı olduğunu söylemeleri önemlidir. Bu tekkede gömülü Seyyid Battal'ın babası Hüseyin Gazi'dir. I.Hamilton, Küçük Asya, C.I, 1979, s.402. Tekkenin adının, Kırehir yakınlarındaki bir kalenin Hıristiyan Valisi ile ilintili olduğu düünülmektedir. Bu vali, Seyyid Battal tarafından tek bir muharebede yenildikten sonra, Müslüman olmutur.
Söylencelerde Hüseyin Gazi'nin ölümünün öcü oğlu Cafer tarafından alınmıtır. Cafer Kırehir yakınlarındaki bir kaleyi tek bir saldırı ile Hıristiyanlardan almı, Vali Shamas'ı İslama döndürmütür . Schumas (Shamas-amas) romantik söylencelerde Battal tarafından İslama döndürülmüş bir rahip olarak yer alır. Amorium valisinin kardei olarak görülen Shamas, Battal tarafından öldürülmütür. Shamas'ın adı Alaca'daki Shamaspur Tekkesi ile korunmutur. Bu tekkede de Hüseyin Gazi'nin mezarı olduğu söylenmektedir. Hasluck'a göre; Cafer, büyük bir olasılıkla Tulumbunar yakınlarındaki tekkede gömülü kahramandır77 .
amas destanında, amas, Battal tarafından Müslüman yapılan bir keiş olarak görülmektedir. Bu isim de yine Alaca'daki emaspur Tekkesinde zikredil mekte olub, burası Hüseyin'in daha baka bir mehur mezarını içermektedir. Sivas'ta da ziyaret edilmektedir. Arap vak'anüvisleri, bunun M. 730-731' de "Bilâd-ı Rûm" da ehid dümüş olduğunu söylemektedirler78 .
Sonuç olarak Battalnameler, birçok kültür ve inanç yapılanmalarından da yararlanarak oluturdukları sosyal yapıyı son derece etkilemiler, gelien toplumsal yapılara yeni katkılar sundukları gibi bu edebi ve hatta dini oluumda yeni ilavelerle toplumsal ve dinsel geliim sürecini devam ettirmilerdir.
Seyyid Battal'ın mezarının yanında Hıristiyan prensesin yer alması gibi, bu tekkede Müslüman kahramanın
yanında bu Hıristiyan valinin mezarının yer almış olması olası görünüyor. Aynı ey Hıristiyanların kutsal
ziyarette bulundukları, Konya'daki Celaleddin türbesi için de geçerlidir. Burada Celaleddin'in yanında bir
Hıristiyan din adamının mezarı bulunmaktadır. (F.W.Hasluck, Christianity and İslam Under the Sultans, vol:
1, Oxford, 1929, s.94, 95). İki kahramanın iskeletlerinin birlikte bulunduğu iddia edilen bir baka yer ise
Beiktaş olarak gösterilmekstedir. (Hasluck, a.g.e., s.94,95.)
77 Hasluck, Chrıstıanıty and Islam ………………..s. 704-716.
78 Hasluck, Bektailik Tedkikleri, ……………………., s.96.

Hz. Muhammed’in döneminden Oniki Ehl-i Beyt İmamı’nın son dönemine kadar, Alevilerin inancını ebedileştiren en önemli kitapların bazılarını tanıtmak istiyorum.
Hz. Muhammed’in döneminden kalma en önemli iki kaynak, Kuran-ı Kerim ve Hadis-i Şerif’lerdir. Hz.  Muhammed’in hayatında Hz. Ali’ye Kur’an’ın asıl metni ve iniş sebebi imla edilmişti (Ebu Ferec Muhammed bin Ebi Ya’kub el-Verrak en-Nedim (ö.380/959) “El-Fehrest”kitabında; Bu habere yakın İbn Sa’d (ö.230/809) “Tabakaat el-Kubra” adlı kitabında; Ahmed bin Abdillah Ebu Nu’aym el-İsfehaniy (ö.430/1009) “Hilyet’ul-Evliya” adlı kitabında; Suleym bin Kays el-Hilaliy (ö.76/655) “Kitabu Suleym” adlı kitabında…)
Şia’nın ve Sünni’lerin muteber kitaplarındaki haberlere göre, Hz. Ali’nin kitap haline getirdiği bu iki ana kaynak, halife olan Ebu Bekr ibn Ebi Kuhafe ve yardımcısı ‘Umar ibin Hattab (Ömer)  tarafından red edilmişti. (Suleym bin Kays el-Hilali “Kitabu Suleym”; Ahmed bin Ebi Ya’kub el-Ya’kubi (ö.284/863) “Tarih” adlı kitabında; İbin Ceziy (ö.741/1320) “El-Tshiyl ila ‘Ulum el-Tenzil”; Celaluddin Abdurrahman bin Kemaleddin es-Suyuti (ö.911/1490) “El-İttikaan fi ‘Ulum el-Kuraan”; Ebul-Feth Muhammed bin Ebil-Kaasem eş-Şehristaaniy (ö.548/879) “Tefsir” kitabının mukaddemesinde…)
Bu iki ana kaynak Aleviliğin temel inancını ihtiva etmekteydi. Hz. Ali bu iki ana kaynağı en yakın çevresine, Hz. Selman-ı Farisi, Hz. Ebu Zerr al-Ğaffari, Hz. Mikdad bin Esved el-Kindi Ammar bin Yaser gibi seçkin ilk Alevilere öğretmişti.
Tarih kitaplarında aktarıldığı gibi, bu iki ana kaynağın içindeki gerçekleri, hayatını feda etme pahasına da olsa Hz. Ebu Zerr insanlara yaymaya çalışmıştı. Bu ilk Aleviler Ehl-i Beyt’in hakkını iki ana kaynak olan Kur’an’a ve doğru hadislere dayanarak kanıtlamak için zorlu bir mücadele etmişlerdi.
İlk Alevilerin bu hareketi Ebu Bekr’i ve Ömer’i tedirgin etmişti. Hz. Peygamber’in hadisleri Kur’an’ın tefsirini ve tevilini öğretiyordu. Hz. Ali, Kur’an’ı bu şekilde hazırlamıştı: Kur’an’ı okuyan, aynı anda ayetlerin tefsirini ve tevilini de birlikte okuyordu. Ebu Bekir ve Ömer bunun ne gibi sonuçlar doğuracağını iyi bilenlerdendi. Bu yüzden Ebu Bekir halifelik makamına geçtiğinde halka hitaben şöyle demişti:
“Sizler aranızda Peygamberin hadislerini zikrederek ihtilafa düşüyorsunuz. Sizden sonra gelecek olan insanlar, bu hadisler konusunda, sizden daha fazla ihtilafa düşecekler. Peygamberin hiçbir hadisini anmayın!!! Size bu konuda herhangi biri soru sorduğunda ona şöyle deyin: Aramızda Allah’ın kitabı var, helal kıldığını helal ve haram kıldığını da haram bilin, bu size yeterlidir!!!” (Şemsuddin el-Zehebi (ö.748/1327) “Tezkiret’ul-Huffaz”, Ebu Bekr maddesinde).
Ömer, halifeliği esnasında hadislere karşı olan siyaseti daha bariz bir şekilde beyan etmişti. Kendisi, hadislerin böylece tefsirin ve tevilin, Kur’an açıklamasından çıkarılmasını alenen emrediyordu. (Muhammed bin Cerir el-Taberi (ö.310/889) “Tarih”; İbin Sa’d “Tabakaat’ul-Kubra”; Zehebi “Tezkiret’ul-Huffaaz”; El-Hakim el-Nişaaburi (ö.405/984) “Mustedrek” Hatib el-Bağdaadi (ö.463/964)  “Cami’ Beyaan el-‘İlm”; Abdillah bin Behraam el-Daremi (ö.255/834) “Sunen” ; Muammed bin Yezid el-Kazvini bin Maace (ö.275/854) “Sunen”; ‘İmaduddin İsmail bin ‘Umar bin Kesir (ö.774/1353)  “Tarih”…)
Ömer bununla yetinmemiş ve yasaklara riayet etmeyenleri dayak ve başka cezalarla cezalandırmıştı (Muhammed bin Cerir el-Taberi “Tefsir”; Hakim “Mustedrek”; Suyuti “Durrel-Mensur” ve “El-İttikaan fi ‘Ulum el-Kuraan”; İbin Kesir “Tefsir”; Daremi “Sunen”; Muhammed bin Mukrim bin ‘Asakir (ö.711/1290) “Tarih”…) 
Bu olumsuzluklara karşı, Ehl-i Beyt İmamları hayatları boyunca Kur’an-ı Kerim’in esas olan mesajını en yakın çevrelerine anlattılar. Kur’an’ın tefsirini ve tevilini oluşturan ve İslam dininin esasını aydınlatan hadisler, kitaplar halinde günümüze kadar ulaştırıldı.
Oniki İmamlar’ın yaşamlarına baktığımızda, onlara bağlı olan o zamanki Alevilerin durumunu anlamamız daha kolaylaşır.  Hz. Ali halifelik makamına geçtiğinde, önceki halifelerin yapmış oldukları tahribatın enkazı ile karşı karşıya gelmişti. Düzensizlik ve adaletsizlik had safhaya varmıştı(Taberi Tarihi’ni incelemek yeterlidir). Hz. Ali’nin çevresinde olan Şia (Hz. Ali’ye uyanlar) Aleviler, aynı göz ile Hz. Ali’yi görmüyordu. Hz. Ali’yi görenler de onun hakkında aynı kanaate sahip değillerdi. Tıpkı Peygamber’i görenlerin hepsinin ona inanmadığı gibi, ona inanmış görünüp fakat ihanet edenlerin de olduğu gibi.
Hz. Ali’nin ilk mücadelesi onu hiç sevmeyenlere karşı olmuştu. Nitekim onu sevmeyenler ona karşı halkı ayaklandırıp savaş yolunu açmışlardı. Bu savaşlar esnasında Hz. Ali’nin seçkin ashabının kimlerden oluştuğu da  belli oldu. Hz. Ali’de gördükleri insan üstü güce tam manası ile inananlar, Hz. Ali’nin seçkin eshabı konumuna geçtiler. Hz. Ali’nin vefatından sonra halifelik makamına geçen Hz. Hasan, toplumun ihanetine uğramıştı. Hz. Hasan toplumun isteksizliğini gördüğünde Muaviye ibn Sufyan ile barış antlaşmasına gider. Hz. Hasan’ın tek gayesi gerçek Şia’yı (Alevileri) kurtarmaktı. Antlaşmanın maddelerinden biri şu önemli şartı koşmuştu: Hz.  Ali yandaşları takib edilmeyecek ve soruşturmaya tabi tutulmayacaktı. Tarih kaynakları bu antlaşmayı tesbit etmişlerdir. Bu antlaşmaya rağmen Muaviye, Alevileri takip ettirmiş ve birçoğunu şehid etmişti. Hucr ibn ‘Adey olayı en muteber tarih kaynaklarında zikredilmiştir. Hucr ve ashabı Aleviler’in en önde gelenlerinden idiler. Kufe’de yaşayan Hucr, Hz. Ali’ye lanet okutulmasına karşı çıkmıştı.Vali’nin şikayeti üzerine Muaviye’nin emriyle Hucr ve eshabı şehid edilmişlerdi.
Hz. Hasan devrinden sonra Aleviler saklanma dönemine girmişlerdi. İmam Hüseyin’in Kerbela’da şehid edilmesi, gerçek Alevilerin daha da gizli bir şekilde yaşamasına neden olmuştu. Bu dönemden bize ulaşan en önemli kaynak, Hz. Ali’nin ashabından olduğu bilinen ilk Aleviler’den Suleym ibn Kays el-Hileli al-Kufi’nin kitabıdır. Suleym, İmam Muhammed al-Bakır zamanına dek yaşamış ve hicretin 76. yılında vefat etmişti. Emevilerin zulmünü tatbik eden Hacac el-Zalim, Suleym ibn Kays’ı öldürtmek için takib ediyordu. Bunu fark eden Suleym, Eban bin Ebi ‘Ayyaş’ın evine sığınıp, orada saklanmıştı. Ömrünün sonuna doğru Eban bin Ebi ‘Ayyaş’a, Hz. Ali’den öğrendiklerini yazdırmıştı( İbn Nedim “Fehrest”kitabında bu haberi, 151 hicri yılında vefat eden meşhur tarihçi Muhammed bin İshak’tan almış; Şeyh Muhammed Muhsin al-Tahrani “Ez-Zeri’a ila tasanif al-Şi’a” adlı geniş çalışmasında Suleym bin Kays’ın kitabı hakkında geniş bilgi vermiştir, cilt: 2, sahife 152-159).   Bu yazılan sayfaların içeriği bizim zamanımıza dek ulaşmıştır. Suleym’in kitabından haber aktaran bazı meşhur bilginler: Hicri 345 yılında vefat eden Ebil-Hasan Ali bin Huseyn al-Mes’udi “Al-Tenbih vel-İşraf”adlı kitabında, Suleym’in kitabından alıntı yapmıştır. Hicri 260/Miladi 839 yılında vefat eden Fadıl bin Şazan “Muhtasar isbat al-Rac’a” adlı kitabında, Suleym’in kitabından haber aktarmıştır. Hicri 769 yılında vefat eden Kadı Bedreddin al-Subki “Mahasin al-Vasail fi ma’rifet al-Avail” adlı kitabında, Suleym ibn Kays’ın kitabını Şia’nın tasnif ettiği ilk kitap olarak zikretmiştir. Şia’nın en önemli kaynaklarından sayılan, Kuleyni’nin “Al-Kâfi” kitabı, Şeyh Mufid’in “Al-İhtisaas” kitabı  Suleym’in kitabındaki haberleri aktarmışlardır.
Kerbela olayı ve sonraki olaylar da, o zamanki Alevilerin (Şia’nın) aynı samimiyet ile Ehl-i Beyt İmamları’na bağlı olmadıklarını göstermişti. Ehl-i Beyt İmamları da bu durumu en iyi bilenlerdendi.
Hz. Ali’nin çevresinde yetişen Aleviler, Hz. Muhammed’i görüp tanıyan kişilerden oluşmuştu. Daha sonraki Aleviler de en azından Hz. Muhammed’i gören ve tanıyan Alevilerin ışığı ile aydınlanmışlardı. Hz. Ali’nin etrafında yaşayan ve onu dinleyen Aleviler, Hz. Ali’yi nasılsa öyle anlamış değillerdi. Hz. Muhammed’in zamanında durum daha farklı değildi. (Kuran’da Muhammed suresi, ayet 16: “Ve onlardan seni dinleyenler de var; sonradan yanından çıkınca kendilerine bilgi verilenlere (gerçekten inananlara), demin o ne söylüyordu derler. Onlar öyle kişilerdir ki Allah kalplerini mühürlemiştir. Onlar kendi hava ve heveslerine uyarlar. “) Hz. Muhammed’i dinleyip ona itibar etmeyen müslümanlar gibi, Hz. Ali’yi dinleyip onu anlamayan Aleviler de vardı. Bu durum sonraki Ehl-i Beyt İmamları çevresinde de değişik değildi.
Alevilerin o zamanki durumunu bize çok iyi bir şekilde beyan eden bir olayı aktarmak istiyorum. Bir adam Hz. Ali’nin huzuruna gelip ondan makamının yüceliğine dair bir şeyler göstermesini ister. Hz. Ali o adama ve etrafta bulunanlara dedi ki:
“Sizlere gerçek kudretimden bir nebze gösterseydim, buna dayanmayıp inkâra sapmanızdan korkuyorum.” Hazır olanlar bunda israr ettiklerinde, Hz. Ali hepsinden inkâr etmiyeceklerine ve onu tekzib etmiyeceklerine dair yeminli söz alır. Hz.Ali seçkin olan ashabından 70 kişi ile birlikte Kufe’nin dışına, sahraya çıkar. Hz. Ali oraya vardığında toplumun anlamadığı kelimelerle dua eder. Bu dua üzerine hazır olanlar yüzlerini ona doğru çevirdiklerinde etrafın türlü türlü yemyeşil bahçeler, çeşit çeşit ırmaklar ve saraylar ile dolduğunu ve bunların yanında yakıcı ateşlerin yükseldiği yerler görürler. Bu iki yerin cennet ve cehennem olduğundan kimsenin şüphesi kalmamıştı. Bunu gördüklerinde 68 kişi bunun büyük bir sihir olduğunu söyleyip verdikleri yeminli sözlerinden cayıp inkâr ederler. İki kişi sadece olanların gerçek kudretin sonucu olduğuna inanırlar. Hz. Ali bu iki kişi ile Kufe’ye geri döner. İbadet ettikleri yere vardıklarında Hz. Ali ikisinin duyduğu halde bir duada bulunur. Bu iki kişi yerin üzerindeki çakıl taşlarının mücevherlere dönüştüğünü görürler. İkisinden biri verdiği yemin sözünden dönüp gördüklerini sihir ile niteleyip inkâr eder. Geri kalan bir kişi ise yerdeki bu cevherlerden birini alıp saklar. İnsan oğlunun daha hiç görmediği bir cevheri ertesi güne kadar evinde tutar. Hz. Ali ertesi gün adamın  bunu neden yaptığını sorduğunda, o adam dedi ki : “Bu cevherin gerçek olup olmadığını bilmek için saklamıştım!!!” (Kutbeddin Sa’id bin Hibettullah al-Ravendi (ö.573/854) “Al-Haraic vel-Cerayih”; Hasan bin Suleyman al-Hilli (ö.8.hicri yüzyılı) “Muhtasar Basair al-Derecaat”; Muhammed Bakır al-Mecliysi (ö.1111/1690)  “Bihar’ul-Anvaar”; Seyyid Haşim al-Bahrani (öl.12.hicri yüzyılı) “Mediynet’ul-Me’aciz”)
Hz. Ali’nin en yakın ashabları arasında da Ali hakkındaki görüşler aynı olmamıştır. Şia’nın gruplaşmasındaki en önemli faktör, imamlara olan bakış açılarında ortaya çıkan farklılaşmadır. Bu nedenle İmamlar’ın gerçek mahiyetini bilenler azınlıkta kaldı. Önemlisi ise bu azınlığın bildiği gerçekleri, kendi toplumundan gizlemeye çalışmış olmalarıdır. İmamların devrinden kalma, bu gizliliğe işaret eden çok sayıda değinme var. Bu bilgilerin ortaklaşa ifade ettiği değerlere en önemli kaynaklardan örnekler vermek istiyorum.
İmam Muhammed al-Bakır, ashabına hitaben şöyle buyurmuştur:
“Allah’ın elçisi (Hz. Muhammed) buyurdu ki : Al-i Muhammed’in (Ehl-i Beyt’in) hadisi (hakikati) zorun zorudur. Al-i Muhammed’in hakikatine, ancak Allah’a yakın olan bir melek veya Allah tarafından haber alan bir Peygamber veya kalbi iman ile sınanmış halis müminler iman edebilirler. Al-i Muhammed’in hakikatlerinden size bir haber ulaştığında onu anlayıp ve kalpleriniz de onu kabullenirse kendinize alınız. Şayet kalpleriniz bu hakikate tahammül etmez ve size ağır gelirse, bunu Allah’a, Peygamber’ine ve Al-i Muhammed’in alimine (imamına) bırakınız. Bu hakikati duyup ona tahummül edemeyen ve inkâr edip: Allah’a yemin olsun ki bu hakikat değildir, bu hakikat değildir, diyenleriniz helak olacaktır. İnkâr etmek küfrün ta kendisidir.” (Bu haber aynen, biraz değişik kelimelerle veya muhtasar olarak İmam Ali bin Ebi Talib, imam Ali Zeynunabidin ve imam Ca’fer al-Sadık’tan nakledilmiş (Kuleyni “Al-Kafi” c:1, s:401; Ebi Mansur Ahmed bin Ali al-Tabrasi “Al-İhticaac”  c:1, s:175; Ebi Ca’far Muhammed bin Ali İbn Babuveyh al-Kummi al-Saduk “Al-Aamali” veya “Al-Mecaalis”s:1-4 ve  aynı müellifin “Ma’ani al-Ahbar” s:188; Ebi Abdullah Muhammed al-‘Ukbari al-Bağdadi Şeyh Al-Mufiyd “Al-İhtisaas” s:163; Ebi Ali Fadıl bin Hasan al-Tabrasi “İ’laam al-Vara” s:435 ; Muhammed al-Bakır al-Mecliysi “Bihar’ul-Envaar” c:2 , s:182-212 ve başka yerde; Al-Radiy Muhammed bin Huseyn bin Musa “Nahc’ul-Balağa”  İbin Ebil-Hadid şerhi cilt: 6 s: 182 , c:7 s:99, c:13 s:104-107; Sa’d bin Abdullah al-Kummi “Basair al-Derecaat” s:30-36 ; Ebi Kaasem Furat bin İbrahim al-Kufi “Tefsir Furat al-Kufi” s.114 ve 425; Suleym bin Kays al-Hilali al-Kufi “Kitab Suleym” s:555-561; Reşideddin Muhammed bin Ali ibn Şehraaşub “Menakib Al Ebi Taalib” c:4 s: 238 …) 
Bu meşhur haberde görüldüğü gibi Al-i Muhammed’in sırrı herkesin kalbine sığmıyordu. O zamanki Aleviler’in arasındaki ihtilafı daha açık bir şekilde bize aktaran bir haberi daha zikretmek istiyorum.
İmam Ali bin Ebi Talib en yakın ashabı ile beraber meclisinde  otururken, ona dediler ki:
”Ey müminlerin emiri, bize hakikattan haber etseydin.” İmam Ali dedi ki: “Eyvah size! Benim sözüm zorun zorudur, bunu ancak bilginler anlıyabilir!” Hazır olanlar dediler ki: “Bize haber etmende ısrarlıyız.” İmam Ali dedi ki : “Beni takib edin!” imam Ali adamlarla evin içine girdiğine şöyle dedi:
“Benim yücelerin yücesi olup kahreden! Benim ölüleri diriltip ihya eden! Benim dirileri ölü kılan! Benim her şeyden evvel olan evvel, benim her şeyden sonra son(ahir) olan! Benim görünen, benim gizli olan !!!”
 Adamlar bunu duyduklarında: “Kafir oldu!” deyip evden dışarı çıkmak için kapıya doğru yürüdüler. İmam Ali kapıya hitaben dediki:
“Ey kapı! Dışarı çıkmalarını engelle!” Kapı kapandığında Hz. Ali adamlara hitaben dediki:
“Ben sizlere sözlerimin zorun zoru olduğunu ve ancak bilginlerin bunu anlıyabileceğini söylemedim mi? Bana doğru gelin de size sözlerimi tefsir edeyim. Size, benim yücelerin yücesi olup kahreden, dedim. Ben bu kılıcım ile üzerinize galip gelerek sizleri kahrettim, ancak böylece Allah’a ve Peygamber’ine iman etmiş oldunuz. Size, ihya eden ve öldüren benim dedim. Ben, Allah’ın yolunu ihya ettim ve  sapıklığı öldürdüm. Evvel olduğumu söyledim, ben ilk olarak Allah’a iman eden ve İslam olanım. Son olduğumu söyledim, Peygamberin cenazesini son görüp defneden bendim. Görünen ve gizli olan benim dedim, görünen ve gizli olan ilim bendedir, anlamında söyledim!!!” Adamlar bu tefsiri duyduklarında: “Üzerimizdeki ağırlığı gidermiş olup bizi rahtlattın, Allah seni de rahatlatsın” dediler.  (Şeyh Mufid “Al-İhtisas” s:163 ; Mecliysi “Bihar’ul-Envaar” c:42, s:189)
İlk Alevilerin drumunu bu ilginç olay ile irdelemek mümkündür. Hz. Ali’nin sözleri gayet açık ve nettir. Buna rağmen bazılarının bunu anlamaması doğaldı. Nitekim Hz. Ali’nin sözlerini ancak bilgin olanlar anlıyabilirdi. Bu gerçeğe dayanarak Alevileri iki ana gruba ayırmak mantıksal açıdan yanlış olmaz:
Birinci grup: İmamların sözlerini ve gösterdikleri olağanüstü, insanüstü failiyetleri (mucizeleri) anlamayan, yerli yerine koyamayan kişiler.
İkinci grup : İmamların sözlerini ve failiyetlerini derece derece anlayan bilginler.
Bilginlerin içinde bilgiyi basamak basamak anlayanların olduğunu beyan eden bir haberi aktarmak istiyorum. Bu haber İmam Ali, İmam Ali Zeynul Abidin, İmam Muhammed al-Bakir ve İmam Ca’fer al-Sadık tarafından alınmıştır. Haberin metni şudur:
“Allah’a yemin olsun ki Ebu Zer, Selman’ın kalbindeki sırrı bilseydi onu öldürürdü. Allah’ın elçisi (Allah’ın selamı ve duası ona ve Ehl-i Beyt’i üzerine olsun), Ebu Zer ve Selman arasında kardeşlik bağı kurmuş olmasına rağmen halleri buydu.. Artık geri kalan insanların durumunu nasıl zannedeceksiniz düşünün!? Alimlerin ilmi zorun zorudur, bunu ancak ona vahiy gönderilmiş bir peygamber veya Allah’a yakın bir melek veya Allah’ın onun kalbini iman ila sınamış olduğu bir mümin taşıyabilir. Selman bizden Ehl-i Beyt’ten olduğu için onu alimlere intisab ettim.” ( Kuleyni “Kafi” c:1, sahife:401; Şeyh Mufid “Al-İhtisaas” s:12; Sa’d bin Abdullah al-Kummi “Besair al-Derecaat” s:25; Ebi ‘Amr Muhammed bin ‘Umar al-Kaşşi “Ricaal al-Kaşşi” S.17 ve 26; Mecliysi “Bihar’ul-Envaar” c:2, s:190; Seyyid Haşim bin İsmail al-Bahrani “Ravdat’ul-Va’iziyn” c:2 , s:281)
Bu haberden anlaşıldığı gibi imam Ali devrinde yaşamış olan en seçkin Aleviler arasında , İmamlar’a yönelik tedrici bir bilgi mevcuttu. İman, kabullenme, Ehl-i Beyt’e yönelik olan görüş ve bilginin mesafesi ile ölçülmüştür. Bunu teyid eden bir haberi daha aktarmak istiyorum. İmam Ca’fer al-Sadık’tan, dedi ki:
“İman (kabullenmek), bir merdiven misali on basamaktan ibarettir. Bu merdiven basamak basamak çıkılır. Bu merdivenin üzerinde, birinci basamakta duranlar, ikinci basamakta olanlara: sen hiçbir şey üzerinde durmuyorsun (kıymetin yok) demesin. Bunu, daha yukarıdakilere de söylemeyiniz! Sizden daha altta olanları da sakın (küçük) düşürmeyiniz. Bunu yaparsanız üzerinizdekiler de sizi düşürür! Sizin altınızda olanları görürseniz onları dostça kendinizin düzeyiine getirmeye çalışınız. Bunu taşıyamayacağını görürüseniz, ona yüklenmeyiniz! Aksi takdirde onu kırarsınız. Bir mümüni kıran, onu bir daha tamir etmeye (gönlünü almaya) mecburdur! Mikdad (bin Esved al-Kindi) iman merdiveninin sekizinci basamağındadır; Ebu Zer dokuzuncu basamağında ve Selman ise onuncu basamağındadır.” (Kuleyni “Kafi” c:2, s:44 ; Şeyh Saduk “Al-Hisaal” c:2, s:447-448 ; Mecliysi “Bihar’ul-Envaar” c:22, s:341 ve 350; Seyyid Haşim Bahrani “Ravdat’ul-Va’iziyn” c:2, s:281; Muhsin bin Hasan al-A’raciy al-Kazimiy “Vesail’ul-Şi’a” c:16, s:162)
İmam Ca’fer, müminler arasındaki ilişkinin nasıl olması gerektiğine dair çok güzel bir şekilde işaret etmiş. Ehl-i Beyt’e yönelik, Aleviler’in arasındaki görüş ve bilgi farklılığının hoşgörü ve dostluk içinde kabullenilmesi istenmiştir.
Bu istenilen hoşgörü ve dotluk, tarihin akışı içinde gerçekleşti mi?
İslam tarihini incelediğimizde, müminlerin (kabullenenlerin) arasında hoşgörünün ve dostluğun yerine, düşmanlığın, horgörüşün, iftiranın, baskının ve zulmün yer aldığını görüyoruz.
İslam tarihinin ilk yüzyılında Ehl-i Beyt’e karşı yapılan savaşları ve zulümleri kaydeden en eski kaynaklar bütün insanların gözleri önündedir. Bu hakikatın ışığı altında sonraki zamana bakmanın daha doğru olacağı kanısındayım.
Ehl-i Beyt’e uyanlar ve uymayanlar, Alevi olanlar ve olmayanlar:
Ehl-i Beyt’e uymayanların ana kaynaklarına baktığımızda, Ehl-i Beyt’e uyanlara karşı horgörüsüzlüğü, iftirayı ve yalanı görmekteyiz. Örneklerin hepsini sıralamaya yerimiz yetmez.. Sadece en önemli hadis bilginlerinin kitaplarına değinsek, gerçekleri görebilmek için yeterli olacağı kanısındayım.
Sünniler’in (Ehl-i Beyt’e uymayanları) ana kaynaklarının başında gelen “Sahih-i Buhari” veya “El-Cemi’us-Sahih” olarak bilinen Ebu Abdillah Muhammed bin İsmail el-Buhari’nin (öl.256/870) kitabında, imam Ca’fer el-Sadık, hadisi kabul edilecek biri olarak görülmemiş. Bu gibi sünni ana kaynaklarda takib edilen metodları, aşağıda sıralamış olduğum şekilde  tesbit etmek mümkündür:
a) Hadisi rivayet edenler Alevi ise;
b) Bu kişiler Ehl-i Beyt’in imamlarını, imamet makamının hak sahipleri olarak görürlerse;
c) Ehl-i Beyt’in, Ebu Bekr, Ömer, Osman ve yardakçılarından daha faziletli olduğunu ifade ederlerse;
d) Ehl-i Beyt’in hakkı’nı gasb edenleri ve onlara zulmedenleri zemederlerse;
İşte bu kişiler Sünni hadis metotunda: Terkedilmiş, yalancı, iftiracı, zayıf, uydurmacı, rafizi … olarak belirlenir ve hadislerine itibar edilmez.
Şia’nın metot kitapları, hadisleri aktaran bazı Alevi kişiler hakkında, sünnilerin metotu gibi işlenmiş.
Şia’nın rical (hadisleri aktaran kişileri araştırma metotu) kitaplarındaki tesbitleri şöyle sıralıyabiliriz:
a) Ehl-i Beyt’e aşırı derecede(!) yücelik verenler;
b) Mevcut olan şeriat düzeninin getirdiklerini sorgusuz bir biçimde benimsemeyenler;
c) Kalıplaştırılmış bazı değerleri olduğu gibi kabul etmeyenler;
Bu kişiler Şia’nın (Alevilerin) metot kitaplarında: Aşırı olanlar, yalancılar, uydurmacılar, imamlara iftirada bulunanlar, yoldan çıkanlar… Olarak belirlenmiş ve buna dayanarak ta hadislerinin çürütülmesi için çaba harcanmıştır.
Birinci ve ikinci hicri yüzyılındaki önde gelen Alevi kişilere yönelik yapılan çürütme çabalar:
Hadisleri çürütülmek üzere hedef seçilenu bazı marifet ve hakikat sahibi Alevi büyükleri:
Mufaddal bin ‘Umar el-Cu’fi
İmam Ca’fer es-Sadık’ın ashabından.
Cabir bin Yezid el-Cu’fi
İmam Muhammed el-Bakır ve imam Ca’fer es-Sadık’ın ashabından.
Muhammed bin Sinan ez-Zehiriy
İmam Musa el-Kâzım’ın eshabından.
Bu tesbiti, aşağıda sıraladığım rical ve hadis kitaplarında görebilirsiniz:
1. Ebi ‘Amr Muhammed bin ‘Umar bin ‘Abdul’aziz  el-Kaşşi (öl. 4.hicri yüzyılı) “Ricaal el-Kaşşi”
2. Ebi ‘Abbas Ahmed bin ‘Ali bin Ahmed el-Neccaşi (ö.5. hicri yüyılı) “Ricaal en-Necaaşi”  
3. Ebu Huseyn Ahmed bin Ebi Abdillah el-Ğadairi (ö.5.hicri yüzyılı) “Ricaal bin Ğadairi”
4. Ebu Ca’far Muhammed bin Babuveyh el-Kummi (ö.381/960) “El-Fakiyh”
Örnekleri daha da çoğaltmak mümkündür.
Bütün olumsuzluklara rağmen, Şia’nın önemli sayılan bazı kitaplarında Ehl-i Beyt’in yüceliğini ve hakikatini beyan eden haberler günümüze kadar gelebilmiştir.
Aynı durumu Sünni ana kaynakları için de söyliyebiliriz. Bütün bu olumsuzluklara rağmen, bazı Sünni ana kaynalarında Ehl-i Beyt’in hakkını tesbit edecek gerçekler bize kadar gelebilmiştir.
Bütün zorluklara ve olumsuzluklara rağmen bize ulaşabilen, çalışmamın esas konusu olan Alevi kitaplarının bazılarını kısa bir şekilde tanıtmak istiyorum:
1. “Kitabu Suleym”
İmam Ali, İmam Hasan, İmam Hüseyin, İmam Ali Zeynulabidin ve İmam Muhammed el-Bakır’ın ashabından olan Suleym bin Kays el-Hilaliy el-‘Amiri el-Kufi’nin (öl.76/655) kitabı. Bu kitapta İslam tarihinin ilk yüzyılındaki en önemli olaylar tesbit edilmiş. Tevella ve teberra’nın sebebini ve  tarihini İmam Ali ve geri kalan imamlardan öğrenmiş ve kitabında tesbit etmişti. Şia’nın en mutebber kitapları, bu kiabın verdiği bilgilerden ışık alarak tarihi olaylara aydınlık getirmişlerdir. Kuleyni (öl.328/907)“El-Kafi” kitabında Suleym’in haberlerini aktarmıştır. Kaşşi (öl.4. hicri yüzyılı) kitabında, Ehl-i Beyt İmamları’nın Suleym’in kitabını tavsiye ettiklerini nakletmiş. Bu konuya dair çok geniş bilgiyi veren “El-Zeri’a ila tasaniyf el-Şi’a” kitabıdır(cilt:2; sahife:152-159). Bu kitap basılı olarak yaygın ve meşhurdur.
2. “El-Heft el-Şerif min fadail mevlana Ca’far es-Sadek”
Bu kitap, imam Cafer el-Sadık’ın ashabından olan Mufaddal bin ‘Umar el-Cu’fi (ölümü hicri 2. yüzyılı) tarafından, İmam Ca’fer el-Sadık’ın imlası ile  yazılmıştır. Bu kitapta tevhid, marifet ve hakikat açısından zahiri ve kısmen batini olarak  açıklanmış.Yaratılışın başlangıcı ve varlığın sırrı hakkında bilgi verilmiş. Bu kitap çok sayıda basılmış olup yaygındır.
3. “Tevhid al-Mufaddal”
Bu kitap, imam Ca’fer el-Sadık tarafından Mufaddal bin ‘Umar’a imla edilmiştir. Bu kitapta tevhidin esasına beyan getirilmiş. Marifet ve hakikatin batini açısına, bu ilmin ilk kapısından özün sırrına işaret edilmiş. Bu kitap değişik ülkelerde basılmış olup meşhurdur.
4. “El-Ehliylecet fi el-Tevhid”
Bu risaleyi imam Ca’fer el-Sadık, Mufaddal bin ‘Umar’ın sorduğu sorulara cevap olarak yazmıştı. Tevhidi ve Allah’ın varlığını beyan eden risale. Bu risale “Bihar’ul-Envaar” kitabında basılmış olarak günümüze yetişmiştir.
5. “El-Hidayat’ul-Kubra”
Bu kitap, Ebi Abdillah Huseyn bin Hamdan el-Hasiybi (öl.346/925) tarafından yazılmıştır. Kendisi imam Hasan’ul-Askeri’nin vefat ettiği yılda dünyaya gelmiş ve imam Muhammed el-Mehdi’nin ğaybeti (gizlendiği) zamanında yetişmiştir. İmam Hasan el-Askeri’nin ilminden yararlanmış bilginlerden feyiz almıştı. Bu kitap değişik tarihlerde basılmış ve günümüze kadar gelmiştir.
Ehl-i Beyt İmamları devrinden günümüze kadar yetişen kitapların hepsini tanıtacak olursak, yüzlerce sayfa bu bilgiyi aktarmaya yetmezdi. Daha geniş bilgi edinmek isteyen, Şia’nın (ilk Alevilerin) kitaplarını tanıtan, 28 cilten oluşan “El-Zeri’a ila tasaniyf el-Şi’a” adlı değerli çalışmaya bakabilirler. Bu geniş çalışmada basılı kitapların el yazma nüshalarının nerede bulunduğuna dair bilgiler mevcuttur.

