Karacaahmet Sultan ‘ın bilinen çocukları bilinen çocuklarından Hıdır Abdal Sultan,Erzincan’ın Ocak köyünde, diğer oğlu Eşref Sultan ise Eşme’nin Karacaahmet köyündeki türbede defnedilmişlerdir. Horasan Erenleri’nden olan Karacaahmet Sultan 13.yy ortalarına yakın bir zamanda Moğol zulmünden kurtulmak için Anadolu’ya göç etmiş ve bu göçü de büyük Türk kafileleriyle olmuştur. Karacaahmet Sultan ‘ın Kan Abdal (Gani) ve "Kamber Abdal " isimli iki oğlu daha vardır.

KARACAAHMET SULTAN’IN DERGAHI

Üsküdar sınırları içinde Selimiye Kışlası’nın üst tarafında Gündoğumu Caddesi ile Nuhkuyusu Caddesi’nin birleştiği köşede Karacaahmet Sultan Dergahı ve türbesi yer alır.

Karacaahmet Sultan Dergahı, Şahkulu Sultan Dergahı gibi köklü ve eski bir dergahtır. Asıl merkezi İstanbul Üsküdar olan bu dergahta uzun süre hizmet veren Karacaahmet Sultan, hakka yürüyünce, naaş, dergahın bulunduğu yerde toprağa verilmiştir.Karacaahmet Sultan ‘ın Türbesi ‘ni, yıllar sonra Kanuni Sultan Süleyman’ın eşi Gülfem Hatun yaptırmıştır.

Denilmektedir ki , bir gece rüyasında Karacaahmet Sultan ‘ı gören Gülfem Hatun uyandığında, gördüğü rüyasının etkisiyle sabahın erken saatinde Üsküdar’a kadar giderek üstü açık bulunan türbeyi görmüş ve yazdırdığı bir fermanla türbenin üstüne bir tavan yaptırmıştır. Türbenin içine de Karacaahmet Sultan ‘ın sancağını , deve tüyünden örülmüş hırkasını ve tespihlerini koydurmuştur. Zamanla türbenin etrafı da mezarlarla dolmuş ve büyük bir hazire olmuştur. Daha sonraki yılarda bu çerçevede kurulan hazireye kendi adı verilmiştir.

Karacaahmet Sultan, Hakka yürüdükten sonra, türbesi ve kurduğu dergahı, bu işlevini yürütmeye devam etmiştir. Geçmişte olduğu gibi günümüzde de kurbanlar kesilmekte, lokmalar verilmekte ve cemler yapılmaktadır.

Akan zaman içinde etrafında yapılan mezarlarla büyük bir hazire oluşmuş ve bu hazirenin içinde" Hasırcı Baba " ile " Asuman Dede" gibi pek çok ünlünün ve ermişin mezarları da vardır.
Türbenin dış kapısından içeri girildiğinde 2.5 metre eninde, 8 metre boyunda bir koridor ve koridorun sonunda türbe kapısı görünmektedir. Bu kapı gündüzleri sürekli açıktır. Dış kapının yanından türbenin içi görülebilir konumdadır. Türbe kapısının üstünde mermer üstüne yazılmış eski bir yazı göze çarpar. Bu yazıda :

"Revza-i feyz-i fütuh Karacaahmet’dir
Gel erenler, oku bir fatiha, kıl istimdat
Eyledi zevcesi Fehmiye Hanım ruhu için
Matbah-ı amire memuru Ziya Bey Banyad

Geniş ve uzun bir koridordan sonra türbeye girilir. Ortalama 40 metre kare dolayında olan türbenin doğu cephesinde üç ve güney cephesinde de dört adet olmak üzere yedi büyük pencere İslam ‘i tarzda mimari özelliğe sahip olup üstleri yarım daire biçimindedir. Tavan kısmı kubbeli olup, ortasında büyük ve renkli bir avize sarkıtılmıştır.

Kuzey cephesindeki duvar kısmı, pencereler, altın renkli yaldızlı boya ile boyanmıştır.
Orta yerdeki büyükçe sanduka, yeşil renkli çuha ile kaplanmış ve duvarlar da yağlı boya ile yeşile boyanmıştır. Duvarların alt kısımları beyaz mermer lambrilerle kaplanmış olup, zemin kısmı halılarla döşenmiştir. Sanduka, sarı pirinç çubuklarla kafes içine alınmış olup köşelerde ve yanlarda iri tespihler bağlanarak sarkıtılmıştır.

Doğu cephesi pencerelerinin iki başında altışar ampullü , ayaklı aplikler süslemektedir. Giriş kısmının sağında bir pencere koridora bakarken, solunda da duvar dibinde demirli bir camekan içinde Karacaahmet Sultan ‘ın deve yününden örülmüş hırkası ve uzunca iri 99’luk tespihi asılıdır. Camekanın hemen yanından uzunca bir dolap içinde o zamanlardan kalma sarkaçlı eski bir saat ve eski yazılı manzum bir tablo bulunmaktadır.

Karacaahmet Sultan hakkında bir kısım yazar ve araştırmacı, birbirinden farklı bilgiler vermektedir. Yazar Aysel Okan, Karacaahmet Sultan ‘ın Arabistan’dan geldiğini ifade ederken pek çok araştırmacı da Horasan’dan geldiğini ve bir Türkmen Bey’inin oğlu olduğunu belirtilmektedir. Doğrusuda budur. Çünkü Karacaahmet Sultan tam bir Türkmen asilzadesi ve Alp Eren ‘dir.

Karacaahmet Sultan , Anadolu Selçuklu Devleti’nde dağılış döneminde Hristiyan misyonerlerin Ege Bölgesi’ndeki propagandalarına karşı çıkan Hacı Bektaşi Veli ve Alp Erenler ile birlikte Manisa-Akhisar-Aydın ve Afyon dolaylarında başarılı çalışmalarda bulunmuştur. Bursa’dan Üsküdar’a kadar olan yerlerin alındığı yıllarda (M. 1329), önce Merdivenköy ‘de biraz kaldıktan sonra Üsküdar’a geçerek şimdiki yerde dergahını kurmuştur.

Karacaahmet Sultan, bir fikir adamıdır. Zor günlerdeki bunalımlı insanların kurtarıcısı, iyi bir psikiyatrist hekim olarak toplumun karşısına çıkar. Bu doğrultuda ilden ile , köyden köye giderek halkın hizmetine koşmuş, acılara, merhem, karanlıklara ışık olmuştur.

Karacaahmet Sultan, Anadolu’da ilk kez Manisa dolaylarında bulunmuş, o bölgede Saruhan Beyliği’nin hizmetinde bir hekim Alp eren olarak çalışmıştır. Horoz köyünde ilk dergahını kurmuştur. Çalışmalarını burada yoğunlaşması nedeniyle Saruhan Beyi’nin taktirlerini kazanmış ve bu nedenle bu köy, Karacaahmet Sultan ‘a vakfedilmiştir. Çevredeki insanlar, uzun süre bu dergahta eğitimden geçirilmişler ve özellikle bunalımlı insanlar  burada şifa bulmuşlardır.

Manisa- Akhisar – Aydın yöreleri , birbirine çok yakın olduğundan Karacaahmet Sultan ‘ı aynı zamanda Akhisar ve Aydın’da da görmekteyiz. Buralarda da kendisine vakfedilmiş köyler ve bu köylerde kurulmuş dergahları olmuştur.

Karacaahmet Sultan ‘ın Ege’deki etkin faaliyetleri karşısında Hrıstiyan misyonerler hiçbir şey yapamaz duruma gelmiştir, bu ulu kişinin etkin gücü karşısında atıl duruma düşmüşlerdir. Karacaahmet Sultan bir dava adamıdır. Bu dava, Ebul Vefa ‘dan, Kargın Dede ‘den , Baba İlyas ‘dan, Hacı Bektaşi Veli ‘den , tüm horasan ve Rum Erenler ‘ine intikal eden büyük bir davadır. Bu dava, Anadolu ‘da 72 milleti alevi kültürü etrafında birleştirme davasıdır.

Davanın özüne baktığımızda, insan olabilmek, insanca yaşamak, paylaşmak ve gelecek kuşaklara ışık olabilmektir. Yetmiş iki milleti bir gözle görebilmek, barışı -sevgiyi-kardeşliği egemen kılmak,, sevgi bağlarına dayalı köklü bir ahlak sistemini kurmak , bu davanın temel felsefesidir. Karacaahmet Sultan gibi tüm erenler , bu doğrultuda emek harcamışlar, bu tür hizmetlerde insanlık uğruna tarihin altın sayfalarına geçmişlerdir.