Enis Emir
www.aleviakademisi.de

“Ademoğlu yerde ve gökte var olan cümle eşyanın en güzidesidir”
Kaygusuz Abdal

1. Kaygusuz Abdal’a Yeni Ad Bulma (ve Sünnileştirme) Çabalari
Alevi-Bektaşi sözlü ve yazılı geleneğinde Kaygusuz Abdal’dan çogunlukla “Kaygusuz Sultan”, “Baba Kaygusuz”, “Kaygusuz Baba”, “Kaygusuz Sultan Abdal” diye söz edilmektedir. Kendisi şiirleri ve düz yazılarında en çok “Kaygusuz ve Kaygusuz Abdal”ı kullanmıştır. Ayrıca birkaç şiirinde tasavvufi anlamda “kul ve miskin” sıfatlarıyla “Kul Kaygusuz, Miskin Kaygusuz, Miskin Sarayi” adlarını görmekteyiz. Kaygusuz Abdal’ın asıl adının Alaaddin Gaybi olduğu sonucuna varılıp, söz konusu tartışma noktalanmış görünüyor. Kaygusuz’un yapıtlarıyla akademik dereceler elde etmiş Türk-İslam sentezcisi Abdurrahman Güzel, bu ismin babalığını yaptığı gibi, Kaygusuz’u Hanefi inancı dairesinde Sünnileştirmekten de geri kalmamıştır. “Sen insanı sorarsan / Hak’tan ayrı değildir / Sıfatı zat-ı mutlak / Hırkası çar pareden” diyen Kaygusuz Abdal’a yeni ad koyma ve Sünnileştirme gibi bilinçli çabalar boşunadır. Hangi gerekçeyle yaklaşilırsa yaklaşilsın, tarihsel gerçekler değiştirilemez; sadece çarpitilmis olur. Şimdi Kaygusuz Abdal’ın, önemsemedigi için iki kere kullandığı tartışmalı göbek adı (!) üzerinde duralım; yani “Dolapname” ve “Hünername” adlı kasidelerinden bazı beyitler geçerek, Alaaddin Gaybi uydurma adını açıklığa kavuşturmak gerekiyor.
Dolapname’den:
“…
Baka yurdı degüldür ki bakasun
Fena ehli tıtar bunda otağı
Bu dünya bir büyut’l – ankebut’tdur (=örümcek evleri)
Pes ol oldı negeslerin duzağı
Alai Gaybi bunda tekye kılan
Hak’un fazlı durur ancak tayağı
Sabır seccadesin altına almış
Tevekkülde kuşanmışdur kuşağı
Sözini Kaygusuz arife söyle
Ne bilsün şekkeri tana buzağı”[1]
“…
Cihanın varlığı baştanbaşa hep
Bela yurdudürür mihnet ocağı
Resul buna çü beyt-ül- ankebut (akrep evi) der
Pes ol olur nekeslerin duzagı
Baka ehli fenada mülk edinmez
Bakadır onların yeri durağı
Alai Gaybi bunda tekke kılmaz
Hak’ın fazlıdürür ancak dayagı
Sabır seccadesin altına salmış
Tevekkülden kuşanmıştur kuşağı
Sözünü Kaygusuz arife söyle
Ne bilsün sükkeri dana buzagı”[2]
Değişik ellerden çikan menakıbnâmelerde farklı sözcüklerle yazılmasına rağmen, su dolabının ağzıyla konuşan Kaygusuz, bu dizelerde dünyayı kötülüyor gibi görünse de, asıl bu şiiri yazdığı Şam ve Halep yöresinden söz ediyor: Büyük sıkıntıların yaşandığı, eziyetlerin çekildigi belalar yurdudur ve sineklerin tuzağı olan örümcek ağıdır buralar. Sonsuzluğa kadar yaşanacak yurt değildir ki, insan burada otağını kursun. (Hele Kaygusuz gibi enelhakçı (vahdet-i vücudcu) ve pantheist (vahdet-i mevcudcu) mutassavvıfın yaşatılacağı yer hiç değildir; aynı yıllarda derisi yüzülen Seyyid İmaddedin Nesimi’nin henüz kanı kurumamıştır Halep’te. Belli ki, Şeyh Bedreddin’den istedikleri gibi, Kaygusuz Abdal’dan da Kahire’dekine benzer bir tekke kurmasını istemişti ora halkı. Tanrı’nın keremi ona dayanak-destek olmadıkça Alai Gaybi burada tekke kurmaz. Çünkü onun altındaki sabır seccadesi, belindeki ise tevekkül kuşağıdır. Kaygusuz sen bu tatlı sözlerini anlayanlara söyle; danalar buzağılar şekerin tadından ne anlasın?
Minbernâme’den:
“…
Eğer malin var ise kavm ü kardaş
Cihan halkı seninle cümle yoldaş
Eğer kendü halinde bir aşikdur
Ana derler ki iş sevmez ışıkdur
Aşik olsam adım tenbel Alayi
Eğer sofi isem derler mürai
Ha bir cenkdir biri birin beğenmez
Arifler Hak’dan özge nesne bilmez
….
Ko sözü fariğ ol Kaygusuz Abdal
Ki sözden açılur cümle kil ü kal”[3]
Kaygusuz Abdal burada da toplumsal anlayış ve ilişkilerden dert yanmakta. Sonra insanların “dediklerini ve senin aşik halini kimse anlamadığına göre, konuşmaktan vazgeç; dedikodu zaten boş sözden çikar” diyor. Sözde âsik olan iş sevmezmiş; bu yüzden kendisine de “tembel Alayi” diye çagirirlarmis.
Bu şiirlerde geçen “Alai (Alayi)” sözcüğü sadece bir toponymon’dur (toponumon), yani Gaybi’nin (Kaygusuz Abdal’ın) nereli olduğunu göstermektedir. “Alai (Alayi)” sözcüğünü, “Alaeddin” adının, “Seyfi, Bedri, Şemsi vb.” gibi, kısaltılmış biçimi olarak tanımlamak bir zorlamadır. Bize göre Rıza Nur’un “Alaylı Gaybi” tanımlaması doğrudur. Buradaki “Alai (Alayi)”, tıpkı “Rumi (Rumlu), Şami (Şamlı), Sarayi (Saraylı), Ahlati (Ahlatlı)” gibi, “Alaylı, yani Alaiyyeli” anlamındadır. Şehabeddin Ömeri, “Mesaliku’l-Ebsar” adlı yapıtında 14. yüzyılda, “Ermenek memleketinin deniz kıyısında Alaiyye şehri vardır ki, halk arasında “Alay” veya “Alaya” diye bilinmektedir” diye yazıyor.[4] Kaygusuz Abdal da Alaiyye yerine kullanılan “Alay” adından “Alai-Alayi” (Alaylı) sıfatını üretmis ve konuştuğu Türk dilinin kuralını uygulayarak isimden önce yazmıştır. Kaygusuz’un bazan aynı anlama gelen Arapça ve Farsça sözcükleri Türkçesiyle bir arada ve çok kere de onları ana dilinin kurallarına göre kullanmış olduğu bilinir.
Kaygusuz Abdal, Abdal Musa Sultan’ın huzurunda özünü dar’a çekip ikrar verdikten sonra, yola girerken ikinci kez dünyaya gelmiş sayıldığı için, aldığı (Kaygusuz Abdal) yeni adıyla, biyolojik doğumunda verilen adı üstünden atmış. Bir daha onu kullanmamıştır. Bir mesnevisinde, “Abdal Musa’ya kul oldı candan / Çekti elini iki cihandan” diyerek bunu açıklamıştır.
Alevi-Bektaşilikte Muhammed-Ali yoluna girmek “yeniden doğmak ya da ikinci kez doğuşa ermek” sayılıyor. Yolun ilkelerini ve yükümlülüklerini kavrayacak yaşa gelmiş evli ya da bekar adaylar ikrar vererek, “yol oğlu, yol evladı” olurlar. Edip Harabi bir nefesinde, sıkışıp kaldığı şeriat dar boğazından, ikrar verip yola girdiği 17 yaşinda ikinci kez doğuşa ererek, kurtuluş imkânı bulduğunu söylüyor:
“Berzahtan kurtulup çiktim aradan
Onyedi yaşinda doğdum anadan
Muhammed Ali Hilmi Dedebaba’dan
Çok şükür hamdolsun geldim imkane”
Bu kavramın Heterodoks İslamda (Alevilikte) ilk ortaya çikisi proto-İsmaililere dayanmaktadır. 879 yılında Güney Arabistan’a gönderilmiş ilk İsmaili Dai’si Mansur el Yaman (ölm. 914) olarak bilinen İbn Havşab’ın, “Kitab al-alim wa’l- Ghulam (Bilgin ve Ögrencisinin el kitabı)” adı altında yazdığı, İsmaililik inancına girişin ilkelerini belirleyen yapıtta bu yola girişi, yeni bir isimle, “ikinci ya da yeniden doğuş” olarak tanımlandığını görüyoruz. Aynı inancın mensubu olan Kaygusuz Abdal bu süreçten geçmiş; nasıl ki Harabi “onyedi yaşinda, Mehmet Ali Hilmi Dedebaba”dan doğmuşsa, o da aynı yaşlarda yola girerek Abdal Musa Sultan’dan ikinci doğuşunu yaşamış ve “yol oğlu” olmuştur.
Alaiye sancak beyinin oğlu Gaybi’nin “Kaygusuz” adını alması Menakıbnâme’de şöyle anlatılıyor:
“Gaybi, bundan sonra beğzadeliği tamamen terk ve maddi hayatın alayişinden (gösterişinden) feragatla, dervişliği ihtiyar etmiş, zahir (dış) alemin kayıt ve alaikinden (ilgilerinden) nefsini tecrid etmiştir. Bundan sonra Abdal Musa Sultan, sünnet nazarıyla Gaybi’nin yüzüne baktı ve: ‘Gaybi, kaygudan reha buldun (kurtuldun), şimdiden sonra Kaygusuz oldun’ dedi. Gaybi yüzünü yere koyup meskenet (miskinlik) gösterdi. Sultan bu sözleriyle Beğzade’nin ismini ‘Kaygusuz’ diye söyledi. Bundan itibaren Gaybi Beğ’in adı ‘Kaygusuz’ oldu.”[5]
Menakıbnâme’de
“…ehl-i tarik içinde ma’ruf ve meşhur Dilguşa (gönüle ferahlık verici, içaçıcı) sahibi Kaygusuz Baba Sultan k.s. Alaiye Sancağı Begi’nin oğlu idi. Adına Gaybi derlerdi”
biçiminde bir girişten sonra genç Kaygusuz Abdal şöyle tanımlanmaktadır:
“(Gaybi Beg) gayet akil, arif, amil (iş yapan, uygulayıcı), kamil ve tüvane (divane) idi. Onsekiz yaşinda onunla kimse mukabele durup (karşi karşiya gelip) bahs idemezlerdi (yarışamazlardı). Zira çok kitablar okımışdı, ulumı bi’t-tamam (ilimleri noksansız) bilürdi hem ziyade pehlevan idi, zor-i bazuya malik, at üzerinde, silahşorlukta, ok atmakda ve kılıç çalmada ve gürz salmakda ve sünü oynatmakda hünermend (yetenekli) idi. Bu gibi işlerde nazi ri (benzeri) yog idi…
‘Görünmezlik, gizem dünyasına mensup, nesnelliğin ötesindeki yoklukta bir varlık’ gibi birçok anlamlar içeren “gaybi” sözcüğü dahi bizce, Kaygusuz Abdal’ın bu bağlamda kendisine yakıştırdığı, ya da Abdal Musa tekkesine ilk geldiğinde, -gaybdan gelmiş gaybe giden gibi- ona yakıştırılan, kendini (büyüklüğünü) küçümseyen kalenderice bir sıfattır, yani Varlığı yokluğu belirsiz Alaiyeli.
Bize göre Kaygusuz Abdal’ın, bir sancak beyinin oğlu olarak asıl adı, ne “Alaiyeli Gaybi” ne de hiçbir gerçekliğe dayanmayan “Alaeddin Gaybi” olabilir. Ayrıca Nusayri Alevilerin bir koluna Gaybiler adı verilmektedir. Böyle bir ilişkiyi de belki gözden kaçırmamak gerekir. Gaybiler Tanrı’nın, Ali ile görünüm alanına çiktigi, sonra da gözden kaybolduğuna inanırlar. Şimdiki zaman ise gayb (görünmez) dönemidir. Böylece onlar Tanrı’yı (Ali), görünmezliğinden dolayı, diğerlerinde olduğu gibi gökyüzü ile, havayla aynılaştırmaktadırlar.
2. Kaygusuz Abdal Menakıbnâmesi ve Tarihsel Gerçekler
Menakıbnâme yazarı, bir halk roman yazarı gibi, Kaygusuz Abdal’ın yaşam öyküsünü kendi anlayışı ve zamanın istekleri doğrultusunda anlatmış görünüyor. Bu kişi çok büyük olasılıkla Mısır’da eğitim görmüş biridir. Kaygusuz’un yapıtlarını okumuş ve onları kullanarak, yani şiir ve düzyazılarından yararlanıp ve sadece Mısır ve Pamphylia (Alanya ve Antalya çevresi) bölgesinden derlediği bazı duyumlarını katarak yarattığı mizansen içine yerleştirmiş görünüyor. Abdurrahman Güzel’in doğruluğundan – sözde Bektaşi geleneğinin ve bugüne değin yapılan araştırmalarda kabul gördüğü için- kuşku duymadığı ve kendisinde bulunan elyazması Menakıbnâme tam da kendi anlayışına uygun. Yazarın, Kasrü’l Ayn’ın köşk ve sarayının kubbesine Yavuz Sultan Selim’in (1512-1520) sapladığı okları gördüğünü söylemesi[6] Menakıbnâme’nin 1517’den sonra, yani Yavuz döneminde yazıldığını gösteriyor. Ayrıca Abdal Musa Vilayetnâmesi’nde de benzer biçimde anlatılan, Kaygusuz Abdal’ın Abdal Musa’ya bağlanması, avlamak için peşine düştüğü geyiğin tekkesine girmesi ve onunla bütünleşmesi, yani geyiğin Abdal Musa’nın vücudunda kaybolması kerametiyle gerçekleşir. Kovaladığı geyiğin kendisi (içinde) olduğunu, attığı oku vücudundan çikarip ona göstererek kanıtlar Abdal Musa. Abdal Musa’nın kerameti ve Alaiyeli Gaybi’nin kişiliğini sarsarak etkileyen bu doğaüstü olay, Kaygusuz Abdal’ın, Mısır’da yazmış olduğu anlaşilan Kitab-ı Miglate (ya da Mugalata) yapıtında geçen bir tasavvufi öykünün tersine çarptirilarak, sahibine çevrilmesinden başka birşey değildir. Kaygusuz Abdal bu kitabında düşlere dalarak, çöllerde gezi yapan ve şeytanla tam dokuz kavgaya girişmiş ve sonunda onu alt etmiş derviş kılığındaki serüvenlerini anlatır. Adem’den başlayarak tüm peygamberlerle ve Ali ile sohbet eder. Kitabın sonlarına doğru, Süleyman Peygamberin kovaladığı av olan bir geyik, gelip kendisinde kaybolur (..ol benim gölgeme geldi, na-bedid (görünmez), na-peyda oldu (ortadan kayboldu). Süleyman geyiği ister, kavgaya tutuşurlar ve Muhammed yetişerek Derviş’i kurtarır. Burada Kaygusuz’un “yerde gökte herneki var insanda mevcuttur (vahdet-i mevcud= pantheism)” inancı sözkonusudur. Bu geyik öyküsü bir keramet olarak, Menakıbnâme’yi ilk yazan kişi tarafından ona uyarlanmış ve aynısıyla Abdal Musa Vilayetnâmesi’ne geçirilmiştir. Bu karşilaşma da keramet biçimine dönüşerek Menakıbnâme’ye girmiştir. Kaygusuz aynı kitabın sonunda (konuyla ilgisi olmaması gerektiği halde, olasıdırki kitabı kendisine sunduğu için) Mısır Sultanı’nın Divan toplantısında bulur kendisini. Bu sonuncu rüyasında Sultan’a (Büyük olasılıkla bu 1382-1399 yılları arasındaki Mısır Sultanı Melikü’z-Zahir Seyfeddin Berkuk’tur) övücü şiirler okur.
Bizim anlayamadığımız, bilimsel araştırma ve inceleme yaptıkları iddiasında olanların bunların farkına varmayıp, ya da görmek istemeyip Menakıbnâme’deki kerametleri Kaygusuz’un ve Abdal Musa’nın nesnel yaşamlarıymış gibi sunmalarıdır: Sancak beyinin onsekiz yaşlarındaki oğlu ava çikmis ve bir geyik vurmuş. Yaralı geyik Abdal Musa tekkesine sığınmış. İçeri girdiğinde onu Abdal Musa’nın huzuruna çikarmislar. O da koltuğunun altından kanlı okunu çikarip ona geri vermiş. Böylelikle Gaybi’nin aklı başindan gitmiş ve Abdal Musa’ya candan bağlanmış ve varlıklı saray yaşamını terketmiş.[7] Oysa Kaygusuz Abdal’ın diğer yapıtları da dikkatli okunduğunda, Menakıbnâme’ye geçirilmiş daha birçok şeyler gözlenebilecektir.
Alevi-Kızılbaşların şiddetle koğuşturulduğu dönemde kaleme alınmış Menakıbnâme’ye, günün siyasetine uygun olan mücerredlik kavramı sokulmuştur: Abdal Musa’nın geyik donuna girme kerametini görmüş olan Alaiye beyinin genç oğlu şöyle söyler:
“Sultanım! Bendenüzi hizmetünüze layık görüp, oğulluğa kabul eyleyün. Allah’un kudretiyle hizmetünüzi idelüm.”
Abdal Musa Sultan şu karşilığı verir:
“ Oğlum! Bu erenler yoluna gitmeklige mutlak mücerrredlik gerekdür. Sonunı düşünmeyüp sonra peşiman olmakdan tek durmak yegdür… Senün pederün bir (Sancak Begi)dür. O sana riyazatı çekmege rıza virmez. Var imdi pederünden icazet al, ondan sonra bizüm katumıza gel. Gönlüne de danış ki, sonra peşiman olmayasın…”
Beg oğlu kararını verir:
“Sultanım! Benim pederüm sizsünüz…ben gayri bir yere gitmem ve bu asitaneyi (eşiğini) terk itmem. Gelmek var, dönmek yok.”
Arapça mücerred sözcüğü, “soyut, yalın, çiplak” anlamlarının dışında “tek, yalnız ve bekar” karşilığında da kullanılır. Burada sözkonusu olan ikinci anlam kümesidir, yani bekar kalma zorunluğu, evlenme yasağına uymaktır mücerredlik.
Alevi-Bektaşi inancında böyle bir kural yoktur. Zorla ve kasıtlı sokulmuştur. Hıristiyan mistisizminde, özellikle manastır keşişleri arasında bu uygulamalar vardır. Ama asıl Hıristiyan heterodoksizmi sayılan ve hérésie (sapkınlık) olarak Avrupa’da Ortaçağ boyunca kırımcıl koğuşturmalara uğramış Bogomilizm-Katharizm (Neo-manicheism) inancının sayıları pek fazla olmayan “Mükemmeller-Kamil insanlar” üst grubunu oluşturan kesimde evlilik yasağı vardı, ayrıca onlar tüm dünya zevklerinden uzaktılar. Kızılbaş Safevi Devleti’ne karşi bir savunma ve korunma adına, Sultan Bayezid II’nin (1480-1512) başlattığı Aleviliği ve Bektaşiliği birbirinden ayırma siyasetinin ürünüdür mücerredlik.
15. yüzyılın son on yılı içinde yazıldığı bilinen Hacı Bektaş Veli Vilayetnâmesi’nde Hünkâr’ın hiç evlenmediği ve Kadıncık Ana’dan olan çocuklarinin, onun burun kanından ya da abdest suyundan olduğunu anlatan sahte kerametlerle başlatılmıştı. Amaç Alevi inanç önderlerini manastır keşişleri gibi, dünyadan ele etek çektirerek tekkelerde riyazata sokup toplumla ilişkisini kesmek ya da edilgenliğe indirgemekti. Oysa mücerretlik, Kaygusuz Abdal’ın “Budalanâme”sinde yazdığı
“Pes imdi bir saat dana (bilen,bilgin) ve arif sohbetine girüb mest olmak, bin yıl kendü başuna ibadet ve riyazat kılmakdan yegdür”
sözünün temsil ettiği Alevi tapınma anlayışıyla ters değil de nedir?
Sultan Bayezid II’nin (1481-1512) Balım Sultan ile başlayan ilişkiyle Bektaşiliği, Alevilikle (o dönemde aşağılayıcı anlamda kullandıkları resmi adı Kızılbaşlıkla) karşi karşiya getirme siyasetine dönüştü. Bu siyaset hep sürdürüldü. Cumhuriyet Türkiyesinin yazar ve araştırmacıları bile, anlatılanları hiç sorgulamadan Abdal Musa tekkesinde mücerredlik uygulandığında ısrarlı oldular. Kaygusuz tekkesi Kasr’u-l Ayn’ın kubbesini hangi duygularla okladığı pekala hissedilen Yavuz Sultan’ın saltanat yıllarında yazılmış Kaygusuz Abdal Menakıbnâme’sinde anlatılan sözde mücerredlikten oğlunu kurtarmak için Alaiye beyinin Abdal Musa tekkesine karşi savaş açması inanılır olaylar mı? Üstelik bu sancak beyi, tek başina tekkedeki oğlunu kurtaramamış (!), Teke sancağı beyini de savaşa sokuyor…
Ne tekkedeki dervişlerin ve ne de Kaygusuz Abdal’ın mücerredlikle ilgisi, ilişkisi yoktur. Kaygusuz şiirlerinde tam tersine, kadın ve cinsellik konularını çokca işlemiştir. Kötü evlilikler ve ilişkiler geçirdiği, hatta âsik olduğu için her sabah önüne çiktigi kadının kendisini nasıl küçümsediği şiirlerinde açıkça görülmektedir.
Menakıbnâme yazarı, daha önce söylediğimiz gibi Kaygusuz’un yapıtlarını çok iyi incelemiş. Onlarda geçen bazı olayları yazdığı kitaba uyarlamış. Kaygusuz Abdal’ın, şiirlerinden Gevhernâme’yi Muhammed’in kabrinin başinda, Dolabnâme’yi Asi nehri kıyısındaki Hama kalesine su çikartan su dolabı için yazdığını bu şiirlerden çikarip, Menakıbnâme’ye koymuştur. Yukarıda söylediğimiz gibi, Menakıbnâme’deki Kaygusuz’un Mısır’dan “dervişleriyle birlikte hac niyetiyle Beytullah’a doğru yaptığı çöl yolculukları üzerindeki betimlemeleri” de Kitab-ı Miglate’deki kişinin (Derviş’in) şeytan ile yaptığı düşsel kavgalar[8] sırasındaki çöl (Heyhat Sahrası) yolculuklarından alınmadır.
“Menakıbnâme’ye göre Kaygusuz Abdal ve dervişleri, Mekke’de şu güzergâhı takip ederek Anadolu’ya gelirler: Medine- Şam – Hama – Humus – Halep – Kilis – Birecik – Bağdad – Hille – Küfe – Necef – Kerbela – Bağdad – Musul – Nusaybin – Abdal Musa Asitanesi."[9]
Peki Kaygusuz Abdal’ın Güney ve Batı Anadolu’da, Rumeli’de ve Balkanlardaki gezilerinden niye söz etmiyor Menakıbnâme yazarı? Edemezdi, çünkü Kaygusuz Abdal Şeyh Bedreddin ile Mısır’dan aynı (1404-5) yıl ayrılmışlar birkaç yıl sonra “Edrene şehrinde” buluşacaklardır. Batı Anadolu’da, bomboş bırakılmış; beylerin işletmediği, ama köylünün ve göçerlerin yararlanamadığı, yani “kelebeklerin buğday ektiği, sivrisineklerin ırgat olup biçtiği Manisa ovasında” Torlaklarla birlikte mücadele vermiştir. Yine şiirlerinde, düzyazılarında “Hem iki yüzlü zahidlere (ibadet düşkünü), hem de kendini keramet sahibi, Hızır Nebi gören Şeyhlere” karşi olduğu onları açıkça eleştirdiğini; Trakya’daki malikâne sahiplerinin sınırsız varsıllığını, büyük şölenlerini aşağıda örneklerini sunup açıklamaya çalistigimiz ironik şiirlerinde verdiğini görüyoruz. Kuşkusuz Kaygusuz Abdal’ın yaşamında kural dışı ve Menakıbnâme yazarının inanç ve anlayışlarına aykırı, onu korkutacak çok daha fazlası vardı. Elbette bunları yazmamış ve yazamamıştır…
3. Kaygusuz Abdal, Tasavvuf Eğitimi İçin Babası Tarafından Abdal Musa Tekkesine Verilmiştir
Kaygusuz Abdal kendi şiirsel ve düzyazı yapıtlarında, yaşamına dair açık bilgiler vermediği için, Menakıbnâme’ye sığınmak zorunluğu doğuyor. Buna rağmen, şimdiye dek yapıldığı gibi oradaki bilgileri, yani kerametler dizisini Kaygusuz’un tarihsel yaşam gerçeği olarak kabul edemeyiz. Kerametleri aralayıp nesnel olanı bulmak zorundayız. Elbette ki biz de Menakıbnâme’den yola çikacagiz, ama yorumlarımızı diyalektik temele oturtmaya çalisacagiz. Düzyazı yapıtlarındaki gizli bilgileri ve şiirlerinde gördüğümüz simgesel anlatımda, ironi ve mizahla süslediği gerçek ötesindeki nesnel doğruları yakalama çabamizi sürdüreceğiz.
Kaygusuz Abdal’ı tasavvufa yönelten, bu yolda eğiten ve ona Heterodoks İslamın, yani Aleviliğin kapısını açan kişinin Abdal Musa Sultan olduğu tartışılmaz bir gerçektir. Kaygusuz Abdal’ın, Abdal Musa tekkesine okladığı bir geyiği izleyerek girip, bir daha çikmadigi öyküsü tutarlı gözükmüyor. Keramet gösteriminin de temelini yukarıda açıklamaya çalistik. Bize göre, Bursa’nın alınışından (1326) sonra Orhan Bey’le anlaşamıyarak Osmanoğullarını terkeden Abdal Musa Sultan, 1330’larda Elmalı’da tekkesini kurmuş. Teke yöresinde yaşayan yerleşik ve göçer Türkmenlerin Alevi inançlı ve Hacı Bektaş tekkesine bağlı oluşları nedeniyle, kısa zamanda ikinci Pir olarak Abdal Musa başkenti Antalya olan 1279’da kurulmuş Teke Beyliği ve çevresinde büyük nüfuz sahibi olmuş bulunuyordu. Hacı Bektaş Veli gibi, Baba İlyas halifelerinden olan Nuri Sufi’nin torunlarının kurduğu Karaman Beyliği Ermenek’ten yönetiliyor ve bir sancağı olan Alaiye kenti ile Akdeniz’e açılmaktaydı. Abdal Musa ve tekkesinin, Karaman ülkesinde olduğu kadar, Menteşe ve Aydınoğulları egemenlik alanlarında da etkisi büyük ve özellikle Aydınoğlu Umur Bey ile ilişkisi sıkıydı. Ayrıca adalar ve kıyılarda yaşayan yerli Hıristiyanlarla da dostluklar kurmuş, müritler edinmişti. Menakıbnâmeler ve onun yolundan giden pek çok Alevi-Bektaşi ozanlarının şiirlerinde işlediği, “dağlar, taşlar ve ağaçların semah dönerek Abdal Musa’nın ardından” gitmesi, onun dağlar, tepeler ve taşlar ağaçlar dolusu müridleri yandaşları vardır. Denizden gelen gemiler dolusu Hıristiyanları ve Umur Paşa’nın kırk bin askerini doyuracak yüksek ekonomik düzeye ulaşmıştı daha 1340’larda Abdal Musa tekkesi.[10]
Kısacası Abdal Musa Sultan’ın, Karaman Beyliği’ne bağlı 1333’lerde ilk Alaiye sancak beyi Karaman oğlu Yusuf dahil, oğlu Alaaddin ve torunu Hüsameddin Mahmud’dan da ilgi ve saygı görmediği düşünülemez. Bu sonuncusu Kaygusuz Abdal’ın babasıydı. Hatta bu beylerin tekkeyi ziyarete geldikleri ve Abdal Musa’ya nezir (hakkullah) getirip hayır duasını almadıkları da söylenemez. Aydın ili ve Teke ilinden, İç ile (İçel) kadar uzanan birçok beyliği içine alan geniş bir bölgenin inanç önderidir Abdal Musa. Kaygusuz Abdal, bey babası maiyeti ile böyle bir ziyaret sırasında (belki de ilk sancak beyi olduğu yıl), o zamanlar seksen yaşin üzerinde bulunan ak sakallı Pir’i tanımış. Onu sevmiş, tekke yaşamına büyük merak ve ilgi duyarak, Abdal Musa’dan tekke eğitimi almayı arzulamıştır. Elmalı Abdal Musa Tekkesi çevresindeki sözlü gelenek, Kaygusuz Abdal’ın 13-14 yaşlarındayken içine Abdal Musa’nın (ona gaybdan göründüğü yada kerametiyle içine düşürdüğü) aşkının düştüğünü ve günden günden zayıflamaya başladığını anlatır. Nedenini kendisi de bilmez. Sonra bir gün babasından izin alıp, atlar atına ve dağlara çikar. Sonra bilinen geyik avı öyküsüyle tekkede aşkıyla yandığı Abdal Musa Sultanı bulur ve onun bendesi olur…
İşte bu buluşmanın gerçekleşmesi, yani Kaygusuz’un tekke eğitimi almaya başlaması, babası Hüsameddin Mahmud’un rızasıyla olmuştur. Doğrusu onun (Menakıbnâme’ye göre aracı koyduğu Teke Beyi’nin, Abdal Musa’nın kerametleri karşisında, ölümle biten yenilgisinden sonra) 300 kişilik maiyyetiyle birlikte tekkeye gelmiş olması, olaya verdiği önemi gösteriyor; bu bey oğlunun bir çesit eğitime başlatma törenidir. Her ne kadar kerametiyle çesmelerden akıttığı yağ ve bal ile beslediği gösterilmiş olsa da, Abdal Musa Sultan onları üç gün boyunca yedirip içirerek ağırlıyor. Kanımızca Sancak Beyinin buraya, bey olarak ikinci gelişidir. Menakıbnâme’de onun söylemek zorunda bırakıldığı ima edilen şu sözleri, bizce asla rızası dışında değildir:
“Oğlum fahrin mezid olsun (övüncün artsın). Aklına fikrine kurban olayım. Bu fani dünyada akil (akıllı , zeki insan) o dur kim bir mürşid eteğine yapışa, salikler-veliler güruhuna karışa, ahırette dahi onlarla haşrola!…”
Menakıbnâme yazarı sürdürüyor:
“Alaiye Sancağı Beği, bu sözleri söyledikten sonra oğlu Gaybi’yi hatır u safa ve hüsn ü rıza ile Abdal Musa hazretlerine teslim edip, onun terbiyesine bıraktu… Gaybi Beğ Asitane’de kaldı….”[11]
İşte gerçek durum budur: Alaiye Sancak beyi Hüsameddin Mahmud, bir bey oğlu olarak sarayında verilebilecek her türlü eğitimi almayı sürdüren oğlu Kaygusuz’un birkaç yıl da tekke eğitiminden geçmesi gerektiğine karar vermiş ve oğlunu 13-14 yaşlarında Abdal Musa tekkesine bırakmıştır. Tekke eğitiminden sonra da oğlunu kıyı beyliklerinin çok iyi ilişkilerinin bulunduğu Mısır’a gönderecektir. O dönemde Anadolu beyliklerinden emirlerin, vezirlerin, kadıların oğullarını Mısır’a gönderip eğitim yaptırdıkları, kentlerin büyük esnaf ve zanaatkar sınıfından gençlerin gruplar halinde Mısır’a gittiklerini biliyoruz. Bunlardan Kadı Burhaneddin’in 14 yaşlarında Mısır’a gidip (1358-9) altı-yedi yıl kalarak, “usul –i fıkıh, feraiz, tefsir, heyet ve tıp dersleri görmüş dört mezhebi vakıf olmuş, Medrese tahsili yapmıştır.”[12]
Bilindiği gibi 1383’de 20 yaşlarında bir grup gençle Mısır’a giden Şeyh Bedreddin Mahmud, orada yirmi yıl kadar kalmış, döneminin en büyük fıkıh bilgini ve mutasavvıf olmuştur.
Çok büyük olasılıkla 1354-55 yıllarında, Menakıbnâme’de Gaybi adıyla sunulan Alaiye Sancak Beyi’nin oğlu, yeniyetmelik döneminde Abdal Musa tekkesinde “Abdal Musa Sultan’ın terbiyesine verilir.” Beş-altı yıl (Mekakıbnâme’deki kırk yıl hizmet sadece bir geleneksek söylemdir, bunun için Abdal Musa’nın yaklaşik 140 yıl yaşamış olması gerekir!) tekkede yetiştirilen, tasavvuf eğitimi alarak Heterodoks inanç (Alevilik) yoluna girmeye hazırlanır. Cem kurulup Meydan açılır; bir ikrar verme (initiation) töreniyle, Hacı Bektaş Veli’den sonra ikinci Pir sayılan Abdal Musa Sultan’ın huzurunda 18-19 yaşlarında tasavvufi Hak yoluna (tarikata) kabul edilir. Yukarıda belirtildiği gibi salik (yola giren), ikinci doğuşuyla birlikte Kaygusuz Abdal adını almıştır.
Abdurrahman Güzel’e bakılırsa Kaygusuz Abdal, 1341-42’yi izleyen 15-20 yıl içinde doğmuş. Dolayısıyla 1358-59 ile 1378-79 tarihleri arasında yıllarda Abdal Musa Sultan’a intisap etmiştir. Oysa Abdal Musa, özellikle ikinci tarihten en az 15-16 yıl önce ölmüs bulunuyordu. Öbür yandan Abdurrahman Güzel, Kaygusuz’un Abdal Musa’dan icazet alıp kırk abdalı ya da dervişi yanında, bir yapıtının başindaki bir tarihe (1397-98) dayanarak Mısır’a ilk kez bu yıl geldiği yargısı asla doğru olamaz. Abdurrahman Güzel’in bazan temkinli yaklaştığı , ama çogunlukla kabul ettiği tarihlere bakıldığında Abdal Musa 130 yıldan fazla, Kaygusuz Abdal ise 100 yılı epeyce aşkın yaşam sürmüştür…
4. Kaygusuz Abdal’ın Mısır Gezileri ve Kıyı Olayları -Eğitimi
1359’larda Abdal Musa Sultan ömrünün son yıllarını yaşiyordu. Henüz 18-19 yaşlarındaki ve yola kabul edilmiş Kaygusuz Abdal’ın akıl, inanç ve bilgi gücünü çok iyi anlamıştır. Ona en gözde abdalı-dervişi olarak bakıyordu. Belli ki Kaygusuz’u, kendi yerine baş ardıl (halife) yetiştirmek istiyordu. Bunun için genç Kaygusuz’un zamanın tüm inanç, felsefe, mantık, hey’et (astronomi) ve diğer bilimlerini, ayrıca da Arap-Fars dillerini ögrenmesini candan arzu ediyordu. Abdal Musa ile farklı amaçlarına rağmen, Kaygusuz’un babasının da isteği zaten bu doğrultudadır. Olasıdırki Abdal Musa, ona güvendiğinden ötürü, çok iyi yetişmesi için Kaygusuz’un Mısır’a bir bey oğlu olarak gitmesine rızalık vermiştir; icazeti bu yolda değerlendirmek yerinde olur diye düşünüyoruz. Kıyı kentleriyle çok sıkı bir ticaret ağı kurmuş olan Memluk Sultanlığı’nın ticaret gemilerinden biriyle bu ilk Mısır yolculuğu olmalıdır Kaygusuz Abdal’ın. Kanımızca bu gidişinde, en fazla üç yıl kalmıştır Kaygusuz Mısır’da. Kıbrıs kralı Piérre’in donamasıyla 1361 yılında kıyı emirliklerine saldırması ve Antalya’yı ele geçirmesiyle bölgede büyük bir kriz başlamış. Abdal Musa Sultan da en geç 1362’de ölmüs olmalıdır. Kaygusuz Abdal, Asitane’ye dönüşünde Mürşidini bulamamıştır. Menakıbnâme yazarının söylediklerini aynısıyla benimseyen Abdurrahman Güzel’in, “Kaygusuz’un şeyhi Abdal Musa’ya kavuşuşunun heyecanını dile getiren” diye nitelediği şiire, biz tam tersine bir çesit övgüsel ağıt gibi bakıyoruz.
Abdal Musa Sultan’a Urum abdallarının bağlılığını, hepsinin talibi olup kendisini Pir saydıkları; karşisında dar’a durduklarını, hatalarından arındıklarını anlatıyor şiirin başlarında. Tuğlarını ve sancaklarını kaldırmış ve kudümler çaldiran sultanlar ve Avlan gölü çevresinde toplanan beyler onun ziyaretine gelirdi. Hastalarla dolup taşardı Abdal Musa Sultan tekkesi. Hindistan’dan gelen bezirganlar tekkeye bağışta bulunur lokma sunar; bu lokmalar dağıtılır, açlar doyurulurdu. Ali’nin zülfikarı kullandığı gibi kılıç kullanan Abdal Musa, batıni inançla kafirlerin üstüne yürürdü. O yürüyünce arkasından dağı-taşi kaplamış tümen tümen erleri gelerek Genceli’yi almıştı. Matem aylarında (her Muharrem’de) Hüseyin için kanlarını dökerler; çeraglar uyandırıp, gülbenk çekerek Cemler yapar, birliğe yeterlerdi. Bu birliği sağlayan Pir, Abdal Musa Sultan idi. Onun adına Tanrı’ya niyaz ederken, inkarcıların (zahirilerin, zahitlerin-sünnilerin) velilik sırrını anlamadıklarını söyleyen Kaygusuz, artık pirinden ayrı düştüğü için ağlaya ağlaya gelir sultan Abdal Musa’ya. Ama geldiği yer Abdal Musa tekkesidir, kendisi değil. Pirine, dostuna, sevgilisine kavuşan kişi şad olur, sevinir ve coşar. İnsan sevdiklerinden ayrılırken ağlar sızlar, ama ağlayarak buluşmaya gelinmez. Onun Pirinden ebedi ayrılığıdır bu. Kaygusuz Abdal, Mısır dönüşü yolda duymuştur onun Hakk’a yürüdüğünü ve ağlaya ağlaya Abdal Musa Asitanesine gelir. Boşuna buluşma-kavuşmadan doğan sevinç ağlaması aramayalım. Bir de bu gözle okunması için şiiri verelim:
Beglerimiz Avlan gölün üstüne
Onlar gelür sultan Abdal Musa’ya
Urum abdalları postın egnine
Baglar gelür sultan Abdal Musa’ya
Urum abdalları gelür dost diyü
Giydükleri nemed (aba) ile post diyü
Hastalar gelür derman isteyü
Sağlar gelür sultan Abdal Musa’ya
Talip oldur bi rün nefsün haklar
Pir oldur talibi hatadan saklar
Çalinur kudümler açılun sancaklar
Tuğlar gelür sultan Abdal Musa’ya
Er oglınun ikrarıdur yuları
Muhannidi çeksen gelmez ilerü
Ak Pınar’ın Yeşil Göl’ün suları
Çaglar gelür sultan Abdal Musa’ya
Hind’den bezirganlar gelür yayılur
Lokması çekilür açlar toyulur
Hakka aşik olan canlar soyulur
Begler gelür sultan Abdal Musa’ya
Ali zülfikarın aldı destine
Batın saldı kafirlerün üstüne
Tümen tümen olur Gencel(i) üstüne
Daglar gelür sultan Abdal Musa’ya
Aşure aylarında kanlar dökerler
Çeraglar uyarub gülbenk çekerler
Anlar bir olmuş birlüge biterler
Birler gelür sultan Abdal Musa’ya
Bir niyazım vardur Gani Kerim’den
Münkir bilmez evliyanın sırrundan
Kul Kaygusuz ayru düşmiş pirinden
Aglar gelür sultan Abdal Musa’ya
Kaygusuz Abdal’ın dönüşü sırasında Antalya, Teke Beyliğinin başkenti olmaktan çikmis, Kıbrıs Krallığının bir kentidir artık. Teke Beyi Korkuteli’ne çekilmistir. Çevrede çok büyük inaçsal güç otoritesi bulunan Abdal Musa Sultan, Kaygusuz’un şiirinde görüldüğü gibi sıkıntılı, kavgalı dönemlerde Beylerin başvurduğu (dost) kapısıydı. Çünkü Beylerin kendi topraklarında yaşayan Türkmen toplulukların büyük çogunlugu onun müridleriydi, Hacı Bektaş Veli’den sonra onu ulu Pir biliyorlardı. Beylerin kendi toplumunu harekete geçirebilmesi Abdal Musa Sultan’ın hayır duasına bağlıydı. Abdal Musa dünyadan göçüşüyle, Teke Beyi Mubarizuddin Mahmud, Alaiye beyi Hüsameddin Mahmud ve Karaman Oğullarına bağlı diğer sancak beyleri bu büyük dost desteğinden yoksun kalmışlardı.
Kıbrıs kralı Piérre 1366’da bir donanma göndererek Alaiye’yi almak istemişse de Karamanoğulları’nın yardımlarıyla kendilerini savunmuşlar. Bu savunmanın ardından yedi yıl içerisinde, Alaiye beyi Hüsameddin Mahmud, Teke beyi Mübarizüddin Mahmud ve Manavgat beyi aralarında kurdukları sıkı bir işbirliğiyle, güçlerinin birleştirip 1373 yılında Antalya’yı Kıbrıs Kralından geri almışlardı. Kalkaşandi’nin kayıtlarına göre, bu yıllar arasında Alaiye beyi Mısır Sultanına yardım ya da kendisine bağlanmak (naib olmak) için mektup yazmıştır. Öyle sanıyoruz ki, Alaiye beyi mektubu oğlu Kaygusuz’la göndermişti. Menakıbnâme’de geçen icazetnâme bu mektup olmalıdır. Böylece Kaygusuz Abdal’ın ikinci yolculuğuyla siyasi bir görev yaparken, öbür yandan Mısır’da yarım kalan eğitimini tamamlamış olacaktır.
Kaygusuz Abdal’ın bu ikinci Mısır seferinde orada ne kadar kaldığını ya da Abdal Musa tekkesine dönüp dönmediğini tahmin etmek güçtür. Ancak 1397-8’de, olasıyla yeni bir seyahatten Mısır’a döndüğü ve Dilguşa’yı bu tarihte yazdığı kesindir. Bu yapıtını da Sultan Ebu’l Ferec’e (1399-1412) sunmuş olmalıdır. Tekkesi Kasr ül-ayin’i bu tarihten sonra aynı Sultan’ın izni ve yardımlarıyla kurmuş olduğu anlaşilıyor. Kendisinden 15 yaş kadar küçük olan Şeyh Bedreddin Mahmud Mısır’a geldiğinde, Kaygusuz birkaç Mısır Sultanıyla ilişki kurmuş ve Kahire’de tanınmış bir batıni mutasavvıftı. 1397-8’e kadar Hicaz’ı, Suriye, Irak Güney ve Doğu Anadolu’yu, Azerbaycan ve İran-Horasan’ı kapsayan geziler yapmıştı. Şiir ve düzyazı yapıtlarında adlarını verdiği geniş coğrafyadan bu anlaşilmaktadır.
5. Kaygusuz Abdal’da Fazlulluh Hurufi ve Bedreddin Mahmud Çizgisi
Öyle sanıyoruz ki, Kaygusuz Abdal bu gezilerinde İsmaili olduğu söylenen Fazlullah Hurufi’yle (ölm. 1393-4) de görüşmüştür. 1386’da Tebriz’de ortaya çikan; Tebriz, Tohçu, Isfahan, Şiraz, Damgan vb. kentlerde ünü yayıldıkça şeriat düzenini sarsmaya başlamış olan Fazlullah Hurufi’nin inanç yöntemi, harfler ve hatlarla dinsel buyrukları değiştirmek ve inancının aslı, “insanı tanrılaştırmaktır”. Hurufi inanç sistemini şöyle özetlenebilir:
Varlığın ortaya çikisi sesledir. Ses canlılarda eylemsel, cansız varlıklarda potansiyel güç olarak mevcuttur, yani cansız birşeyi bir diğerine vurduğunuzda, cinsine göre özündeki ses duyulur. Canlılarda ise irade-istemle ses meydana çikar ve sözcükler oluşur. Bunlar da harf aracılığıyla olur. Dünya tanrı varlığının tecellisidir ve bu yedi hat içinde insan yüzünde belirmektedir.
Harf gizemciliği olarak tanımlayabileceğimiz Hurufilikte insan tanrının kendisidir. Evren mutlak varlığın zuhurudur (ortaya çikisidir). Hurufilikte ölümden sonra başka bir yaşam olmadığına inanılır. Ölüm birleşikliğin-tümelliğin basite, ayrıntıya dönüşmesidir. Yeniden aynı hale gelinemeyeceğinden dirilme olamaz.
İnsan bu dünyada 28 yahut 32 harfin (Fars alfabesi 32 harftir) gizemine erdiğinde kendisinden tüm dinsel teklifler kalkar. Fazlullah onların dinsel hükümler karşisındaki tüm sorumluluklarını üstüne almış, namazlarını kılıp, oruçlarını tutmuştur.[13]
Hurufiler “Dünya bize cennettir, cennette ibadet görevi olmaz” demektedirler. Bu düşünceler Şeyh Bedreddin’e kaynak oluşturduğu gibi, Kaygusuz Abdal’ın da benimseyip işlediği düşüncelerdir. Uzun paragraflar halinde karşilaştırmaya gerek yoktur. Kaygusuz Abdal’lın “Vücudnâme”si incelendiğinde bu düşüncelerin daha da ayrıntılanmış olduğu görülür.[14] Belki de bu yapıtını onunla tanıştıktan sonra yazmıştır. Kaygusuz Abdal “Adem’ün vücudı, aslında yigirmi sekiz huruf (harfler) üzere yaradılmuşdur” diyerek şöyle bir sıralama yapar:
“Ademün: Başi arş’dur ve Nokta-ı Ba’dur ve iki kaşi, biri fa’dur ve biri kaf’dur. İki gözleri, biri ayn’dur ve biri gayn’dur ve iki kulağı, biri zal’dur ve biri dal’dur. Çenesi cim’dür ve gerdanı tı sin mim’dür. Burnu elif’dür ve dudağı te’dür. Üst dudağı be’dür…Sağ yanı sad, sol yanı dad. Sağ memesi vav, sol memesi ha’dür vb.”
Ancak ne varki, Nesimi kadar sadece harflerin gizemine takılıp kalmamıştır Kaygusuz Abdal.
1383-4 yıllarında eğitim için Kahire’ye gelip, Mısır’da yirmi yıl boyunca yaşamış olan Bedreddin’in, orada tekke kurmuş bulunan Kaygusuz Abdal’ı tanımaması ve onunla görüşmemesi olanak dışıdır. Bizce bu büyük İslam bilgini ve hukukçusunun kafasına tasavvufla birlikte batıni düşünceleri ilk sokan Kaygusuz Abdal’dır. Torunu Hafız Halil’in Bedreddin Menakıbnâme’sinde yazdığı gibi ne baldızı, ne de bacanağı Hüseyin Ahlati’dir. Bize göre Mısır’da başlayan Kaygusuz-Bedreddin düşünce yakınlığı, eylemliliklerinde de sürmüş. 1404-1405 yılında birlikte Anadolu’ya gelmişler ve Küçük Asya’yı (Anadolu) baştanbaşa dolaşarak ayrı kollardan Aleviliğin-Batıniliğin siyasetini yapmışlar. Kaygusuz Abdal, Abdal Musa Sultanın halifesi olarak, Alevi Türkmen boyları arasında, halkın zevkle dinlediği, rahatlıkla anladığı öztürkçe ve mizahi (ironik) şiirleriyle, düzyazılarıyla, Bedreddin hareketinin en büyük propagandisti ve yoldaşiydı. Onun destansı ve ironik şiirleri, nefesleri ve düzyazıları nesnel açıdan, derinlemesine incelenip yorumlandığında, Bedreddin’in düşünce ve eylemleriyle içiçe olduğunu anlamamak olası değildir. Aşağıda verdiğimiz karşilaştırmalı örnekler üzerinde yaptığımız yorumlar ve gösterdiğimiz kanıtlar; diliyoruz ki, dönemin ekonomik, toplumsal ve inançsal koşulları göz ardı edilmeden açık açık tartışılsın ve eleştirilsin.
Kaygusuz Abdal’ın Nesimi ile de mutassavvıf ozan olarak yüce bir gönül bağı var; şiirlerinde karşilıklı etkileşim yadsınamaz. Herikisi de koca ozan Yunus Emre’den esinlenmiş ve onu üstad bilmiş oldukları benzek şiirlerinden ve yöntemlerinden açıkça bellidir.
6. Karşilaştırmalı Birkaç Şiir ve Düzyazı Örneklemeler
Önce dost yüzü ve dost kapısı. Dost yüzüne dönüp, dost kapısından geçerek kendini bulmak ve özünü tanımaktır Kaygusuz’un felsefi inancı. Hacı Bektaş Veli’den ve Yunus’dan emanettir bu inanç ona. Dost pirdir, tanrıdır, sevgilidir; dost kapısından geçilerek barış ve sevgiye ulaşilır.
Kaygusuz Abdal:
“Çün dost bizüm, sözi dahı bizümdür. Her dem dost yüzine bakalum, özümüzle diyelüm, işidelüm.” Budalanâme, s.51
Dost senin yüzünden özge ben kıble-i can bilmezem
Pirin hüsnünü severem bir gayri iman bilmezem
Bana derler ki şeyatin (şeytanlar) senin yolunu azdırır
Ben şu zerrak(ikiyüzlü) sufilerden gayri bir şeytan bilmezem
Sui-i salus nedendir hüzne münkir geçindiği
Ne acep bela gelüptür şu ki ben Hak’tan bilmezem
İnsan-ı kamil ki derler Mustafa’dır Murtaza’dır
Yani kim vardır cihanda ben gayri insan bilmezem
O şah-ı hüsnün ışkına özümü viran kılmışam
Kaygusuz Abdal’dır adım cübbe vü kaftan bilmezem
Hünkâr Hacı Bektaş Veli: “Doğruluk dost kapısıdır; dostumuzla beraber yaralanır, kanarız.”
Yunus Emre:
Işk imamdır bize gönül cemaat
Dost yüzü kıbledir daimdir salat
Dost yüzün göricek şirk yağmalandı
Anınçün kapuda kaldı şeriat
Can secdeye vardı dost mihrabında
Yüz yere koyuban eyler münacat
Derildi beşimiz bir vakte geldi
Beş bölük oluban kim kıla taat
….
Doğruluk bekleyen dost kapısında
Gümansız ol bulır ilahi devlet
Yunus öyle esirdir ol kapıda
Diler ki olmaya ebedi azad
7. Kaygusuz Abdal, Musa Padişah (1410-1413) Zamanında Edirne’dedir, Sultan Murat Han (1421-1451) Döneminde Değil
Edrene şehrinde bugün bir dükkan aldım kiraya
Ol mahalde sataşmışam bir akçası çok karıya
Sordu bana garib misin hiç bu şehri görüb misin
Yohsa gelişün şindi mi Anatolı’dan beriye
Dedüm ki bu dem gelmişem kiraya dükkan almışam
Eydür yigit gel içerü döşek getürsin cariye
İy kurban oldugum yigit gör ne direm sözüm işit
Bu Edrene şehrinde sen gezmeyesen serseriye
Eydür ki bu Rum-ili’dür sanma ki Anatolı’dur
Bunda esir-bendler çok olur düşmeyesin bazariye
Harçlıg içün kayurma dir tek benüm terkim urma dir
Sen gel yi iç otur heman varma akına çeriye
Çagirdi Nergis Gülbahar büryan getür bazara var
İçerü evi sil süpür odun vurun bahariye
Aldı beni girdi içerü yapdu kapusını girü
Getürdi şol nimetleri kim bakar aka sarıya
….
Karı beni aldatdı çün hükmine eyledi zebun
Anca dürişdüm dün ü gün sarlanı kaldum deriye
Şol hadde irişdi belüm külli unıtdum bildügüm
Başladı şindi iligüm sünük içinde eriye
Gönlegi kaftan eyledi hükm,ne ferman eyldi
Hamama da varur-ısa beni yanınca süriye
Dişi kırık yüzi sovuk fitnesi çok kendü çabük
Ben biçare haberüm yok uğramışım zemheriye
Ol karıdan kurtulmaga kul oldum azad olmga
Fetva bulam mı ki aceb varsam İbn-i Fenari ‘ ye
Murad Han ’a varımadum özümi kurtarımadum
Kaygusuz Abdal biçare uğradı bir haşarıya[15] Avladı tutdı beni
Yanbolı’da bir karı
Veli ki akçası çok
Karabaşi kulları
….
Karı dime al beni
Ben donadayım seni
Nene gerekdür senün
Garibsin akın çeri
Yanbolı’ya varıcak
Mahallesin sorıcak
Tunca kıranındadır
Yeni Hamman’dan beri
…..
Kanda bir yigit görse
Akça(y)la avlar anı
Utanmaz oglan sever
Saçı ak döşi sarı
…..
Bir gice fursat-ıla
Koynına girdüm nagah
Göbegünün sovugı
Unutdurdu mermeri
Karıyla halini göre
Kaygusuz Abdal’un
Eli gitmiş sünüge
Sarlanı kaldı deri[16]
Abdurrahman Güzel’in ısrarla ileri sürdüğü gibi, Kaygusuz Abdal bu şiirlerde kesinlikle tasavvufi simgeler kullanmamıştır. Şathiye hiç değildir. Güncel maddi yaşam içerisinde başindan geçen ya da kendisine anlatılan olayları hikâye etmiş olduğu açıkça görülmektedir. Burada bizim için önemli olan, birinci şiirde kadından kurtulmak için fetva ve yardım almak istediği kişilerin gerçekte kim olduğudur. Abdurrahman Güzel’in açıklaması şöyle:
“Yukarıdaki şiirden anlaşildığına göre, Kaygusuz Edirne’ye Anadolu’dan yeni (bu dem) gelmiştir. Rumeli’de “garip”tir ve henüz Rumeli hakkında malumatı olmadığından, “sanma ki (burası) Anatolı’dır” diye ikaz edilmektedir. Şiirin devamında geçen “Fetva bulam mı ki aceb varsam İbn-i Fenari’ye” mısraından, Kaygusuz’un Anadolu’dan Edirne’ye geliş tarihinin İbn-i Fenari’ninn şeyhülislamlığı zamanında, yani 1424-1430 yılları arasında olduğunu anlıyoruz. Demek ki 1424-1430 arasında Rumeli’ye geçen Kaygusuz’un buradaki ilk durağı Edirne’dir.”[17]
Görüldüğü gibi, bu şiirin son dizelerinde “Murad Han’ın (1421-1451)” da adı geçmektedir. Abdurrahman Güzel, aynı sayfalarda Kaygusuz’un, birkaç şiirinden aldığı dörtlüklerde adı geçen Trakya şehirlerini (Yanbolu, Filibe, Sofya, Manastır) de aynı tarihler arasında dolaştığını söylüyor. Daha da önemlisi, Kaygusuz Abdal’ın ölüm tarihi için 1424 yılını post quem alıyor, yani bu tarihten sonra ölmüs olması gerektiğini söylüyor. Şiirin verilerinden hareketle çizilen tarih sınırından sonra, Kaygusuz Abdal adı geçen kentleri, kısacası tüm Trakya’yı dolaşiyor. Öyle ki bugün bile Kaygusuz’un adı, Makedonya’da bulunan Manastır’da bir mahalle ve çesme adı olarak yaşamaktadır. Bölgede Kaygusuz Abdal’ın yüzyıllar boyu unutulmayacak denli etkileyici olması, onun ömrünün son birkaç yılına sığmış olamaz. Eğer Kaygusuz Abdal 1341-2’larda doğmuş ise, 1425-30’larda 85 yaşin üzerinde olmalı. Bu yaşlarda Edirne’ye gelecek şiirlerinde anlattığı gibi, bu yaşta Tunca ırmağını aşip Yanbolu’ya varacak, “Filibe’de yiniden bir karı sevecek onu”, “karıdan kaçıp Sofya’ya göçecek” ve sonunda “Manastır’da bir başacuk (karı) gönülcüğünü alacak” Kaygusuz Abdal’ın. Bunlar olacak şey değil.
“Edrene şehrinde bugün” şiirinde geçen isimlerden hareketle Abdurrahman Güzel’in bu açıklamalara girişmesi, görüldüğü gibi havada kalıyor. Üstelik Abdurrahman Güzel, adı geçen kişi isimlerine kuşkuyla yaklaşmayı aklına bile getirmeden mantıksal bir kurgusunu hazırlayarak, tasavvufi simgelere sarılıyor. Şiirin nesnel konusuyla da ilgilenmiyor; normal erkek yaşamına müdahale ederek, Kaygusuz Abdal’ı erkek kadın ilişkilerinden, cinsellikten beri alıyor. Sözde bunları mutasavvıf ozana yakıştıramadığından, tasavvuf konulu başka bir yapıtından mecazi anlamda bazı sözcükleri anahtar olarak kullanıp, şiirlerin içeriğine tasavufi simgesel anlamlar yüklüyor; dükkan = vücud, karı=dünya, pazar=ömür…[18] Bunlar zorlamadan başka birşey değildir. Oysa onun gerçek simgesel şiirleri, Türk edebiyatında eşi az bulunan sürrealist-ironik şiirsel öyküleridir, tasavvufi şiirleri değil.
Bize göre Kaygusuz Abdal, “Edrene şehrinde bugün” şiirini 1410-11 yıllarında, 60’lı yaşlarda yazmıştır. Birkaç yıldan beri zaten Trakya’da Saray kasabasında oturmaktadır. Öbür kentlerin bir kısmını daha önce gezmiş olmalıdır. O zaman “Fetva bulam mı ki aceb varsam İbn-i Fenari ‘ ye” ve “Murad Han’a varımadum özümi kurtarımadum” dizelerindeki kişi adlarının değişmesi gerekmektedir. Çünkü bu yıllarda hem Fetva hem de Padişahlık makamlarında başkaları oturuyordu. Biz bu dizelerin aslının “Fetva bulam mı ki aceb varsam’ola Kazasker’e” ve “Musa Han’a varımadum özümi kurtarımadum” olduğunu düşünüyoruz. Bu şiir Kaygusuz Abdal’ın “Divan”ında bulunmaktadır. Kaygusuz Abdal’ın günümüze kadar gelmiş en eski Şiir mecmuasının 1461 tarihli olduğu ve Vasfi Mahir Kocatürk’ün kendi özel kitaplığında bulunduğu A. Güzel söylemektedir.[19] Kaygusuz Abdal’ın kendi ya da bir müridinin elinden çikmis Divan’ı günümüze ulaşmamıştır. Bizim kanımız odur ki, 1424-1430 yılları arasında Kaygusuz Abdal Divanı’nı istinsah eden (suretini çikaran) kişi ya da kişiler isimleri değiştirmişlerdir. Bunu korktukları için yaptıkları gibi, inanç ve düşünce yönünden karşi oldukları için de yapmış olabilirler.
Bu şiirdeki ‘Kazasker’, Simavnalı Şeyh Bedreddin, Padişah ise Musa Çelebi’dir. Musa Çelebi, kardeşi Süleyman Çelebi’yi yendikten sonra 1410 yılında Edirne’de padişahlığını ilan etmiş. Daha sonra öbür kardeşi Mehmed Çelebi’ye karşi yaptığı savaşlarda onu da yenerek Rumeli’den atmış bulunuyordu. Ancak 1413’te Bizansın yardımı ve Trakyalı malikâne sahipleri beylerin onu terk etmesi yüzünden Musa Çelebi kardeşine yenildi ve öldürüldü. Musa Çelebi’nin akıl hocası, danışmanı, askeri kadı (kazasker) olarak atamış olduğu, dönemin en büyük hukukçu ve bilginlerinden olan Şeyh Bedreddin idi. Hukukçu Necdet Kurdakul’un saptamalarına göre Bedreddin, Musa Çelebi’nin Kazaskerlik önerisini kabul ettikten sonra Camü-ul Fusuleyn’i yazmaya başladı. On ayda tamamladı. Hukukun özgürlük ve bağımsızlık ilkelerini öne çikarildi. 1410-1413 yılları arasında Musa Çelebi ile birlikte uygulamaya başladılar bu kuralları.[20] Onun yardımcılığını da (kethuda-kahya) ise Börklüce Mustafa (Dede Sultan) yapıyordu.
Murad Han şehzadeliği sırasında 1416’dan 1419-20’ye kadar Batı Anadolu’yu ve tüm Rumeli’yi saran Börklüce-Torlak Kemal-Bedreddin başkaldırılarının bastırılması için yapılan savaşların hemen hepsinde bulunmuştu. Padişah olduktan sonra da amcası Mustafa Çelebi ile birkaç savaş yapmış ve ancak 1423 yılının sonlarına doğru taht rakiplerini ortadan kaldırarak iç durumu düzeltebilmişti. 12 yaşindan beri savaşin ve şiddetin içinden gelerek tahta oturmuş ve şimdi yirmilerin başinda bulunan Murad Han’ın kulağına, Şeyh Bedreddin ve Musa Çelebi’nin adları gitmesi, müstensihler (suret çikaranlar) için ölüm tehlikesi oluşturabilirdi. Roma İmparatorluğu’nda damnatio memorae (anıların silinmesi) geleneği vardı. Savaş ve mücadeleyle yönetimi ele geçirip kendini Caesar-imperator (imparator) ilan eden kişi, kendisinden önceki imparatorun adını tüm yazıtlardan ve senato belgelerinden sildirir ve heykellerini kırdırırdı. Bu geleneğin izleri Bizans’ta da yaşamış. Osmanlı padişahlarının da taht rakiplerini ortadan kaldırdıktan sonra, yandaşlarına iyi gözle bakmadıkları iyi bilinir. Onları tutan ve saflarında savaşmış beylerin öldürüldükleri ya da hapislerde çürüdükleri Mihailoğlu gibi örnekleri vardır…
Bundan dolayıdır ki, şiirdeki isimlerin İbn Fenari ve Murad Han’a dönüştürülmüş olduğunu düşünmekteyiz. Bizce aynı şekilde, yine Divan’daki bir şiirin “Bize bin mut piriç dise Murad Han / Dahı on bin koyun bile yimege…Murad Han’a halvet anlatsa sözi / Kapuda kim bile veziri söre” dizelerinde geçen Murad Han da aslında Musa Han’dır. Şiirde, kapıdaki vezire sormadan Musa Han ile yalnız kalmak amacındadır Kaygusuz Abdal. Ondan, malikânelerdeki beylerin şölenlerinde yenilen bin mut[21] pirinç ve onbin koyunun, ‘hepimizin olsun hep birlikte yiyelim’ demesini istiyor. Bunları Murad Han’dan istiyemezdi. Çünkü Kaygusuz Abdal bir Bedreddini propagandacısı idi. Murad Han tahta çiktiginda Kaygusuz Abdal son yaşadığı bölge olan Trakya’dan çoktan ayrılmış; yetmiş yaşin üzerinde bulunmakta ve Kahire’deki tekkesinin başindadır. Babasını ve dedesini tanıdığı Mısır hükümdarı Ebul Ferec oğlu Melik Müeyyed’in (1412-1421) son yıllarına yetişmiş olmalıdır. Kendisinden 15 yaş kadar küçük olan Şeyh Bedreddin’i, inanç-felsefi-düşünsel yönden etkilemiş biri olarak, onun Bedreddini-Börklüce-Torlak hareketinin dışında olması düşünülemez. Özellikle Kaygusuz Abdal Divanı’ndaki şiirlerinin tümü incelendiğinde bu düşüncemiz tam açıklığa kavuşacaktır.
8. Kaygusuz Abdal Simgelerle Donatılmış (Sürrealistik) Toplumsal Yergi Şiirlerinde Neler Anlatıyor ve Nasıl Siyaset Yapıyor?
Erişti bad-ı nevruz gülsitane
Gülistan vakti yetti kim uyane
Temamet yeryüzü cünbişe geldi
Behişte benzedi devr-i zemane
Gülistan goncesin açtı donandı
Divane oldu bülbüller divane
Yine simurga haber verdi hüdhüd
Otağın başina konmuş şahane
Güvercin çifti ile ötegeldi
Dudak dudağa verdi canı cane
Kışın humuş olan kuşlar acep kim
Fırak u derd ile geldi lisane
Yine bülbül gülistan arzu kıldı
Tutiye şekker ü baykuş virane
Zihi fasl-lı behar ü revnak-ı gül
Zihi zevk u safa nam ü nişane
Bezendi dağ u sahra nur-ı rahmet
Nihani nesneler geldi iyane
Eğer bildinse hoş Kaygusuz Abdal
Yüzün hak eylegil pir ü cüvane
Görünüşte şiirde, gül bahçesinin gonca güllerle donandığı, güvercinlerin dudak dudağa seviştiği ve gülün bahar müjdecisi olduğu vb. söylemler, şiirde doğaya baharın geldiğinin betimlendiği anlaşilabilir. Ancak Kaygusuz’un, mutlu günleri anlatmak için bunları simge olarak kullandığı apaçık ortadadır. Çünkü yeryüzünün tamamının sevince boğulduğu ve zamanın cennet yaşamına benzediği bir dönem sözkonusu etmektedir. Üçüncü beyitte Kaf dağındaki Simurg’a (Anka kuşu), hüdhüd kuşunun bir müjdesi var: “Bir padişah (şahane) saltanat çadirinin (otağ) başina konmuştur” Bu nedenle yeryüzü sevinç içinde ve devir cennete dönüşmüştür. Kaygusuz Abdal, bunu bilir ve durumun farkındadır; kendi kendisine, gencin ve yaşlının ayak toprağına yüz sürmesini öneriyor.
Bize göre bu padişah Musa Çelebi ve dönem 1410-1413 yılları arasıdır. Yani Kazasker Şeyh Bedreddin Mahmud ile Musa Padişah’ın yeni bir yönetim düzeni getirme çabasi içindeki yıllardır. Aşağıdaki iki şiiri de bu dönem içinde, Edirne’de ya da Saray beldesinde yaşadığı sırada, bir yandan yönetime yol gösterme, öbür yandan toplumsal haksızlıklara karşi mücadelesini yaparken yazdığını düşünüyoruz. Rumeli’deki büyük malikâne sahibi beylerin büyük varsıllıklarını, doymazlıklarını dile getirmektedir. Onların tatlı, sadece kendilerini düşünen bencil yaşamlarını gerçeküstü (sürrealist) ögeler kullanarak, ironik simgelerle güldürü havası içinde anlatmıştır Kaygusuz Abdal:
-Doymak bilmeyenlere gerek olur-*
Koyun bine yeteceğiz sürmeğe de yarağ (gereksinim) olur
Beş yüzünü satıcağız harçlanmaya gerek olur
Berkdir erenler barusu bine sayılır birisi
Ell’iki teke derisi papucuma yorağ (yama) olur
Bin batmandan olsa kazan ustager değil mi düzen
Hayranlık esince cana bengilik de gerek olur
On iki kazan aşiyı yigirmi dokuz başiyı
Otuz üç yağlı döşüyü sonra için ferağ olur
Doymaz isen yalvar Hakk’a nazar kıl bucağa yüke
On sekiz kalınca yuka tam gönlünce gevrek olur
Kaygusuz Abdal bulunca gel otur pilav gelince
On tekne hamur salınca bir onarı çöreg olur
-Emirler sofrasına buyurun hem yeyin hem de götürün-*
Beng ile seyretmeye ah bize bir bağ olsa
Issı souk olmasa havası hub sağ olsa
Pireden incinmesek kar u yağmur olmasa
Sinek hey vızlamasa ana hem yasağ olsa
Dobruca ovasından büyük yağlı çörekler
Akkirman’ın yağından benzimle hey ağ olsa
Cümle cihan koyunun semiz yahnı etseler
Biz yemeye başlasak engeller ırağ olsa
Gaziler helvasından cihan dopdolu olsa
Zülbiye halkaları sütü dahı çog olsa
Kanda bir göl varsa badem paluze olup
Bir yanından diş ursak çevresi bal yağ olsa
Dümdüz bu yaş ovalar her biri boş durmasa
Sulu şeftalisi çok bin üzümlü bağ olsa
Kaygusuz Abdal otur kimin ye kimin götür
Sufiye koz kalmadı abdala kaymağ olsa
-Hayvanlar börtü-böcek yönetmeğe durunca
Zamanın insanları başlamışlar kaçmağa-*
Kaplu kaplu(m) bağalar kanatlanmış uçmağa
Kertenkele derilmiş diler Kırım geçmeğe
Kelebek ok yay almış ava şikara çikmis
Donuzları korkudur ayuları koçmağa
Ergene’nin köprüsü susuzluktan bunalmış
Edirne minaresi eğilmiş su içmeğe
Kazzaza (ipekçiye) balta koydum çervisin deremezem
Çuval çayirda gezer seğirdüben kaçmağa
Allahımın dağında üç bin balık kışlamış
Susuzluktan bunalmış kanlı ister göçmeğe
Leylek koduk (sıpa) doğurmuş ovada zurna çalar
Balık kavağa çikmis söğüt dalın biçmeğe
Kelebek buğday ekmiş Manisa ovasına
Sivrisinek derilmiş ırgad olup biçmeğe
Bir sinek bir devenin çekmis budun koparmış
Salunuben seğirdir bir yar ister kaçmağa
Bir aksacık karınca kırk batman tuz yüklenmiş
Gah yorgalar gah seker şehre gider satmağa
Donuz düğün eylemiş ayuya kızın vermiş
Maymun sındı getirmiş kaftan gömlek biçmeğe
Deve hamama girmiş dana dellaklık eder
Su sığırı natır olmuş növbet ister çikmaga
Kaygusuz’un sözleri Hindistan’ın kozları
Bunca yalan söyledin girer misin uçmağa
[***Şiirlerin temasını belirleyen başlıklar tarafımdan konuldu İ.K.] Kaygusuz Abdal aşağıdaki şiirde, takıldığı dilberden bir öpücük isteyince, kendisine karşi kadının küçümseyici ve hakaret edici davranışlarını sergiliyor. Kadının dilinden kendi yaşamı, dünyaya bakışı, sosyal durumu, görünüşü hakkında bilgi veriyor. Kaygusuz Abdal’ın gezici Torlaklara benzediği, kalenderi giysiler içinde marjinal yaşadığı anlaşilıyor. Şiirin açıklanmasına bile gerek duymadan, onun Bedreddin hareketinin Saruhan bölgesi önderlerinden Yahudi asıllı Torlak Hu Kemal ile de ilişkisi olduğu rahatlıkla söylenebilir. Şeyh Bedreddin’in 1408’lerde Kütahya’nın bir köyünde karşilaşip kendine bağladığı Hu Kemal Torlakları, bu bölgede 8-9 yıl sonra Mehmet Çelebi’ye (1413-1421) karşi büyük bir başkaldırı hareketine girişecektir.[22]
Dedim ey dilber kulunum
Yürü hey Torlak der
Sen dahi yolunmamışsın
Sözlerin taslak der
Dedim ey dilber lebinden
Bir buse versen n’ola
Alnına sapan kayası
Ensene tokmak der
Sordum suçum nedir benim
Halime kılmaz(sın) nazar
Bu söz senin ne hakkındır
Söyleme küstah der
Haline bak çuluna bak
Bu dahı sevmiş (mi) seni
Niyyet-ül gaza değil mi
Dönüben ahmak der
Yürü hey derviş yoluna
Sende yoktur sim ü zer (gümüş ve altın)
Akılsız sersem zavallı
Cimri vü çiplak der
Serteser (baştanbaşa) gezmiş cihanı
Kurt üsmüs tabanına
Borusu yanını döver
Kabağı tak tak der
Yatağı külhan bucağı
Yüzü gözü is ü pas
Giydiği eski kepenek
Eteği sak sak der
Kaçuban kurtulamadım
Şol torlağın elinden
Her seher karşima çikar
Çagirir Hak Hak der
Hoş gelir Kaygusuz’a
Bir kazan kuzlu pilav
Yüz elli yağlıca çörek
O dahı yumşak der[23] Kaygusuz Abdal Trakya’da, Saray kasabasında oturduğu dönemde Sarayi mahlasını kullanmıştır. (Sarayi mahlaslı 9 şiirini saptamış olan Abdurrahman Güzel’in, Kaygusuz’un Emir sarayında doğup büyüdüğü için bu mahlası kullandığını söylemesi kesinlikle tutarlı değildir. Biz Padişah sarayında doğup büyümüş yetişmiş şehzadelerin, prenslerin Sarayi takma adını kullanmış olduğuna rastlamadık. Hele Kaygusuz gibi beyoğlu olmayı reddedip dervişliği seçmiş; torlakça yaşayan, ama bilinçli bir halk ozanı ve bilgesi bunu yapar mı? Ben ‘Saraylı’yım diye övünür mü?) Kendini gizleme gereksinimi duymuş olmalıdır Kaygusuz Abdal.
Yukarıdaki verdiğimiz bazı şiirlerinde olduğu gibi aşağıdaki şiirinde de kendisini örnekleyerek, başka bir deyimle kendisi üzerinden dönemin insan ilişkileri, ahlak anlayışı, bireysel davranışları eleştirmektedir:
Yamru yumru söylerim her sözüm kelek gibi
Ben avare gezerim sahrada leylek gibi
İşim kalp sözüm yalan ben değil adım filan
Bu halk insana derem sözümü gerçek gibi
Aşk kuşları derilse aşktan dane verilse
Usülüm toya benzer avazım ördek gibi
Terketmedim benliği bilmedim insanlığı
Suretim adem veli her huyum eşek gibi
Arifler sohbetinde marifet söyleseler
Ben de hemen düşünmem ürerim köpek gibi
Gerçi Hakkın halkıyım marifetsiz aylakım
Arifler sohbetinden kaçarım ürkek gibi
Bu marifet ilminden haberim yok cahilim
Benden mana sorsalar sözlerim sürçek gibi
Aşiklar can içinde aşikar gördü Hakkı
İşitmenin manası olmaya görmek gibi
Miskin Sarayi kıydın kul oldun sen nefsine
Senin hırs u hevesin tuttu seni fak gibi[24] Kaygusuz Abdal, aşağıdaki şiirinde insanlara, ahlaki davranışlarını ve karşilıklı ilişkilerini düzeltmeleri için edepli olmaları üzerine ögütlerde bulunuyor:
İy özin insan bilen var edep ögren edep
(İy) edep erkan bilen var edep ögren edep
Edebdür asl-ı taat külli sıfat cümle zat
Varlıgun edebesat var edep ögren edep
Gel Hakk’a olma asi ta gide gönlün pası
Dört kitabun ma’nisi var edep ögren edep
Gaflet içünden uyan edepsiz olma iy can
Edebdür asl-ı iman var edep ögren edep
Edep gerektür kula ta işi temiz ola
Edebsüz girme yola var edep ögren edep
Edebdür Hakka yakın bilür isen Hak hakkın
Edebsüz olma sakın var edep ögren edep
Bu edeb atayidür aşika yüz suyıdur
Evliyalar huyı dur var edep ögren edep
Gel Hakk’a ikrar isen aşiklara yar isen
Yüz suyın ister isen var edep ögren edep
Edep gerekdür ereta yolı dogrı vara
Edepsiz olma yire var edep ögren edep
Edebi bekler talib edebdür Hak’dan nasib
Edepsiz olma habib var edep ögren edep
Edeblü ol can isen Hakk’ı bil insan isen
Müştak-ı Sultan isen var edep ögren edep
Edebdür Hakk’a delil edebden olma gafil
Olmayasın bi-hasıl var edep ögren edep
Kaygusuz Abdal uyan ışkı bil ışka boyan
Şöyle demiştir diyen var edep ögren edep[25] Kaygusuz’un halk söyleyişi tarzında, sevgilisiyle konuşurken, kendi kendisine ve herkese verdiği bir sevgi ögüdünü görelim:
Aşik oldum zangadek ırlayuben fingedek
Yarum ögütler beni yanramagıl bangadak
Yarım severse seni sen dahi sevgil anı
Lutf-ıla söyle yare söylemegil vangadak
Yar ila otururken agyar gelse katıma
Kendüzini agır dut dur(u)gelme(gil) dangadak
Gördüm yarim oturur Çin ü Hıtay elinde
Yarım anda (orda) ben bunda tapu kıldum zengedek
Yarım Urum elinde benem Şiraz şehrinde
Arkıncacık söylerem şiveyile cingedek
Yare işaret eyledüm remiz ile söyledim
Bir taşçağız atmışam sapanıla fingedek
Işk-ıla hemdem oldum Mesih ü Meryem oldum
Çal ahı eyit begüm aklıcagun kangadek
Işkun-ıla faş oldum yolunda tıraş oldum
Melamet dümbecegin kakuverdim dümbedek
Luf u ihsan eylegil yare eyi söylegil
Işkunun denizine ben de düştüm cumbadak
Ben yarin mahallesin yöreneydüm dembedem
Agyar görüp ürmese köpek gibi fengedek
Kaygusuz Abdal’ı gör Işk-ıla oldug içün
Aklı deryadur anun kendüzi nihekkidek[26] 9. Kaygusuz Abdal’da Tasavvuf ve Tanrı İnancı / Maddeci Pantheizm
Çok iyi eğitim görmüş ve dönemin en geçerli dillerini (Arapça ve Farsça) tasavvuf konularını yazıp yorumlayacak kadar bilen bir mutasavvıf ve batıni halk ozanıdır Kaygusuz. Onu bir ortodoks (Sünni) mutasavvıf olarak görmek yanılgının ötesinde büyük yanlıştır. Hatta giderek Kaygusuz Abdal’ın düzyazı ve şiirlerinde kullanmış olduğu ayet ve hadislerden hareketle “Hanefi inancına aykırı olmadığını”, dolayısıyla onu Hanefi bir mutasavvıf gibi tanımlama girişimi[27] kasıtlı bir zorlamadır.
Heresiyograflar (dinsel sapkınlık yazıcıları), insanı Tanrı ilan eden antropomorfist (insan biçimci) El Mugira (737), Abu’l Hattab (762) ve yandaşlarının yakılarak öldürülmesinden tutunuz, “Enelhak=Ben tanrıyım” diyen Hallac’ın bin parçaya bölünmesinden günümüze değin, ortodoks İslamın kendi dışındaki aykırı inanç anlayışında olanları nasıl gördüğü, neler yaptığı ve uygulayıcılarını övgülerle göklere çikararak anlatmaktadırlar. Yandaşlarıyla birlikte zulümlere ve kırımlara uğramış olan tüm gayri-sünni (heterodoks, yani Alevi) mutasavvıflar, Kuran ayetleri ve hadislere, onların içsel (batıni,ésotérique) anlamlarına dayanarak ve onların mecazi yorumlarıyla (tevil) inaçlarını yazılı ya da sözlü açığa vurmuşlardı. Antropomorfist-panteist maddeci inanç Sunniliğin dört mezhebine de aykırıdır. Kaygusuz Abdal’ın tanrı inancı da maddeci panteizmden başkası değildir.
Aşağıda şiirsel ve düzyazı yapıtlarından verdiğimiz örneklemelerde görüldüğü gibi Kaygusuz Abdal, vahdet-i vücud’dan (vücut birliği) Vahdet-i mevcud’a (varlık birliği) uzanan çizgi üzerinde yürümekte:
“Evvel ü ahir menem… Cümleye Mabud (Tanrı) benem, Kabe benem put benem; Alem külli vücudumdur vücudum, Özüm özüme kıluram sücudum (Secdeleri, tapınmamı kendime yaparım,İ.K.). Eşya-yı mahluk Halik’ten ayrı degüldir (yani yaratılmış nesneler-maddeler, yaratıcısıyla birdir; ayrı olamaz, herşey Tanrıdır. İ.K.)”
diyerek Madde-Tanrı birliği düşüncesine, yani tam anlamıyla Pantheism (pan=pan,Theos=Qeos’tan, ‘Herşey Tanrıdır’ anlamına gelir) inancına ulaşmaktadır. Kaygusuz’un aşağıda yapıtlarından yaptığımız alıntılar dikkatli okunduğunda, hiçbir yoruma gerek kalmadan kısaca vurguladığımız inanç özellikleri rahatlıkla anlaşilacaktır.
Yaptığımız karşilaştırmalarla Kaygusuz Abdal’ın Hacı Bektaş Veli’den ve Yunus’dan ayrı düşünmediği, ayrı inançta olmadığı; çagdaslari Seyyid İmadeddin Nesimi ve Şeyh Bedreddin ile birer heterodoks (Alevi) mutasavvıf olarak karşilıklı etkileşim içinde bulundukları açıkça görülmektedir:
Dilguşa (Gönüle Ferahlık Veren)’dan:
“…Hak ile kul arasındaki hicap (örtü) kulun kendisidir. Allah zerreden güneşe katreden ummana kadar her yerde dopdolu…İnsan vücudunun hareket ve cümbüşü Haktır. Onsuz eşya deprenmez…
Herkesin gönlü bir nesneye emin olur; kimi aya güneşe, kimi kendi eliyle yaptığı şeye, kimi Allaha tapar; bunların cümlesi ‘pergal’den (daire) dışarı değildir, hepsi Allah’ın yed-i kudretindedir…
Hakkı aramak ayrılığa tanıklık vermek demek olur. Çünkü Allah bütün yaratılmış eşyada mevcuttur. Hakkı hazır görenler, Haktan gayri iş işlemezler. Bütün ibadetlerin aslı Hakkı hazır görmektir. Vacip olan, Allah’ı bulmak için herkesin kendisine yönelmesidir.”
(Hakka erişmek demek insanın kendi saf varlığına erişmesi demektir.[28])
“Hakkı istemek adet ile kaideden dışarı değildir. Bu kaidenin aslı üç nesnedir: Tanrıyı heryerde hazır görmek, özünden tamamen fena olmak(yokolmak), taatı temiz kılmak. Fer’i (ayrıntısı, ikinci derecesi) üç nesnedir: Mürşid-i kamil, mülazemet (sımsıkı bağlılık), kaabiliyet. Bu altı nesne ile hidayete erişilir..Bir sanata kulluk eylemek ile Allaha kulluk etmek farklı değildir… Bu alem olmazdan evvel on sekiz bin alem içinde Hak celle ve Ala, kamış içinde şeker ve gülap gibi vaki olmuştur..Bu adem kisvetin giymedin can idük didi dir, Sultan vücudunda bir idük… nagah gördüm bu yir ve gök, bu kevakib ü seyyare, bu nakş ü pergal tamam oldı dir. Her eşya yirlü yirin aldı, durdı; resm ü şekl kurıldı…Padişah-ı alem bu pergalün içinde sır oldı (= Padişah-ı alem heman bu karhanenün içünde sır oldı[29])
“…Men arafe nefsuhu babında birkaç söz söyledim. Aklımın erdiği kadar remiz eyledim. Alim değilim ibadet bilmem. Veli değilim keramet bilmem. Sözü karpuz gibi yamru yumru söyledim. Sözden top yontup aşk meydanına koydum. Eriştiğim menzillere nişan verdim. Gördüğüm nişanları remiz ile söyledim. Deliyi zincirle bağladım, akıllıya nasihat eyledim. İşte armağanım budur, daha ne vereyim? Nereye baktımsa vücudumdan başka nesne görmedim.”[30] “…İnsan kisvetini giymeden önce can idik ve sultanın vücudunda bir idik. Aniden gördüm ki yer, gök, yıldızlar, seyyareler (gezegenler) tamam oldu. Her eşya yerli yerini aldı ve padişah-ı alem (Tanrı) bunların içinde sır oldu. Alem cümbüşe geldi, her şekil ve suret bir ayrıksı şubede göründü. Padişah adem donunu (insan kılığını) bize hilat olarak verdi, donu giyip bu mülkü seyrana geldik…”
“Yer vücudum, sular damarım, gök çadirim, arş sayvanım, çarh devranım, yıldızlar meşalem (Yeryüzü etim, tenim / Akar sulardır kanım/Tahkik burcundan togar / Uyanmaz benim günüm[31]), nakş ü hayaller teferrücüm (seyre dalmak, gezinme), yedi kat yer avucum, dokuz felek bir değirmen, gece velayet, gündüz nübüvvet, kış koz(alak!) , yaz keven (dikeni), doğmak bahar, ölmek güz, sağlık gülüstan, sayrılık (hastalık) zindan, yalan söylemek zagallık, doğrusunu dimek erlik… Cennet halk, Cehennem kahr, yerden göğe bir kulaç, yerin eni uzunu bir arşin, evliyalar vezir, peygamberler elçi, kitaplar vasf-i halim, külli kainat hilkatim, beglik hakimliğim, kulluk mertebemdir… Aşk muhabbetten doğar, akıl fikirden biter, inancın aslı ikrar, marifetin aslı tevhid, tevhidin aslı herşeyde Allahı (ya da herşeyi Allah) görmektir..”[32]
Vücutnâme’den:
“…İmdi herkim herşeyi görür, Hakk’tan ayru nice görür. Bunlar Hakk’tan ayru degildür. Çünki Hak taala hazretleri eşyaya ‘muhit’ imiş. Yabanda aramanın aslı yoktur. Yabanda arayanlar bulamadılar. İmdi eşyada aramanın aslı budur ki delili ‘adem’dür. Yani ‘insan-ı kamil’dür…Delil ‘adem’dür, sıfat ‘adem’ sıfatıdur. Ve zat-ı kadim’dür. Ezelidür ve ebedidür; Tanrı’dur. Her mekanlar anundur ve sıfat ve hem alem anundur. Hem şekiller ve hem varlık anundur. Beyt:
Bir bazar kurdı ezelden her metaı koydı
Ol kendi aldı kendi satdı kendi bazar eyledi”
“…Adem hakkiki kainatın defteridir. Yirlerde ve göklerde her neki vardur, ademde mevcutdur. Zira Hakk, sade bir şey ile bilinmez… Hakk Taala buyurur: ‘Ela inne evliyu’llahi la havfün aleyhim velehüm yahzenun.[33] Öyle olınca hiçbir şeyden faide okumam ve hiçbir şeyden keyf eylemem. Ancak Allah’ü azimişşan ki balada (yukarıda, yükseklerde) zikr olundı. Ol Tanrıdan gayriye meyil virmem, zira bu manada dahı Tanrı ‘bir’ degüldür. Çok Tanrılar vardur. Yine Resulullah Sallallahü Aleyhi vesselem buyurdu ki: ‘Külli maksudin mağbudun’ . Bir kişinin maksudı (yani erişmek istediği meramı, arzusu) ne ise Mabudu (Tanrısı) dahı oldur dimek olur. Zira özini bir mürşide irişdür. Gözin aç özin bak gör heman kul mısun, sultan mısun?…”
“Pes adem kendüyi bilmek mücerred (soyut) Hakk’ı bilmek gibidür… Zira ki mahluk (yaratık, yaratılmış), sıfat-ı Hak’dur. Çünki sıfat rencide olır ise, zatı dahı rencide olur. Çünki Akıl Allahu Taala’nın terazisidir (Nisa Suresi, ayet 126). Gerekdür ki egri yola gitmeyüz. Hayr u şer fark ola, Eşya-yı mahluk Halik’den ayrı degüldür (yani yaratılmış nesneler-maddeler, yaratıcısıyla birdir, ayrı olamaz=Madde-Tanrı birliği İ.K.)…”
“…Yirde ve gökte her ne var ise adem(de)dür. İşte yirün gögün ‘Halifesi’ ‘adem’dür. Her ne ki istersen ademde bulınur.[34] Zira insan yirün ve gögün halifesidür… Zira zahirde ve batında yirde ve gökde ademden eşref vücud (en şerefli varlık) yokdur. Adem makbule’l vücud’dur. Ademoğlu yerde ve gökte var olan cümle eşyanın en güzidesidir. Ademden şirin nesne yokdur. Mazhar-ı zatdur. Sair eşyada bu kaabiliyet (diğer nesnelerde bu yetenek) bulunmadı…anun için ademin hali cemi eşyanın üzerine malikdür. Ve hem alemdür. Ve Haki(le) birdür. Cümleye hükmeyler. Ademin nihayeti yoktur ve kenarı bulunmaz. Ve yine ol seyr ü her-bar (vücud-ı daim, yani Tanrı!) anunla kaimdür…[35]”
“Zira eşya yir ü gök mahsülidür ve eşya cesedler tılsımıdur, alem-i zat-ı Hak onların ruhudur. Belki ruhun ruhıdur. Bir cesedden ruh götürüle ve ruh-ı hakikat deryasında yalnız başina mahvolur, cesed türabda (toprakta) mahvolur.[36] Zira ruh yele tabidür. Kan ataşe tabidür. Yil ile ateş biri birüne müştakdür. Ve et dahı suya tabidür. Ve kemük türaba tabidür. Ve ruh kendisü yil ile ateşe tabidür. Her adem ki fetv olur (ölür) ruh ervah-ı aleme (ruhlar dünyasına) gider. Cesedi yine defn olur ki anasır-ı erbaa’dan (dört unsurdan) hasıl olmışdur ve andan hasıl olur ve ateş ile bad (hava, yel) ulvidir ve ab (su) ile hak (toprak) süflidür…”[37]
“Halk birbirine sorarlar ki, acep bu karhaneyi bünyad iden (yapan) üstad nirede ola?, diye hayran ve sergerdan (başi dönük) kalmışlardır. Gökdeki mahluk yine bakar ki aşağıda mı ola dir ve yerdeki göge bakar ki yukarıda mı ola dir… (Biz) Karhaneyi (dünyayı) bünyad iden üstadi yine bu karhane içinde bilirdik ve (çünkü) nişanını bu eşya içinde verdi…”[38] Ey bene na-hak diyenler kandedir bes yaradan
Gel getir isbatın et kimdir bu şeyni yaradan…
Yel ü su toprak u oddan böyle suret bağlayan
Böyle dükkanı düzen kendi çikar mı aradan…
Gelberu söyle bana kimdir senin nutkundaki
Söyleyen işittiren hem gösteren her yaradan…
Ey Nesimi onsekiz bin alemin mevcudusun
Kim ki bu devre irişmez koy gide devvareden[39]
“Ol bu cümle eşyadan gayrı mıdur
Eşya gayrı ol özi gayri mıdur[40] “Ger insanı sorarsan
Hak’dan gayri değildir
Sıfatı nur-ı Mutlak (yüzü, Tanrının ışığı)
Hırkası çar pareden (dört nesne, yani toprak hava su ve ateşten)[41]
10. Kaygusuz Abdal’ın Vahdet-i Mevcud ve Vahdet-i Vücud İnancını Belirleyen Şiir Örnekleri ve Bazı Karşilaştırmalar
Kitab-ı Miglate’den dörtlükler:
Benem mevcud olan cümle vücudda
Benem maksud heman Kabe’de putda
Benem neheng benem derya ü umman (neheng: timsah)
Benem kıymetlü kan Bahr-i muhide
*
Alem külli vücuddur can ben oldum
Vücudda can ile canan ben oldum
Suretimi göründir ki ademdür
Ma’nide sıfat-ı rahman ben oldum (ma’nide: mana aleminde)
*
Zahir batın kamu alem ben oldum
Nekim var puhte ü ham ben oldum
Her nekim var ayan gizli cihanda
Gör ahi cümleye derhem ben oldum
*
Benem ol gevher-i vahded ki derler
Benem cümle sıfat ü zat ki dirler
Benem Mansur benem dem-i enelhak
Benem Ayyar benem Bagdad ki dirler
*
Alem külli vücudumdur vücudum
Özüm özüme kılurum sücudum (=Kendi özüme secde ederim)
Özüm özüme söylerem sözümi
Özüm şeyhüm özümdür hem müridüm
Budalanâme’den:
Kamu şeyde menem ayn-ı hakikat
Sıfat-ı zat-ı mutlak bahr-i hikmet
Derya-ı umman menem gevher-i kan bendedür (kan:maden)
Aç gözini anlayu bak hem iki cihan bendedür
Cism ü suret menem delil ü bürhan menem
Sud menem ziyan menem işde dükkan bendedür (sud: kazanç)
Maksad-ı insan menem gerdiş-i devran menem
Mekteb-i irfan menem işde nişan bendedür
Bagdad-ı ayyar menem cümleye serdar menem (ayyar:hırsız,dolandırıcı)
Bürhan-ı esrar menem sırr-ı nihan bendedür
Zahid ü Tersa menem Mescid-i Aksa menem (zahid: aşirı dindar, tersa:hristiyan)
Mürde-i İsa menem yahşi yaman bendedür (mürde: ölü)
Muhit-i Zevrak menem Hak menemdür Hak menem (muhit – i zevrak: kayıkhane)
Tamu vu uçmak menem cümle mekan bendedür (tamu – uçmak: cehennem-cennet)
Evvel ü ahir menem gani ve fakir menem
Zakir ü mezkur menem küf ü iman bendedür
Cümleye ma’bud menem Kabe menem put menem
Ademe maksud menem işte fulan bendedür
Zerre ve güneş menem gizlü menem faş menem
Her ne ki var uş menem can u canan bendedür
Kaygusuz Abdal menem cümledeki can menem
Evvel ü ahir menem genc-i nihan bendedür (genc-i nihan: gizli hazine)
Yunus Emre’den (ölm. 1320):
Ol kaadir-i kün feyekün lütfedici Rahman benim
(Ol deyip herşeyi yaratan bağışlayıcı benim)
Kesmeden rızkını veren cümlelere sultan benim
Lütfedip adem yaratan yumurtadan kuş üreten
Kudret dilini söyleyen zikreyleyen Subhan benim
Kimin zahid eyleyen kimin fasık eyleyen
Ayıplarını örtücü ol delil-i burhan benim
Bir kuluna atlar verip avret ü mal çiftler verip
Hem birinin bir pulu yok ol Rahim ü Rahman benim
Benim ebed benim bakaa ol kaadiri hay mutlaka (hay: canlı, diri, sağ)
Hızır ola yarın sakka onu kılan gufran benim
Dört türlü nesneden hasıl bilin benim işte delil
Od ile su toprag u yel bünyad kılan Yezdan benim
Ete deri sünük çatan ten perdelerini tutan
Kudret işi çoktur benim hem zahir ü ayan benim
Hem batınım hem zahirim hem evvelim hem ahirim
Hem ben oyum hem ol benim hem ol kerim ü han benim
…..
Kabe vü büt iman benim çerh uruban dönen benim (büt: put)
Bulutca havaya ağıp rahmet olup yağan benim
…..
Et ü deri sünük çatan hükmeyleyip diri tutan
Kudret beşiğinde yatan hikmet sütün emen benim
Bu yeri göğü yaratan bu arşi kürsü durduran
Binbir adı vardır Yunus ol sahibi Kur’an benim
….
Yunus değil bunu diyen kendiliğidir söyleyen
Mutlak kafir inanmayan evvel ahir heman benim
Seyyid İmadeddin Nesimi’den (ölm. 1404):
Çesme-i hayvan benim bendedir ab-ı hayat (çesme-i hayvan: canlılar kaynağı)
Dur neçe bir yatasın fizulumat’il memat (fizulumat’il memat=ölüm karanlığında)
Cennet ü huri benim Kevser ü Tuba benim
Nar vu nuru benim hem susuzum hem Fırat
Kıble-i iman benim suret-i Rahman benim
Levh ile Kur’an benim Mısr ile kand u nebat
Genc-i nihan uş benim kevn ü mekan uş benim
(Gizli hazine benim işte, varlık ve yer de benim)
Cism ile can uş benim vacib ile mümkinat
Bag ile bostan benim taze gülistan benim (gülistan: gül bahçesi)
Kafire tufan benim münine Nuh u necat (necat: kurtuluş)
….
Bay ile yoksul benim yolcu ile yol benim
Kim ki bu mensubeyi oynamadı oldu mat
Mülk ile ile malik benim muhyi vü halik benim
(muhyi vü halik: canlandırıcı ve yaratıcı)
Mürşid ü salik benim abid-i aşnam ü Lat
(Mürşid ve talib-mürit, dosta ve Lat’a (Kabedeki put) tapan benim)
Haşr ile mahşer benim sahib-ül kevser benim
Hem gezerim derbeder ki ehl-i zekatım zekat
….
Şem ile pervaneyim bahr ile dür daneyim
Mescid ü meyhaneyim mabed ile Sumenat (Sumenat: Hindu tapınağı)
Çarh-ı muallak benim fa’ili mutlak benim
Hak ileyim Hak benim ayet ile beyyinat (beyyinat: açıklık, ispatlanabilir)
Hem yetiren hem yeten hem bitiren hem biten
Cümle benim cümle ben dehr ile hem kainat (dehr: zaman)
Kendi vücudunda çün buldu Nesimi seni
Bildi yakın kendidir mazhar-ı envar-ı Zat (=Tanrı nurlarının açınımı, mazharı)
Şeyh Bedreddin’den (ölm. 1420):
“İnsan Mutlak varlığın (Tanrı’nın) sadık ve parlak bir aynasıdır. İnsandan başka canlı ve cansız hiçbir mahluk böyle bir nailiyet (erişim) görmemiştir… Öyleyse ‘Ben Hakkım, ben bu gerçeğin kendisiyim (ene’l Hak)’ denilebilir mi? Bir ağacın ‘inni enellahü ’, yani ‘ben Allahım’ demesi ve bir insanın bu sözü söylemesinde şaşilacak bir şey bulunmadığının kanıtıdır. Mademki bütün alem Hakkın suretinden ibarettir. O halde her kim ve her hangi şey ‘ben O’ yum’ dese, yalan söylemiş olmaz. Çünkü buradaki ‘ben’ sözcüğü alemin bir parçası olan söylemek mazharını taşiyan şahsa değil, alem suretinin gerçek sahibi bulunan Hakk’a işarettir…”
11. Kaygusuz Abdal’ın Değişik Konular İşlediği Başka Şiirlerinden Örnekler
11.1 Kaygusuz Abdal Tanrı’nın Anasını Babasını Soruyor
Kaygusuz Abdal’da Tanrı’yı sorgulama, aşağılama, sövgü, hakaret tehdit ne ararsanız bulursunuz. Yücelttiğini sandığınız an, yerin dibine batırmıştır. Ali ile kıyaslar, okuma yazmada ondan geri kaldığını söyler. Kıldan köprüden önce kendisinin geçmesini ister. Cennet neyise; bahçedir, muhabbet yeridir ama cehennemi karşisına dikmeyi akılsızca bulur. Hele namaz kılmayanı ateşe atan, ancak onun gibi anasız babasız bir piç olabilir. Tanrı’nın heryerde ve herkeste zuhur ettiğini ve tüm sırlarını bildiğini söyler. Bu sırları açıklayıp, onu dile düşürmekle tehdit eder. Dinlerdeki bu tür inançlarla alay ederken, inananları da eleştirmektedir. Tanrı’ya onca başkaldırı ve amansız saldırısına rağmen, sonunu kurnazca bağlıyor, kendini güvenceye almak için. Yaradana inancını ortaya koyup, onunla dost olmak istediğini vurguluyor. Böylelikle tanrıyla şakalaştığı ve ona naz yaptığına inandırıyor okuyanları:
Yücelerden yüce gördüm
Erbabsın sen yüce Tanrı
Bu allahlığı sen nereden
Satın aldın kaça Tanrı
Ali ile bir olmuşsun
Bir mektepte okumuşsun
Ali olmuş hafız kelam
Sen okursun hece Tanrı
Kıldan köprü yaratmışsın
Gelip geçsin kullar deyu
Hele biz beri duralım
Yiğit isen geç a Tanrı
Yaratmışsın bağ ü cennet
Kulların etsinler sohbet
Cehennemi niçin yarattın
Be akılsız koca Tanrı
Unuttun diye namazı
Bizi ateşe atarsın
Kul yanması abes değil
Gel bas kızgın saca Tanrı
Senin kulların anılır
Atası anası ile
Senin anan baban yoktur
Benzersin bir pice Tanrı
Seni her yerde görürüm
İçini dışını bilirim
Sırrın halka faş edersem
Halin olur nice Tanrı
Kaygusuz’em der buradan
Cümle mahluku yaradan
Kaldır perdeyi aradan
Gezelim bilece Tanrı
Kaygusuz Abdal bir başka şiirinde Tanrı’nın, neden insanı çamurdan yaratıp da işleri karıştırdığını sorguluyor. Balçıktan yoğurup yaptığı(!) insanlara günah yükleyip, hem de bakkalmış gibi onları tartması, ağır gelenleri katran kazanlarına atması, kıldan köprüden geçirmesini anlamsız buluyor. Bütün bunları neden yaptığını sorarken, bu saçmalıklarla insanların kafalarının bulandırılması, aşağılanması ve korkutulmasını dile getirerek, toplumsal eleştiriye dönüştürüyor. Gerektiğinde en yapılamaz denileni, uçmayı başararak korkuların aşilabileceğini gösteriyor Tanrı’ya meydan okuyarak:
Adem’i balçıktan yoğurdun yaptın
Yapıp da neylersin bundan sana ne
Yarattın insanı saldın cihana
Salıp da neylersin bundan sana ne
Bakkal mısın teraziyi neylersin
İşin gücün yoktur gönül eğlersin
Kulun günahını tartıp neylersin
Geçiver suçundan bundan sana ne
Katran kazanını döküver gitsin
Mümin olan kullar didara yetsin
Yılana emreyle tamuyu yutsun
Söndür şu ateşi bundan sana ne
Sefil düştüm bu alemde naçarım
Kıldan köprü yaratmışsın geçerim
şol köprüden geçemezsem uçarım
Geçir kullarını bundan sana ne
Kaygusuz’um aydur cennet yarattın
Nice kullarını ceh’neme attın
Nicesin ateş-i aşk ile yaktın
Yakıp da neylersin bundan sana ne
Bu şiirden tasavvufun naz makamını belirleyecek inanca ilişkin tek dize, “Mümin olan kullar didara yetsin” olabilir. İnanan, korkuyla değil sevgiyle sana ulaşir, didarını (yüzünü) görür, anlamındadır.[42]
11.2 Kaygusuz “Pişmeyen Kaz” Gerçeküstü Simgesiyle Yaşamın Güçlüklerini, Toplumsal ve Bireysel Sorunların Çözülmezligini Anlatıyor
Bir kaz aldım karıdan
Boynu uzun borudan
Kırk abdal kanı kurutan
Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz
Sekizimiz odun çeker
Dokuzumuz ateş yakar
Kaz kaldırmış başin bakar
Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz
Kaza verdik birkaç akça
Eti kemiğinden pekçe
Ne kazan kaldı ne kepçe
Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz
Kaz değilmiş be bu azmış
Kırk yıl Kafdağında gezmiş
Kanadın kuyruğun düzmüş
Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz
Kazı koyduk bir ocağa
Uçtu gitti bir bucağa
Bu ne haldir hacı ağa
Kırk gün oldu kaynatırız kaynamaz
Kazımın kanadı selki
Dişi koyun emmiş tilki
Nuh nebiden kalmış belki
Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz
Kazımın kanadı sarı
Kemiği etinden iri
Sağlık ile satma karı
Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz
Kazımın kanadı ala
Var yürü git güle güle
Başimıza kalma bela
Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz
Suyuna biz saldık bulgur
Bulgur Allah deyü kalgır
Be yarenler bu ne haldir
Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz
Kaygusuz Abdal nidelim
Ahd ile vefa güdelim
Kaldırıp postu gidelim
Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz
Kaygusuz Abdal, şiirin sonunda kendini ele veriyor: Bunu verdiği söze (ahd) sadık kalarak (vefa) postunu (sırtına atıp) kaldırıp gitmesinden anlıyoruz. Görünüşte kendi üzerine aldığı bir hizmeti yerine getiremeyişi, çesitli nedenlerden dolayı işini pişirip kotaramadığını anlatıyor Kaygusuz. Bir türlü pişmek bilmeyen kaz simgesiyle gerçeğin ötesindeki doğruyu (sürrealistik gerçekliği), yani döneminin inançsal ve toplumsal yaşamı içinde yaşanan zorlu koşulları ve olayları, sorunların çözülmezligini gösteriyor; onları alaya alarak, gülmeceye çevirerek irdeliyor. Bu tür şiirlerinde Kaygusuz olmazları, zıtları, benzemezleri ve birbirine aykırı özne ve nesneleri öylesine eylemlerde buluşturuyor ki, asla karşi çikamiyor ve gülerken düşünüyorsunuz.
Toplumsal eleştirilerini, amansız yergilerini simgelerle örgülemis ve gerçeküstü ögelere dönüştürmüştür Kaygusuz Abdal. Gerçekleri tüm çizgisel ayrıntılarıyla (realistik) değil, o çizgilerden geometrik paraboller, biçimlenmeler oluşturarak gösteriyor. Özümsedigi gerçekliği, kaba çizgisel doğrularından uzaklaştırıp kendisine yabancılaştırılmış havası veriyor, ama bu şiirlerindeki simgelere yüklediği yoğun anlamlar içinde, okuyan dinleyen her birey ve topluluk kendi gerçeklerini görüyor ya da düşlerini, özlemlerini yaşiyor. Kaygusuz’un bu şiirlerde kullandığı dil, kırda bayırda dolaşan gün bulup gün yiyen gezgin Torlakların, Kalenderlerin; yaylaktan yaylağa göçen, mezralar, köyler ve küçük kasabalarda en kötü sosyo-ekonomik koşullar içinde yaşayan Alevi Türkmen halkların Türkçesi; yani ağır vergilerin, zorla alınan borçların altında ezilen alt toplumsal tabakaların dili.
“Boru boyunlu kazlar, tarlalara üsüsen kelebek sürüleri, işlenmeyen ve bataklığa dönüşerek sivrisineklere yuva olmuş tarlalar, develer, eşekler, balıklar, leylekler, kavaklar, dağlar, ovalar”
onların koyun koyuna yaşadıkları doğa ve can yoldaşları.
Bu nedenle Kaygusuz Abdal’ın bu sürrealist şiirlerini çok rahat anlıyorlardı. Zaten halk, kendi aralarında bu sözcüklerin ve söz kümelerinin her birine onlarca mecazi anlamlar yükleyerek -simgeler aracılığıyla- konuştukları dili yönetici sınıfa karşi koruma aracı yapmışlardır. Devleti, padişahı, memurları ve beyleri simgeler kullanarak, mecazlar üreterek eleştirmişlerdir. Toplumsal korunma içgüdüsünün, ya da toplum bilincinin yarattığı masallarda, destanlarda türkülerde hâlâ yaşamaktadır. Örnegin,
“Manda yuva yapmış söğüt dalına / Yavrusunu sinek kapmış gördün mü? Amanın tiridine bandım… Sabahtan erkenden çifte giderken / Öküzüm torbadan düştü gördün mü? / Amanın tiridine bandım…”
gibi türküler çigirip ve “Aslı yok yaylasında onbin koyundan” haber veren uzun havalı kaşik oyunuyla hem eğlenir-eğlendirir, hem de toplumsal eleştirilerini yaparlar.
Kaygusuz Abdal da aynı kaygıyla, yergilerini, toplumsal eleştiri ve gerçekleri, halkın diliyle halka bu yöntemle götürmüştür. Bu şiirler aynı zamanda, genele açık pazar yerlerinde, hanlarda kervansaraylarda, çarsilarda ve panayırlarda sazla okunup gülünecek, eğlenilecek ve zevk alınacak destanlardır.
Olmazlar destanı ile gerçeği anlatmak!
Allahımın dağında üç bin balık kışlamış
Susuzluktan bunalmış kanlı ister göçmeğe
Leylek koduk (sıpa) doğurmuş ovada zurna çalar
Balık kavağa çikmis söğüt dalın biçmeğe
Kelebek buğday ekmiş Manisa ovasına
Sivrisinek derilmiş ırgad olup biçmeğe
Bir sinek bir devenin çekmis budun koparmış
Salunuben seğirdir bir yar ister kaçmağa
Bir aksacık karınca kırk batman tuz yüklenmiş
Gah yorgalar gah seker şehre gider satmağa
Donuz düğün eylemiş ayuya kızın vermiş
Maymun sındı getirmiş kaftan gömlek biçmeğe
Deve hamama girmiş dana dellaklık eder
Su sığırı natır olmuş növbet ister çikmaga
Kaygusuz’un sözleri Hindistan’ın kozları
Bunca yalan söyledin girer misin uçmağa
Kendi kendisine sözde övgü
Dinle imdi şu ben beni ögeyin
Usta Kerem elüm vardur her işde
Şöyle kesad düşmiş iken…
Ya alkışda bulınasız ya kargışda
Durup bir şehre ugruluga vardum
Bir ok ile bin bir varyimez urdum
Çarsu çarsu dükkan komadum yardum
Bin tay ipek çikardum bir kirişde
Evvel vardum usta yanunda okıdum
Ustam beni dögdi ben kakıdum
Çulla hem bin bir çile bez dokıdum
Hisabı var argaç ile arışda
Terziyüm parmaga yüksük takarum
Yanum sıra yitmiş şakird nökerüm
Bir dürtişde bin bir kafdan dikerüm
Aslı vardur ignesini sürişde
Bir sıçrayışda doksan tepe aşdum
Bir avuçda yüz mut darı saçdum
Marsuvanla at katır komadum geçdüm
Hiç önüme kimse gelmez yarışda
Dahı yeltenürem illa geçmedüm
Çok günah işledüm illa açmadum
Anında muzlimesinden kaçmadum
Üç yüz altmış kelek kuçdum oruçda
Kaygusuz dir günahlarun çok senün
Günahını bağışlasın Hak senün
Hiç bu sözde bir kusurun yok senün
Oranlayıp top top idüp sürişde
11.3 Kaygusuz Abdal “aşka düşmüş sakalını bıyığını kırkarken” , “dizini dikip oturan” Eksik ve Bilgisiz Kadınların Okutulup Eğitilmesini İşaret Ediyor
Ben bu aşka düşeli
Bu sakalı kırkarım
Dost ile bilişeli
Bu sakalı kırkarım
Ben kırkarım o biter
Çimende bülbül öter
Usta berber der yeter
Bu sakalı kırkarım
Aşka olup mülazım
Bilindi cümle razım
Gayrı sakal ne lazım
Bu sakalı kırkarım
Ben çalari tanbura
Giyinirim tennure
Hak çeragin uyara
Bu sakalı kırkarım
Var mı bunda bir hatam
Gayrı gönülden atam
Çok mu gelir bir tutam
Bu sakalı kırkarım
Bem gezerim yazıda
Kuvvetim var bazuda
Ne işim var kadıda
Bu sakalı kırkarım
Kaba sakal istemem
Hep kesilse gam yemem
Hiç kısa uzun demem
Bu sakalı kırkarım
Sakalımla başimı
Bıyığımı kaşimı
Hak onara işimi
Bu sakalı kırkarım
Kaygusuz Abdal menem
Fartı furtu bilmenem
Bir tüyünü koymanam
Bu sakalı kırkarım
***
Hey erenler hey gaziler
Avrad bizi döğeyazdı
Çekdi sakalım kopardı
Bıyığımı yolayazdım
Baltanın sapını kaptı
Kağnının küpünü söktü
Silkindi üstüme çikti
Kemiklerim kırayazdı
Avrad sormadı suçumu
Çekdi kopardı saçımı
Kırdı eğemin ucunu
Yine bizi döğeyazdı
Avrad oldu bize vezir
Bizi etdi köye kizir
Gahi tuz ister gah bezir
İnek gibi gibi sağayazdı
Kaygusuz’um der ki ni’dem
Başim alam nere gidem
Ben bu avradı ne idem
Bizi köyden koğayazdı
***
Eksik avradın kötüsü dizini dikip oturur
İşinin kolayın bilmez yüzünü yıkıp oturur
Boğaza takmış akigi aşina bulmaz kekigi
Yeni donunun sökügü dizine takıp oturur
Ayağında meşin fesi kolunda gümüşün hası
Soyunmaya elbisesi taşraya bakıp oturur
Yata yata karnı şişer eşiğin başaına işer
Bitler kanatlanmış uçar sirkeye bakıp oturur
Eline yakmış kınayı ocağa vurmuş tavayı
Suya batırmış kovayı akara bakıp oturur
Çocuklar oynar aşigi köpekler yur bulaşigi
Karga da kapmuş kaşigi havaya bakıp oturur
Başa bağlamış emiri rençberler sever demiri
Danalar yemiş hamuru tekneye bakıp oturur
Kaygusuz aydur atılmaz pazara çeksen satılmaz
Soyunup koyna yatılmaz bir manda çöküp oturur
Kaygusuz son iki şiirde öyle simgelere filan başvurmuyor; birlikte yaşadığı, çok yakından tanıdığı iki kadın kişiliğinde topladığı kötü ve yakışıksız davranışları ayrıntılıyor. Ancak kadın tiplerinden böylesine yakınmasını kimseyi, Kaygusuz’un kadınları sevmediği, onları aşağıladığı varsayımına götürmesin. Kaygusuz’un kadınsız günü yoktur; “zangadek (ansızın) âsik olan” ve Torlak kılığına bakmadan, “her seher vakti karşisına” çikip bir dilberin “lebinden buse” isteyen bir ozandır o. Urum’da, Şiraz’da, Çin ve Hitay’da gönül eğlendirdiği “yari” vardır, Şiraz’dakiyle birlikteyken, Urum’dakini düşünür. Edirne’de, Filibe’de, Yanbolu’da, “Manastır’da başi açık” kadınlarla ilgilendiği ve seviştiğini açık açık anlatır şiirlerinde.
İlk bakışta, huysuz bir kadınla yaşanan mutsuz bir aile ortamını anlatan üçüncü şiirde, dönemin günlük yaşamını da görmekteyiz. Ailede bu türden olumsuz özelliklere sahip bir kadının bulunmasının, nasıl mutsuzluklar ve sorunlar yaratacağı ortadadır. Bu bağlamda şiirin içinde kadının okutulup eğitilmesi, kurtulması gerektiği sürrealist gerçeklik yatıyor. Bir önceki şiirden rahatça anlaşildığına göre, Kaygusuz Abdal mutsuz bir evlilik geçirdiği için, yaşadığı gerçekliği topluma malederek kendisi gibi olanların da sözcülüğünü yapmaktadır.
12. Kaygusuz Abdal’ın Yapıtları Üzerine Birkaç Söz ve Sonuç
Kaygusuz Abdal’ın çok sayıda olan yapıtlarını anlatım yönünden üçe ayırmak gerekiyor:
1) Şiirsel yapıtları,
2) Düzyazı yapıtlar,
3) Düzyazı-şiir karışımı yapıtlar.
Abdurrahman Güzel bu yapıtları (Doçentlik yıllarında), farklı nüshaları dahil, tek tek görmüş ve incelemiş; karşilaştırmalar yaparak kendi anlayışına uygun olanları öne çikartip dökümünü yapmış ve yapıtların çok kısa özetlerini vermiş bulunmaktadır.[43] Bu sayfalardan özetlersek: Kaygusuz’un şiirsel yapıtlarından Divan’ında bulunan iki yüz şiirin büyük çogunlugu gazeldir. Hece vezniyle yazdığı otuza yakını ise Güzel’in şathiye olarak adlandırdığı, başlarda açıklamalı örneklerini verdiğimiz gerçeküstücü toplumsal yergi şiirleridir. Gülistan, batıni tasavvuf inanca göre dünyanın ve Adem’in yaratılışı ve peygamberler tarihinin şiirsel öyküsüdür. Baba Kaygusuz üç lirik Mesnevi’sinde tasavvufi konulardaki coşku ve heyecanını dışa vurur.
Aşağıya aldığımız 71 beyitlik bir mesnevi olan Gevhernâme onun vahdet-i vücud (varlık birliği) anlayışını gevher simgesiyle dile getirir. Minbernâme şiirinde ise kendi özünü (nefsini) bilmenin Tanrıyı bilmekle eşdeğer olduğunu açıklığa kavuşturur.
Kaygusuz Abdal, şiirlerinden ancak yüzde yirmisini hece vezniyle yazmış. 500’e yakın gazeli ve 8000 beyit dolaylarındaki mesnevilerinde ise aruz vezni kullanmıştır.
Abdurrahman Güzel, Kaygusuz’un “Budalanâme, Kitab-ı Miglate, Vücudnâme ve Risale-i Kaygusuz Abdal” adını taşiyan dört düzyazı eserini, uzun özetleriyle birlikte eleştiri ve yorumlarıyla tam metinlerini yayınlamıştır Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları arasında çikan kitabında. Zaten 1981 yılında Kültür Bakanlığı’nın yayınlamış olduğu olduğu “Kaygusuz Abdal” kitabında, şiir-düzyazı karışımı Saraynâme ve Dilgüşa’la birlikte Kaygusuz’un tüm yapıtlarının özetlerini vermiş; edebiyat ve tasavvuf inancı yönünden inceleme ve değerlendirmelerini yapmış bulunuyordu.
Ancak, yukarıda karşilaştırmalı örneklerde çok kısa bazı paragraflarını verdiğimiz bu metinler Abdurrahman Güzel’in düşünce ve yorumlarıyla öylesine birbirine karışmıştır ki, onların özgünlügü güven uyandırmamaktadır. Araştırmacı ve bilim adamlarının tarih ve topluma karşi büyük sorumluluğu vardır, bunu asla unutmamalıdır. Bu tür bilimsel çalismalarda özgün metin (ilk yazıldığı dil ve yazı), çeviriyazi (transcription) ve çeviri-açıklama-yorum birbirinden bağımsız olarak verilir aynı kitap da olsa. Yapıtın tümelliğini sayfalar ve paragraflara yollamalar-dipnotlar sağlar. Bu kurallara uymadığınız takdirde, sizden farklı düşünen başka araştırmacılara inceleme olanağı vermemiş ve o yapıtı tekelinize almış olursunuz. Bu asla bilimsel tavır değildir ve bilimin onurunu çignemektir. Abdurrahman Güzel, Kaygusuz’un yapıtlarına Sünni görüş açısından ve 12 Eylül anlayışının devlet felsefesi ve kendisinin de mimarlarından olduğu Türk-İslam sentezi doğrultusunda değerlendirmiş. Bilim adamı tarafsızlığını göstermemiş ve kendi düşünce yapısına uygun davranmıştır.
Güzel’in tamamıyla karşi olduğumuz olumsuz değerlendirmelerine rağmen kitaplarını, Kaygusuz Abdal üzerine şimdiye kadar yapılmış araştırmalar arasında en ciddiye alınacak çalisma olarak görüyoruz. Gerçekten de Kaygusuz Abdal Sultan’ın bilinen ve bilinmeyen tüm yapıtlarını, elyazmaları halinde kitaplıkların küflü arşiv raflarından gün ışığına çikarmis ve biraraya getirerek incelemiş olması büyük önem taşimaktadır. Bu nedenledir ki, bu çalismamizi Abdurrahman Güzel’in kitapları üzerinden yaparak, Kaygusuz Abdal’ın kimliği, yaşamı, inanç felsefesi hakkındaki düşünce ve görüşlerimizi özetlemeye çalistik.
Son söz olarak şunu söylemek istiyoruz: Kaygusuz Abdal Sultan’ın bütün bu şiirsel, düzyazı ve karışık yapıtlarının özgün metinleri, doğru ve düzgün çeviriyazilari (transkripsiyonu), uzmanları tarafından tüm tarihçi, araştırmacı yazar ve bilim adamlarının incelemesine sunulmadıkça, bu büyük Alevi düşünür ve ozanını gerçek anlamda tanımak ve değerlendirmek olası değildir.
13. Kaygusuz Abdal’ın Mesnevilerinden Örnekler
-Dolapnâme-
Sual ettim bugün ben bir dolaba
Niçün daim sürersin yüzün aba
Niçün bağrın deliktir gözlerin yaş
Sebeb neden dolaştın bu itaba
İnildinden delindi dertli bağrım
Firakından ciğer döndü kebaba
Ne zulmetti sana bu çerh-i gerdun
Ki derdin defteri sığmaz kitaba
Dolab eydür eya gözüm çiragi
İşitmeğe cevabım aç kulağı
Benim budur sorarsan sergüzeştim
Ki ben yaylar idim bir yüce dağı
Geçirmiştim seradan göklerimi
Eriştirdim süreyyaya budağı
Durağa derneşüben kaumu kuşlar
Budağunda tutarlardı otağı
Öterdi tuti vü kumri vü dürrac
Geçirdim bir zaman bu resme çagi
Heves bağında can mürgi gezerken
Üzüldü ömr kuşunun tuzağı
Kaza koptu meğer dest-i Huda’dan
Ki bir şahs irişüb saldı nacağı
Delüben bağrımı taktı kemendi
Sürüdüler dolaştım her sokağı
Sokaklarda niçe müddet yaturken
Gelen geçen ururlardı ayağı
Demir mıhlar dokundu yütrgimr
Kaza destiyle çerhin çomagi
Zekerya gibi bağrımdan delüben
Dolap içün düzelttiler yerağı
İnilerüm ben anda dost deyüben
Gözüm yaşi sular büstan ü bağı
Felek kime tatırdı bir kaşik bal
Sonunda sunmada tas ile ağı
Şüleyman kim sürerdi tahtını yel
Son ucu toprağa kodu yanağı
Skender kim cihanı Kaf ber Kaf
Tutup hükmiyle sürmüştür yasağı
Gezip zulmet ararken ab-ı hayvan
Dolu zehr ile sundular eyağı
Kani Kayser kani Kisra kani Sam
Belürmez bunların yurdu durağı
Cihanın varlığı baştan başa hep
Bela yurdudürür mihnet ocağı
Resul buna çü beyt-ül-ankebut der
Pes ol olur m(n)ekeslerin durağı
Baka ehli fenada mülk edinmez
Bakadır onların yeri durağı
Alai Gaybi bundan tekke kılmaz
Hak’ın fazlıdürür ancak dayağı
Sabır seccadesin altına almış
Tevekkülden kuşanmıştır kuşağı
Sözünü Kaygusuz arife söyle
Ne bilsün sükkeri dana buzağı
-Minbernâme-
Eya aklı ile irfanım deyenler
Eya mülke Süleyman’ım deyenler
Eya bildim deyenler cümle hali
Eya vardım deyenler doğru yolu
Hakkı buldum deyu irşad edersin
Depersin minberi feryad edersin
Ne bildin neye erdin işbu halde
Akıllar mat olubdur bu hayalde
Buna akl ile kimse ermemiştir
Göziyle kimse Hakk’ı görmemiştir
Bu bir deryadürür akıllar ermez
Özünden geçmeyen Rab’bini bilmez
Dilersen bulasın kevn ü mekanı
Özünden fariğ ol Rab’bini tanı
Ki sen benliğini gider aradan
Bilesin ta seni kimdir yaradan
Sen ü ben eylemek şeytan işidir
Sen ü ben eylemez ol kim kişidir
Özünden gayri kul görmez arada
Hak’ı hazır görür ağ ü karada
Dilersen olasın mahrem-i esrar
Bu dünya gavgasına uyma zinhar
Feragat ol cihanın gavgasından
Ki nefsin kurtarasın fitnesinden
Hemen seyrancısın seyranın eyle
Sakın deme ol öyledir bu böyle
Özüne gel özüne Tanrı dostu
Sana direm budur sözün dürüstü
Cihan halkının işbudur hayali
Hayali gice gündüz mülk ü mali
Eğer söyler olursan Hak sözünü
Çevirir yüzünü örter gözünü
Azazildir Hak’a eylemez ikrar
Gerekse söyle ana bunca tekrar
Binüpdür nefs atına ha seğirdir
İşitmez kulağı hemen sağırdır
Hemen bir birinin aybın gözedir
Ne idüp nice ideceği bilmez
Birinin unduğun biri dilemez
Eğer malin varsa kavm ü kardaş
Cihan hlkı seninle cümle yoldaş
Eğer kendü halinde bir aşikdur
Ona derler ki iş sevmez ışıkdur
Aşik olsam adım tenbel Alayi
Eğer sofi isem derler mürai
Ha bir cenktir biri birin beğenmez
Arifler Hak’dan özge nesne bilmez
Bulurlar bir sözü bin söz ederler
Koyup doğru yolu eğri giderler
Söz ile bulmak olsa idi Hak’kı
Uçup arşa çikay(r)dı fakı
Cihanda şimdi kavga çogalubdur
Cihanı fitne-i şeytan alubdur
Eğer alim eğer sofi vü derviş
Heman şöhret olubdur cümle cünbiş
Ko sözü fariğ ol Kaygusuz Abdal
Ki sözden açılur cümle kil ü kal
-Esrarnâme-
Esrarı gördüm bugün binmiş gider bir ata
Şöyle kim derviş olmuş herkiz (asla)söylemez hata
Hızır donudur donu Hakk’a doğrudur yönü
Şöyle cüst eyler beni erişince gizlü ta
Kırmızı don giyinür yeşil kubbe sarınur
Miskinlikten görünür iner alçak sıfata
Sufiler bunu yerer bittiği yeri sorar
Gazel olmadan derer hissesi var kuvvete
Sufi yemez haram der gizlice de görem der
Gelen yıl çok derem der ister birazın sata
Bir kişi kim ayıktır yabanda bir o yoktur
Anın hiç aklı yoktur ta’neyleye bu ota
Bir kişi kim hayrandır yer gök ona seyrandır
İnsan değil hayvandır başin bürüye yata
Gel ey miskin Kaygusuz esrardan al ögüdün
Bu aşiklar otudur yemez verme her tata
-Gevhernâme-
Esselam iy dürr-i derya-yı cemal
Esselam iy afitab-ı bizeval
Esselam iy heşt Cennetü’n-Naim
Esselam iy bag-ı erzani vihal
İy sıfatım “Kulhüv’allahü ahad”
Her dem içinde kadirsin her sahad
Cümle sıırı sen bilürsin iy Kadir
Bi-şeriksin bi-misalsin bi-nazir
Külli sensin aşikare vü nihan
Yirde gökde yine sensin cisme can
Külli sensin mute’ber ü mıhtasar
Ol ki sensüzdür fişar ender fişar
Senden özge cümlenin canı yok
Pür kemalsün kudretün noksanı yok
Malike’l-mülksün kadim ül lemyezal
Mahlukun haliki sensin Zü’l-celal
Degme bir zerrede bin dürlü aceb
Sen bilürsün sen kılarsun iy Çalab
Padişahsın bi-sipah (u) bi-vezir
Kalmışa hem yine sensin destigar
Söz öküsdür kendü halüm söylerem
Derdümi vasf-ı hikayet eylerem
Kim bu tenüm yoğidi ben can idüm
Katre degül ezeli umman idüm
Ol alemde bu alem olmaz idi
Ay (u) güneş gedilüb tolmaz idi
Birlik idi olmaz idi ayrulık
Yoğidi ölmek direlmek sayrulık
Hem o demde biz dahı andayıduk
Ol alemde bile cevlandayıduk
Hem o demde yogidi ins (ü) melek
Gerdiş-i gerdan degüldi nüh felek
Dahı yirler kan-ı ma’dendeyidi
Ketre varı külli ummandayidi
Arş u fer ü gav (u) mahi yogidi
Cümle varlık heman ol Allah idi
Diledi kim sani-i perverdigar
Kendi kudretin kılaydı aşikar
Mevce gelüben o derya kıldı cuş
Mevc ıle beni kenara saldı uş
Mevc içinden taşra düşdi bir güher
Öyle gevher kim misal-i muteber
Deryayidüm katre oldı menzilüm
Buyidi bu hal içinde müşkilüm
Çünki gevher taşra düşdi deryadan
Vuslatı fürkat ayırdı ortadan
Ol gühere bunca zaman Tanrılık
Eyleyüben kendüsi oldı aşik
Işkun dahı bünyadı andandurur
Işk-ı varak hem ol divandandurur
Ol güherden bunca hüner eyledi
Bunca hikmet bahr u hem berr eyledi
Asl-ı hikmet ol bir gevherdendürür
Gevher aslı heman ol birdendürür
Ol güherden oldı bu cümle alem
Ne kim vardur yir ü gök levh ü kalem
Yidi yılduz hem ol gevherdendürür
Cümle hüner hem ol gevherdendürür
Andan oldı evliya vü enbiya
Birlik olur karışıcak su suya
Toprak aslı gine toprakdandurur
Cümle varlık heman ol Hak’dandurur
Ol güherin bir adı Mahmud idi
Baht içinde tali’i mesud idi
Ol gher Adem tonunı ihtiyar
Eyleyüben hem o dem kıldı karar
Adem’i gevhere sadef eyledi
Yani bu mülki müşerref eyledi
Sadef içinde muradum dürdürür
Dürr ü sadef Hak katında birdürür
Dürr ü sadef yine ma’dende biter
Aslı birdür yine bir kanda biter
Su dilersen bardağa kılma nazar
Bardak içinde suyı kıl ihtiyar
Cümle bir çesme suyıdur iy veli
Tutalum bardag kiçidür ya ulı
Külli suyun aslı birdür iy aziz
Su temizdür bardagun kılgıl temiz
Ger degülsen sen bu hikmetden gafil
Gafil olma yol içinde iy akil
Ehl-i tevhid ol ki canun şad ola
Şakird olan akıbet üsted ola
Ol güher idi Muhammed’in canı
Anun içün dutdı cümle sayvanı (cihanı)
Anun için oldı alem gül-sitan
Ud sandal serv ü tüba ergavan
Hur u Cennet vahş u tayr u akl u can
Ol güherdür cümlenin aslı heman
Cümle alem ışkına kıldı karar
İhtiyar oldur kamuda ihtiyar
Buyidi kim vasf-ı halüm söyledüm
Anı kim gördüm hikayet eyledüm
Her ne ilm üstaddan gördümise
Akl içinde her neye irdümise
Nazm kıldum bir dasitan eyledüm
Buyidi şikeste beste söyledüm
Taze gülden desteler çin eyledüm
Her nefesi buy-i müşkin eyledüm
Benefşe(yi) nergise kıldum nisar
Tuninün öninde komışam şeker
Goncenin yüzinden açdum perdeyi
Güneş ile bile görmişem ayı
Nesterani güle burka eyledüm
Gülşeni bülbüle otag eyledüm
Ben fakirem kuş dilinden anlamam
Tutiye şekker gerek hare saman
Ne ekersen anı bitürür çekirdek
Tavuk yumurtasından çikmaz ördek
Şahbazun cinsi heman şahbaz ola
Hümanun hüma bazun baz ola
Dervişem ben Mustafa kıldı nazar
Hem anun bahşayişidür bu haber
Yohsa ben kendü halümi anlaram
Sözümi heman yirinde banlaram
Aşik isen Kaygusuz Abdal gibi
Sana bir hırka hemandur şal gibi
Anı ko kim Mustafa murdar didi
Anı koyana erenler er didi
Tekebbürlük eyleyen mel’un olur
Nitekim şeytan gibi bi-din olur
Yol içinde alçaga ko menzilün
Ta ki hallolmak dilersen müşkilün
Meskenet toprağına her dem yüzün
Süre dur kim ta bilesin kend’özün
Toprak olmayınca gevher olmadı
Toprağa düşen güher hiç solmadı
Toprak ol toprak gibi teslim vücud
Cümle alem toprağa kıldı sücud
Evliyayı bil ki benzin solmaya
Hiç mukallidler müselman olmaya
Evliya oldı delil- bürhanum
İnsan-ı kamilde buldum sultanum
Yidi gün yidi gice ol na tüvan
Bekledi peygamberün kabrün heman
Bu nasibi anda sundular ana
Hem didiler aduna Gevhername
Kıymetün bilür anun sarraf olan
Gıll u gişdan kalbi daim saf olan
Gevhername burada oldı temam
Vir Resul’un ruhına yüzbin selam
Kaynaklar:
Abdurrahman Güzel: Kaygusuz Abdal. Ankara 1981.
Abdurrahman Güzel:Kaygusuz Abdal’ın Mensur Eserleri.Ankara 1983.
Abdülbaki Gölpınarlı: Alevi Bektaşi Nefesleri. İstanbul 1963.
Bernard Lewis: The Jews of Islam (İslam Yahudileri). Princeton University Press 1987.
İsmail Kaygusuz: Alevilik İnanç, Kültür, Siyaset Tarihive Uluları I. İstanbul 1995.
İsmail Kaygusuz: Alevilikte Dar ve Pirleri. 2.Basım, İstanbul 1995.
İsmail Kaygusuz: Görmediğim Tanrıya Tapmam. İstanbul 1996.
Necdet Kurdakul: Bütün Yönleriyle Bedreddin. İstanbul 1977.
Sadeddin Nüzhet Ergun: Bektaşi Şairleri ve Nefesleri. Ankara 1955.
Saint Athanase, çev. Arnauld D’Andilly: Vie de Saint Antoine, Pére des Moines du Désert (Çöl Keşişlerinin Babası Saint Antoine’nın Yaşamı), Paris 1943.
Vasfi Mahir Kocatürk: Türk Edebiyat Tarihi. Ankara 1970.
Yaşar Yücel: Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar Eratna Devleti, Kadı Burhaneddin Ahmet ve Devleti… II. Ankara 1989.
Yaşar Yücel: Çobanogullari-Çandarogullari Beyliği I. Ankara 1988.