Hacı Bektaşi Veli gibi her ulu kişinin yaşamına uyarlanmış mitolojik öyküler vardır. Bu tür öyküler , bu uluların somut ve gerçek kişiliklerini manevi dünyalarıyla pekiştirerek kendilerini yüceltmek için söylenir.

Karacaahmet Sultan ‘ın bulunduğu erenler, bir arada zikir ederlerken, bu ermişlerin içinde olan Karacaahmet Sultan ‘ın kız kardeşi Kadıncık Ana(Fatma Nuriye Bacı), kendisinden geçmişçesine birden ayağa fırlayarak "kalkın , kalkın ey erenler, memlekete sizden ulu sizden ulu eren geldi." Toplu halde olan erenler " Bu memlekete bizden ulu eren mi gelir?" diyerek şaşırmışlardır. Onlardan ulu veli, yokmuş ki memlekette."Öyle şey olur mu?" diyecek olmuşlar. Gene aldıkları cevap "Evet var , çünkü geldi." Olmuş.

Kimmiş kendilerinden ulu Veli acaba ? Düşünmüşler, taşınmışlar nafile. Kimseyi bulamamışlar. İşte o zaman Karacaahmet Sultan gönül gözüyle gözetlemiş. Sulucakarahöyük‘de bir karataşın üstünde ak güvercin görmüş. Karacaahmet Sultan, o an yanındaki Hacı Tuğrul ‘a seslenmiş. " Tez elden bir şahin ol, Sulucakarahöyük köyüne var. Orada Karataş ‘ın üzerindeki ak güvercini getir buraya" demiş. Hacı Tuğrul, istendiğinden de çabuk bir zamanda bir şahin olup uçmuş Karahöyük ‘e. Bakmış bir ak güvercin orada duruyor.

Hemen gitmiş yanına , hırsla boğazından yakalamış. "Hadi bakalım , düş önüme " demiş. Ak güvercin bir silkinmiş, "Ne yapıyorsun sen " diye cevap vermiş, "Er olan ere hışımla gelmez. Ben mazlum donunda geldim Ben barış , dostluk ve sevgi için geldim. Erenlere söyle, yanımda olsunlar. "Hacı Tuğrul itiraz etmiş."Ama sen bir kişisin kolayca gelirsin bizim memlekete." demiş. Hünkar gene olmaz demiş. Hacı Tuğrul , dönüp gitmiş

Başından geçenleri anlatmış bir bir erenlere. Ak güvercin kendilerinin yanına gelmeyeceğini söylemiş. Canı sıkılmış, sıkılmış ama gene "Gönül isterse" demekten kendilerini alamamışlar. Dizilmişler yola. Seyyid Mahmut Hayrani bir arslanın sırtına binmiş eline de yılandan bir kamçı, varmış Sulucakarahöyük ‘e, Hacı Bektaş ‘ın yanına.

Hacı Bektaş Veli bakmış ki karşısında, altında arslan, elinde ejderha, Seyyid Mahmut Hayrani geliyor. O da duvara binmiş ve yürü demiş duvara. Duvar yürümeye başlamış. "Marifet, cansızı yürütmektir, canlıyı değil" deyince, Seyyid Mahmut Hayrani , Hünkarı takdir ederek özür dilemiş.

Bu mitolojik öykü ile bir araya gelen bu ulu ermişler, yaptıkları ortak bir toplantıda Anadolu ‘ nun kurtuluşu için görev bölüşümü yaparlar. Karacaahmet Sultan ‘a da Ege Bölgesi verilir.

Bundan ötürüdür ki, Karacaahmet Sultan ‘ı o günden beri Manisa, Akhisar, Aydın dolaylarında görmekteyiz. Tarihler böyle yazar Karacaahmet Sultan ‘ı.

Araştırmacı Şevket Gürel anlatıyor. Karca Ahmet Sultan Horasan Türk Beylerinden birinin oğludur. Anadolu’ya gelişinden önce Manisa , Horoz köyün yerleşip , Saruhan Beyi’ne yardımcı olmuş, onu ordusuna hem tabip hem de akıncı olarak görev yapmıştır.

Karacaahmet Sultan ‘ın babasının adını, Saruhan Beyi İshak Çelebi ‘ nin vakfiyesinde "Süleyman Horasani olarak göstermektedir. " Karacaahmet Sultan daha sonraları, yukarıda belirtildiği şekilde Hacı Bektaş Veli ‘nin istemi doğrultusunda Afyon taraflarına geçmiş , oranın kazanılmasında başarılı görevler yapmıştır.

Hacı Bektaş Veli, Anadolu ‘ya geldiğinde, mana aleminde Rum Erenleri’ne seslendi. Bu sırada Anadolu ‘da elli yedi bin eren görevdeydi. Anadolu’nun gözcüsü de Karacaahmet Sultan idi.

Daha sonraları Karacaahmet Sultan, Hacı Bektaş Veli ile buluşup, onun yandaşları olan Abdal Musa, Abdal Murat, Geyikli Baba, Barak Baba, Karadonllu Can Baba, Seyyid Ali Sultan, Koluaçık Hacım Sultan, Sarı Saltuk Sultan, Taptuk Emre, Ahi Evren gibi pek çok erenle tanışmış, görüşmüş ve aralarında görev bölüşümü yapmışlardır.

Hacı Bektaş Veli ‘nin, Karacaahmet Sultan ‘a: "Karacam, sen oraların Türk topraklarına katılmasına çalışmakla görevlendirildin."dediği söylenilmektedir. Hacı Bektaş Veli yukarıda adları sayılan Horasan Erenleri’ni örgütlemiş ve aralarında yaptığı görev bölüşümünde: Abdal Musa ‘yı önce Bursa’ya, sonra Antalya yöresine, Karacaahmet Sulatan ‘ı da Manisa’ya göndermiştir. Bu kutsal görevi alan Karacaahmet Sultan, daha sonraları Akhisar, Aydın ve Afyon ‘dan İstanbul / Anadolu yakasına geçmiştir.

Karacaahmet Sultan Üsküdar’a geçmeden önce Afyon taraflarında iken başarılı çalışmaları gözden kaçmamış olacak ki Hacı Bektaş Veli kendisine " Karacam, bir yerde mekanın olsun yedi yerde çerağın yansın " demiştir. Karacaahmet Sultan ‘ın yedi yerde türbesi (makamı ) olduğu söylenir. Bu yerler sırası ile şöyledir:

1. Manisa’da Horoz köyü
2. Akhisar’da Karaca Köyü
3. Aydın
4. Afyon / İhsaniye ilçesi Karacaahmet Kasabası
5. Üsküdar’da Karacaahmet Türbesi
6. Bulgaristan
7. Yugoslavya- İstip Kenti..

Karacaahmet Sultan ‘ın Afyon İhsaniye ilçesindeki Karacaahmet köyünde büyükçe bir binanın içinde türbesi ve etrafında yer alan askerlerin lahitleri bulunmaktadır. Bu bina toprak damlı olup, her gün pek çok ziyaretçi tarafından ziyaret edilmektedir.

Makamının bulunduğu bina içinde kendisinin yeşil örtülerle kaplanmış ve sanduka ile etrafında otuzu aşkın lahit bulunmaktadır. Burada boş olan yerlerde serili yataklar içinde hastalar yatmaktadır. Değişik yörelerden ve illerden gelen bu insanlar, hastalarını battaniyelere sardırarak günlerce şifa beklemektedirler.

İnsanlara şifa bulmak için gelip, burayı bir tedavi merkezi olarak kullanmalarının, önemli bir geçmişi vardır.

Anlatılanlara göre Karacaahmet Sultan, Anadolu’ya geldiğinde yandaşlarıyla burada konaklamışlar. Konaklamanın hemen arkasından oranın beyi, bu yerde kurulu çadırları görünce, kahyasını oraya göndererek :"Git, gör bakalım. Şu karşıda çadır kuranlar kimlerdir? Ne yapıyorlar orada? Bunların hayvanları var mıdır? İyice sor da, öğren, gel."demiş. Kahya gidip, soruşturmuş, öğrendiklerini dönüşünde beyine şöyle anlatmıştır:

"Ağam gidip bunların her şeylerini öğrendim. Bunların atları da,koyunları da,kuzuları da var. Büyükleri su kenarında, söğüt ağacına uzanmış, elma koparıyor. Söğüt ağacından, ilkbahar mevsiminde elma nasıl koparılır? diye sorduğumda , Karacaahmet Sultan gülerek, "Elimiz boş gidecek değiliz ya beyinizin yanına. Yanımıza birkaç hediye alalım" dedi. Şimdi kendileri birazdan yanınıza gelecekler.