[1] Menakıbnâme’den aktaran Abdurrahman Güzel: Kaygusuz Abdal’ın Mensur Eserleri. Ankara 1983: 22.
[2] Sadeddin Nüzhet Ergun: Bektaşi Şairleri ve Nefesleri. Ankara 1955: 26.
[3] Sadeddin Nüzhet Ergun, Bektaşi Şairleri ve Nefesleri, s. 28.
[4] Mesaliku’l-Ebsar’dan aktaran Yaşar Yücel: Çobanogullari-Çandarogullari Beyliği I. Ankara 1988: 184, 201.
[5] Kaygusuz Abdal Menakıbnâme’sinden aktaran, Abdurrahman Güzel: Kaygusuz Abdal. Ankara 1981: 41-42.
[6] Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal, s. 54, dipnt. 25.
[7] Bu motif zaten 8. yüzyılda “tacını tahtını terkeden İbrahim Ethem (ölm. 777) ile İslam sufizmine, yani tasavvufa girmiştir. Belh prensi olan İbrahim Edhem, Suriye gezisi sırasında tanıştığı Hıristiyan mistiklerinden rahip Simeon’dan gnosizmi, yani marifeti tanıma yöntemi olan dünya nimetlerini terk etmek olan çilecilik (murakaba, inziva) sanatını ögrenmis. Sonra bunu İslam tasavvufuna taşimış olduğu bilinmektedir. Ancak, Suriyeli rahip Simeon’dan dört yüzyıl önce Hristiyanlığa bu inanç yöntemi girmiştir. Mısırlı ‘çöl keşişlerinin babası’ olarak tanınan Aziz Antonius’a (ölm. 356-357), genç ve çok varlıklı bir kimsenin oğlu iken Tanrı şöyle sesleniyordu: "Eğer mükemmel (kamil insan) olmak istiyorsan, git sahibolduğun herşeyi sat ve parasını yoksullara dağıt. Sonra gel beni izle; sen gökte bir hazine olacaksın!" (Saint Athanase, çev. Arnauld D’Andilly: Vie de Saint Antoine, Pére des Moines du Désert. Paris 1943: 8.)
[8] Abul Hattab (ölm. 762) tarafından yazıldığı ispatlanan ve Aleviliğin ilk yazılı kaynağı olarak bilinen Ummu’l Kitab’daki Salsal’ın (Salman) Azazil (Şeytan) ile yaptığı kavgalardan Kaygusuz Abdal’ın esinlendiğini görüyoruz. Kaygusuz’un 1501 yılına tarihlenen Kitab-ı Miglate (Hedefini bulan okun kitabı) adlı yapıtında, çesitli kötülük gösterileri içinde, Şeyh kılığıyla mana aleminde karşisına çikan Şeytan’a karşi dokuz kez kavgaya girdiğini görmekteyiz. Ummu’l Kitab’daki ‘Göksel Adem, yersel Cebrail’ Salsal’ın (Salman) yerini Rum dervişi Kaygusuz almıştır. Onun ikinci ve üçüncü kavgasından iki kısa betimleme geçelim:
“ … ‘Ya Şeyh! yine mi geldün bunda?’ dir. Şeytan kakıdı. Tiz asasun çeküb dervişün üstüne yüridi…Peygamberler tuş tuş söyleşirler ki ol miskin derviş zaif ve naiftir. Koman anı şeytan şimdi öldürür dirler. Bunlar bu sözde iken derviş heman gayretlendi. Arkasından kepenegün çikardi. Şöyle kodı. Heman ilerü yürüyüp hamle kıldı, el sundı. Şeytanı muhkem tutdı. Ol galebe divan içinde şeytanı basdı. Peygamberler şad oldılar. Dervişe divan kıldılar. Hazeran aferin dediler. Şeytan feryad eyledi. Derviş anı salıverdi. Kepenegün arkasına giyüb geldi oturdı.. Muhammed Mustafa dervişe eydür: ‘Eyü urdın derviş, sen anun hakundan geldün’. Derviş eyitdi: ‘Ya Resula’lah kimesnem yokdur. Garibem, karnum dahı aç. Resul Hazretleri buyurdı. Derviş’e ta’am getürdiler. Yidi karnun toyırdı. Ol demde uykudan benilledi. Uyanıgeldi…Düşidir. Yalnız kendünden gayri kimesne yok. Bu beyti didi:
Cümle aleme sultan ben oldum
Saadet gevherine kan ben oldum
Ben ol bahr-i muhitem her gönüle
Veli bu suret-i insan ben oldum
…
Suretümi gören dir ki ademdür
Surette sıfat-ı Rahman ben oldum”
“…Derviş’e yine uyku havale oldı yatdı. Yine meclis yine yerlü yerünce…Derviş şah Ali’yi gördi. Elin öpüp eyitdi: ‘Ya Şah! Ol şeyh benümle katı savaşdı. Kanı ol şimdi, kanda gitdi?’ dir. Nagah ol demde Şeytan çikageldi. Derviş gördü ki ol herifdür…Şeyh dahi gördi. Derviş gelür, eyitdi: ‘Bu ne beladur ki ugradum’ dir. Derviş kepenegün çikardu, şöyle kodı. Şeytanın üzerine hamle kıldu. Şeytan dahı buna karşu geldi. Birbiriyle cenge durdılar. Cümle peygamberler turup bakarlardı…”
Derviş Şeytan’ı kaçırdıktan sonra Şah Ali ile Uçmag’ı(Cennet) dolaşirlar. Sonra şu beyitleri okur:
Hak’a minnet canum külli nur oldu
İçüm taşim nur ile mamur oldu
Uyandı devletüm gaflet habından
Bir ile külli varlıgum bir oldu
“Bunu didi. Derviş gözün açub baktı. Gördü ki, yerde gökde her ne mahluk ve cemi eşya ki var, cümle fasih kelam ile (açık sözle) söyler. Derviş bu kez bunı böyle söyledi:
Hak’a minnet ki Hak cümlede mevcud
Kamu şeyde görinen nuru Mab’ud
Ne kim vardur heman nur-ı tecelli
Ticaretde kamusu buldılar sud (kazanç)”
(“Kitab-ı Miglate”, Kaygusuz Abdal’ın Mensur Eserleri. Haz. Abdurrahman Güzel. Ankara 1983: 75-129; 89-91)
[9] Abdurrahman Güzel: Kaygusuz Abdal. Ankara 1981: 80.
[10] İsmail Kaygusuz: Alevilik İnanç, Kültür, Siyaset Tarihive Uluları I. İstanbul 1995: 208-216.
[11] Menakıbnâme AG nüshasından aktaran Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal, s.41.
[12] Yaşar Yücel: Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar Eratna Devleti, Kadı Burhaneddin Ahmet ve Devleti… II. Ankara 1989: 41-42.
[13] İsmail Kaygusuz: Alevilikte Dar ve Pirleri. 2.Basım, İstanbul 1995: 147-150.
[14] Kaygusuz Abdal’ın Mensur Eserleri. Haz. Abdurrahman Güzel. Ankara 1983: 135-152.
[15] Divan’dan aktaran Abdurrahman Güzel, agy. s.202-203.
[16] Divan, Mar., v.334a.
[17] Abdurrahman Güzel, agy. s.81-82.
[18] Abdurrahman Güzel, agy. s.205-208.
[19] Abdurrahman Güzel, agy. s.102; Vasfi Mahir Kocatürk: Türk Edebiyat Tarihi. Ankara 1970: 144.
[20] Necdet Kurdakul: Bütün Yönleriyle Bedreddin. İstanbul 1977: 229.
[21] 1 Edirne mud’u 11,546 kg olduğuna göre, 11,5 ton pirinç söz konusudur.
[22] Bernard Lewis: The Jews of Islam-İslam Yahudileri. Princeton University Press 1987: 104, 208.
[23] Abdülbaki Gölpınarlı: Alevi Bektaşi Nefesleri. İstanbul 1963: 247-252.
[24] Abdülbaki Gölpınarlı, agy. s. 214-215.
[25] Abdurrahman Güzel: Kaygusuz Abdal. Ankara 1981: 180-181.
[26] Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal, s. 212-213.
[27] Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal, s. 260.
[28] Varidat, s.125.
[29] Budalanâme s.18’den aktaran Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal, s.263.
[30] Dilgüşa’dan aktaran, Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal. 146-7, 264.
[31] Hacı Bektaş Veli, Makalat, s.88.
[32] Dilgüşa’dan aktaran, Abdurrahman Güzel, agy. s143-144)
[33] Yunus suresi, ayet 62: İyi bilin ki, Tanrının dostlarına, yani evliya (veli’nin çogulu) için korku yoktur, onlar üzülmeyeceklerdir.
[34] Pes Hak Taala celle cellale dünyada her nekim halk etti ise adem oglanında mevcutdur. Bilki ademde dahı artık vardır. Hacı Bektaş Veli (ölm. 1270 / 72), Makalat, s.79; Seyyid İmadeddin Nesimi’den (ölm. 1404): Hak teala varlığı ademdedir / Ev anundur ol bu evde demdedir… Her ne yerde gökte var ademde var / Her ne ne ki yılda ayda var ademde var / Ne ki elde yüzde var kademde var / Bu sözü fehmetmeyen adem davar, Ey Hakk’ı her yerde aydursun ki var / Sende bes Hak var imiş Hak sende var…
[35] Arş ile ferş arasında çok nesneler vardır. İlla ademden ulusu yoktur. Dügeli (bütün) alem adem için halkolmuştur. İmdi gafil olan kimesne ilm ile irade-i ezeliye istiye, gözleye. Arştan ta tahtıssaraya (yerin altına) değin ne ki varsa kendude (kendinde) bile ve bula. Hacı Bektaş Veli, agy. s. 69; İnsan saltık varlığın (Tanrı’nın) sadık ve parlak bir aynasıdır. Bütün alem kendisini örgüleyen cüzleriyle birlikte sapasağlam bir insan gibidir. İnsanın asıl şerefi ilahi isimlere mazhar oluşudur. İnsandaki algıların, biliş ve tasarrufların, gerek mücerredat (soyut alem) denilen ruhani şeylerde, gerek onların daha üstlerinde bulunması imkansızdır. Saltık varlık için bu kamillik ancak insan mertebesinde hasıl olur. İnsan olgun bir (Tanrı) mazharıdır. Şeyh Bedreddin, Varidat, s.160-167.
[36] Bu beden için ölümsüzlük olmadığı gibi, kaybolduktan sonra cüzileri için de eskisi gibi bir birleşme yoktur. Şeyh Bedreddin, Varidat, s. 150; Halkın zanneylediği üzere cesedlerin haşri, yani gövdelerin tekrar dirilip mahşere çikmasi olanaksızdır. Şeyh Bedreddin agy, s. 129.
[37] Vücudnâme’den aktaran Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal’ın Mensur Eserleri, s. 145-151.
[38] Budalanâme’den aktaran Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal, s. 227.
[39] Seyyid İmadeddin Nesimi Divanı’ndan.
[40] Kaygusuz Abdal,Gülistan’dan.
[41] Kaygusuz Abdal, Divan.
[42] İsmail Kaygusuz: Görmediğim Tanrıya Tapmam. İstanbul 1996: 109-112.
[43] Haz. Abdurrahman Güzel: Kaygusuz Abdal’ın Mensur Eserleri. Ankara 1983: 38-42.