Olanları kahyasını ağzından dinleyen bey önce korkmuş, sonra Karacaahmet Sultan adamları ile gelip bey ile buluştuğunda, beyin hasta kızı Karacaahmet Sultan ‘ı görünce, birden bire sesini kesmiş ve kendine gelivermiş. Bey önce gözlerine inanamamış, sonra da Karacaahmet Sultan ‘ın ellerine sarılarak ," Ama Sultanım, sen kimsin, nerelisin?" diye sormuş.

-"Adım karacaahmet.Horasan Erenlerindenim." " Kızıma himmet eyle. Hastaydı. Şimdiye kadar derdine bir derman bulamadık. Seni görünce sustu, kendine geldi. Onu kurtarınız."

Bu yalvarış karşısında hayır diyemeyen Karacaahmet Sultan da kendisine bağışlanan bu yerde bir süre kalıp, akıl hastaları için bir tedavi merkezini kurmuştur." Gün bu gündür, 700 yıldan beri bu yerler ve bu köy, bir şifa beklentisi ile dolup taşmaktadır.

Karacaahmet Sultan bir süre sonra Miladi 1329 yılında İstanbul taraflarına geçer. Artık Hacı Bektaş Veli yoktur. Hakka yürümüştür. Ancak, o ulu kişi adına Hacı Bektaş Dergahı’nın hizmetlerini Seyit Ali Sultan yapmaktadır. Anadolu ‘da yer alan Bektaşi Dergahları’na buradan ışık saçmaktadır.

Yıl 1329 .Bursa 1326 yılında alınmasının üstünden üç yıl geçmiştir. Bu üç yıl için Gemlik, Orhangazi, Yalova , Gölcük, İzmit alınmış ve İstanbul’un Anadolu yakasına geçilmiştir. Son olarak 29 Haziran 1329 yılında Pelekanon (Maltepe) denilen yerde Bizanslılar ile Osmanlılar arasında Pelekanon savaşı olmuş, Andronikos yenilmiş ve Merdivenköy de yapılan antlaşamaya göre Üsküdar’a kadar olan yerler Osmanlılara bırakılmış ve Merdivenköy ‘deki av köşkü ve dolayları Ahiler ‘e bırakılarak başlarına
Ahi Ahmet getirilmiştir. Böylece 1390 yılında Bektaşi’lere geçen Dergah önceleri Ahi Dergah ‘ı olarak kullanılmıştır.

Kaynaklarda belirtildiğine göre Karacaahmet Sultan bir süre burada kalmış, daha sonra Üsküdar’ giderek şimdiki türbesinin bulunduğu yerde dergahını kurmuştur. Sağlığı döneminde burada aynı zamanda psikolojik rahatsızlıkları olan insanları sağlığına kavuşturmuştur.

Hacı Bektaş Veli Felsefesi doğrultusunda kurduğu dergahında inançsal ve sosyal hizmetler vermiş, çoğu zaman da bu dergahı bir nevi tedavi merkezi olmuştur. Pek çok ruh hastası Manisa, .Akhisar, Afyon ve Üsküdar gibi onun bulunduğu yerlerde şifa bulmuştur.

Karacaahmet Sultan , gönlündeki coşkun sevgi ile ömrünün sonuna kadar yılmadan çalışmış, aşıkların, sadıkların gönlünü tutuşturmuş, maddi ve manevi ilimlerde büyük zatlar yetiştirmiş, bulunduğu yeri de bir ilim merkezi haline getirmiştir."

Denilmektedir ki, Karacaahmet Sultan, Üsküdar’daki dergahında yetkili bir devlet büyüğünün gözlerindeki hastalığı giderdiği için bu devlet büyüğünün verdiği bir emir ile Karacaahmet Sultan, atına binerek dolaştığı saha içinde olan yeri kendisine bağışlamıştır. Karacaahmet Sultan da kendisine verilen bu yerde dergahını kurmuş, insanlara hizmet etmiştir. Bu hizmet, kendisinden sonra da zamanımıza kadar devam etmiştir.