PROTO – ALEVİLİĞİN İLK YAZILI KAYNAĞI UMMU’L KİTAB’IN GENİŞ ÖZETİ

İsmail Kaygusuz

Kısa Bir Giriş

Wlademir İvanow’un 1932’de yazdığı, “ Notes sur l’Ummu’l –Kitab des Ismaeliens de l’Asie Centrale(Orta Asya İsmaililerinin Ummu’l Kitabı Üzerinde Notlar)” (REI-Revue des Etudes Islamiques 6, 1932, s.419-481) makalesinde, baştan 15-16 sayfa içinde kitabı çesitli yönlerden tanıttıktan sonra 41 sayfalık(s.437-478) bir özet sunmaktadır. Ancak İvanow’un kitap hakkındaki tanıtıcı değerlendirmelerinin bir çogu bugün kabul görmemekte ve tarihlemesi de doğru değildir.(Bkz. İsmail Kaygusuz, “İslam İmparatorlukları Tarihinde İktidar Mücadeleleri ve ALEVİLİĞİN DOĞUŞU”, İstanbul, 2005, s. 85-94… Bu makalenin fotokopisini bulup bana gönderen, kendisi istemediği için adını veremediğim ABD Üniversitelerinin birinde Ekonomi Profesörü olarak çalışan değerli dosta çok teşekkür ediyorum. )

Eski Fars (Pehlevi) dilinde ve 210 tabaka kağıt(folio) kullanılmış bu 10.yüzyıl elyazması yapıtın tamamını Türkçeleştirmeden onu anlatmak ve içeriğini sağlıklı biçimde anlamak kuşkusuz olası değildir. Ancak Fransizca’dan çevirdiğimiz aşağıdaki özet bize genişçe fikir vermektedir; bu kitabın Anadolu’da yaşayan Aleviliğin, Ortodoks İslama aykırı bir düzüye inanç ögeleri ve dogmalarının kaynağı olduğunu rahatlıkla görebiliriz

Kitabın ne zaman ve nerede yazıldığı sorusuna yanıt olarak giriş bölümünde şu kısa açıklamayı buluyoruz:

“Bu kitap, Mekke kentinin Kureyş bin Haşim mahallesinde, Abdu’l- Manaf’ın evinde yazıldı; İmam Bakır’ın kitaplığında bulunuyordu, fakat oradan Jafer Jufi tarafından alındı ve Kufa’ya götürüldü. Harun zamanında (Abbasi Halifesi Harun al-Rashid/786-809) Ali ibn Abdi’l-Azim onu Irak’a, İran’ın kuzeybatı bölgesine taşidı. Adı geçen aziz kişi ölümü sırasında onu inananlara (muminan) ve onların elçilerine, dai’lerine emanet etti” (folio 4 v.).
Örneğin,W. İvanow bu bilgilere dayanarak tarihsel değerlendirmeyi şöyle yapmaktadır:
“Ali İbn Abdi’l-Azim’in Şii büyüklerine ilişkin biyografi kitaplarında adı geçmemekle birlikte, (babası) Abdu’l Azim b. Ali eş-Şehid b. Al-Hasan b. al- Zeyd b. Al-Hasan b. Ali b. Abi Talib’in, hem Umdatu’t-Talib’te (Taşbaskı/tarihsiz, Bombay, s. 77), hem de Bahru’l Ansap (Taşbask., Bombay, 1335, s. 121) kitabında adı geçmekte ve mescid es-Shajara’da türbesi bulunmakta ve Tahran civarındaki Şiiler tarafından ziyaret edilmekte, büyük saygı görmektedir. Eğer kitabımızda zikredilen Ali onun oğluysa, olasıdır ki 10.yüzyılın birinci yarısına doğru yaşamıştır. Bu bilgi kitabın yazımı için terminus post quem’dir, yani bu tarihten sonra yazılmıştır.(s.422-23)
Oysa aslında sadece yazmanın Farsça’ya çevrilisinin terminus post quem’i olabilir. Yukarıdaki kısa açıklama çok belirgindir; bu kitabı, İmam Bakır’ın( ö. 734/5) olduğu kadar İmam Cafer’in (ö.765)de çok yakın dostu olan Cafer el Cufi, Bakırın kitaplığından alıyor. Zaten kitapta anlatılan mizansen içinde kendisinin de adı geçmektedir. Ayrıca bu hagiografik mizansende ögretmen olarak çocuk İmam’a ders vermeye başlarken, kendisi ögrenci olma durumuna düşen Abdullah ibn Saba’nın, o döneme kadar yaşamış olduğu ve ‘Ali’yi Tanrı, Bakır’ı da peygamber olarak nitelediğine’ dair al-Kashi’nin(ö.951) “Ikhtiyar Ma‘rifat ar-Rijal”ında (vol. 1, s. 323) bilgi bulunmaktadır. Dahası, kitaptaki Cabir b. Abdullah al-Ansari ve İmam Bakır’ın yakın ilişkisi ve içeriğinde verilen Ehlibeyt Beşlisinin Tanrısal Nur’dan oluştukları vb.birçok bilgilerin al-Kolayni’nin kitabında İmam Bakır ve İmam Cafer’den, çevresindekilerinin rivayetleriyle aynen anlatıldığını görüyoruz. (Bazı örnekler için bkz ve karş. Ebu Cafer Muhammed b. Yakub b. İshak el Kulayni, çev. Vahdeddin İnce, Usul-ü Kafi Cilt I, s.711,2(1269);s. 666, 7-(1191); s.667, 9 (1193)/ 10 (1194) Bunlar gösteriyor ki, İmam Bakır hayattayken hazırlanmış ve proto-Alevilerin, yani Ortodoks İslamın ve yönetimin gulat (aşırılar, kural ve sınır tanımayan taşkınlar) diye niteledikleri batıni inanç topluluklarının tanıdığı bir kitaptır. Onu, ölümünden sonra oğlu İmam Cafer tarafından Kufa’ya dai göreviyle gizlice gönderilen el-Cufi götürmüştür.
Bu arada bir başka önemli noktayı belirmekte yarar bulunmaktadır. Ummu’l Kitab”da dört yazılı kaynağın adı geçmekte ve bunlardan alıntılar yapılmıştır. Ancak bunların hiçbiri günümüze gelmemiş bulunuyor:
1. İmam Bakır’a ait olduğu söylenen Daka’ik sifati’n-nur wa’l-anfus (Nur Sıfatının ve Anfus’un(Nefisin) İncelikleri(f.2)
2. İmam Ali’ye atfedilen Kitabu’l-ikhbarat (Haberler ya da Hadisler Kitabı) (f. 162)
3. Yazarı bilinmeyen Kitabi ma Ahli Beyt (Bizim Ehlibeyt Kitabımız) (f. 7)
4. Yazarı belirsiz Kitabhayi nihani (Gizli Kitaplar) (f. 206)
W. İvanow’un Ummu’l Kitab’ın Farsça’dan yaptığı Fransızca Özetin Çevirisi
Sergilenen bu özette mümkün olduğu kadar, yalnız kitabın asıl ve özgün fikirleri belirtildi; çok daha önemli olanlar ise olduğu gibi çevirildi (bu paragraflar tırnak içinde gösterilmiştir). Yapıtın geri kalanı, çok kere ilginç dolaylı söylemler, yani imalar bile, yer darlığından çok kısa özetler durumunda verildi.

Kısaca özetlenmis ya da kasten bırakılmış pasajlar, yinelemeler, mecazi ve şematik çeliskilerdir. Ayrıca bazı sözcüklerin yazılış düzenlemesine giren harflerin kabbalistik anlamları hakkında yapılan açıklamalar da belirtilmemiş. Kurgulanmış bu düşüncelerin yalnızca sonuçları verilmiştir.

Kitap “çerçevesi çizilmis hikayeler” adını verdiklerimizle, kurgusal yapıtlarda ve Pers folklorunda sıkça bulunanlarla başlıyor. Transkripsiyonu(çeviriyazi) tanınmıyacak kadar (deforme olmuş)bozulmuş kısa bir Arapça Tanrıya ‘hamd ve şükran’ duasından(doxologie) sonra, yazar Farsça açıklama yapmakta (folio 2 v.) ve bize yapıtın içeriğini çok tuhaf bir biçimde sunmaktadır:

“Bu kitaba Ummu’l Kitab(Ana Kitap) adı verilmektedir, zira o bütün kitapların ve dünyada mevcut tüm bilgi-bilgilendirme-tanıtma biçiminin aslıdır, içinde aynısıyla bulunur. Adı Ummu’l Kitab’dır, çünkü onu kim okursa okusun, kısa bir zamanda, diğer hiçbir bilgiye artık gereksinim duymayacak kadar bir düzeyde kendini yetişmiş bulur. Bu yapıta Ruhu’l Kitab da denilir, çünkü o bütün kitapların ruhudur ve onların tüm düşüncelerini içermektedir.vb..”

Biraz ileride (f.3 ) kitaba, Tanrısal Işik’ın özü açıklaması benzeri Nuru’l-kitab gibi; Wasi’ul makalat(Vasinin sözleri); Sab’ul –mucadalat(güç mücadeleler); Raci’u’d-daracat(yalvarılan dereceler-makamlar); Başru’l-mubaşarat(İlk/başlangıçtaki İnsanlar); Aşara’l –makalat(on(da birlik) sözler); Sabu’u’z-zuhurat(zuhur etme zorluğu); Kitabu’l- macazat(mecazlar kitabı) vb. başka başlıklar da verilir. Bundan hemen sonra en üst kısımda (f.4 v.), kitabın Irak’ta ele geçiriliş tarihi ve onun hiç bir düşmana gösterilmemesi öğüdü zikredilmektedir. Şimdi artık asıl metinden sözedelim.

Giriş f. 6 v.(6.tabaka/sayfa ön ve arkasından)’dan başlıyor: İmam Muhammed Bakır okuma ögrenmesi için (fara azadi) beş yaşındayken okula gönderilmiş. Ögretmeni Abdullah Sabbah ona elif harfini öğretir ve arkasından be harfi üzerine konuşmaya başlar. Birden çocuk der ki, elif’in anlamını derinliğine ögretmeden be’yi okutamazsın. Ögretmeninin onu açıklamaya muktedir olamadığını görerek kendisi bunu yapmaya koyulur. “Ehlibeyt’in, bizim kitabımız” dediği kitaba göndermeleriyle yapılan açıklamaları tam anlamıyla kabalistik (harflerin gizemleri) ya da mutat düşünceler üslubu içindedir(f. 7-8). Bu açıklamaların üzerlerine kurulmuş olduğu evrenin yaratışıyla ilgili(cosmogoniqes) ve felsefi düşünceler kitabın son bölümlerinde ayrıntılı olarak verilmektedir.

Abdullah Sabbah korku içinde, İmam Bakır’dan be ve te’nin anlamlarını açıklamasını talebeder. Açıklamalar aynı biçem içinde olur; elif mi yoksa be mi birinci gelir? Hakikat içinde birinci olan be harfidir; o Ali’yi bildirir, oysa elif Muhammed’i gösterir. Zahire göre elif birinci, fakat hakikat içinde, Batın’da be ikincidir. Hemen, hakikat içinde birinci yapanın, müminin (inananın, bağlı olanın) kanıtını- sözünü(nutk) simgeleyen be’nin altındaki nokta olduğu açıklaması gelir( f. 10).

Soruluyor: Hangisi daha büyüktür, elif mi yoksa deve mi? 1 al-Bakır, deve (cim) aracılığıyla anlatılan ruh ve elif ‘le kastedilen kişilik (şahıs) ile insan varlığında (bulunan) ruhlar arasındaki ilişkiyi açıklar (f. 11-12 v.) Sonra bir çesit kıyaslamayla aynı harfler, evrenin yaratılışına ilişkin(cosmogonique) düşüncelere göre açıklamaya geçer (f.12 v.-14). Arkasından çocuk İmam (Bakır), aynı mecazi (allegorique)üslup içinde makrokosmos(büyük evren) ve mikrokosmos(küçük evren, insan) arasındaki ilişki üzerinde durur( f.14 v.-19). Abdullah bütün bunları işittikten sonra İmam Bakır’ın önünde secdeye kapanır ve kendisini kaybeder. Kendine geldiği, ayıldığı(nı sandığı) zaman artık İmam Bakır’ın değil, fakat bizzat Peygamber’in önündedir; hemen sonra aynı durumda Ali, Fatima, Hasan ve Hüseyin’i görür (f.19 v.-22). Bütün bunlar ona ışıklardan(nurdan) görüntüler olarak gözükmüştür 2 ve bu görünüm sona erince Bakır’ı yeniden görür. O zaman kendisini “Mekke kentinin orta yerinde” bulur ve oradan bizzat kendisi Mekke, Medine halkına, Arab ve Acem Irakı halklarına, Fars ve Kirman halkına ve de Basralı ve Küfelilere İmam Bakır’ı Tanrı olarak ilan eder(f .22). Bu durum insanlar arasında kaynaşma uyandırdığından, onları kışkırttığından, Ali Zeynelabidin ve al-Bakır onun cezalandırılmasını emreder (f. 23).

Bundan sonra İmam Bakır’ın kendi yaşlarındaki arkadaşları (ham-bal wa hamsal) Cabir İbn Abdullah Ansari, Cafer Cufi ve Şa’şa’a ibn Şuhan 3 , onun çevresini sararak, Abdullah Sabbah’ın sadece gerçeği söylediğine güvence vermiş-pekiştirmişler; ama o öldürülüp, cesedi yakılmıştır. Yine de onların (arkadaşların) hepsi aynı düşünce ve inançlarını (seçeneklerini) açıkça itiraf etmeğe-söylemeye hazırdır. İmam Bakır’ın açıklaması, Ulu Tanrı’nın (Maliki Taala) el- Kaim’in kişiliğinde görünüm alanına çikmadan önce, şeriat döneminin(dawr-i shariat) ve bu altı bin yılı süresince perdeyi kaldırmanın büyük tehlike (parda bar giriftan az ma) olduğunun altını çizer (f. 23-24).

O sadece Ali’nin kişiliğinde tanrısal dışavurumu, yani Tanrının kendisini gösterdiği anı (au moment de la manifestation divine en la personne d’Ali); Küfe’de bir minarenin önünde secdeye kapandığını ve ceza olarak onu yeniden yerinden kaldırıp düzeltmediğini anlatır. Böylece Abul Khattab da Ali’nin tanrılığını halka ifşa edince, zamanı gelmeden inancını itirafından ötürü, Ali onun cezalandırılmasını emretmiş ve cesedi yakılmıştır(f.24-25). *

Hemen arkasından İmam Bakır, Kur’an’dan XIX ,12-13 ayetleri zikreder ve birdenbire Fatima’nın hayaleti duvardan görünür. İmam Bakır’ın üzerine üfler ve bununla çocugun tanrısallığı kanıtlanır. Bu arada (daha önce öldürülmüs bulunan) Abdullah açıkça Ali’nin tanrılığını söyler. Oğlu Talib ya da Abu Talib de babasının örnegini izleme ve şehid olma iradesinini-istemini açığa vurur( f.24-26 v.). Burada yazar şu açıklamayı eklemektedir:

“Suriye’de, Damas eyaletinde (Şam ve Şamat) Fidai ya da Talibi denilen bu mezheb (madhhab), Talib’in kurduğu ve İsmaili mezhebi de, Cafer Sadık ve İsmail’in evlatlarının sevgisi için hayatlarını veren Abul Khattab’ın evlatları-çocuklari tarafından kurulan mezheptir; 4 o, devirler dönünceye, çağlar geçinceye kadar duracak, hep yaşayacak.. ”(f. 26 v.-27)

Burası giriş adı verilebilecek bölümün sonudur; yazar olasılıkla bunu, olasılıkla tarihi dramatize etmek ve aynı şekilde kitapta açıklanan soyut temel fikirleri okuyucuya sunmak için ekledi. Önemsiz-şişirilmiş görünüşteki düşüncelerin (ileri) sürülüşünde, özellikle harflerin anlamı konusunda dikkatli okuyucu, yazarın olayı ileri sürerken o denli ilkel olmadığını görecektir. İşte bu nedenle biz bu Farsça versiyonun, doktrinin-ögretinin halka uygun(halkça sevilen) bir bir sergilemesini, soyut okuma metinlerine alışık olmayanların kullanımına sunmak için özel olarak yazıldığını düşünüyoruz.
Yapıtın ana kısmı buradan (f. 27) itibaren, öğrencilerin (müritlerin) sorduğu sorular ve İmam Bakır’ın verdiği yanıtlarla başlamaktadır.

Soru 1 (f. 27). _ Küfe’de minarenin Ali’nin önünde secdeye varması hikayesinin anlamı nedir?

Yanıt. _ Tanrısallığın Ali’nin kutsal kişiliğinde görünüm alanına çikmasi (zuhuri İlahi dar wilayati Ali) ve onu kabul eden (inanan) bütün yaratıklar iyi ve yararlı(olan)lardır; kabul etmeyenler (inanmıyanlar) kötüler ve zararlılardır.

“Başlangıçta, Ali’nin kutsal kişiliğinde Tanrının açınımı (mazharı) göklerde gözüktü. Herkes on(a)u kabuletti (inandı) ve o zaman bütün parlak yıldızlar, ay , güneş melekler (malaika) göründüler. Sonra tanrısal Mazhar(Ali) yüksek yerlerde-tepelerde gözüktü: tasdik eden dağların-tepelerin (qabul kard) tümünü koyun sürüleri, değişik meyva ağaçları veya hastalıkları tedavi eden-her derde deva bitkiler kapladı; pekçok madenler ve değerli taşlarla doldu; onlar yabanıl kuşlar ve hayvanlardan arındı, insanlara yararlı oldular. Kabul etmeyenler ise kayalıklara, yenilmeyen dikenli bitkilerle ve yırtıcı hayvanlar vb.. ile kaplı doruklara dönüştü…”

Birinci sorunun yanıtı aynı stilde sürmekte ve denizlerden-ırmaklardan, çöllerden, hayvanlardan, madenlerden(jawahir, cevahir) ve şehirlerden konuşulmaktadır(f. 28-30).

Soru 2 (f. 30 v.). _ Bismillah formülünün-söyleminin anlamı? Neden bu Kur’an’da her surenin başina yazılır? Neden onun her işin-eylemin başında tekrarlanması zorunludur?

Yanıt (f. 30 v.). _ Bu ifade, “hudutların hududunun çizgisi” (satri ghayatu’l ghayat)üzerindeki Çok Yüce Tanrı tarafından yazıldı.O “bütün yüceliklerin üzerinde”dir ve bu, O’nun kendi üyeleri-organları (jawarihan) yaptığı oniki ve yedilerin kanıtıdır. O kendisinden yukarıda, bin renkli ışıkla-nurla dolu geniş bir boşluk-uzay olan bir deniz (bahr) yarattı ve onun altında “Tanrısallık” (ilahiyyat) adını verdiği bir başka deniz yaptı (f. 31). Denizlerin arasına o ölümsüz, yaratılmamış yedi ve oniki nuru-ışığı yerleştirdi; onlardan kendi görme ve işitme (organlarını) yaptı.

“Bu iki deniz (darya), Çok Yüce(Tanrının) berzahı ve iki deniz boşluğundan(bahr) (oluşuyordu); onların inci ve mercanları bu krallar(malakan, melikler), bu melekler (malaikatan), bu başkanlar (naqiban, nakipler) ve bu soyu pak olanlar-soylular(najiban, necipler)dı. Ve bir göksel saraydan(diwan) başka birine bağ-asılı duran bu parlak örtüler ve bu kandiller inananların kalblerini birleştirmektedir”(f. 31)

Bu açıklamayı koşut bir açıklama izler: insan vucudunun yapısıyla karşilaştırma; örnegin beyin “beyaz(lık) deniz(in)e”(bahru’l-bayza) denk düşer-uyar; bilinç(li) ruh-can(ruhi natıqa), o beyaz beyin içinde oturan Çok Yüceliğin(Tanrı’nın) karşilığıdır vb. (f. 32-33). “Tanrının organlarının” on ikisini simgeleyen eller ve parmaklar, “Beyazlık denizi” ile “Sonsuzluk sınırının kubbesi”(qubbai ghayatu’l-azali) arasında yeralır.

Bu sonuncusu, yani kubbe Yüce Tanrı’ın çadiridir(chatri Maliki Taala). O (kubbe) başını koruyan ve bin renkli büyük boşluğun (sifr) “yüce ruh”(ruhu’l-azam)tur. “Tanrı, beyaz denize egemendir ve bu Tanrının Tahtına hükmeder. Onun yukarısında “huriler, saraylar, ışıklar, kandiller, oğlanlar (ghilman) ve yeni doğmuş çocuklar(wildan) bulunur.” (Kur’an, LXXVI, 1-31)

Hemen arkasından Besmele formülünün kabalistik (harflerin gizemi çerçevesinde) çözümlemesini (analizini) okuyoruz (f.33-34). Formül halkın inanışından-düşündüğünden çok daha önemlidir; o Tanrı’nın Tahtı (arsh)dır. Bu insanın anlama gücünü ve anlayışını aşan bir gizemdir ve bizzat onların örtüsü (hicab) altında gizlenmiş olan Tanrı’nın yedi ve dokuz seçilmişini(seçkini) simgeleyen bir gizdir. Onlar 28 “pak soylunun”(najiban, necipler) nurları ve hayat-can veren ve onu gökyüzüne ve yer üzerine taşiyan 4 meleğin (chahar malakani jan-dih wa jan sitani as(u)man wa zamin) (f. 35) nurlarıdır. 5

Bu açıklamanın-ifşaatın büyük gizemi üzerinde birkaç uyarıdan sonra, (Besmele) formülünün kısımlarının kabalistik anlamı verilir (f. 35-38 v.). Çok Yüce Tanrı’nın yedi “organı, üyesi” Muhammed al-Mahmud, Ali al-Ala, Fatima al-Fatir, Hasan al-Ahsan, Hüseyin ar-Rafi’al-Ala, Abdullah al-Ali, ve Abu Talib al-Atlab’dır(f. 36); bunlar başka hiçbirşeyin varolmadığı yukarıdaki yedilerdir. Bin renk ışıktan nurlanan bu “beyaz(lık) deniz(in)de” görünüm alanına çikarlar,

Ve diğer oniki nur, onların önünde sıralanmış (barabar saf kashida) Peygamber’in ailesinin(ehli beyt) oniki üyesidir. Onlar eşi ve benzeri olmayan bu sarayın (divan) sakinleridir. Bu Yediler ve Onikiler yedi meleğin (malaikatan), yani Salman, Mikdad, Abu Zar, Ammar, Abu Hurayra, Abu Candab ve Abu Kumayl’ın örtüsü (hicab) altında gizlenirler. Arkasından beyazlık denizinin 12 nakib’iyle, 28 soylu (najib), iki yetim (yatim) 6 ve dört yakın melek (malaki mukarrab) anlatılır. Onlar bu nakib’lerin hicab’ları içerisinde bulunur, fakat gizlidirler. Bu oniki nakib Tanrının sevdikleri, seçtikleri ve beyazlık denizinin muhahafızlarıdır; 7 yani Erkan-i Hakk (arkani Haqq) 8 dörtler ile birlikte bu sekizler 12 Nakib’dir ve Muhammed’den Abu Talib(Atlab)’a kadar yedi melek Tanrısal Tahtın seçilmişleridir, böylece (hicab’larıyla İ.K.) iki kere yedi, yani ondört seçkin melek eder.

“Biz oniki nur, Peygamberin ailesinin(Ehlibeyt) üyeleriyiz; işte, Tanrı tahtı’nın Yedi ve Onikilerinin anlamı ya da anlatımı” bundan ibarettir. Daha yukarıda anlatılan Yedi Nur, zamanın İmamlarının, ve inananların yüzlerine (bar dini mu’minan wa imamani zaman hamigardand) vurur.9 Onlar yedi ve oniki erdeme (khaslat, haslet) sahiptirler ve eğer aralarından bir teki eksik olsa, insanoğlunun bedeni mükemmel olmaz(f. 38). Bunun arkasından gelen anlatım da Besmele’yi biçimlendiren harflerin anlamının kabalistik açıklamadır.

Soru 3 (f. 39) : Yaratıcı yerde midir yoksa gökte midir? Erdemleri ve nitelikleri nelerdir? Nereden ortaya çikti? Neyi yarattı?

Bu sorunun yanıtı, kitabın en ilginç kısımlarından birini oluşturur. Yanıt, bu bilgiyi oluşturan büyük esrar-gizem üzerinde uzunca bir uyarıyla başlamakta:

“Ya Cabir, diyor al-Bakır, bu soru çok zor, bırak onu, bir yana bırak; zira Yüce Tanrı’yı gizleyen örtüyü kaldırmak iyi birşey olmaz, bu büyük bir günahtır. Bizzat onun açınımı, yani görünüm alanına çikisi (zuhurati) olan hiçbir Peygamber ve Veli asla bu örtüyü kaldırmadı; ortaya çikan hiç bir yasa (şeriat) getirici ya da Veli (hich kitabi wa zuhurati), bu konu hakkında asla herhangibir şey yazmadı…Herkim bu gizemi, onu duymaya-dinlemeye layık olmayan birine anlatacak olursa, aynı anda onun ruhu bedenini terkedip, dinleyicisinin bedenine geçecektir. Bu, çok büyük felaketin acısı altında açıklanamaz ve sözle anlatılamaz bir sırdır… Onu kağıda yazacağım; Muhammed ve Ali adına, Salman ve Mikdad adına najib’ler ve nakib’ler adına senden rica ediyorum onu yalnızca gözle sessizce okuyacaksın ve asla yüksek sesle ezbere okumayacaksın; ona sahibolan inananlar da, zamansız açıklamayacak biçimde, onu kendileri için okumalıdır”(f. 40 v.)

“Ve şöyle yazdı(f. 41): Ulu Tanrımız ve Yaratıcımız hem göklerde hem yeryüzündedir. Yani o, bazan yüce Sarayında (Diwanha’i bala) ve bazan da zamanın imamlar ı(imamani zamani) ve inananların örtüsünün mikrokosmosu (küçükevren) içindedir.”

“Başlangıçta, ne gökler ne yer ne de yaratılmış şeyler varken, Beş Ebedi Nur (panj nuri qadim) gökkuşağında(birleşmiş) biraraya gelmiş beş farklı renge benzemekteydi.Onların ışınlarından bir ışık boşluğu(havası), tıpkı güneşten çikan ışık gibi yayılıyordu (hawai mamandi aftab). Şimdi yer, ve gökleri işgal eden herşey o dönemde bu yoğunluksuz(latif) havayla-boşlukla kaplıydı ve Beş Nur orada durmaktaydı (ba-sar istadand). Onlar arasında kesintisiz son Hudud’un Nur’u (nuri ghayatu’l ghayat), nurdan bir Kişi (shahsi nurani) biçiminde görünüyor(zuhur kard) ve onun bu Beş Nur’u, işitme, görme, tad alma ve konuşma(nutk) organlarını biçimlendiriyordu. Bu Beş Nur, insan biçim görünümündeki Muhammed, Ali, Fatima, Hasan ve Hüseyin’di ve onlar başka birşeyden yaratılmadılar (az hich chiz payda na-budand). ‘De ki, O Tanrıdır. Benzeri yoktur ve Tanrı ebedidir-sonsuzdur. O doğmadı ve doğurmadı; hiçbir şey ona benzemez’(Kur’an CXII, 1-4). Tanrısal Tahtın üstünden bu Beş Nur, beş organ olarak inananların kafalarının üzerine taşindılar (ba-sari mu’minani mi-gardand).”

“Bilinçli ya da Konuşan ruh (Ruh-i natıq) da onların arasındadır (bar miyan nishasta) ve en yukarılardan yükseklerden en aşağılara uzanan hudutlarıyla Evreni yaratan, herşeyde-bütün cisimlerde ve bütün isimlerin önünde zuhur eden(ba-har nami wa jismi zuhur kard) gerçek Tanrı odur.”

“Bu, onun Tanrısal özündeki-cevherindeki Ruhtur (ba-ilahiyyat); onun nurdan-ışıktan biçimlenmesi (ba-nuraniyyat) ise Güneştir; ruhlar dünyası içinde o biliçli/konuşan ruhtur-candır(natıqa) ki, bu beyaz denizi tam orta yerinde ‘oturur’; o inananın beynidir, o şimşek, bulut kümesi ve ayın rengine sahiptir (f. 42 v.). Tanrı kişiliğinin(shahsi) görünüşü-görüntüsü(mu’ayana) işte böyledir.”

“Onun sağ eli, herşeyi alan-tutan koruma ruhudur(Ruhu’l-hifz) ve güneşin rengindedir. Sol eli, bütün ruhların uzunluğu ve sonu ve sonralığı ile igilenen Ruhu’l-fikr, düşünce ruhudur ve mor renktedir. Tanrının başi, bin rengin parladığı Ruhu’l-azam, yani yücelik-ululuk ruhudur. Onun üstünde, ne yeryüzünde ne de gökte hiçbir şey yoktur.”

Ayni şekilde(f. 43), kristal renkli (buluri safid) Ruhu’l-akbar, yani Büyük Ruh; alev sarısı ve lal taşi parlak kırmızısına sahibolan Ruhu’l- akl, yani akıl Ruhu vardır; “bu iki Ruh göklere ve yeryüzüne yayılır, bu yaşamın da gelecek yaşamın da içine saçılmıştır”. Tanrının iki kulağı “Tanrının parlaklığı (ya da gürleyişi) ve sonsuzluğunun ögesi/doğasıdır”(mazaji ghayati wa tabishi ilahi). Onlar canlı varlıkların sesini duyar, onları bütün göklerin(küreler/kubbelerin) ve yerlerin (sarayların) bu ruhuna taşir (har diwan wa dargah). Tanrının iki burun deliğinden (f. 44) biri bilim-bilgi ruhudur (Ruhu’l ilm) ve akik kırmızısı, diğeri Ruhu’l Jabarut, büyüklük ruhu portakal rengindedir (zangar-rang). Tanrının dili, Ruhu’l Kuds, yakut kırmızısı renginde Vilayet ruhu’dur; bütün şeyleri(eşyayı) yaratan odur ve böylece hemen sonra kalb, iki ayak ve sekiz biçimde(hasht chihra) ya da jawahir vb.olarak zuhur eden/görünüm alanına çikan Beş Nur’un biçim verdiği Tanrı Tahtı konusunda (tanımlar sürer).

Soru 4 (f. 46 v.). _ Tanrının ne nitelikleri ne de sıfatları olduğunu ileri sürerek sapmış olan değişik insanların açıklamaları ne anlama geliyor?

Tanrı İblis’e-Şeytan’a gözükür: O, ‘Sen bizim Tanrımız değilsin; Gerçek Tanrı (Khuda) vardır ve o göktedir, benzeri yoktur’(f. 47 v.) Bu Kur’an’ın “De ki, Tanrı birdir…”ile başlayan surenin(CXII) açıklamasıdır. “Fakat bizim konuştuğumuz Tanrı sadece Bir değil, tinsel biçim altında Ruh’tur ve de Nur-Işik dünyasında (ba-nuraniyyat) Güneş’tir, zira güneş Tanrı’dan gelir (ki u az Khuda’st).10 Nur, insanın beyni olan Tanrı tahtına kadar bir diğer gökten (diwan) gelen nur ile birleşir, o bir bağ bir yol gibidir ve (bedenden) ruh ve ışık kaybolup, Gerçeklik (Tanrısal?) madenine dönerlerken, onlar yeniden bir bedene dönüş yaparlar.”(f. 48)

Gördüğümüz gibi bunlar soruya yanıt değil; 11 bu yer ya kayboldu ya da yazar İblis’in öyküsünün özetlendigi(f. 74 v.-75) yapıtın başka yerlerine tam bir anlatı olarak koymayı seçti.

Soru 5 (f. 48 ). _Göksel saraylarda ya da Divan’larda bulunanlar ve sakinleri(?)

Orada bulunan Nurların ve Tanrının göksel sarayları-divanlarının onlarla ilişkisi vardır. “Sonsuzluğun son sınırında, beyazlık denizini yukarısında bir perde(parda’i ghayatu’ l-(ghayati)-azali) bulununur ve Yüce Tanrının kişiliği ve aynı şekilde Muhammed, Ali, Hasan, Hüseyin ( Abullah al-Ali ve Abu Talip al-Atlab’la birlikte) bu göksel sarayların üyelerini oluştururlar. Bu beş melekten gelen beş nur beyazlık denizinin kısımları olur; Cennetin ağaçları, onların dalları ve yaprakları gibi Tanrı’nın gözkamaştıran parlak nurundan (nuri tabishi ilahi) meydana gelmişlerdir.12

“Ve Tanrısallığın simgesi olan arslan, burak ve beyaz şahin(doğan), yüce Huma (devlet kuşu) ve Düldül bu ağaçların tepesinde Tanrıyı zikrederek, hamd ve sena ederek oturmaktadır”…
“Burak Muhammed’in nurundan, Düldül Ali’nin nurundan, arslan Fatima’nın nurundan, şahin Hasan’ın ve hüma da Hüseyin’in nurundan yaratılmış, meydana gelmişlerdir.”
“ Beyaz(lık) deniz(i) onların varlığı ile güzelleşir; orası diğer saraylardan (diwan) bir çok kere(kat) daha fazla büyüktür…”

“Ve yetiştirilmiş Düldül, inananlara Tanrı’ya nakib’lere ve nacib’lere giden giden yolu gösterir; Burak’ın nuru bu yedi meleğin üzerinde parıldar; arslan ve şahin Tanrının gözkamaştırıcı parlaklığı ve nurunda meydana gelmiş yüz bin kanadını çirpar ve bu nurdan ve şimşekten kubbeyi (sarayı) doldurur.”

“Hüma(devlet kuşu) kanatlarının gölgesini nakib’lerin ve nacib’lerin üzerine örter-yayar. Ve yaşam suyunun (ab-ı hayat) seli oraya akar ve ‘geniş gölge ve su yayılır’(Kur’an XVI, 29-30)”(f. 50)

“Bu beyaz kubbenin 13 altında yakut kırmızısında bir perde bulunur ve orada Tuba ağacının beş dalından çikmis beş kişi görünür(f. 50 v.), aynı çekilde bu beyaz saray içinde, öncekindeki gibi, herşey ezeli ve ebedidir. Bir gökkuşağı gibi birleşmiş 124 bin renkli nur beyaz(lık) deniz(i) tarafından üretilmistir ve 124 bin beyaz nur (halinde) bu yakut taşi rengindeki perdenin (hijab) altına inerler.”