KARACA AHMET SULTAN ‘IN ATI

Karacaahmet Sultan, kendisinin Horasan’dan Anadolu’ya Ege kıyılarına , Manisa -Akhisar- Aydın ve Afyon dolaylarından İstanbul /Üsküdar sırtlarına kadar taşıyan emektar atını pek severdi. Çünkü bu emektar atı, kendisinin en sadık dostu idi. İnsanlık aleminde ve özellikle Türkler arasında atın büyük bir yeri vardır. Bu geleneksel tutkunun yanında bir de sevgi olunca , elbette ki böyle bir atın da değeri olacaktır. Bu nedenle Karacaahmet Sultan , Üsküdar’daki mekanında iken bir süre sonra ölen atına pek üzülmüş ve bunun göstergesi olarak ta sevgili atına dergahın arka tarafına büyük bir mezar yaptırmıştır.
Daha sonraki devirlerde, kimin tarafından yaptırıldığı bilinmeyen bu mezara dört sütun üzerine büyük bir kubbe yaptırılmıştır.

Araştırmacı Aysel Okan, Galata Mevlevihane’si Kütüphanesinde saklı duran arşivinde Karacaahmet Sultan ‘ın atının mezarı hakkında şu değerlendirmeyi yapmıştır.
"Dört ayaklı büyük bir kubbenin altındaki bu mezar, öteden yürümeyen çocuklar için talim yeri.Adımlar arasına atılan arpalar ve üç Cuma sonra yürüyen bebeler yolunda şöhret yapmış Karacaahmet Sultan ‘ın atı.
Köhne mezarlar arasında bile onun öylesine heybetli bir kubbesi var ki … Karacaahmet Sultan, bu çok sevdiği atına karşı olan sevgisi:"Beni ziyarete gelenler, önce atıma gitsinler diyerek göstermiştir.

KARACAAHMET SULTAN’IN ÇOCUKLARI VE DÜŞKÜNLER OCAĞI

Kaynaklar, Karacaahmet Sultan’ın çocuklarından Eşref Sultan’ın Manisa yöresinde Eşme’nin "KARACA" köyünde defnedildiğini belirtir. Aynı yerde babası "Süleyman Horosani" ile annesi "Sultan Ana" da defnedilmişlerdir. Kitabımızın Karacaahmet Sultan’ın kimlik bölümünde belirtildiği gibi çocuklarının sayısı kesin olarak bilinmemekle beraber Mehmet Yaman’ın araştırmasına göre Karacaahmet Sultan’ın ayrıca Hıdır Abdal sultan ile "Kan (Gani) Abdal" ve "Kamber Abdal" adlarında üç çocuğunun daha olduğu belirtilmektedir. Alevi kültüründe Hacı Bektaş Veli tarafından Hıdır Abdal Sultan’a "düşkünleri kaldırma" görevinin verildiği söylenegelmektedir. Anlatılan menkıbeye göre olay şöyledir:

"Hacı Bektaş Veli, halifelerine görevlerini bildirip, nasiplerini verir. Ayrıca oniki hizmeti de dağıtır. Pirden nasip almak, yeni bir hayatın başlangıcı, yeni bir seferin ilk adımıdır. Görev dağıtımı sırasında huzurda bulunmayan Hıdır Abdal Sultan, Hazreti Pir’e vardığında kendisine verilecek bir görevin kalmadığını öğrenince mahzunlaşır.

Hacı Bektaş’ın "Niçin üzülürsün Ya Hıdır Abdal?" sorusuna, "gördüm ki bana, verilecek bir hizmet kalmamış, ona üzülürüm." diye cevaplar. Hz. Pir, Hıdır Abdal’ın gönlünü, şu sözleriyle feraha kavuşturur. "Gam çekme ya Hıdır Abdal! Sen bütün ocakların başısın. Benden düşen, eli kaypan sana gele… Ancak, senden eli kaypanın da, Pir Dergâhında derdine derman olmaya." Anadolu Alevi kültüründe düşkünlüğün önemli bir yeri vardır. Düşkünlük, tarikat dilinde, halkın suç işleyene karşı tam bir boykotudur. "Düşkün" ise, yol terbiyesine aykırı suç işleyen kimseye verilen addır. Alevi-Bektaşi yolunda düşkünlük anlayışı, toplumsal bir yaptırım olarak,Hacı Bektaş döneminden itibaren uygulanmaya başlamıştır. Bu nedenle düşkünlük, ibret veren toplumsal bir tedbir niteliği taşır. Talib, dede, mürşit kim olursa olsun kötülüklerden kendi iradesi ile sakınacaktır. Hacı Bektaş Veli’nin koyduğu "eline – diline – beline sahip ol" ilkesine uyacaktır. Bu asıldır. Ancak o kişi, kendisini kötülüklerden kurtaramamışsa, yol gereği düşkün sayılırdı. Söz gelimi haksız olarak eşini boşamış veya adam öldürmüş veya ahlâk kurallarını ihlâl etmiş kişi, yasal cezanın dışında mensubu olduğu toplumun dışına atılarak soyutlandırılırdı.