“Yüce Tanrı (f. 51), bu saraylar (diwan) içinde büyük sayıda nur, ruh, ay ve güneş ışıkları ve ışıktan ağaçlar yarattı. O, bu perdenin (hicab) altında, alevden/yalımdan bir diğer örtü serdi ve bu örtünün/perdenin içinde, yakut renkli perdeden dışarı çikmis olan beş şahıs zuhur etti. Bunlar Cibril-Cebrail, Mikail, İsrafil, Azrail ve Surafil idi ve orada (f. 51 v.) yine yakut kırmızısı perdeden inip gelen 124 bin nur(kandil) göründü…Bu nurların hepsi onların alev rengini alırlar ve yalıma benzeyen bu deniz, beyaz kristal üzerine ışık yayan bir ateş gibidir. Onun güzelliği ve gözkamaştırıcı parlaklığı açıklanamaz; bu sarayda o kadar nur ve ruh var ki tanımını yapmak, betimlemek olanaksızdır”

Öncekinden portakal rengi bir perde/örtüyle ayrılmış olan dördüncü küre-göksel saray, aynı plan üzerinde kuruludur Beş Ebedi Nurun görüntüleri burada, “beş pırıl pırıl yüz” (panj surati nigarin) biçiminde ortaya çıkmaktadır. Onlar, insanoğulları tarafından akıl-us(akl), düşünce (nafs), anlayış-kavrayış (fath?fahm), dikkat(jadd) ve hayal-kurgu (khayal) adlarıyla çagrilan meleklerdir.14

Beşinci küre, yani göksel saray (f. 52 v.) zümrüt yeşili örtünün altında bulunur. Aynı şekilde beş büyük nur (panj nuri buzurg) orada görünür, fakat onların adları verilmemektedir. Bu göksel saray, çok güzel şarkılarıyla Tanrıyı öven (meth ü sena eden) kuşlar ve muhteşem nurlarla doludur. Altıncı küre (f. 53) menekşe rengindedir ve güzel kokular, akan çaylarçaylar ve nurla doludur. Burası cennet, Jannatu’l Firdaws’dir. Bu görünüm içinde adı verilmeyen beş büyük nur ve huri adı verilenler ise köşklerde otururlar.

Cennetin ırmakları söz(nutq), bilim(ilm) vb.kavramları simgeler(f. 53 v.-54).Yedinci göksel küre (f. 54) güneş ışığı rengindeki diwan’dır. Buradaki beş nurun adları verilmemiştir. “Bu diwan tanrısal nur denizi gibidir ve 124 bin güneş bu denizde devinim içindedir-hareket halindedir; onların ışığı-nuru aşağıdaki bizim dünyamıza ulaşir-çarpar.
Sekizinci perde (f. 55) ay ışığı rengindedir; göksel saray aylarla doludur ve beş büyük nur Bihisht’in, yani cennetin Ridwan’lar, yani kapıcısı meleklerdir.

“Ay ışığı rengindeki bu çadirin altında olan dokuzuncu diwan (f. 55 v.) lazuli taşının laciverd rengindedir; “o beş nurdan Huma” görünüme çikar. Bu yıldızlar ve bu gezegenler bütün haclarını onun çevresinde tamamlar ve 124 bin nur o mavi perdelerden gelip peygamberlerin, velilerin ve wasilerin kalbine girerek bu dünyada gözükürler. Bu nurlar aracılığıyla kalpler öylesine parlar-aydınlanır ki, onlara perdeler kalkar ve öylesine erk sahibi olurlar ki, arzu ettikleri herşeyi elde ederler.”

“Tanrı o zamanın İmamının (İmamani zaman) kalblerinde bulunan nurdur, zira son sınırın kubbesi, böylece bir göksel saraydan diğerine bağlanır ve mavi kubbenin beyninden (maghz) o, yaşamın bilinç-vicdan ruhuyla(ruhu’l hayati natiqa) bağ kurar. Beyin (maghz) aracılığıyla atarak, kalbin üzerine bir gölge yayar.”

“Yer kalptir ve Tanrı kalple birleşen nurdur; bu biliçli/düşünen ruh, Yüce Tanrının ve bu nurun bir kanıtıdır. O arzu ederse kalbe inebilir ve istemezse, son sınırdaki kubbe içinde Yüce Tanrının şemsiyes altına geri dönebilir”

“Beş nur mavi kubbeyi düşünen ruhla birbirine bağlar; onların adları sırasıyla mecazi hudud yapısı (mazaji ghayati), tanrısal soluk(damishi ilahi), güneşin gözkamaştırıcı parıltısı (tabishi khurshidi), Tanrıyla birleşme/buluşma (waslati izadi) ve inananın bakışı(nigahi mu’mini)dır. Bu dünyada ol(uş)an beşli kümelerin tamamı, gölgeleri asla yere düşmeyen o beş Nur, Muhammed, Ali, Fatima, Hasan ve Hüseyin’den meydana gelir.”(f. 57)

Ayrıca yazar, insan vücudunun, özellikle kalbin çesitli kısımları ve zihnin çesitli fiziksel fakültelerinden başka birşey olmadığı görülen o farklı ‘ruhlar’ arasında kurulan bağı sergilemektedir. Yazarın, kalbin “su hanesi, temiz hava hanesi, temiz kan ve kirli kan haneleri” (khana’i ab, khana’i badi pak, khana’i khuni saf, khana’i khunaba ) gibi dört bölümlük düzenini tanıdığını görmek çok dikkat çekicidir., Hepsi birer nur olan bu ruhlar da zincirlere asılı kandiller olarak sunulmaktadır.

Dünyanın Beş Nurdan yoksunluğu asla olamaz ve dipsiz derinliklerden, uçurumlardan doruklara hiçbir şey onlardan gelen esinden( wahy) yoksun değildir.

Soru 6 (f. 60) : Tanrı bu gök küreleri(sarayları) ve sonsuz boşlukları (uzayı) nasıl yarattı, o bu ruhları neden yarattı veya yaratılışın sebebi neydi?

“Tanrı, tamamıyla öncesiz-sonrasızdır(javid, cavid) ve bütün başlangıçların başlangıcıdır; Onun ve onlara geçerek, kitabın başinda açıklandığı gibi, kendilerinde görünüm alanına çiktigi Beş Seçilmiş’in dışında hiçbir şey mevcut değildi.”

“Şimdi varolan yerler ve gökler, o dönemde sadece saf, ince ve ruhsal havadan ibaretti. O zaman, her an nüans değiştirerek 124 bin değişik renkli ışıklardan, öncesiz ve sonrasızlığın en son sınırının(ghayatu’l-ghayati) sarayı(diwan) içinde varlıkları tanrısal açınımda(görünümde) olan ‘seçilmişler arasından seçilmiş’(khassu’l –khass, haslar hası)) bu Beşler ortaya çıktı.”

Bu seçilmişler, bir gözkırpma anının son sınırındaki kubbe içinde bulunurlar(f. 61). Tanrı, hiç yokluktan varoluşa geçirdiği (yoktan yarattığı) bu kubbe içinde özel ışıklar, mumlar ve ışık saçan 100 bin kandil de varetti. “Saatin-vaktin gelişi sadece bir gözkırpma anıdır…”(Kur’an XVI, 79).

“Ne melekler ve ne de diğer yaratıklar O’nun sıfatlarını ve O’nun yüceliğini tanıyamaz; denizler mürekkebe, ağaçlar kalemlere ve yedi gök parşömene dönüşse de, bütün ruhsal ve ışıksal varlıklar, cinler yazmaya başlasalardı, öncesi ve sonrasız sonsuzluğun son sınırındaki kubbenin gerçek ünü ve övgülerinin binde bir kısmını yazmayı tamamlayamadan yokolup giderlerdi”(f. 61 v.).

“O zaman Tanrı sağ ve sol yana birer (kez seslendi) çagri yaptı ve bu çagrilardan(sesler) nurlar oldu ve bütün ruhlar ve sayısız ruhsal varlıklar bu nurlardan meydana geldi; başlangıçta onların hepsi yedi renkli idiler ve o renklerin herbiri bin nüans (renk ayrıntısına) sahip bulunuyordu” (f. 61).

“Onların her söylem ve devinimlerinden(band-ghusha) nurları ışıldıyordu, tıpkı yıldızların parıltısı gibi. Ve aynı bizim tırnaklarımız parladığı biçimde, onların tırnaklarından ay ve güneş ışıkları yayılıyordu. Onlar altı topluluk (guruh) olarak düzenlendi ve her topluluğun bir yolgöstericisi ya da başkanı vardı. Birincisinin adı Azazil idi ve İkincisi, Üçüncüsü vd.bulunuyordu…Yüce Tanrı, Azazil’e biraz (yaratma) nuru ödünç(arriyat) vermişti(f. 62 v.) ve bu nurun yardımıyla Azazil kendisine benzer ruhlar yaratmayı sürdürüyordu; tıpkı Tanrı’nın yaratılış çagrisi-haykırışı (awazi afarinshi) yaptığı gibi, o da buna öykünerek, bir yaratma çigligi attı. Bel(ir)li bir zamanın ucunda Azazil’in bu avazından doğan ruhlar ve ruhsal varlıklar o kadar çogaldi ki, Tanrı’dan başka hiçbir kimse onların sayısını bilmiyordu”.

“ O zaman Yüce Tanrı Azazil’e, ‘söyle bana sen kimsin ben kimim? Ve bütün bu ruhlar ve cevherler nedir?’diye sordu. Azazil şu yanıdı verdi: ‘Sen bir Tanrısın ve ben de bir Tanrıyım. Bütün bu ruhlar senin ve benim yaratıklarımdır’. Tanrı buna karşilık, ‘burada iki Tanrı varolamaz’ dedi; sen de, bütün bu ruhlar da benim tarafımdan yaratıldı”. ‘Gerçekte ben ölümlüleri topraktan yarattım”(Kur’an XXXVIII, 71) 15
“Azazil hemen, ‘ benim yaratıkların Seninkilerinden kat kat fazla, diye yanıtladı; çünkü ben ruhları çifter yarattım ve sen Tanrı olduğunu ileri sürüyorsun!’.Bunun üzerine Tanrı şöyle konuşuyor: ‘Senin ürettigin bu yaratıklar da tarafımdan yaratıldı(f. 63 v.). Şimdi senden o ödüncü (arriyat) geri alacağım, şimdi ne yapacaksın?’ Ve Tanrı, onun yardımıyla yaratıcı olduğu bu nuru Azazil’den geri aldı, ondan bu mavi kubbeden bin kez daha büyük olan Beyazlık denizi kubbesini yarattı.”

Yazar bu göksel sarayın yukarıda daha önce verdiğimiz tanımlamasını, bütün nurları, efsanevi ağaçları ve hayvanlarıyla birlikte yinelemektedir. Sonra Tanrı Azazil’den bunun gibi bir göksel saray yaratmasını ister, fakat o bunu yapamaz.

“Ve ozaman Tanrı diğer varlıklardan yaratmayı arzu etti. Aynı biçimde önceki gibi, önüne ve arkasına doğru birer (avaz saldı) çagri yaptı… Ruhların altı derecesi-durağı(menazil) ortaya çıktı; bunlar öncekilerden daha duru ve daha güzel, inci ve mercan, cevahir ve zümrütle-renkleriyle bezenmiştir; nurdan vücutlarının herbir eklemi pırıl pırıl ediyordu” (f. 64).

Tanrı tapınmalarda okunan Allahu ekber ve besmele benzeri formülleri söyler(f. 65 v.). Bu menzillerin (menazil) başkanı Salman, saygı ve itaatını (methü senasını) öyle dile getirerek bu formülleri yineler(f. 66).

Orada çağrıldığı gibi Salmanu’l kudret, bir sonraki topluluğun (guruh) başkanı Mikdadu’l kebir aynısını yapar(f. 66 v.); arkasından Abu Zarr’ın sırası gelir, ondan sonra da nakipler, necipler adını alan diğer topluluklar ve ayaklananlar savaşçilardan (mu’taridan) sonuncular (f. 68 v.). Oradakilerin hepsi, Tanrının ve onun dawar’ı yani veziri ya da sırdaşi Salman’ın güç ve yetkisini tanımaya kesin söz (iqrari qati, katı ikrar) verirler.

“Ondan sonra Tanrı, Azazil’e Salman’ın önünde secde etmesini buyurdu, fakat o ve yandaşları bunu reddettiler (f. 69). Böylece altı inançsızlar birliği (manazili kafiran) Salman’a saldırdılar ve büyük bir savaş oldu; sonunda onlar Salman’ı yendiler(fakhri miyawurdand bar way) (f. 69 v.).”

Ancak o zaman Tanrı’nın kendisi araya girer ve Salman’a, yaratılışından beri sahiboldukları yedi nurdan biri ve ondan sonra alev renkli olan isyancı ruhları yakut renklerinden soymasını buyurur. Salman onu yapar ve bildirilen reklerden iki hicab(örtü, perde) yaratır; onların altına isyancıları hapseder (f. 70 v.), böylece sonsuzluğun son sınırındaki nurdan kubbeyi onlardan gizlemiş olur.

Bin yıl sonra Tanrı Salman’ın biçimiyle (az hijabi Salman zuhur kard) onların karşisında gözükür. Bütün seçkinler, inanmışlar, yani nakibler, nacipler ve isyancılarla (mu’taridan) birliktedir. Tanr Salman’ın görünümünde tanrısal iradenin tanınmasını yeniden ister, fakat öbürleri yeniden başkaldırırlar ve birlikleriyle Salman’a saldırırlar (f. 71 v.).

“Salman tarafından onların kırmızı akik renkli nuru kaldırılınca teslim oldular. Çünkü ondan uygun bir perde yaratmıştı. Onu ayaklarının altına sererek, onları kendilerinin altında bulunan göksel sarayın/kürenin içine fırlattı. Aynı olaylar peşpeşe binlerce yinelendi, fakat Şeytan Tanrı’yı, tanrı olarak tanımamakta direndi ve gerçek herşeyden üstün Tanrının, Ulu Tanrı’dan farklı olduğunu teyit etti” (f. 71 v.-74 v.).

Şimdi burada artık (f. 74 v.-75 v.) Kuran’ın 112.Suresi “De ki; Tanrı tektir, eşsizdir, daimdir/sameddir. O doğmamış doğurulmamış ve hiç bir dengi yoktur”un anlamını açıklar. Bu ayetler içinde gönderme yapılan gerçek kişilikler (mawud), daha yukarıda zikredilen ulular, yani Muhammed, Ali, Fatima , Hasan ve Hüseyin’dir. Onlar inananların yüzleri(ni çevirdigi) üzerine kapandığı, yani secde ettikleri kıblegahlarıdır (qıbla-gahi muminan and , ya’ni bar dini muminan mi grand).

Zahirin-Şeriatın bilginleri(alimani zahir) bu surenin boş bir açıklamasını (ma’dum) yaparlar ve onların örümcek ağına benzeyen ortaya çikislari(zuhuratı ankabuti), bir saçmalıklar dokusu-kumaşi oluşturur ; “Kitapta okuduğumuz gibi, Tanrının yerde olsun, gökte olsun mevcut bulunmadığı yer yoktur”.
“ O(Tanrı) doğurmadı ve doğurulmadı” ayetindeki söylem, O’nun insanoğlu gibi dölleyip doğurmadığı anlamına gelir, ancak herşeyi su ve balçıktan yaratmadığını demek istemiyor.(Öyleki burada bir noktaya kadar 4.soru tamamlanıyor) Yazar bundan sonra yaratılış öyküsünü özetlemektedir (f. 76). 16

İşte böylece, bütü isyancı ruhlar(inançsızlar) derece derece, biri dışında onların bütün renkli ışık-nurları geri alınır (f. 76-81).

“Bininci yılın sonunda Ulu Tanrı, Salman’ın örtüsü (hijab) altında, bütün kullarıyla birlikte bir daha göründü. O isyancı ruhların(inançsızların) ortasında birden Salman’da zuhur oldu (etti) ve dedi:
‘Ben sizin Tanrınızım; her küre-göksel saray içinde size bana inanmanızı buyurdum; ‘Sizin Rabbiniz olan Tanrı, babalarınız ve eski atalarınızın da Tanrısıdır’(Kur’an, XXXVII, 126). Benim Tanrılığımı kabul ediniz ve siz, bu saraydan daha aşağılara düşmeyiniz; altı renginizi geri çektim, sadece tek renk kaldı. Onu da kaldırırsam, en yüksekten en aşağılara düşeceksiniz. İnananların emiri (Amiru’l- muminin) Ali’nin şu cümle ile anlattığı gibi, ‘Büyük Salman’dan (Salmanu’l-kabir), Küçük Salman (Salmanu’l-asghar) adıyla bir ruh çikti ve hemen anında Tanrıya itaat etti, buyruğuna uydu…” (f. 82).

Salman’ı bütün inanan ruhlar destekler, fakat inançsızlar yeniden başkaldırır ve son renklerini de yitirirler. Ancak görülmektedir ki Şeytan, bu ilkel yaratıcılığın son renk nurunun bir kısmını saklamış ve inançsızlık, canilik, itaatsizlik, yalancılık, dünyasal tutkular vb.gibi ruhlar yaratmaya devam eder
(f. 83 v.).

Yazar f. 83’te 7 göksel sarayın/kürenin(diwan) ilahiyyat(Tanrılık, tanrısal bilgiler), malakutiyyat(meleklere ait,meleklik) rububiyyat(Efendilik,sahiplik), jabarutiyyat (ululuk,yücelik), lahutiyyat(tanrısal nitelikler-sıfatlar) , nuraniyyat ve ruhaniyyat adlarıyla ruhsal tanımını verir. F. 84’te de ise asıl-büyük peygamberlerin farklı dönemlerde(dawr) Satan’ın taşidığı adları verir: İlahiyyat döneminde Haris adında bir kişinin görünümünde Azazil ; Adem zamanında Ahriman; Nuh ve Davud’un döneminde Sawwa; İbrahim zamanında Nemrud; Musa zamanında Firavun; İsa zamanında Sihr(?) ya da Ashiyuq(?); Muhammed zamanında Abu Cahil; arada sırada da Şeytan denir, ama bütün bu isimler o lanetliyi tanımlamaktadır.

Soru 7 (f. 84 v.). _ Kur’an’ın XXXIII, 72.ayetinde ifade edilen, “gerçekte, biz iman emanetini göklere, yere ve dağlara önerdik, ama onlar görevden kaçındılar ve bu sorumluluğun önünden geri çekildiler. Onu insana yükledik, o a cahil ve zalimdir” ne alama geliyor?

Burada maddi dünyanın yaratılışı işlenmekte ve kitabın en ilginç kısımlarından biridir(f. 85).

“ İnananların emiri Ali, İlahiyyat dönemindeki(ba-maqam) zuhuru anında Salman, Abu Zer vb.nin temsil ettiği gökler, yer olarak nakibler ve dağlar olan nacibler ve isyancıların (mu’taridan, ki bu sözcükle insanoğulları anlaşilır) bir kesimiyle birlikte onu kabul ettiler. Fakat o inançsız ruhlar ve onların başkanı Şeytan itaat ve kabul etmedi. İşte bunun için, asla barış ve sükunetin (rastagari) olmadığı dünya olarak yırtıcı hayvanlarıyla birlikte bütün tepeler/doruklar böylesine çorak ve kayalıktır”.
Yüce Tanrı Salmanu’l Kudret’e buyurdu (f. 86):

“Sen benim kapım/eşiğimsin(bab), sen benim kitabım, tanrısal sözüm olan Kuran’sın, bütün bu göklerde-göksel saraylarda, ucu bucağı bulunmayan boşluklar içinde ve hicablar yani örtüler altındaki sağ elim; sen benim Elçim, sen benim Tahtımsın. Ben senin Tanrın ve sen emanetimi (amanat) saklayan kimsesin; benim ruhum senin hicabın ile ve senin yanında tezahür eder(görünüm alanına çikar), ben senin Tanrınım (az janibi tu man Khudawandi tu am). Yer ve gök sultanlığını senin ellerine bırakıyorum; ben senin Tanrın, sen de bütün yer ve göklerin.”

Sonra Salman’a isyancı ruhları yeryüzüne organik madde olarak nakletmesini buyurur. İkinci sıradaki veliler olan Mikdad ve diğerlerinden aynı şekilde yedi iklim (bölgesi), 28 “ada, ülke”(jazira) vb. yaratmalarını söyler(f. 87). Salman inançsızlar üzerine doğru öyle bir kuvvetli bağırır ki, “altından yapılma yüzbin leğenin yere düştüğü zannedilirdi”(f. 67 v.).17 Onlardan tüm nuru ve ruhu kaldırır. Öyle ki bütün itaatsiz ruhlar kendi su ve kilden-topraktan özgün durumlarına dönerler (f. 88).

Hemen sonra bilinen düzenleri içinde, Zang, Hindistan, Türkistan, Çin, Horasan Mısır ve İklimi Haftum (bunun hangi ülke olduğu söylenmiyor) 18 iklim(bölge)lerin yaratılması öyküsü gelir. Aynı şekilde oniki nakib ise şu oniki ülkeyi (kishwar) yaratır: Sind, Hind, Tibet, Berber, Rus, Habeş, Hazar, Türkistan, Bahreyn, Kuhistan, Armina(Ermenistan), Fars, Mağrib, Askalan (Isqlab/Slav?) ve Rum. 28 nacib de 28 jazire’yi( ada ); yani Hind, Sind, Serendip(Seylan), İskenderiye, Konstantiniyya(İstanbul), Barkyus(?), Fergana, Andijan(?), Savad (Güney Mezopotamya), Mahin, Barka, Grek Adaları, Gilan, Afrika, Askalan (Isklab), Nasıbin (Nusaybin) Malatiya (Malatya), Su’ud(Soghdiyan?), Antakiya(Antakya), Tartus (Tarsus), Kish, Umman, Kark ve Maskat’ı yaratır. Sonra yine adı verilmeyen yedi büyük deniz yaratılır. Bütün madenler su vb. oradakilerden geriye kalanlar ya da oradakilerin kalıntıları (ikhlatha)tarafından biçimlendirilir (f. 89 v.-90). Bu madenlerle ilgili kısımdan sonra, yağmurun doğasına ilişkin küçük bir meteorolojik kısım daha var ki o, Tanrıya karşi başkaldıranlar için bir ceza olarak açıklanır (f.90-92) :

“Böylece O bütün bu renkler dünyasını ortadan kaldırdı ve bir süre boyunca ne ışık-aydınlık ne de karanlık vardı; bu dünya üzerinde ‘ne isim ne de ruh’ bulunuyordu; kupkuru ve pürtüklerle(jushida) doluydu (f. 92 v.).O zaman Tanrı, Malakut (meleklik) döneminde baş kaldıran bu isyancı ruhlardan belirli sayıda yeryüzüne gönderdi ve bunlarla dünyada hayatı başlatmış gibi oldu. Toprak yeniden canlandı ve bitkiler üretmeye (urwar wa nabatat) başladı. Ama bunlar Azazil’in çagrisiyla ortaya çikan lanetli yaratıklardı. Böylece bitki ruhu (ruhi namiya) bütün yeryüzünü kapladı. Ulu Tanrı, Azazil’e ait olan özü-cevheri kaldırmayı ve onu kırmızı, siyah, beyaz, yeşil(kabud), mor, mavi(nilgün) ve sarı olarak yeniden yedi renkli göstermeyi gerekli gördü. Oradan bulutları çagirdi ve onlardan çaylara ve ırmaklara su taşittı; bununla, (kurak) toprağı ıslak ve nemli durumda tutmayı sağladı. Ruhsal dünyada buharlar ise, Tanrının bu işle görevli kıldığı işte o meleklerdi(firishta).”

“Fakat gerçekte, hayvanlar, bitkiler ve bedensel kalıplar (kalbud), Ahriman’ın kilden yaptığı çanagindan (kandu) çıkmıştır. Ve şimdi aynı Ahriman, yani Şeytan, Tanrının buyruğuyla kendi yaratıklarını beslemek için (ruz’i afaridagani khwish mı- rasanad) bulutlar ve gökgürültüsü ve yıldırımlarla (güçlendirilmiş) görünüyordu.”

“Bazı kişiler, Ulu tanrının buyruğuyla bulutların geldiğini söylerler. Bu doğrudur, zira ruhsal biçimde gökküre içine gelmiş olan tanrısal nur zerresi gerçekten Tanrının buyruğuyla oluyordu. Fakat bulut Azazil cevherindendir; eğer öyle olmasaydı, ay ve güneş kararmazdı. Gerçekte onlar da, bu iki daha yüksek göksel sarayın(diwan) emriyle olur.”

“Şeytan aynı şekilde, kötülük düşüncesi, şehvet, tereddüt ve kuşku biçiminde mikrokosmosun(insanın) içinde kendini gösterir; orada inanç ruhunun(ruhu’l iman) ve kalbler ruhuna(ruhu’l – qulub) ait Akıl güneşinin parlaklığını karartır… (f. 94)”

Şimdi artık yazar makrokosmosun parçası olarak insanın yaratılış zamanına artık gelmiş bulunuyor:

“Bulutlar serinletmeye ve nemlendirmeye başlayınca dünya, çok sayıda bitkiler üreterek yeşil ve sarı renklere büründü… Ancak onları yiyecek ve kendilerine gelişme, büyüme gücü (quwwati namiya) vereceği hiç kimse yoktu. Tanrıya başkaldıran öz (gawhar) bitkilerden çıktı ve içindekilerinin tümü duyum ruhu(ruhi hissiya) tarafından yutulsun diye hayvanların kalbine yerleşti. Öyle ki, her ikisi de inaçsızlık ruhunun etkisi altında başkaldırmaya başladı. Savaşçi (isyancı)lar (mu’taridan) ise Tanrıya şükrederek mavi perdenin içinde kadılar” (f. 94 v.).

Fakat Tanrının, düşmanları ve saldırganları, inançlılar ve temizlerle aynı yerde bulundurması adaletiyle uyumlu değildi. Tanrı onlara, bu dünyada insan yaratmak ona burada yetki vermek istediğini söyler. İnançlılar Tanrının bu kararını onaylayıp uyarlar. Ancak mu’taridan insanlığın kaçınılmaz kötülüğünü ( fasad wa tabah wa khun-rkhan) tartışarak bu kararı protesto ederler; eğer onların sadece Tanrıya şükretmesi ve onu övmesi gerekli olsaydı, bizzat kendileri O’nu memnun edecek kadar Tanrıya şükredebilirdi. Tanrı öfkelenir ve inleyip sızlamalarına rağmen, onları gökten dışarı kovaladı. Pişman olup tövbe edenlerden bu kuşkuyu kaldırıp, kuşkudan beden ve can (jan) yaratır ve ondan yeryüzüne saçar; bu mutarid’ler muwahhid’ler (birlikçiler) adını alırlar(f. 96 v.). Onlardan alçaltıcı durumları/zilleti (dhillat) de yaratır; najib’lere göre daha aşağı dereceyle meşgul olan bunlar 4000 tanedir (f. 97).

Diğer ruhlar ağlayıp sızlamaya başlar ve Tanrının bağışlaması için yalvarırlar. Sonunda Salman tarafından havasal ve göksel varlıklar biçimine(ba haykali samawi wa hawai) sokulurlar (f. 97 v.). Onlar havada kalırlar (dar miyani hawa) ve orada alabildiğine çogalirlar(dar gah u bi-gah baham juuft ba yak-digar mi-kardand wa mithlikhwish padid awurdandi ta az hadd wa andaza dar gudhashi). O zaman Tanrı, malakat döneminkiyle aynı tesbih(kutsallaştırma) ile onlara gözüktü.(f. 98)

“ Ruhlar Yüce Tanrıya dediler ki: ‘Sen bizim sözcümüz (natık) ve önderimizsin; şükredeceğimiz ve övecegimiz o Tanrıyı göster bize!’ Yüce Tanrı: ‘O Tanrıyı size, benimle bir andlaşma yapmanız koşuluyla (shart) gösteririm; gördüğünüz zaman, Tanrılığını kabul edecek ve onu Tanrı olarak tanıyacaksınız, işte o zaman pakların oturduğu yere gönderilebileceksiniz; kuşku ve terddüt içinde olanlar ya da uyumsuzluk gösterenler yeryüzüne gideceklerdir’dedi. Bütün isyancılar (mu’taridan) kabul etti ve andlaşma yaptılar. O zaman Tanrı dedi ki: ‘Benim Allahu Akbar; aradığınız Ulu Tanrı benim!’(f. 98 v.) Bunun üzerine onlardan bazı ruhlar ortaya çikti ve Ona tanıklık yaptı, şehadet getirdiler…Ve Tanrı onların üzerinden zillet, hakaret örtüsünü kaldırdı; onlardan Jann bin al-Jann’ın da içinde olduğu bir dev (diw) ve cinler (jinn) topluluğu yarattı(f. 99). Bu şekilde bağışlanmış olan bu ruhlar şimdi mumtahanan, denenmişler-sınavdan geçmişler kümesini oluşturdu ve Tanrının birliğine inananların(muwahhidan) altına yerleştiler(f. 99 v.).Böylece birinciler ya da başlangıçtakiler (sabiqan); Salman, Mikdad Abu Zer, naqiban, najiban, muwahhidan ve mumtahadan adlarıyla yedi derecede bilinmek-tanınmak üzere biçimlendiler.Mu’tarindan’dan geride kalanların aşağıya atılması ve onların dünyanın ortasında (miyan-gah) tutulması buyruğu verildi(f. 100).”

“Onların arasından 313’ü ağlamaya ve Tanrının merhametini dilemeye-yalvarmaya başlayınca bağışlandılar; kuşkuları onları terketti.Ve onlardan 70 bin melek (mala’ika) yaratıldı, adlarına mursal, yani elçi-peygamber denildi(f. 100 v.)”.

“Fakat meleklere dönüşmemiş, melek olmamış o itaatsız/isyancı ruhlar arasında Şeytan yine göründü. Tanrının istemi/iradesi, Jann b. Al-Jann’ın İblis’in elleri arasına düşmesiydi. Böylece, bu sefiller(dhillatiyyan) yeryüzüne atılmasından itibaren belirli bir zaman akıp gittikten sonra, Tanrı İblis’e, Jann b. Al-Jann’ı öldürmesini buyurdu(f. 101). Bunun üzerine İblis, melekler (mala’ikatan), Jann b. Al-Jann ve onun sefil-aşağılık yandaşlaları (dhiillatiyyan) birbirleriyle savaşa giriştiler ve bu denize düştüler. Onlardan bazıları deniz canavarlarına dönüştü, bazıları da timsah ya da balık oldular; bir kısmı vahşi hayvan ve kuşlara dönüştü; bir kısmı Yecuc Mecuc, diğer bir kısmı da kabuklu deniz hayvanları vb.oldular.19 İblis, yedi gök ve yedi kat yerde bulunan tüm renklerle süslenmiş bir bedenle meleklerin arasında gözüktü, oysa melekler onur duydukları ve gururlandıkları ateş rengindeydiler. İblis’in kendisi de onlarınkinden bin kere daha fazla övgüyü çekiyor, gurur duyuyordu.”

Sonra Tanrı onlara bu dünyada insan yaratacağını ve ayrıca onun dünyayı yöneteceğini söyler. Bazı ruhlar baş eğerek bunu kabul ederler. Fakat başlarında İblis’in bulunduğu diğerleri Adem’in önünde secde etmeyerek tehdidde bulunurlar(f. 102). Anlatımın bu kısmı tamamıyla Kur’an versiyonuna uygundur; tek fark, Tanrının bu isyankar ruhları güzel kadınlara çevirerek (zani nik chihra) cezalandırılmasıdır(f. 103 v.). Şöyle ki, onlar kadın görünümünde, günahkarlar ve cezalandırılanlar arasında görülerek, onları hataya düşürür ve doğru yola girmelerine engel olurlar. Böylece Tanrı onları bütün bu günahlardan sonra, etli ve kanlı vücutlar içinde (khunin wa guchdin?) 7000 yıl kalma zorunuluğuyla cehenneme göndermek zorunda kalır.
“Bundan sonra Tanrı İblis’in yandaşlarını siyah vücutlara (galibhai azilla) çevirdi (kara yüzlü yaptı), diğer itaatsiz ruhları da (hayali) cisimlere/nesnelere (galibha’i ashbah). Birincil cinsten vücutlar cehennemi, sonuncular da cenneti oluştururlar” (f. 105).

Sonunda insanlar yaratılıp, belirli bir ağacın meyvasına dokunmaması Kuran’a ait buyrukla Cennete gönderilir.20 Burada, bir zina yasağı gibi açıklama yapılmaktadır (f. 105 v.). Tanrı, kendilerine tanrısal rehber(hidayati İlahi) Cibril’i göndermeye sözvererek, onlarla bir andlaşma yapar, fakat baştan çıkarıcı kadın biçiminde başiboş dolaşanlara dokunmamalarını buyurur(f. 106). Adem ve onun yanındaki Hava hikayesi de yoksayılır.21Hemen arkasından çok garip bir öykü anlatılır:

“O zaman, vahiy ruhu olan Cebrail, Cennet’te onları görmeye gitti. Orada değişik renkler ve parıltılarıyla bir milyon ışıkla/nurla donanmış bir kişi(lik) gördüler; başinda bir taç, kulaklarında iki küpe ve kemerinde iki ağızlı keskin bir kılıçla bir taht üzerinde oturuyor; bu kılıç dik duruyordu. Bu kişiden yayılan ışık ışınları Cennetin tüm bahçelerini aydınlatıyordu. İsyancı ruhlar, inançsızlar bu kişiliği tanımak istemediler (f. 106 v.) Ruhların Ruhu (Ruhu’l-arwah) en yüksek doruğun üstünde bulunan sonsuzluğun son sınırındaki gökküreye(diwan) ait olan bu kişiyi onlara tanıttı.”

“Bu Fatima’ın görüntüsüydü ve Cennette görünüm alanındaydı. Başindaki taç Muhammed, kulaklarındaki küpeler Hasan ile Hüseyin, belindeki kılıç Ali ve üstünde oturduğu taht ise, Yüce Tanrı’nın dinlenme-istirahat yeri olan güç ve kudret (erk) koltuğuydu. Böylece hepsi birden övgülerini/ hamd ve şükürlerini o görüntüye (imaja) doğru yönelttiler.22”

“Az bir zaman sonra İblis bir kadın kılığına girdi (f. 107) ve ona bağlı olanların hepsi de aynı şekilde kadın oldular, inançsız isyancılara (mu’taridan)göründüler. Tümü ortalıkta kışkırtıcılık yaptılar, zira bir kadına sahibolmak arzusu kadar erkeği hiçbir şey kışkırtamaz. Onlara erkekler ellerini uzattılar, kendilerine arzu ve tutkularını gösterdi, dokuz ayın sonuna kadar organlarını birbirlerini sürtüştürdüler. Onların ortasında yeni bir yaratık gözüktü. Cennette (Satan’dan sonra) ikinci ve üçüncü yılanla tavus kuşu oldu; onlar Şeytandan sonra oraya gelmişlerdi.”
Bu sonuncu ortaya çıkış/ ya da isyancı gösteriden sonra (f. 107),

“Tanrı hepsini Cennetten kovdu ve onları karanlık ve dapdaracık bedenler için(d)e gönderdi; onlara memeler ve cinsel organlar verdi. (Böylece) onlar yenik düşünce gece gündüz ağlamaya başladılar, fakat İblis kendilerine çok güzel bir kadın kılığı altında göründü, hepsini baştan çikardi ve onlar(l)a zina yapt(ırd)ı. Bunun üzerine Tanrı kendilerini karanlık/gölge bedenlerinden çikarip et ve kandan (khunin wa kuchdin) bedenler içine soktu. Ağlayıp sızlayarak Tanrıdan merhamet dileyince, onlarla aşağıdaki dört koşul(char shart) üzerinde bir andlaşma yaptı:

I. “ İster Arap, Fars, Yunan, Hind, Sind, Gürcü ya Siqlabi/Slav ya da Süryani olsun, bütün diller ve sesleriyle, hiçbir kuşku ve tereddüt etmeksizin tam bir ciddiyet içinde kanıtlara güvenerek bir biçim ya da kişilik içindeki kendi görünümünü kabul etmesi.”

II. “Zamanın İmamlarını, kutsal ve aydınlatıcı bilginlerini tanımak ve onların bilgi ve ruhlarının kutsallığın-tanrısallığını (la divinité)(khudawandi’i nutq wa ruhi ishan)açık bir biçimde beyan ederek, kendilerinden erdemlerini, saygınlığını ve bilgisini ögrenmek”(f. 109).

III. “Birbirlerine karşı kardeşçe davranmak, başka yaşam ve iyilikler/hayırlar için birini feda/kurban etmek(? de sacrifier), din ve din kardeşlerinin sevgisi kendi kanını akıtmaya hazır olmak. Ve aşağıda (dunya) dine uygun bir yaşam geçirmek; kötülere-günahkarlara katılmamak; birbirlerine ruhsal ve akla uygun tanrısallığı-kutsallığı ögretmek(gawahi ba-khudawandi wa ba-ruhi yak-digar bi-dihi) ve birbirleri için hayırlı-iyi olmak.”

Andlaşmanın bu üç maddesi, Tanrı’nın tanrısallığına inanmanın üç ögreticisine uygunluk göstreir: Peygamberler, zamanın İmamları (imamani zaman) ve aynı dinden kardeşler! (f. 109 v.).
IV. “Bu dünyanın işleri içinde gömülü-yutulup kalmayın (khurd wa burdi dunya); oburluktan kaçınınız. Eğer siz o ilk üç koşula boyun eğer, razı olursanız, bu sonuncu üzerinden geçecek ve sizin Cennete geri dönmenize izin vereceğim.”

Bu andlaşma yapılınca, onun koşullarını unutan yeniliyor ve onların hepsi dünyanın ortasına toprağın üstüne düşüyordu. Kırk yılın sonunda onların arasından pek çogu, andlaşmaya uymayı bozar (f.110 v.) ve Ahriman tarafından eğitilen-yetiştirilen onlar, ellerini yasaklanmış ağaca uzatarak ve duygusallığın zevkini tadarak doğru yoldan ayrılırlar. Sonra yazar farklı ruhların etkinliklerine göre, insan vücudunun simgesel/allegorik yapısını ve insan psikolojisinin doğasını açıklamaya girişir(f.110 v.-113).

Soru 8 (f.113 v.):Maddi dünyada lezzet rolünü nasıl oynar?

Yaratıcıyı harekete geçiren neden, “zevk alma”dır. İki farklı cins bulut vardır. Biri ince ve keskin havanın saf özünden yapılmıştır, diğeri Azazil’in yarattıklarının özünden. Salman, Satan tarafında yaratılmış can ve cevherle (jan wa jawhar) sıcaklığı yarattı ve yeryüzünü buharlaştırmaya ve yedi rengin ruhların yardımına gönderdi; böylece kara veya deniz güzellikleri ve süslerini(ziwar wa danid) onlardan alabildiler. Ayrıca bulut kendisine verilen güvence olarak Kıyamet gününe kadar, Satan’ın yarattıklarından suyu alıp, onun serinliğiyle toprağı korur ve onu besler (f. 114).

Bunun üzerine yazar daha fazla ilginç olan konuyu, yani doğadaki yenilenen üretim gücünün özelligini yeniden ele alır. Bütün bu(nlar) sadece, zamanın başlangıcında Yaratıcı tarafından Ahriman ya da Satan’a verilmiş(ancak kitapta niçin ve nasılı açıklanmıyor) bu yaratıcı kudretin cevherleridir(gawhari afarinanda). Ruhlar arasında uyandırdığı arzuyla zorunlu olarak oluşan tohumu(sperm) dışarı attıran ve onu dişil organların içine yerleştiren, orada yeni bir biçim, yeni bir vücut üreten işte bu kudrettir (f.115).

Aynı olgu buludun işlerinde de araya girer. Onun göründüğü herhangibir yerde yıldızlar, ay ve güneş kararır. Tanrı, yıldızları karartan buludu uzaklaştırmak/kovmak için, o hava nurunun (hawai nurani) özünden başka birşey olmayan şimşek gibi çakan bir kırbaçla silahlanmış bir melek gönderir. Bu cevher, buludun yıldırımı ya da tutkusunun kızgınlığı ve yüksek ısısı(içinde saklı)dır(f. 115 v.).

Onun sahibolduğu bu yedi renk, değişik göksel saraylarda (diwan) bizzat kendi içindeki cana (bu güce) ait olanlardır. Bu bulut hicab altında gizlidir; o dünya üzerinde güneşin ve ayın parladığı hiçbir yere görülemez. O örtüsünün (hicab) altından çiktigi zaman gökyüzü, güneş ve ay kararır, insanları öldürecek derecede yoğun bir soğuk yayılır.
Bazan tamamıyla aynı durumda, Tanrısal bilginlerden ya da zamanın dinsel önderlerinden biri (alimani rabbani wa imamani zamani) kendini gösterir ve ondan güneşe ve aya benzer sözler-konuşmalar doğar. O zaman da bu inancı karartan düşmanlardan(mutariddan) biri ortaya çıkıyordu. “Demek ki, söz krallığında her zaman bir düşman güç doğar”( f. 116). Yazar insanın fizik dünyasında bir karşilığı bulunan olgu betimlemesi yapar (f. 116 v.-117).

Soru 9 (f.117). _ İnsanın fiziksel yaşamının doğası (nasıldır?)

Kalb ve ruh ne zaman bu belalar ya da felaketler karşısında güvencede olacak, korunacaklar?
İnsan düşüncesi ve psikolojisinin işleyişini açıklayan yanıt, kitabın belki en güç kısmını oluşturmaktadır, zira bazan yazarın, dış dünya ile tam bir koşutluk çizmeyi denediği çok ilkel fikirlerinin izlenmesi kolay olmuyor.

Zihinsel uyum ruhu (Ruhi mutma’yanna), insan kalbine yerleşerek, yüzleri/şekilleri Yüce Tanrının cennetinde bulunan zamanın İmamlarıyla ve Yetiman’ın secde ettiği yeri, nakip’lerin oturduğu yedi meleğin tapınma yeri, necip’lerin Sultanlık sarayı(daru’l mulk), Adem’in kubbesi, Nuhun gemisi, İbrahim’in hulle donu, Musa’nın yazıt-levhaları, İsa şatosunun kulesi, Muhammed’in tahtı, Ali’nin otuz ayaklık koltuğu(kursi), Fatima’nın bahçesi, Hasan ve Hüseyin’in cenneti, müminin sıratı (yolu), meleklerin sığınağı, nurdan varlıkların küreleri, ruhsal varlıkların kıblesi (olan) Cennet kapısı ya da Salman’ı temsil eden(olan) İmamların ögretileriyle(nutq) o kesin biçimde andlaşmada Tanrının ulu yetkisi(khudawandi) tanıklık eder(f.117 v.-118).

Yazarın, bütünsel bakışın(perspektifin) temel niteliği olan sadece yüksek psişik/ruhsal olguyu böylesine şiirsel söylemeye istekli ve aynı biçimde açıklamayı denediği şey uyumsamadır, uygunluk sağlamaktır. Ki bu, yalnızca gerçek bir din içinde güçlenmiş olgun ve derin bir inancı ortaya koyabilir. Zira ayrıca, “bu kadar yüksek göklerin ve o denli geniş olan yeryüzünün Tanrı’ya tapınması bile”(f.117 v.), bu nedenle bir işe yaramayacaktır.

“Yüce Tanrı buyurdu ki: ‘Ve duasını tamamlarken, yüzlerini doğuya da batıya döndüren benim huzuruma ve bağışlayıcılığıma (girani) ulaşamazlar; ancak yüzünü zamanın İmamlarına doğru çevirecek olursan ve onların peygamberlik nuruyla (nubuvvati ishan) ve bu nurun ta görünüm alanına çikisinda (zuhuri nur), bütün zaman, gök, yer ve varoluş(kevn) vb. içinde onların sevgisi için yaşamını ve varsıllığını feda ederek tam bir inanç sahibi olacaksın (f.18 v.). Şanssızlık, hastalık, ölümde herşeyde itaatkar ve sabırlı kalarak bu sağlam inancını koruyacaksın(f. 119). Tanrı’nın emanetçisi(dawar), kudretli Salma’nın ögrettiklerine güvenmelisin”(f. 119 v.).

Soru 10 (f. 119 v.). – İnsan varlığı bu kesin tanıklığı kendi iradesiyle üretebilir mi yoksa Tanrı’nın istemine mi bağlı olabilir? Bu ilk nurdan yolgösterici öğreticiler(alimani nurani) kendi buyurma alanıyla meşgul oldukları biçimde , artık nurdan örtüyle gizlenmeden, ögrencileri onlara tanıklıklarını ne zaman sunabilirler?

“Nurdan öğretici (alimi ruhani) ya da zamanın İmamı gerçek bilgiyi öğrencisine taşırken, eğer onun kalpler ruhu (ruhu’l kulub) o bilgiyi kabul etmezse, öğrenci onu kabul edemez(f.120 v.), zira onun yaşam bilinci(akıl) ruhu (ruhu’l hayati natıka) yalnızca bir tek ve güçsüzdür. O zaman Yüce Tanrı’nın buyruğu ve (onun) yardımıyla, zamanın İmamının arzusuyla, mavi kubbeden nur renginde bir ruh gelir ve ögrencinin kalpler ruhu üzerindeki beyninin içine yerleşir. Bu (ruh) kesin ve doğru tanıklık ederek, öğreticinin bilgi ışığını doğrudan ögrenciye geçirir/taşır. O halde Yüce Tanrı’nın sayesinde ışık ruhu (ruhi rawshani), ayın renkli nur perdesinden inerek, deneyim/tecrübe ruhu (ruhi mumtahina) –ki bu hatip ve öğretmeninkidir- üzerine konar (f. 121). Demek ki kalplerin ruhu, dersleri/konuşmaları dinleyen ve bilgin öğretmenin(alim) yetkesi/veliliğine tanıklık eden ögrenci(ye ait)dir; fakat onun mana sırrını/anlam gizini saklama gücü (dar dayr-u haram) yoktur. Böylece, öğretmenin yardımıyla, ezberleme/ögrenme ruhu, güneş renkli kubbeden iner ve inanç ruhu (ruhu’l iman) üzerine yerleşir. Bu şekilde (öğretilen) bilgi/söz onun içinde kalabilir”
Fakat o, yani öğrenci bunu düşünme gücüne sahip değildir. Aynı zamanda düşünme ruhu (ruhu’l fikr) gönderilir; öğrenciye, arkasından ögretmenin söylediklerini yineleme gücü veren zorlama ruhu gelir. Bu ruh zümrüt yeşili kubbeden inerek, düşünce ruhu üzerine konar; o zaman öğretmen bilginin “kalbler ruhu” bu organlara(jawarihan wa dhuqari) doğru uçarlar (parwaz kunad). Bu şekilde onun dersleri/sözleri ruh için açık ve anlaşilır olur; fakat o, bilim ruhunun (ruhu’l ilm) parlaklığı (tabish), öğretmeninin yardımıyla akik kırmızısı renkli kubbeden/küreden inmeden ve bu ruh üzerinde konmadan önce örtünün altından çikmaz (f. 122). Bu ruh konuşmaya başlar ve öğreticinin önünde bilgi ışığını açıklar. Ancak buradaki de hala mükemmel değildir ve ögretici bilgin (alim) onu kabul etmez.

Yazar aynı tuhaf ve beceriksiz tavırla, akıl ruhu (ruhu’l akl) ve ben(cillik) duygusunu (nafsi hissi), cinselliği(ruhi shahwat), “Adem’insuçlanması” (adami madhnun/égoisme) ve kötülüklere-ahlaksızlıklara karşi savaşip İblis dönemini (dawr-i İblis), yani şehvetin etkisini kapatan velilik kutsal ruhunu (Ruhu’l Kuds) araya sokarak, düşünce akışını anlatmayı sürdürür.Ama hepsi bu da değildir (f.123), zira o sırada beyazlık denizinden çikan büyük Ruh (ruhu’l akhbar) ve en sonunda Sonsuzluk Sınırı göksel sarayında/küresinde bulunan Ulu Tanrının Gölgesi altında gelen yüce(lik) ruhu (ruhu’l azam) görünüm alanına çikar/zuhur eder. Bunlar, düşüncenin kesintisiz gelişim sürecini simgelemek içindir; öyle ki süreç içinde dünyada on Ku’ran ayeti, Ashura günü, ve bu dünyadaki tüm onlular (sistemler, olgular, sayılar tarihler vs. olmalı İ.K.) vardır. İşte bundan dolayı bu kitap aynı zamanda Ashara’l Maqalat adını taşir (f. 124).

Soru 11 (f. 124 v.).- Aşura’nın anlamı (nedir?)

Tanrı dünyayı Aşura (onuncu) günü yaratmıştır; (evrenin dolaysız-aracısız yaratıcısı olan) Salman alay-na minhu’s-salam (hayırlı barış getiren yardımları üzerimize olsun)(f. 125) ve onun dokuz babı/kapısı on eder. Aşura günü Hasan ve Hüseyin’i simgelemektedir. Salman, Taht inancının ruhudur(ruhu’l –imani Arş) ve kendisini daima izleyen bu dokuz nuruyla birlikte toplamı on yapar. Bunlar, dindarlık, güvenirlilik/inandırıcılık, bağlılık, sabırlı olma vb. erdemleri oluşturan nurlardır. Salman’ın yarattığı gökyüzü bilim/bilgi, yeryüzü öğrenciyi, Salman’ın kendisi ise akılı(nutq) simgelemektedir; böylece Aşura (onuncu) günü, adı geçen bu o ruhtur. Aşura ve Kuran’ın anlamı işte budur, zira her ikisi birbirine eşdeğerdir.

Soru 12 (f. 126).- Kur’an nedir?

Kur’an yaratılmamış, Tanrı’nn sözü (olan) gerçeği açıklayan kitaptır; evren (makrokosmos) içinde benzer biçimde yaratılmamış Salman ile aynıdır; o bir yaratılmış değil, Tanrı’nın sesidir. O zaman, bütün mutat ruhlar, yer ve gök ile insan ruhu arasın(d)a bir koşutluk/paralellik (var demektir). Sonra gezegenler ve burçlara göre haber veren bir dizi mecazi/batıni yorumlar verilir(f. 127-128).

Soru 13 (f. 128 v.)._ Rüyalar?

Onlar, içinde durduklar göksel küreleri izleyen değişik ruhlara bağlıdır; şöyle ki güneş, ay ve melekler konusundaki her düş, aydınlık/parlaklık ruhu(ruhi rawshani) vb. tarafından gördürülür. Bu ruhlardan herhangi biri uzaklaşsa onun bütün sistemi altüst olur ve bireyin ölümüne neden olan da budur.

Soru 14 (f. 129 v.). _ Ruhların Göçü (nedir?)

Burada “Şehire geri dönüş” ayetine (Kur’an 43, 8?) gönderme yapılarak Kuran’dan açıklamalar verilir
“Bu tekrarları ve geri dönüşleri (karrat ve rajat) öğrenen kimseler, her inananın (mümin) ve her inançsızın (kafir) söz ve eylemlerine göre, daha önce dininin ve inancının neler olduğunu, hangi halkı arasında bulunduğunu bilirler. Onlar kişinin eyleminden ve huyundan (kunish wa manish) onun hangi halkın arasında doğacağını ve dininin ne olacağını da bilirler.”

“Herkim bir inanana hakaret eder ya da rahatsız ederse cezalandırılacak ve ‘organik cehennemde’ yedi kere ölmek zorunda kalacak”(f. 130 v.). On yaşındaki bir çocuk Tanrı’nın kendini göstermesi(manifestation) kavramını (anlama) düzeyine erişe(miye)bilir; o öldüğü her seferinde, yeniden doğumundan bir yıl sonra ölmek zorunda kalacaktır. Şöyle ki, beşyaşindaki bir çocugun öldügünü görürseniz bu, bu dönem içinde o çucuğun dört kez ölmüs ve iki kere daha öleceği anlamına gelir.”

“Ve eğer bir kimse, on ile yirmi yaşlar arasında, maddi ruh (ruhi hissiyya) çağında doğar ve ölürse, ister inançlı (mümin) ya da inançsız/ olsun, yaşayabileceği çevrede yeniden doğacaktır(f. 131).”

“Herkim yirmi ile otuz yaşları arası şehvet ruhu çaginda ölürse, birlikte yaşatılacağı insanın ailesi içinde yeniden doğacaktır.”

“Otuz ile kırk arasında, inanç/iman ruhu çagindayken ölen bir kimse, ister inançlı(mumin) ister inançsız (kafir) olsun, kabul edileceği ve teveccüh ve hayırhahlıkla karşilanacağı bir toplum içinde yeniden dünyaya gelecek.”

“Eğer bir kimse kık ile elli arasında, yani bilgi-bilim ruhu (ruhu’l ilim) çağında ölürse, mümin ya da kafir de olsa, bilgi öğreteceği toplum içinde yeniden dünyaya gelecek”(f.131 v.).

“Bir kimse elli ile altmış yaş arasında, akıl ruhu(ruhu’l aql) çağında ölürse, kendisi mümin, sapkın, Hindu, Musevi ya da Hristiyan ne olursa olsun, dinini kabul edeceği, döneceği insanlar arasında yeniden doğacaktır.”

“Ve eğer bir kimse altmış ile yetmiş yaşlarında, kutsal/velilik ruh (ruhu’lKuds) çağında ölürse, dinine döndürüldüğü ve aralarında sevginin ve dostluğun tadını çikaracagi ve kendi dininde olan aynı halk arasında yeniden dünyaya gelecektir.”

“Ve eğer bir insan yetmişinden sonra ölürse, başindan itibaren yeniden doğma dizileri yine başlar”

“Bütün bu yeniden doğuşlar, bu dünyaya gönderilmiş olan itaatsızlık/isyancı ruh (ruhi mutarida) yüzünden meydana gelmektedir. Maddi şeyler/nesneler ruhu (ruhi
hissiya) sözkonusu olduğu durumda herşey değişik oluşur: Ruhu’l Kudüs çağında (60 ile 70 yaş arası) ölen kimse, zenciler ya da Habeşler arasında yeniden doğar; ruhu’l ilm çağında(40 ile 50 arası)ölen bir kimse ise dağlılar ya da göçebeler vb. arasında yeniden dünyaya gelecektir.”
Belirli dönemlerde, görünüşte değişik takımyıldızların, yani burçların etkisiyle özdesleslesmislerdir (f. 132 v.) ve Adem döneminde yahut Baytu’l mamur’da veyahut da Nuh döneminde doğma şansına sahipolur, Nuh’un gemisine binebilir…

Görünüşe göre bu inançlar içinde, insanlardan başka canlı varlıklara geçen, (onlarda yeniden doğan) ruhgöçü belirlemesi hiç yoktur.

Soru 15 (f.133). _ Tanrının Tahtı (Arş)?

Arş, Adem’in Baytu’l-mamur’u Nuh’un Gemisi (Safina) vb., Yedi Devir’i ya da bin yıllık dönemler simgeler. Bunların anlamını ne bir kitap ne de bir kişi bundan önce açığa çikarmamistir, diyen yazar kendi kuru mecazi/dolaylı söylemleri içinde okuyucunun ilgisini uyandırmayı deneme yoluna gidiyor:

“Bunları Tanrı’dan ve onun çevresindekilerinden başka hiçkimse bilmez, bu bilgiye ulaşabilenlerin pekçoğu nurdan yolgösterici öğretmenlerdir.”

Hemen arkasından bütün bunları en derin bir gizem için uzunca bir ögütle korunmasını salık vermektedir. Baytu’l-mamur (göksel Kabe?) Adem tarafından yapılmış ve Adam Khudawand( Tanrı)’dır, yani onun alnının arkasındaki beyninde bulunan bu ruhtur(f. 134). Bundan hemen sonra, farklı ruhların birleşmesiyle değerli taşlar ve madenlerden yapılmış bu evin değişik duvarları vb.nin tanıtılmasına (sıra gelir).

Soru 16 (f. 135). _ Nuh’un Gemisi(Safina) ve diğer kutsal simgeler/emanetler.

Nuh’un gemisi vs. nin duvarları aynı biçimde değişik ruhların birleşerek oluşturduğu değerli ve birbirinde farklı taş ve maden imgeleriyle betimlenmektedir. İbrahim Peygamberin dört simgesel kuşu, kartal, tavus kuşu, akbaba (karkas) ve turna (gulang) kuşlarıdır. Onların hepsi değişik ruhların birleşimidir (f. 135 v.).

Musa’nın asası ve Sina dağı aynı biçimde ruhsal olarak açıklanır (f. 136-138). Özellikle gizemlerle çevrili Sina Dağı, yedi harf ve üç noktadan düzenlenmiş; bunlar sözü geçen çok yüksek yedi ruhtur ve onların üstünde de diğer üç ruh vardır; ancak “ne yazık ki, bu kitapta adlarını vermek olanaksızdır” deniliyor.
İsa peygamber, anası, kaynak söylenceler, çocuğunu kolayca doğurması için ve bu nedenle birkaç meyva yemek için sallaması gereken hurma ağacı, bütün bunlar kökenleri ruhlar arasında, yani insan ruhu olguları içinde olan simgesel öykülerdir (f. 138 v.).

Soru 17 (f. 140). _ Muhammed’in Miracı ve Ali’nin çatal (iki) ağızlı Zülfikar’ı

İslamın dinsel söylenceleri/öyküleri içinde olağanüstü önemde rol oynayan, özellikle sufiler arasında çok önemli olan Miraç da burada aynı yöntemle psikolojik ve batıni olarak açıklanır. Burada verilmiş olan benzer ayrıntılar dizisi, herkesin ulaşmayı araştırması gerektiği mükemmel ahlakı özetler.
Ali’nin Zülfikar’ı da, Şamşam vs.benzeri diğer adlarıyla birlikte simgesel olarak sunulmaktadır (f. 143).
Kaim, onun mucizeleri, onun kızıl sancağı(alami shurh), onun beyaz kılıcı(tighi safid) ve 313 elçinin (mursalan)silahı, Evren bilimseline ve ruhsal yapıya bir düzüye imalarda /göndermelerden ibarettir (f. 144).

Soru 18 (f. 144 v.). _ Tanrı’nın kaç tahtı vardır? Ve neyin üzerinde bulunurlar?

Tanrının Tahtı’nın (Arsh) üzerinde durduğu su konusunda mitolojik düşünceler ve yazarın, onlarla kapladığı/sırladığı değerli taşlar ve madenlerin bolluğu olan anlatımı herkesi ve herşeyi aynı fiziksel olgular ve ruhlarla bildirmektedir.

Soru 19 (f. 146). _ Kabe Tapınağı

Alışılmış batıni anlatımlar/kurgular aynı yöntem içinde sergilenmekte; Kabe’nin dört duvarı yukarıda sözü edilen dört andlaşmayı, Adamu’d-daim’in görünüm ortaya çıkışında olanları simgeler. Bu andlaşma maddeleri daha önce yukarıda verilmiş olanlardan çok daha ayrıntılı olarak yinelenir, ancak çok az da olsa farklı bir espri içinde verilmektedir. Bu paragraf özellikle yazarın,burada da kendi mecazi gelenekleri aracılığıyla açıkladığı ahlaksal düşüncelerini bize belirtmesi anlamında ilginç durmaktadır.

Soru 20 (f. 152). _ Yedi kat gök ve yerin yedi tabakası?.

Buradakiler bir Ku’ran ayetinin (XXI, 31) tefsiri biçiminde verilerek, yedi evren(bilim)sel(cosmologique) olgu ile insan vücudunun esas üyeleri ve onların iç organları arasında bir koşutluk çizilir.

Soru 21 (f. 153). _ Dünya bir öküzün ve öküz bir balığın üzerinde(mi)dir?

Yanıt oldukça basit verilmiştir: Yeryüzü kalptir; yedi kat yer, vücudun temel iç organlarını simgeler vb..

Soru 22(f. 153 v.). _ Adem, Havva, Yılan ve Tavus kuşunun üzerine düştüğü yer hangisidir(neresidir) ve onlar kimlerdir?

Yeniden yeryüzü, kalb olarak tanımlanır ve Cennetten kovulmuş dört yaratık da psikolojik olgulardır. Dört farklı Adem’in varolduğu görülür: Suçlu/günah işlemiş Adem (Adami maznun) İblis, görünüşe göre, cinsel içgüdüdür; itaatsız Adem (Adami asi), yani onun tamamlayıcısı olan Havva ile düşüşünden/işlediği günahtan sonra olasılıkla tutuklu Adem (Adami habsi) ile aynıdır; İsyankar Adem (Adami mu’tarid), sadece inatçılığın, direnmenin simgesidir. Başka Ademler daha vardır: yukarıda zikredilen görünüş oalarak Tanrısal bir açınım/ortaya çikis olan Adami daimi’dir, fakat bu kitapta o inançsız Adem, bir Adami kafuri ki, açıkçası bir günah ilkesidir. Havva, yılan ve tavus kuşu ise daha çok ruhsal/psişik fenomenlerdir.

Soru 23 (f.154 v.). _ Kalpten çıkan/yükselen düşünceler?

Yazarın burada önceki üslupta verdikleri ahlaksal düşüncenin mekanizmasını, yani işleyişini çagristirabilir. Onun ilkesi aynı, yani insan ruhunun psikolojik olguları aracılığıyla makrokosmos/büyük evren olaylarını anlatmasıdır. Buradaki anlam şöyledir: Bütün mutsuzluk ve kötülük/günah işleme durumlarında, çözüm olarak, kalpteki Tanrı imajı olan boyun eğme/itaat ruhuna (ruhi mutma’yanna) tümüyle bağlanmak için dinin reçetelerini izlemek gerekecektir.
İnanç/iman ruhu yaşam bilinci ruhuyla birleşir ve onlar altında dört ırmağın, yani görme, işitme, koklama ve akıl yürütme/düşünme (guya’i) ırmaklarının aktığı mavi göğe biçim verirler. Arkasından gelen Sabır, görünüşe göre, merhamet ruhuyla çifte biçimlenen/biçim kazanan özel bir ruh olarak düşünülür.Günah/suç ve cezalarlandırmalar burada, değişmez biçimde seksle ilintisi olanlar ve dine itaatlarını/bağlılıkları yitirenler arasından kaynaklarını alırlar.

Soru 24 (f.162). _ Günah ve kurtuluş

“Efendimiz İnananların Emiri (Amiru’l-mu’minin) Ali, Kitabu’l-ikhbarat’ında nefisten/bencillik ya da maddi ruhdan (ruhi hissiyya) kurtuluşun (najat) maddi dünyada bulunduğunu özenle açıklar.”
Fakat bunun tümü başlangıçtakiler için yazılımıştır, mecazi/batıni/tevil tarzını iyi bilenler için değil; gerçekte ruhi hissiyya’nın yerine, itaat/boyun eğme ruhunu(ruhi mutma’yanna) okumak gerekir. İsyancı Adem’in (Ademi asi) günahı çiftedir: kendini gösteren Tanrı’nın gerçekliğine tanıklık etmez ve itaatsizlik eder(farman ba Maliki Taala bi-dada ast sic!). Bu anlamda Tanrı, bilinçli bir can-ruhtur ve beş duyu Adem’in düşüşünden beş bin fersah (30 000km İ.K.) ötede bulunur.

Kurtuluş yaşam bilinci ve nur ruhuna yakın tanıklıktır, zira bunların dışında Evren içinde egemen olan erk/güç yoktur. Suçlanan cinsel zevk ilkesinden doğan/ileri gelen maddesel ruh, kötülükleri ve bencilliği üreterek onu karanlıklaştırır ve (oraya) hapseder. Bu ruhun rengi siyah, bir hayvan biçiminde ve kafası tersine dönüktür(f.164). Bu ruh, şehvet ruhuyla ya da suçlu/günahkar Adem (Adami madhnun) ile aynıdır, yine sözkonusu olan bütün çaglarda ve bütün göklerde Tanrı’nın düşmanı olan Satan’dır(f.165). Tıpkı Tanrı’nın dünyayı dört haykırışla yarattığı gibi, o da dört bozucu/çürütücü sıvı yarattı; sperm, raza, ramida ya da rapida 23 ve regl/aybaşı kanı ve vücudumuz bu dört sıvıdan yapılmıştır.
Tıpkı Azazil ve adı verilmeyen ve birlikte görülmeyen diğer ikisinin tanrı(sal)lık iddiasında bulundukları gibi, aynı şekilde erkeklik organları da günah işlemenin ya da başkaldırının sürekli kaynağıdır(f.166) ve de tüm kötülüklerin kaynağı; bu böyledir, çünkü burada ayrıntısı verilen makrokosmos ile mikrokosmos arasında tam bir koşutluk/paralellik vardır.

Soru 25 (f.170). _ Sırat nedir?

“İnsan kalbinin kapasitesi üç bin yıllık bir seyahat denemesine göre ölçülür/; işte sırat böyledir. Kalpte üç sınıftan yaratığı gösteren üç öge bulunur; bunlar saf ve temizler, günahkarlar, dikkafalılar/itaatsızlar. Kaşarlanmış düşmanlar ve inançsızlar (da bu sonuncu sınıfa girer). İnsan kalbinin anatomisi de aynı ima ve mecazi yöntemle açıklanır. Bin yıl süresince yükselmesi, bin yıl boyunca düzlükte ilerlemesi ve diğer bir bin yıl boyunca da düşmesi gerekiyor (f.172); altındaki yedi tabaka cehenneme düşülen işte bu sırat köprüsüdür. Ve cehennem insanın iç organlarıyla eşleştirilir (f. 172 v.).”

Soru 26 (f. 173). _ Kıyametin anlamı nedir?

“İman ruhu ortaya çiktigi ve tahtın üzerinde (Arş’ta) parlamaya başladıği zaman, inanan nefis (nafsi mutma’yanna) yüzünü kaldırır ve güneş batıdan doğar. O, beynin(maghz) altında yükselince, kalbin yeri(dünyası) beynin dünyasına dönüşür.”

Bütün bu şiirsel cümleler, günahın tövbesini hiçbir şekilde belirlemez, fakat yazar tüm yaratılış mekanizmasını vs. basit kavramlarla açıklamak için, onları tüm doğaüstü tantanalı görünüme sokarak bir dala kondurmaktadır.

Soru 27 (f. 175). _ İnsan vücudu içinde bulunun yedi ışık/nur (nedir?)

“Zincirlerle aya, güneşe, yıldızlara, ışığa, bulutlara, şimşeğe/yıldırıma, rüzgara ve havaya bağlı yedi akıl, bu fiziksel vücut içinde birleşir; ‘yetmiş arşin uzunluğunda bir zincirle (Kur’an LXIX, 32).’Tıpkı bir ırmaktan gelen yedi dalganın su içinde asla devinimsiz/hareketsiz kalmaması ve onun akıntısını aravermeksizin sürdürmesi gibi!”

Yazar yeniden organizmanın psikolojik işlevlerini, farklı renklerle ilişkilendirdiği ve farklı göksel küreler ve yıldızlarla birleştirdiği ruhlarla eşleştirerek açıklamaktadır.

Soru 28 (f. 28). _ Kur’an ayetleri

Burada tuhaf bir tarihsel Kuran metni ile ba tawili batin wa ba ma’nai hakikat açıklanıyor. Farklı surelerin indirildiği yerler veriliyor; fakat üstelik Mekke (s.III) ve Medine (s.III) dışında, bazı surelerin Basra (s.IV), Suriye (s.V), Kufa (s.VIII) ve “dünyanın heryerinde” indirilmiş gibi gösterilmektedir.

Oysa bilinmektedir ki, Basra ve Kufe kentleri müslümanların bu (bölgeyi) fethinden önce mevcut değildi. Ayrıca yazar sureler ile onların girişindeki gizemli harfleri, değişik psikolojik fakülteler, ruhlar, renkler, göksel küreler vb. ile birleştirmektedir.

Soru 29 (f. 182). _ Kuyruklu Yıldızlar ve Genel Anstronomi

Yazar göksel varlıkları da, insan doğası ve ruhların olgularıyla birleştirir. Ayrıca anstronomik terminolojiden birkaç ayrıntı belirtmesi de ilginçtir: iki kere sözlüklerde bulunmayan garip bazı deyimler, naşidar (nashidar-ha wa nashidari mah wa nashidari taban) 24 ve bunlarla birlikte sami’a, bahman ve kafu sözcüklerini (f.182) kullanır.
“İkisinden her biri otuz yılda bir dünyanın üzerinden geçer ve ışıktan bir saç örgüsü görünümündedir.”
Demek ki yazar, kuşku duyulmayacak biçimde , otuz yıla eşit bir zamanda bir görüntü veren bir kuyruklu yıldızdan sözetmektedir.

Soru 30 (f. 184). _ Namaz ?

Beş vakit dua/namaz inançlı ruhların beş grubuna uygun/denk düşer. İnanan kişi (mumin) öğle namazını (namazi pishin) necip (najib) cemaatıyla (ba-jama’at); ikinciyi/ikindi namazını (namazi digar) nakiplerle; üçüncüyü/akşam namazını (namazi sham) Abuzar’in cemaatıyla; dördüncüyü/yatsı namazını (khuftan) Mikdad’ınkiyle kılar; beşinci vakit/sabah namazı (bamdad) da Salma’nın cemaatıyla kılınmalıdır. “Sırtını kuvvetle mihraba dayamalı ve bir dua okumalıdır”(pusht sakht bar mihrab kunad wa du’a khwanad) (f. 184 v.). Burada demek istenir ki, zihinsel uyum ya da itaat ruhu (ruhi mutmayanna ) inanç ruhunun (ruhu’l iman)üstüne yerleşir ve o zaman bu dünyada bir nur doğar. Diğer bütün mecazi/batıni söylemler aynı üslub içindedir.

Soru 31 (f. 185 v.). Oruç ve diğer dinsel buyruklar

Otuz günlük oruç, otuz harfin (si huruf) sırlarını ağıza almayı, yani ondan hoşlanmıyanlara dinsel sırları açıklamayı engellesin diye, oruçlu dudakların mühürlenmesi anlamına gelir. 25
Yazarın benimsediği gibi aynı açıklama, cihad ya da gaza konusunda da verilir.
Burada otuz harf ile kafirler üzerine fırlatılmak zorunda kalınan otuz ok arasında bir yaklaşimda bulunulur. 26 Bununla birlikte, sonunda inançsızların(kafir) birey olarak kötü kişiler olduğu görülür. Oruç ve cihadı tamamladıktan sonra, yiyecek-içecek gereksinimleri birlikte, bir binek hayvanıyla ve hilafet parası otuz dinar yanına alarak Hacca gitmek gerekir. Bütün bunlar, insan yaşamının/canının aynı içsel/batıni savaşimını allegorik olarak, yani mecazi anlamda (simgesel biçimde) sunulur.

Soru 32 (f. 188 v.) _ Ölüm Melekleri

Dört meleğin dördü de ölüm (?) meleğidir; Cebrail, Mikail, İsrafil ve Azrail. Onlardan birincisi(Cebrail) Güneş ve Mars gezegeniyle uyum içindedir. Yaratıkların canları Güneş ve Mars tarafından alınır. Mikail, Venüs ve Ay’a bağımlı; onu kendi tarzına/keyfine yönlendirip, bazılarını ondan yoksun bıraktığı sulama işleriyle görevlidir.
İsrafil Jupiter ve Merkür gezegenlerinin buyruğunda ve bitkiler ve bitki örtüsüyle görevlidir. Satürn’e bağlı olan Azrail ise tek tek her yaratığın canını alır. Böylelikle yazar onlar(melekler), yaşam psikolojisinin ögeleri, dört mevsim ve diğer taraftan insanoğullarını yaşi arasında bir ortaklık ilişkisi kurar.

Bu dört ölüm meleği, başlangıçta Yedi biçimden (haft chihra) meydana gelmiştir. Bu yediler, yaşam veren ve yaşamı alanlardan olan Onikiler arasında görünürler. Yazar fetüsün/ceninin gelişimi ve göksel sıralamalarla/kategorilerle ilişkisini açıklar. Kalbler ruhu (ruhu’l kulub), yaşlanmış, yıpranmış bedeni terkedince, o (bu melekler aracılığıyla) başka bir vücuda gönderilir.

Soru 33 (f. 193 v.). _ Bu yaşam ruhu tek midir ya da aynı şekilde başka ruhlar var mıdır?

Soruda insanın bireysel gelişimine bir değinme/dokundurma var. Yazar herzamanki tuhaflığıyla, gebelik anından itibaren gelişimi izliyor. Sonunda da bize, insanın kurtuluşu/necatı (najat) ancak yeniden doğuşlarında/dünyaya gelmelerinde(karat wa rajat) elde edebileceğini söylemektedir. Kurtuluşa ulaştırabilecek olan yaşamın/canın üç ana ögesi şunlardır: Direniş/mücadele (mu’tarida)ruhu, hapislik/tutukluluk (habsi) ruhu ve şimdiye kadar hiç sözedilmeyen bekleyiş/umut ruhu(ruhi muntazira). Tüm doğal insan kötülükleri (ya da tüm kötü insanlar) ölmeye/yokolmaya yöneliktir; onlar için kurtuluş yoktur.

Soru 34 (f. 195)._ Kurtuluşa ulaştıran ruhlar hangileridir?

Yanıt, önceki paragrafta ve kurtuluşun doğasına (fazla açık olmayan durum) değinilenlerin devamıdır. Dokuz derece içinde (nuh paya) daha yukarıda zikredilen üç ruh, dünyanın gelişiminin fazlarını tersçeviren düzenin içinden geçerek Salman’a ulaşirlar. Sonunda, bizzat Ruhu’l Azam’ın kendisi orada göründüğünde yaşam ruhu Salman’a ulaşır ve onun kurtuluşu tamamlanır(f. 195 v.). O “beyin ruhu”(ruhi maghz)nun tam bir tanıklığını yapar ve bu ruh onu yetiştirir ve kendi özel yerine yerleştirir. Oradaki kötü (ruhlar)ler kovulur ve can/yaşam, kendisini kabul eden ve bin feriştah ya da tanrısal adlar (Noms Divins) göndererek içindeki maddi ruhun (ruhi hissiyya) uzaklaşmasına yardımcı olan Tanrı’nın yüceliğine tanıklık eder . Arkasından yazar, “mikrokosmosun Salman’’ı olmuş, o zaman cana/yaşama verilen 1000 feriştah konusunda mecazi açıklamalarını sürdürür. Cemşid’in vücudu üzerinde duran bin dişli testereyle Şah Feridun’un hazinesi içinde bulunan eşşiz inciyle eşleştiren mitolojiden bir örnekleme yapar. Bu bin sayısı aynı zamanda devirleri, yani büyük peygamberlerin bin yıllık çaglarini simgeler. Göklerin bu denli yüksek ve yerin bu kadar geniş olmasına dua edilse de, bütün bunlar kurtulaşa erişmez; bunun için Tanrının varlığının kesin tanıklığı gereklidir.

Soru 35 (f. 198). _ Tanrının varlığının tanıklığına ulaşabildikleri durumda, bencillik ruhu ile isyancı/itaatsizlik ruhu nereye giderler?

Bir dönem boyunca karşıkoyum/itaatsizlik ruhu (ruhi mutarida), bazıları erkek bazıları kadın vucudu olmak üzere bir vücuttan diğerine geçer; Kaim’in ortaya çıktığı dağılma ve dirilme (bath wa bad’al) gününe kadar daha aşağıya düşmez. Sadece bu tanıklığı veremediği için bin yıl boyunca o, hastalık, açlık, büyük acılar vs. çekerek yaşlanacak, bir deri bir kemik kalacak ve ara verilmeksizin bin kere bir kadın ya da erkek olarak ölecek ve yeniden doğacaktır. O, ilk dini ve anayurdu hesaba katılmaksızın, yaşadığı ve yaşamaktan zevk aldığı yerlerde yeniden görülecek. Kıyamet Kaim’i kendini gösterdiği zaman ancak, arınıp temizlenecektir (f. 199).

Adami madhnun ya da maddi eleman/élément matériel (ruhi hissiyya) sadece, tutuklu (yaşam) ruhu ve karşıkoyumcu ruh kalbin içinde kalıncaya kadar varolabilir. Oradakiler paklaştırıldığı ve onların kötülükleri (dhillat-ha) yokedildiği zaman biz (İmamlar?), maddi (yaşam) ruhlarını (ruhi hissiyya) diğer vücutlar/bedenler içine koyacağız, öyle ki, işte bunlar bizi daima gizleyip koruyabilirler (az ma hijab bashand); fakat bütün inançsızlık ve dine aykırılıklar onlar arasında ortaya çikacak. Bu isyancı ruhlar, başlangıçta ait oldukları vücutları karıştıracak ve hergün bu ruhlar, kötü davranışlarla birini öbürüyle çarpistiracaklar hesaplar düzgün oluncaya kadar.

O zaman maddi ruhlar, farklı iklim bölgelerinde gelişmeleri için gönderilecek; yedi kez yeniden doğarak (karrat wa rajjat), Hindu, Grek, Türk, Ermeni ya da zenciye dönüşecek/geçecek; köle durumuna düşecek ve köle pazarlarında satılacaklar ve tam yedi kere alınları ve yüzleri işaretlenecek; her keresinde İmamlar onları vücutlarının bir organından tutup kaldıracaktır. Onlar, başkaları tarafından giydirilmiş şahane giysilerin (fakat bu şeyler onlar için verilmeyecek?) biçimi, görünüşü altında yaratılış öncesi günlerinde görmüş oldukları muazzam güzellikteki renkleri görecekler. O zaman bir tabaka aşağı düşecek ve böcekler, arkasından kuşlar biçiminde görünecekler; her biçim/postu altında (dar har pusti) 500 000 yıl kalarak öbürüne değişecekler. Onlar bütün başlangıçların başlangıcından beri görmüş oldukları her şeyi yeniden görecek; dünyada mevcut olan herşeyin içinden geçecekler. Sonra onlar insan biçimi alarak, ancak böylece bir anadan doğmaları mümkün olabilirdi. O zaman onlar üç kez mansukha’la 27, yani yeniden doğuşla buluşmuş olalacak(f. 203) vs. vs. ve sonunda ortalıktan silinip gideceklerdir(nist shawad).

Soru 36 (f. 203 v.). _Yedi görünüm alanına çikis(tezahür) nedir?

Ancak yanıt sadece Adem’in, onun bedensel döneminin( dawri cismani) manifestasyonu. Üç Adem vardır: Birincisi Adami kafuri (kafur(ruhlu)dan Adem?(niteliği üzerinde bir açıklama yoktur İ.K.), aynı zamanda, insan beynini simgeleyen Seylan (adasının) yüksek tepesi üzerindeki diğer adıyla Adami da’im. İkincisi Adami mu’tarid, yani insan kalbinin içinde bulunan inatçı/dikkafalı Adem; ona aynı zamanda Adami asi ya da başkaldıran Adem de denir. Üsüncüsü ise Adami madhmum, yani maddenin ruhu (ruhi hissiyya)dur.
Adami daim’in wasi’si (vasiyetlerini yerine getiren, vekili-ardılı İ.K.) nurdan söz ya da düşünce(nutqi nur); isyancı Adem’in vasisi tutuklu ruhu(ruhi habsi)dur. Birinci Adem’in tövbe etmesi/pişmanlık duyması gerekli değildir; gerekli olan başkaldıran/isyan eden Adem’in tövbe etmesidir. Adami madhmum, yani maznun/suçlu, günah işleyen Adem’in tövbesi kabul edilmeyecektir.

Soru 36 (f. 205 v.). “Adem’in başı göğe değer”(mi?)

Yanıt olarak Adem’in başinın Tanrısal yönü/Tanrıya giden yolu (hidayati İlahi) simgelediği açıklanır ve makrokosmos (büyükevren) ve mikrokosmos (küçük evren, insan) arasında bir koşutluk kurulur.

Soru 37 (f. 206). _ Çok bilgin var ki, giz(eml)i kitapları (kitab-ha’i nihani) okur ve kendi başını ayaklarından ayırd edemez bile ve ne de sağ elini sol elinden ayırabilir.

Yazar, başın gökle ve göğün Tanrının ruhu Salman ile ilişkisini, diğer bir söylemle başin gökyüzünü, gökyüzünün de Salman’ı simgelediğini açıklar. Ayrıca Tanrının yedi biçimde(chihra) yarattığı Beşleri, vücudun organlarıyla ilişkilendirir. Onlar değişik ruhlarla eşleştirilir. Daha uzaktan belirtmesi ilginçtir, yazar Tanrısallığın bu beş organını yeniden, “son sınırın belirlenmesi ya da bünyesel yapılanması”nın (majazi ghayati), yani Muhammed; – Tanrının soluğu/nefesi (damishi İlahi) Ali; – yaratıcılık biçimi (surati fatir) Fatima; -güneşin (gözkamaştırıcı) parlaklığı (tabishi khurshidi) Hasan ve Tanrı ile birleşme/buluşma(waslati izadi) olarak da Hüseyin’i tanımaktan sözediyor.Ve görülmektedir ki, onların adları aynı zamanda Adem, Hava, Seth (Şit), Abel ve Cain(Kabil)dir. Bütün göklerde ve yerlerdeki tüm yaratıklar bu Beş kişi ile bir (olan) ruha övgüler terennüm etmektedirler. Yine görülüyor ki yazar, sadece Ademi’n İncil’de anlatılan yaratılış söylencesini önemsememekle kalmıyor, fakat aynı zamanda ilk (kardeş) katili (Kabil?) efsanesine de ilgi göstermiyor.

Soru 38 (f. 208). _ Adem’in giysileri?.

Yazarımız burada, diğer konular üzerinde tartışmalarla birinden diğerine geçilen yedi bedenseldönüşümün (haft dawri jismani) açıklamasını yapar. Gerçekte burada ruhlar hiyerarşisini özetlemekte ve onların, Kıyamet günü ortaya çikip, dünyada düzeni yeniden kuracak olan (in Jihan-ra rast) Ka’im’le son bulan, Kur’an ayetleri içinde ve yedi peygamberin dönemindeki simgesel anlamlarını göstermektedir.

İsmail Kaygusuz, Londra-2005

1. Önce Son Söz

Çalışmamızın son bölümünün bu ikinci kısmini İmam Cafer Buyruğu ve Cafer Sadık ilişkisi, hazırlanışı ve Batıni kaynaklarına ilişkin inceleme ve yorumlarımız oluşturmaktadır. Ancak biz burada genel sonucu en sona değil, son kısmın başına koymayı yeğledik, yani önce son sözümüzü söyleyeceğiz:

Bu araştırmamızda biz tarihsel olarak İmam Cafer Sadık’ın takıyeye dayanan Ortodoks kişililiği, Heterodoks-Batıni karakteri ve çağının çok ilerisindeki bilimselliğiyle birlikte İmamiye mezhebinin çıkışı ve yüzyıllar sonra (17.yy) tam anlamıyla Ortodoks Caferi Şiiliğine nasıl dönüştüğü üzerinde kısa bilgiler geçtik. İmam Cafer Sadık ve Caferilik hakkında Sünni mezheplerine mensup kişilerin ve Şiilerin düşüncelerini verdik. Bunları zaman zaman açarak kendi yorum ve görüşlerimiz çerçevesinde değerlendirmeye çalıştık.

Kuşkusuz yapmak istediğimiz, İmam Cafer Sadık’ın Ortodoks İslam’da ve İslam dininin Batıni yüzü olan Heterodoks İslam’da (Alevilik ve çeşitli kollarında) nasıl tanındığı ve onun inançsal ve bilimsel kişiliğini tanımayı ve tanıtmayı denemekti. Bizim ne Caferi Şiiliğin ayrıntılı tarih ve kurallarını, ne de Caferi Fıkhını ortaya koymaya ve onun propagandasını yapmaya niyetimiz var. Bu, Türkiye’de yıllardır yapılıyor ve asıl Alevi biziz diyerek Hacı Bektaş Veli’ye küfreden ve onun koyu Sünni (henüz Hanefi ya da Şafiiliğine karar verememişler!) olduğunu söyleyen Çorum’da merkezileşmiş Ehlibeyt Camisi Şii Cemaati tarafından yıllardır yapılıyor. Örneğin, Ayetullah el-Uzma Hüseyn Ali el-Mutazeri’nin Caferi Şii devlet fıkhını anlatan cilt cilt kitapları ortalıkta dolaşıyor. Doğrudan İran Şii Molla rejiminin siyaseti doğrultusunda ve bu komşu devletten akan paralar ve eğitilmiş kadrolarla siyaset ve misyonerliğe soyunmuş bu topluluk, Türkiye’deki İslamcı ve Türk-İslam sentezi siyasetçilerinin -hatta devletin de- doğrudan ya da dolaylı destekleriyle, Anadolu Alevi-Bektaşilerini birbirlerinden ayırarak parçalayıp, Ortodoks Şii-Sünni genel ayırımı ya da kamplaşması içine sokmayı amaçlamıştır.

Bu amaca yönelik propagandalarını, Anadolu Alevi-Bektaşilerinin kutsal bildikleri Ali, Ehlibeyt ve Oniki İmam sevgisini sömürerek, Aleviliği kendilerinin temsil ettiklerini; yüzyıllarca Sünni devletin bu toplumu inançları doğrultusunda eğitimsiz bırakması, bilgisiz dedelerin ellerinde Anadolu Aleviliğinin yanlış yönlendirildiğini, Şii ve Şiilik sözcüklerini hiç kullanmadan, yazarak-anlatarak yapmaktadırlar. Oysa bu insanların siyasetini yaptıkları İran Şii Molla rejimi, Anadolu Alevi-Bektaşileriyle aynı inanç, düşünce ve anlayışı paylaşan İran’daki Ehli Haklar, Karapapaklılar, Kızılbaşlar ve İsmaililer; Irak’taki Kakai ve Sebekler ve Suriye Nusayrilerini sapkın ve dinden çıkmış, hatta İslam düşmanı topluluklar olarak nitelemektedir. O zaman nasıl oluyor da Türkiye’de kendilerinin de Alevi olduklarını söyleyebiliyorlar? Kuskusuz altında yatan gerçek farklı; komşu ve dost (!) devletin hedefleri belli; Türkiye Alevi-Bektaşi toplumunu Şiileştirmek!
Araştırmamızın yayınlanan son bölümlerinden birine karsı Bir Alevi imzasıyla yazı yazan; Çorum Ehlibeyt Camisi Şii cemaatinin basın sözcüsü ve www.alevisesi.com Web sitesinin yazarlarından, ancak gerçek adını öğrenemediğimiz kişinin Buyruk a ilişkin yadsımasının ötesinde söyledikleri düşündürücüydü:
İmam Cafer Sadık Buyruk’ları yada Buyruk’u adı altında Anadolu’da yaygın olarak bilinen eserin İmam Sadık ile uzaktan yakından ilgisi yoktur. Bu tamamen İmamın şöhretini kullanmak isteyen köylü kurnazı diyebileceğimiz zihniyetin ürünüdür. Çeşitli nüshaları bulunan, içinde 4 kapı 40 makam vs türünden İmam Sadık ile ilgi ve alakası olmayan bilgilerin buyruk diye sunulduğu kitaplar her açıdan yanıltıcıdır. Onlarda yazıldığı gibi Alevilikte 4 kapı 40 makam yoktur, bunlar Sünni tasavvufunda bulunur. Hacı Bektaş Veli’nin Makalat’ında bu sistematik yazılıdır. Hacı Bektaş’ın kendisi de Sünni’dir…
Bu uydurma buyruklar kandırma ve propaganda yöntemleridir. Hatta yıllar önce böyle bir yöntemi İranlı bir yazarın da (Sabri Hemadani) kullandığını gördüm. İmam Cafer buyrukları diye bir kitap yazmış ve içine Caferi fıkhına göre bilgiler döşemiş. Bilgiler doğruydu, yani İmam Sadık’a aitti, ama kitabin ismi uydurmaydı. Bir aracı vasıtasıyla neden böyle yaptığını sorduğumda, ‘Anadolu’da herkes bu isim altında İmamı tanıyor bundan faydalanmak istedim’ diye haber göndermişti.Yöntemi dürüst değildi, Alevi ahlakına uygun değildi, ama hiç olmazsa onun kitabında verdiği bilgiler doğruydu . Fakat Benzer yöntemlerle Pakistan,Tunus ve Mısır’da böyle kurnazlıklar yapıldığını biliyoruz…
Hacı Bektaş Veli’nin Sünniliğini, hatta Hanefi olduğunu Sünni Diyanet’in, İlahiyatın saygıdeğer bilginleri (!) ve anlı-şanlı Türk-İslamcı yazar ve tarihçiler yıllardır yineleyip duruyorlar. Makalat ı tersinden yorumlayarak, Ahmet Yesevi ve Yusuf Hemedani ilişkileri çerçevesine sokup Nakşibendilerin amcazadesi yaparak Hünkar’a bu iftirayı atmaktan geri kalmıyorlar. Bugün Şiiler kendilerinin Alevi olduğunu ileri sürerek, Hacı Bektaş’a Sünni bir tarikatçı derken; tuhaf değil mi, yıllar önce yetkin bir Şii İslam bilgini olan Abdülbaki Gölpınarlı şunları yazıyordu:

Hacı Bektaş, bütün manasıyla Batıni inanışların mürevvici (aydınlatıcı, propagandasını yapan) bir Batıni dai’siydi. Bunu ‘Makalat’ açıkça gösterdiği gibi en eski kaynakların Bektaşilik hakkında verdikleri malumat da teyit eder… Ortodoks Müslümanlıktan dışarı gören saltanat ve medrese, bu zümreyi vakıftan da mahrum etmişti. (Abdülbaki Gölpınarlı, Mevlana Celaleddin, 4.Basım, İstanbul-1985, s.239-40)
Hiç kuşkusuz Hacı Bektaş Veli bir Batıni, yani Alevidir; onun veliliği, yüceliği birkaç on milyonu aşan bir inanç topluluğu (Alevi-Bektaşiler) tarafından kutsanması, adı 750 yıldır bu toplumun gönüllerinde olduğu kadar tapınmalarında yaşamayı sürdürmüş olması buna kanıt değil midir?
4 kapı 40 makamın Alevilikte bulunmadığı, Sünni tasavvufuna ait olduğu da yalan. Bunlar Batıni tasavvuf felsefesinin olmazsa olmazlarıdır. Sadece Anadolu Alevi-Bektaşi inanç sisteminde değil, yasayan İsmaili Aleviliğinde de -Marifet ve Hakikat kapılarının yer değiştirilmiş küçük ayrıntısıyla- mevcuttur.
Burada önemli bulduğumuz Çorum Şii cemaati basın sözcüsünün, verdiği bir örnekle, resmi misyonerlik ve propagandacılık görevlerini dolaylı ya da farkında olmadan itiraf etmesidir.
Daha önceki yıllar Ortodoks Caferiliği hukuku ve kurallarını İmam Cafer Buyrukları adı altında özetleyip basitleştirerek Alevi-Bektaşi toplumu arasına sokma propagandalarını artık bırakmışlar. Adını verdiği kişinin, Aleviler arasında Buyruk ya da İmam Cafer Buyruğu nun yaygın ve tanınmakta olduğunu ve bundan yararlanmak istediğini ve kendisinin ise bunu dürüst bulmadığını söylemesinde, gerçekte ne bir kişisel yararlanma, ne de ahlaksal sorun söz konusudur. Tanınmış çağdaş Şii İslam fıkıhçılarının kitapları rahatlıkla Türkçe’ye çevrilip yaygınlaştırılma ortamı yaratıldığından dolayı, komşu devletin bu tür gizli-dolaylı propagandalara Türkiye’de artık gerek kalmadığına karar vermiş olmasıdır. Çünkü Türkiye Cumhuriyeti devleti özellikle 80’li yılların ortalarından itibaren ikiyüzlü davranarak, bir yandan İran’ın İslami gericiliğini eleştiriyor görünürken, öbür yandan Iran rejimiyle kendilerinin Sünnileştirmeyi başaramadığı Alevi toplumunu onların Şiileştirmesi konusunda görüşmeler yapıp antlaşmaya varıyorlardı. Dikkat edilirse o yıllardan beri Türkiye’de her Muharrem ayında, Caferilerin İmam Hüseyin’i anma törenleri en ince ayrıntılarına dek yazılı ve görsel basında yer almaktadır. Bu tür törenler gerçekte Oniki İmamcı Şiilikle de Alevilikle de ilgisi yoktur. İlk kez 17.yüzyılda Irandaki Usuli Şii akımının yarattığı Ortodoks Caferiliği tarafından Şiiliğe sokulup resmileştirilmiştir. Kısacası İran propaganda taktiğini değiştirmiştir; propagandacıları Bektaşiliğin Sünni tarikatı olduğunu, kendilerinin de Alevi olduklarını yazıp çizerek ve Anadolu Alevi-Bektaşilerinin tüm kutsal bildiklerini sahiplenerek bunu yapmaktadırlar…

2 Heterodoks Caferiliğin El Kitabı.“Buyruk”

Safevi devletini kuran Anadolu Alevi Türkmen oymakları, o dönemin adlandırmasıyla Kızılbaş Türkmen oymakları askeri aristokrasisiydi. Yönetim heterodoks İslam grubunun, yani Batıni inançlı Alevi-Kızılbaşların elindeydi. Üstelik başı Tebriz’de olan Kızılbaş Safevi devletinin gövdesi Anadolu’daydı. Kuşkusuz bu nedenle İmam Cafer Buyruğu da heterodoks Caferilik gibi aynı siyasetin ürünüydü. Açıkçası Kızılbaş Caferiliğin el kitabıdır Buyruk; diğer bir söylemle Caferi Mezhebinin Ortodoks Şiiliğe aykırı olan heterodoks yüzünün, yani Batıni inanç kuralları (erkanı), tapınma biçem ve uygulamalarını içeren kitabıdır. İşte Anadolu Alevi-Bektaşileri, bu kitabın kapsamı ve içerdiği inanç, yaşam ve tapınç kuralları çerçevesinde Caferi’dir. 16.yüzyıldan 19.yüzyıla kadar, örneklediğimiz nefeslerinde Caferi ya da İmam Cafer mezhebine bağlı oldukları söyleyen Alevi-Bektaşi ozanlarının söylemlerini bu bağlamda değerlendirmek gerekir (zorundayız). Nefeslerin içerdiği Batıni anlam ve yorumlamaları hiç kimse görmezlikten gelemez. Ayrıca Kul Himmet ve özellikle Kul Nesimi’nin “mezheb” yerine “yol” sözcüğünü sıkça kullanmış olması da bir farklılık getirmiyor. Çünkü “yol, Muhammed-Ali yolu” olduğu kadar “İmam Cafer Sadık yolu”dur da.

Alevi-Bektaşi toplu tapınması Görgü Cemlerinin olmazsa olmazı düvazimamlar (Oniki İmamların adı geçen ve onları öven nefesler) ilk kez Nesimi tarafından gazel tarzında yazılmış ve bu tür anlam ve içerik olarak Alevi-Bektaşi şiirine ondan taşınmıştır. Buyruk metinlerinde belirtildiği üzere Alevi-Bektaşiliğin tapınma kurumlarından Dar’ın pirlerindendir Nesimi. O, Hallacı Mansur’la, Fazlullah’la birlikte Alevi inancında ikrar-imanından, yolundan dönmemenin ve bunlardan gelecek acı ve işkencelerde büyük direncin simgesidir. Mazlum bir velidir, şahtır, erdir-evliyadır Nesimi. (Bu konuda geniş bilgi için bkz. İsmail Kaygusuz, Dar ve Dar’ın Pirleri 2.Basım, İstanbul, 1995, s.164-195)
Bütün bunlarla birlikte aşağıdaki betimleme Nesimi’nin inanç ve görüşleri, yapıtlarının da Buyruk’un hazırlanmasında önemi büyüktür:

“Mürid Kur’an okunması, Evliya menkıbeleri ve Seyyid Nesimi’nin ilmi okunması, Pirin konuşması olmak üzere üç durumda itiraz edemez.Bu durumlarda itiraz ederse günahkar olur.”( “Buyruk”, Hazırlayan: Fuad Bozkurt, İstanbul, 1982, s. 49)

İmam Cafer Buyruk metinleri hakkında Ortodoks(Caferi) Şiiler görüşlerini,

“Anadolu’da yaygın olarak bilinen (bu) eserin İmam Sadık ile uzaktan yakından ilgisi yoktur. Bu tamamen İmamın şöhretini kullanmak isteyen köylü kurnazı diyebileceğimiz zihniyetin ürünüdür” biçiminde ortaya konulmaktadır.

Oysa daha önce açıkladığımız gibi, bir Hanefi Sünni olan Abdülvahid Hanifa Kadiri ise yazısında onlar için:

“Şiiler, bugün ellerinde bulunan İmamı Caferi Buyruğu’ adını taşıyan kitapla, İmam Caferi Sadık’ın doğrudan kendisini izledikleri planını kurmaya girişmişlerdir”

diye yazmaktadır. Her iki görüş de doğru değerlendirmiyor Buyruk’u. Çünkü yansız, nesnel olamıyorlar; sadece kendi inançlarının ölçütlerini kullanıyorlar.

Alevi-Bektaşilerin kutsal bildikleri ve içindeki erkanı (kuralları) tapınma törenleri olarak uyguladıkları “Buyruk” metinlerinin, Şii ve Sünni yazar ve araştırmacılarının ısrarla vurguladıkları gibi, İmam Cafer Sadık’la bir ilgisi yok mudur? Kuşkusuz, hepsinin doğrudan İmam’ın sözleri ve buyrukları olduğunu ispatlayacak kanıtlara sahip değiliz. Ama bu demek değildir ki, İmam Cafer Sadık ile ilgisi yoktur. Bazı Buyruk metinlerinin başında “bu Buyruk tümüyle İmam Cafer Sadık’ın sözlerinden oluşur” yazılı olması bir abartıysa da, doğrudan onun sözleri olduğu belirtilen yirmiden fazla paragraf bulunması ve kendisinden rivayet edilen çok sayıda ayet ve hadis geçmesi ve onların Batıni yorumları (tevil) asla göz ardı edilemez. Aşağıda Buyruk’un ne zaman hangi siyasal koşullarda, kimler tarafından hazırlandığı ve (Batıni) kaynakları hakkında, daha önceki yaptığımız çalışmalar ve yeni araştırmalarımızla saptadığımız bilgilerden bir özet vereceğiz. ..

Aleviler arasında Menakıbname, Büyük Buyruk, İmam Cafer Buyruğu, Şeyh Safi Buyruğu, Fütüvvetname, Menankıb-ül Evliya vb. olarak bilinen Buyruk’un bilinen en eski nüshası 1607-8 yılında, Bisati adında bir kişinin kopya edip, Menakıb-ül Esrar Behcet-ül Ahrar (Sırların öyküsü, özgür insanın sevinci) adıyla düzenlediği yapıttır. Ama daha eskisi ele geçmedi diye, Cahit Öztelli’nin, “Besati tarafından yazılmış, sonraları Şah İsmail’e mal edilmiştir” diye kesin yargıya varmasının (ki bu yargıyı daha önce Abdülbaki Gölpınarlı vermişti) nedeni olamaz. (Cahit Öztelli, Pir Sultan’ın Dostları, İstanbul-1984, s.282) Dönemi çok iyi incelemeden ve Kızılbaş Safevi siyasetini bilmeden böyle bir yargıya varılması doğru değildir. Kaldı ki, Öztelli gibi Alevi-Bektaşi ozanlarını iyi tanıyan Anadolu’da Aleviler arasında derlemiş olduğu şiirlerinden antolojiler düzenlemiş bir kişinin, Besati’nin nüshasının yazılışından 50-60 önce yaşamış ozanların şiirlerinde Buyruk’tan söz ettiğini görmesi gerekirdi.Yalnızca Pir Sultan Abdal’ın değil, gerek Kul Himmet’in ve gerekse Şah Hatayi’nin pek çok nefesinde Buyruk’taki “Musahiblik, Dar ve Düşkünlük vb.” kurumlarına ilişkin ilkeler aynen yer almaktadır. Özellikle Hatayi’nin, doğrudan “mürşidlerin Buyruk açmasından” söz ederek, yol bozgunu küstahların işledikleri kusurlardan ötürü düşkün sayılma durumları ve bağışlanmaları için neler yapmaları gerektiğini anlatan şiiri, Buyruk’taki ilkelerle karşılaştırılabilir. (İsmail Kaygusuz, Dar ve Pirleri, İstanbul-1993, s. 50-53)

Bizde bulunan 1776, 1813 ve 1837 yıllarına ait 3 elyazmasından İrfan Çoban tarafından Türkçe yazıya çevrilmiş Buyruk versiyonları da, kopya eden yazıcının hayal gücü, dinsel ve tarihsel bilgisi oranında kendine özgülük kazanmış ve düzene sokulmuş görünüyor. Ayrıca Mahmud Efendi’nin kaleminden çıkan “Mahmudiye”, bir diğeri Haza Kitab-ı Dürr-ü Meknun (Gizli İnci Kitabımız), Molla Hüseyin’in kopyaladığı ise “Şeyh Safi Buyruğu” adını almıştır.

Bir diğer örnek olarak Mehmet Yaman’ın “Erdebilli Şeyh Safi ve Buyruğu” (İstanbul, 1994, s.118-154) derlemesine aldığı “Küçük Buyruk” verilebilir. Bu adı veren elyazmacı (müstensih) Seyyid Abdülbaki Efendi inananlara hitaben mektup biçiminde yazdığı metin Buyruk içindeki konuların özetidir.

Yine hicri 1180’de (1766) yazılmış olan Haza Kitab-ı Dürr-ü Meknun (Gizli İnci Kitabımız) adıyla elyazması Buyruk metnini hazırlayan kişi, Alevi ahlak ve inancı, tapınma biçiminin kuralları, yani Cem Edeb-Erkanı’nı kendi biçimsel yorumuyla vermiş. Teatral bir hava içerisinde kutsal kişileri konuşturmaktadır. Çoğu İmam Caferi Sadık ile Şeyh Safi arasındaki diyalog biçiminde olmak üzere, Muhammed, Ali, İmam Bakır, Hızır, İmam Zeynel Abidin, İmam Muhammed Taki ve dört melek vb.dir. Hak mihmanı olarak nitelenen Şah Hatayi Cemin rehberidir. İmam Bakır Sultan ise ahiret rehberi görünmektedir. Abı hayat çeşmesi ve kutbu alem Hünkar Hacı Bektaş Veli’dir. Ayrıca Elyazmasında Şah İsmail Hatayi (1500/2-1524), Şah Abbas I (1587-1628) ve Şah Safi’nin (1629-1642) adları geçmektedir. Belli ki elyazmacı bunu, Şah Safi döneminden kalan bir nüshayı göz önünde tutarak hazırlamış.

Çeşitli adlar altındaki Buyruk’ların hiçbirinin de ilk kez İmam Cafer’in kendisi tarafından yazılmış olduğu kabul edilemez. Özde elbette ki onun düşünce ve ilkelerinin Türkçe’de yansımasıdır. İmam Cafer Buyruğu, geleneksel -ama bir siyaset gereği- bir adlandırma gibi kabul edilebilir. Ancak Anadolu’da Kızılbaşlığın yükselmesi ve asıl Şah İsmail ve onu yaratmış olan Kızılbaş Türkmen çevrenin, Alevilik özyönetimini bütün Cem kurumlarıyla birlikte iktidara yönlendirme olan Kızılbaş siyasetinin parçası olduğu da gözden kaçmamalıdır. Çok büyük bütünleştirici işlevi olmuştur.

2. a “Buyruk”un Hazırlanışı, “İmam Cafer Heyeti” ve Kızılbaş Siyaseti

Hacı Bektaş Veli’nin Makalat’ındaki ilkelerin tümü Buyruk’un kapsamı içinde bulunmaktadır. Bize göre, genel olarak “İmam Cafer ya da Şeyh Safi Buyruğu” olarak adlandırılan ve Alevi-Bektaşiler arasında sadece “Buyruk” adıyla tanınan, kopya edilirken değişikliklere uğratılmış, eklemeler-çıkarmalar yapılmış durumda günümüze kadar gelmiş olan, bu inanç toplumunun toplu tapınması Görgü Cemi’nin biçimi ve düzenini, Muhammed-Ali yolunu ve ilkelerini anlatan ilk metin, bizzat Kızılbaş Ehl-i İhtisas kurulunun gözetim ve yönlendirmesiyle hazırlanmış. Genç ve bilgili büyük ozan Şah Hatayi’nin de katkılarıyla birlikte, “Şah” ve “Mürşid-i Kamil”(İmam) olarak da onun onayından geçmiştir.

Bu Kurul, Şah İsmail’i Gilan’da sakladıkları dönem içinde(1494-99) Kızılbaş Türkmen dede-begleri tarafından kurulmuştur. İnançları gereği mürşid-mürid ya da pir-talip ilişkileri içinde “Ehl-i İhtisas” adı altındaki bu yedi kişilik kurul-heyet “lala, dede, abdal, hadim (hizmet gören), halife, halifat al-hulafa (halifeler halifesi) vb.” üyelerden oluşuyordu. Daha sonra 1501-2’de Kızılbaş Safevi devletini kurup Şah İsmail’i başa geçiren kurul “Lalalığı” kaldırarak onun yerine, Şah İsmail’in hem padişah olarak dünyasal, yani siyasal iktidarının hem de “Mürşid-i Kamil” ya da İmam olarak inançsal vekillik kurumu olan “Vekil-i Nefs-i Nefis-i Humayun”u oluşturdular. Devletin bu en yüksek kurumunun başına Şamlu Hüseyin geçti. Böylece Kızılbaş Şamlu Türkmen beyi Şah İsmail’in alter ego’su, yani ikinci kişiliği olmuştu. (R.M.Savory, The Cambridge History of Iran , Vol. VI, s.357-359’dan aktaran İsmail Kaygusuz, Görmediğim Tanrıya Tapmam, Alev Yayınları, İstanbul-1996, s.199-207)

Kuruluşundan beri bu Kurul Kızılbaş İhtilali konseyi gibi çalışırken, bir yandan da siyaset üretiyordu; Halifeler Halifesinin Anadolu, Suriye, Azerbaycan, İran’da Horasan ve Kuzistan eyaletlerine gönderdiği halifeleri aracılığıyla Ortodoks İslam (Sünni ve Şii) dışındaki Oniki İmamcı Alevi-Bektaşi ve Ehli Hakçı, Hurufi ve özellikle İsmaililer gibi, Sünni yazarların heretik (Rafızi) dedikleri heterodoks İslam topluluklarıyla iletişim kurulmuş siyaset ve bilgi alışverişi yapıyordu. Bir kere Alisoylu Safevi hanedanının ve büyük Şeyh olarak Erdebil Dergahının kurucusu Şeyh Safi’nin Sünni olmadığı, çevresindeki Sünni hükümdarlara kendisini öyle gösterdiğine, Anadolu Alevi Türkmenlerine inandırılması gerekiyordu. Ayrıca Şah Hatayi’nin de birçok nefesinde övdüğü yücelttiği ve ona candan bağlılığını söylediği Hacı Bektaş Veli gibi, Şeyh Safi’nin de ermiş velilerden olduğunu vurgulamak ve Erdebil’i çekim merkezi yapmaktı amaç. Bu başarılmıştır. Bir örnek vermek gerekirse:

Bizim elimizde bulunan 1837 tarihini taşıyan “Şeyh Safi Buyruğu” kopyasında Şeyh Safi hakkında bilgi verilmekte ve bir Veli olarak kutsanmaktadır. Ayrıca Şeyh Safi ile ustası Gilanlı Şeyh İbrahim Zahidi arasında geçtiği anlatılan iki keramet, Hacı Bektaş Veli Menakıbnamesi’den (Vilayetname) aynen alınmış ve bu kitapta Yunus Emre ile şeyhi Tapduk Emre ve Hacı Bektaş ile Akçakoca arasındaki olaylar biçim ve öz olarak sonuçlarıyla birlikte Şeyh Safi üzerinde yinelenmiştir.

Büyük olasılıkla, Ehl-i İhtisas kurulunun önemli üyesi “Halifeler Halifesi” başkanlığında (Belki Dede ve Abdal üçlüsünün) oluşturduğu bir komisyon, ilk Buyruk metnini hazırladı ve sonra Kurul’dan geçirildi. Bu varsayımı Kul Himmet’in bir şiirinde kullandığı bir söyleme borçluyuz.

Şeyh Safi’nin İmam Cafer Sadık’tan esinlendiğini ve Buyruğu’ndaki sözleri ondan aldığını ve hatta İmam Cafer’in mührünü taşıdığını şiirlerinde ifade eden Safevi soylu Dede Kul Himmet bu propagandaya büyük katkıda bulunmuştur:

Erdebil’den gelince Rum’a
Sözümüz bizim didardan gelir

Şeyh Safi Buyruğu’n eyledim kabul
Sözü onun daim Cafer’den gelir
…
Makalatın ahiri cemalatın zuhuru
Şeyh Safi’ye değiptir İmam Cafer mühürü

Kul Himmet [9] 73/1563 yılında yazmış olduğu şiirde, “İmam Cafer Heyeti” diye adlandırdığı, Kızılbaş Safevi devleti yöneticileri eski “Ehl-i İhtisas” yüksek kurulunun “Halifeler Halifesi”nin başkanlığındaki bir alt komisyon olmalıdır. Şiirlerindeki Buyruk’a ilişkin bilgiler bize, sonraları Kul Himmet’in heyette yer almış olabileceğini de düşündürüyor. Kul Himmet bu şiirinde, Şah vekili Şamlu Hüseyin Hanı öldürtüp Ehli İhtisas’ı dağıtan ve İranlı Ortodoks Şiilerin eline düşen Şah Tahmasb’ı (1524-1576) dolaylı olarak eleştirmekte; asıl onların (Ehl-i İhtisas Kurulu ve İmam Cafer heyetinin) söylediklerine kulak veriniz diye karşı propaganda yapmaktadır. Ancak tıpkı Pir Sultan’ın birçok şiirinde yaptığı gibi, kapalı ve simgelerle vermektedir düşündüklerini:

Eğer candan sever isen sen beni
Eğlen uçup gitme der güle bülbül
Senin mekanın benim kalbim evidir
Vücudum şehrine kona der bülbül
……
İmam Zeynel içti abu hayatı
Muhammed Bakır’a ver saadeti
Dört kitapla İmam Cafer heyeti
Yetmiş üçte mümin kula der bülbül
(=73, hicri 973’ün kısaltması, İ.K.)
……
Kul Himmet dilinden güherler saçar
Geçer şu mahluğun eyyamı geçer
Mümin olanlara rahmetler saçar
Dünya baki değil fena der bülbül

1990’lı yıllarda kaleme aldığımız “İmam Cafer Buyruğu’nun Hazırlanışı ve Kızılbaşlık Siyaset” başlıklı makalemizde şu yargıya varmıştık:

“Yine çeşitli Buyruk versiyonlarından anlaşıldığı üzere, asıl Hünkar Hacı Bektaş Veli’nin Makalat’ı Buyruk kitabına kaynaklık etmiş ve onun özünü oluşturmaktadır. Tersinden de olsa bunun ilk farkına varan, Makalat’ı ilk kez yeni harflerle yayınlamış olan Sefer Aytekin’dir. O İmam Cafer Buyruğu’nun daha önce yazılmış olduğunu düşünmüş olduğundan:

‘Bu kitap da (Makalat’ta İ.K.); Hacı Bektaş Veli’nin bağlı olduğu İmam Cafer Sadık Yolu’nun ve Bektaşiliğe esas olan bazı prensip ve düşüncelerin yer aldığı açıkça görülmektedir. Mesela: Şeriat, tarikat, marifet ve hakikat yollarını ayırması; adem oğullarını, abitler, zahitler, arifler, muhibler diye ayırması…’ biçiminde kısaca değinmiştir. (Hacı Bektaş Veli, (Haz. Sefer Aytekin), Makalat, Tarihsiz-Emek Basım, Ankara, s.15)

“Bize göre de Ehl-i İhtisas’tan, olasılıkla Halifeler Halifesi, Dede ve Abdal üçlüsünün hazırlatmış olduğu Buyruk, Hacı Bektaş’ın Makalat’ı, Vilayetname ve bugüne ulaşmamış diğer yapıtları temel alınarak yazılmış, Alevi-Kızılbaş Cem kurumları, adab erkanı biçim ve ilkelere bağlanmıştır. Kuşkusuz İmam Cafer’in Kur’an yorumları ve risalelerinden de yararlanılmıştır. Ayrıca yol ve mezhep olarak İmam Cafer adında birleşerek İranlı Şii halkla yakınlık, uyum sağlama siyaseti de güdülmüştü.”

“Halk Türkçe’siyle hazırlanmış Buyruk kitabı, Anadolu Aleviliğinin şanlı bir tarih sayfasını oluşturan Kızılbaşlık siyasetinin propaganda ürünüdür. Öte yandan Balım Sultan’ın (dil olarak) Osmanlı kentlerine yönelik Alevi-Bektaşi Erkanname’si de bu siyasetin dışında değildir ve ona hizmet etmiştir.”( İsmail Kaygusuz, Görmediğim Tanrıya Tapmam, s. 210-211)

2. b İsmaili-Kızılbaş İlişkileri ve Buyruk’un Batıni Kaynakları

Özde bu düşüncemiz değişmemiş olmasına rağmen, eksik olduğunu İsmaili Aleviliğini ve kaynaklarını inceledikten sonra gördük. Zaten bir Batıni dai’si olan Hacı Bektaş da Makalat’ını onlardan kaynaklanarak yazmıştır. Burada Buyruk’un hazırlanılması sırasında yararlanıldığını düşündüğümüz bazı Batıni İsmaili kaynakları ve kısa örneklemelerle yetinmek durumundayız. Kuşkusuz kısa da olsa İsmaililerin, Kızılbaş Türkmenler ve Safevi yönetimiyle toplumsal ve siyasal ilişkilerinden de söz edeceğiz.

Baştan şunu belirtelim; İsmaili kaynakları aracılığıyla günümüze ulaşan bazı bilgilerin temelindeki gerçek şudur: Kızılbaş Safevi Devletinin kuruluşundan, İranlı feodal aristokratların Şahların çevresinde kümeleşip, Ortodoks Şiiliği devlet dini yaparak Batıni sufiliği yönetimden uzaklaştırıncaya kadar Kızılbaşlar, İsmaililerle birlikte hareket ettikleri gibi, Şah Abbas I’in ölümünden (1628) sonra başlayan Kızılbaş ve sufi kıyımlarında da yaşamları biribirine karışmıştır. Aynı ilişkinin Anadolu’da da sürmüş olması, olasılılıkların ve kuşkuların ötesindedir.

Yukarıda önemle sözünü ettiğimiz yedi kişilik Ehl-i ihtisas kurulu İsmaililerdeki Baş Dai’ler (du’at) kurulu ve Vekil-i Nefs-i Nefis-i Humayun adıyla kurulan Şah’ın alter ego’su (ikinci kişiliği) olarak onu temsil eden vekillik kurumu, İsmaililikte İmamın dış dünya içinde vekili ve onun kadar saygı duyulan ve hatta satr (gizli) dönemlerde inananlar arasında bizzat kendisi olarak bilinen (önceleri Hicab) Huccet‘ten esinlendiği açıktır; yeni yaratılmış değildir. Şah İsmail dahi, Batıni İsmaili inancındaki bütün İmamların da Ali’nin mazharı olduğu, başka bir söyleyişle İmam Ali’nin don değiştirip, kişiliğine büründüğü zamanın İmamı olarak algılanmıştır. Yine Ehli İhtisas kurulundan halifeler halifesi, İsmaili hiyerarşisinde Huccet’ten sonra gelen ve Dai’lerin bağlı bulunduğu Dailer Daisi’ni karşılamaktadır. Bütün bunlar rastlantısal değildir. 15.ve 16.yüzyıl İsmaili İmamlarının gizli olarak yaşadığı bölge Gilan çevresindeki Kahek ve Şehr-i Babek gibi sarp ve korunaklı yerleşim yerleridir.Daha sonraları İran’ın merkezine yakın Anjudan’da gizlenirler.

Ehli İhtisas kurulundaki Kızılbaş Türkmen dede-beglerinden bazıları Şah İsmail’in babası, Şeyh Haydar ve dedesi Şeyh Cüneyd’den beri Safevi ailesine hizmet vermekteydiler. 1493-1499 yılları arasında Şah İsmaili eğitip yetiştiren bu kişiler hiç kuşkusuz İsmaili İmamları Mustansir Billah II (1463-1475), Abdusselam (1475-1493) İmam Garip Mirza (1493-1496) ve Abuzar Ali Şah’ın (1496-1509) Huccet ve Dai’leriyle sıkı ilişki içindeydiler. Devlet kurulduktan sonra artık ardıl imamlarla doğrudan ilişkileri vardır.Yönetimin İsmaili fedailerinden bir askeri birliğe sahip olduğu ve Şah İsmail onları Özbeklerle yaptığı savaşlarda kullandığı bilinmektedir.

Dahası İsmaili İmamlarından Nureddin Ali, diğer adıyla Nizar Ali Şah (1516-1550) Şah İsmail’in kızlarından biriyle evlilik yapmıştı. Safevi sarayında 30 yıl Tahmasb’a (1524-1576) hizmet veren önemli bir İsmaili daisi ve ozanı ve İmam Murad Mirza (1509-1514) ve Nureddin Ali (1516-1550) hakkında yazdığı övgü ve tanıtıcı şiirleriyle tanınan Kasım Amiri (ö.1591), yönetime egemen olan Ortodoks Şiiler ve özellikle Tahmasb’ı etkileyen tanınmış Şii din bilgini Hilli Hasan bin Yusuf’un teşvikiyle dinsiz ilan edilerek 1565 yılında gözlerine mil çekilmiştir. 1591 yılında da Şah Abbas I (1588-1628) tarafından öldürtülmüştür. (Abu Baqi Nihawand, Ma’athir’i Rahimi, Calcutta, 1931, vol.3, s.. 1506)

Bu gösteriyor ki, Kızılbaşlar yönetimde etkili oldukları sürece iyi yetişmiş; zamanın her türlü bilgileriyle donanmış ve Şeriatı bir bir Şii’den ve Sünni’den daha iyi bilen bu çok bilgili İsmaili dai’ler de onların çevresindedir. Ve sanıyoruz ki bunların, Buyruk hazırlayan “İmam Cafer Heyeti”ne doğrudan ya da dolaylı katkıları olmuştur. Buyruk metinlerindeki Pir, mürşid, kutub vb. deyimler 16. yüzyılın başlarına kadar Anadolu Alevi-Bektaşi-Kızılbaşları arasında bilinmiyordu, Buyruk’la birlikte girdi. Buyruk’a ise, İsmaili İmamı Absusselam (1475-1493) zamanında onun isteği ve katkılarıyla hazırlanan ve Huccet-i Samit (konuşmayan-sessiz huccet ya da İmam vekili) sıfatıyla İsmaili Alevi topluluklarına görevli dai’ler aracılığıyla gönderilen Pandiyat-i Civanmerdi kitabından girmiştir. Kitap, gerçek inananlara ve cömertliğin/yiğitliğin örnek erdemlerine ulaşmayı araştıranlara öğütler içeriyor ve üç bölüm halinde (Büyük Pandiyat, Küçük Pandiyat ve 12 Civanmerdi ) hazırlanmıştır. Ayrıca içinde Abdusselam’ın birkaç fermanı bulunmaktadır. Bu kitap inananlara ahlak, insanlık, doğru davranış vb. üzerinde öğütlerle bilgi veriyor, eğitiyor. İmamın kendisi ve hüccet, Pir, Mürşid ve Kutb olarak sıfatlandırılırken, İsmaililer, ehl-i Hakk ve ehl-i Hakikat gibi terimlerle adlandırılıyor. Bu kitap Hindistan’da yetkili bir Pir yani ve Huccet’miş gibi saygı görmekte ve Yarkand, Gilgit, Hunza, Çitral, Bedehşan ve İran’da okunmaktadır.

Abdusselam Panj Sukhan-i Hazarat-i Shah Abdus Salam adında müminler için 30 sayfalık eğitici öğütler daha yazmıştır. Bu, risaleyle birlikte ve İmam Garip Mirza’nın ( 1493-1496) İsmaili dava örgütlenmesinde yaptığı değişiklikleri içeren fermanları da dai’lerin elindedir.
Bu yeni dava örgütlenmesinde büyük katkısı olan Kuhistan’ın Muminabad kentinden baş Dai’lerden Abu İshak’ın, Kutb’un (İmamın) ve Pir’in (Hüccetin, İmam vekilinin) kutsallığı ve yetkilerinin tanıtmayı ve İsmaili inanç yoluna ilişkin öğretici tartışmaları içeren Haft-i Bab (Yedi Bölüm ya da kapı) kitabı çok önemli bir örnekti Buyruk hazırlayan kurul için. Bu kitap, 1200 yılında Alamut Kıyamet (Yeniden diriliş) dönemi İmamlarından Alaaddin Muhammed II’nin (1166-1210) buyruğu ve koruması altın Kuhistan dai’si (bir diğer) Abu İshak tarafından hazırlanmış Haft-i Bab-ı Baba Seyyidna’nın ( bkz. Kitabın çevirisini içeren aynı adı taşıyan yazımız; www.alewiten.com/Kimlikler/İsmaililer) o günün gizlenme koşullarına uygun yorumu olarak yol göstericilik görevini üstlenmiştir. Ama bunun arkasından yine bir baş dai tarafından, 16.yüzyılın ortalarına doğru İmam Cafer Buyruğu ile karşılıklı etkileşim içinde ve o dönemde oluşturulmuş kavramlarla Khayri Khwa Herati’nin (ö.1553) hazırladığı Kelam-ı Pir, İran’daki diğer Sufi akımlarını da etkileyecek daha genişletilmiş yorumlarla ortaya çıkacaktır.
Pandiyat’tan alınmış şu küçük paragraf, Buyruk’ta musahib olanların ve talibler/müridlerin birbirlerine karşı davranışları ve ilişkilerindeki sevgi ve paylaşımı anlatan pasajlarla rahatlıkla karşılaştırılabilir:

“Gerçek inanan kimse, din kardeşine yardım eden; onunla yiyeceğini, sevincini ve üzüntüsünü paylaşan, sözde ve işte onunla birlikte olan ve ona karşı asla kalbinde herhangi bir kin ve düşmanlık taşımayan insandır. Eğer biri karnını doyuruyorsa, diğeri de doyurmuş olmalı. Biri aç kalıyorsa, öbürünün de aç kalması gerekir. Eğer bir kimse bazı şeyler yiyorsa, diğeri de arkadaşının yediği şeyleri paylaşmalıdır.” (Pandiyat-i Jawanmardi, s. 56)

Hiç kuşkusuz Musahiblikle ilişkin kurallar, ikrar veren talibin Pir eteğini tutmakla ikinci kez dünyaya gelişi, yol oğlu gibi söylemler, ilk Proto-İsmaili dailerinden Mansur el Yaman (ölm. 914) olarak bilinen İbn Havşab’ın, “Kitab al-alim wa’l-Ghulam (Bilgin ve Öğrencisinin El Kitabı)” adı altında yazdığı, İsmailiye inancına girişin “yeni bir isimle, ikinci ya da yeniden doğuş” olarak tanımladığı yapıttan, İmam Cafer Heyeti’nin ilişki kurduğu dailer aracılığıyla Buyruk’a girmiştir.

Buyruk metinlerinde geçen dünyanın yaratılışı mitosu: Tanrının yaratıklarının günahlarına öfkelenip terlemesi, o terden yeşil (ya da apak) bir derya oluşması; deryadan dışarı düşen bir cevherden Muhammed ile Ali’nin nurunu yaratması ve bunu yine nurdan kubbeye koyması; Tanrının dünyayı yaratmadan yüz binlerce yıl önce Muhammed’in ve Ali’nin ruhunu yaratmış olması.vb. gibi betimlemeler 8.yüzyıl başlarında İmam Bakır’ın çevresindeki Mugirilere kadar inmektedir

Al-Mugire’ye göre:

“Tanrı kendi yüce adını seslendirdi. Bu ad uçan bir kuşa dönüştü ve başına konmak için hemen bir taç biçimi aldı. Bundan sonra Tanrı, sağ eli üzerinde yazılı bulduğu levhada inananların işleri üzerine eğilecektir. O, insanların yorumladıkları günahlar hakkında büyük bir öfkeye kapılacak ve bol bol terlemeye koyulacaktır. İşte bu tanrısal terden, biri acı sulu, diğeri tatlı sulu iki deniz doğmuştur. Tatlı sudan ışıklar, tuzlu-acı sulardan ise karanlıklar oluştu. Bakışlarını ışıklar denizine daldıran Tanrı, içinde kendi gölgesinin farkına vardı. Güneşi ve ayı yapmak için denizden bu gölgenin cevherini topladı. Sonra bu gölgenin geri kalanını, ‘Benden başka bir Tanrı olmamalı. Bir Tanrı varsa o da benim.’ diye bağırarak ortadan kaldırdı. İşte yaratıklarına biçim vermesi bu ışık denizlerinden sonradır; inananları yaratması da ışık denizinden sonradır. Tanrının bunların içinden yarattığı ilk şey (ruhları) gölgeleriydi. Ve yaratılan ilk gölgeler de Muhammed ile Ali’ninkiydi. Onların ortaya çıkışı, zuhuru bütün insan cinsine öncülük etti. Sonra Tanrı göklere, yeryüzüne ve dağlara imamlık emanetini taşımalarını önerdi.” (Al Shahristani, al Milal, s.294-295)

Batıni yaratılış mitosunun bu ilk versiyonu Hattabilerin Ummu’l Kitab’ında ilk yaratılan “beşler ışık (nur) kümesine”, yani Ehlibeyt beşlisine dönüşerek farklı çeşitlemeler halinde Buyruk’a kadar ulaşır.

Buyruk’ta geçen ve genelde yaratılış mitoslarına kaynak olan, Muhammed’in “Allah’ın ilk yarattığı benim nurum ve ruhumdur ve Allah’ın ilk yarattığı benim aklımdır… Ruhlar alemi benden dal budak salmıştır” hadisinin daha etkili bir varyantını Nasıruddin Tusi’de ( Rawdat al-Taslim/La Convocation d’Alamut, Çev. Christian Jambet, Paris, 1996, s.328) buluyoruz:
“Muhammed, ‘Adem daha su ile toprak arasındayken ben Peygamber idim’ diye buyurdu.”

Buyruk metinlerinde geçen namazın, secdenin, abdestin, boy abdestinin, hac ziyaretinin ve diğer Şeriat koşullarının Batıni yorumları, tamamıyla Nasıruddin Tusi’nin (1201-1274) Rawdat al-Taslim (Teslimiyetin Bahçesi) adlı Farsça yapıtından süzülüp sadeleşerek gelmiştir. Kitabın Fransızca çevirisinin son bölümlerindeki “Exégése spirituelle de la purification rituelle (Ritüel temizlenmenin (abdestin) ruhsal (içsel, Batıni) yorumu” (s.330-332), “Exégése spirituelle de la profession de foi et de la priére (İmanın ve namazın Batıni yorumu)”(s.332-333), “la profession de la priére (Namazın (ayakta durma, rüku ve secde durumlarının) Batıni yorumu)” (s.338-340), “Exégése spirituelle du jeune et pélerinage (Orucun ve haccın Batıni yorumu)” (s.340-342) gibi alt başlıklar altındaki metinler incelendiğinde benzerlikler görülecektir.

Yine Buyruk metinlerinde birkaç yerde geçen Peygamber’in Ali’yi ardıl olarak seçtiği Ghadir Khum olayı ve Ali hakkındaki hadislerin Batıni yorumları, Nasıruddin Tusi’nin yapıtındaki (s.327-329) yorumlardan farklı değildir.

Abdest alma örneğini ele alırsak, N. Tusi diyor ki:

“…ritüel temizlik (abdest-boy abdesti) eski gelenek ve dinlere elveda etmek, yani onlardan vazgeçmek olduğun anlamına gelir. (s.330) İnsan bedeninin yüzeyi su ile tam olarak temizlenip paklandığı gibi, kötülüklerin temsilcisi (olan) ve içtenliği etkileyen-kirleten pisliklerden iç dünyamızı oluşturan ruhun da paklanması gerekir; burada suyun görevini bilim-bilgi yapar. (s.333) Toprak kuramsal bilginin, su ise eğitim-öğretimin simgesidir. (s.215)

İmam Zülfikar Ali (1514—1516) ve Nureddin Ali (1516-1550) zamanında yaşamış ve Herat Sultanı Hüseyi Ghuriyan’ın oğlu Horasan ve Afganistan Baş Dai’si olan Khayri Khwah Herati’nin Kelam-ı Pir yapıtında ise,
“…abdest almak, İmam’ın bilgisine dönüş yapmak, ona yönelmektir; çünkü su, Batıni yorum (tavil) aşamasında Hakikat biliminin simgesidir” diye geçer. (Kelam-ı Pir: A Treatise on Ismaili Doctrine, yayım: W. Ivanow, Tehran, 1961, s.52-102; Farsça tekst, s.94)

Çeşitli Buyruk metinlerinde ise şu tanımlara rastlıyoruz:

“…şeriat abdesti su ile olur, tarikat abdesti Pir elinden biat etmektir, yani ondan gelen bilgi ve buyruklara uymak, kabul etmektir. Marifet abdesti, nefsini bilip Tanrıyı tanımak. Sırrı Hakikat abdesti ise kendi ayıplarını görüp, sair kimselerin aybını örtmektir.”
“…Tarikat cünübü (Şeriatta abdestin ihtilam ya da cinsel ilişkiyle bozulması) Pir’sizlik ve ikrarına yalan çıkıp ahdini bozmaktır.”
“Erkanın abdesti varlığından el çekip meydanı bilmek; yani tüm varlığını meydana koyarak Pir’ine-Mürşid’ine teslim olmaktır…”

Pirin ve Mürşid’in yerine İmam’ı koyarak, adlarını verdiğimiz ve diğer batıni kaynaklar-yapıtlar tek tek ele alınıp incelenir ve Buyruk metinleriyle karşılaştırılırsa yüzlerce benzer paragraflar bulunacaktır. Kaldı ki zaten Pandiyat-i Civanmerdi’den itibaren, Pir ve Mürşid İmam vekiline (Hüccet) denildiği kadar, İmam yerine de kullanılmaktadır.