Düşkün olan kişi ile, kimse selamlaşmaz, konuşmaz, evine gidilmez, malı, davarı komşularınkine katılmaz, bayramlarda bayramlaşılmaz, düğünlere çağrılmaz, kurban eti yiyemezdi.
Düşkün, suçunun ağırlık derecesine göre çevresi ve ayin-i cem erenleri, onun doğru yola yöneldiğine inandıkları taktirde, suçtan mağdur olanların zararını ödemek ve onların rızasını almak koşuluyla düşkünlükten kaldırılmakta ve topluma katılmasına yardım edilmekteydi.

Düşkün, yapmada veya kaldırmada dede aracılığı gerekli olduğu gibi işin kesin sonuca bağlanmasında köy ve çevre halkının onayı da şarttır. Bu rıza alınmadıkça, düşkünü kaldırma işlemi geçerli olmamaktadır. Düşkün, suçunun ağırlık derecesine göre çevresi ve ayin-i cem erenleri, onun doğru yola yöneldiğine inandıkları taktirde, suçtan mağdur olanların zararını ödemek ve onların rızasını almak koşuluyla düşkünlükten kaldırılmakta ve topluma katılmasına yardım edilmekteydi.

Hacı Bektaş Veli’nin kardeşi Menteş, 1240 yılında Babai ayaklanmasında şehit edildiğine göre, ortalama olarak Hacı Bektaş Veli’nin yakın akraba grubu ile 1235 yılında veya buna yakın tarihlerde Anadolu’ya gelmiş olması gerekir. Bu tarih, akla daha yatkındır. Hacı Bektaş Veli, 1207 veya 1209 yılında doğduğuna göre -ki araştırmacıların çoğunluğu bu tarih üzerinde durmaktadır- Anadolu’ya geldiği yıllarda Hacı Bektaş Veli’nin Hakka yürüyüş tarihi ise 1271 yılıdır. Yani, bu tarihlere göre Hacı Bektaş Veli, ortalama olarak 63 yaşlarında bu dünyadan göçmüştür.

Karacaahmet Sultan’a gelince: Hacı Bektaş Veli, Anadolu’ya gelmeden önce Karacaahmet Sultan Anadolu’da olduğuna göre, ikisini aynı yaş kabul edersek Karacaahmet Sultan’ın da 26-28 yaşları arasında olması gerekir. Veya, bir iki yaş daha büyük de düşünebilir. Kimi kaynaklara baktığımızda, bu kaynakları hazırlayanların kimileri Saruhan Bey’i İshak Çelebi’nin 1371 yılında vakıf senedini hazırladığı yılda Karacaahmet Sultan’ı sağ göstermektedirler. Bir vakıf senedi, o tarihte de, daha sonra da varisleri için yapılabilir.

Orhangazi, 1329 yılınad Pelekanon zaferinden sonra Merdivenköy’de Bizanslılar’a ait av köşkünde Bizanslılar ile barış yaptığında, Üsküdar’a kadar olan Anadolu yakasını ele geçirir. Bu tarihte Karacaahmet Sultan sağdır ve bir müddet Merdivenköy’de kaldıktan sonra şimdiki yerde dergâhını kuracaktır. Tarihi seyre baktığımızda Karacaahmet Sultan’ın bu tarihlerde 90-100 yaş arasında olması düşünülebilir. Bu yaş altında sayılması olası değildir.

Karacaahmet Sultan’ın şimdiki yerde Hakka yürümesi de 120 yaş dolayına rastlamaktadır. O nedenle Karacaahmet Sultan’ı daha sonraki yıllara götürmek ve 1371’lerde sağ göstermek tarihi bir yanılgı olacaktır. Araştırmacıların bu tür çelişkilere düşmeden doğal yaş ortalamasını gözönüne almaları, daha gerçekci uzun bir ömür sürdüğü görüşünde birleşmektedirler. Ancak tarihler net belirtilmemekte, gösterilen tarihler de gerçekten uzak görülmektedir.

Karacaahmet Sultan’ın Hakka yürüdüğü tarihe gelince: Ne zaman ve hangi tarihte Hakka yürüdüğü kesin olarak bilinmemekle beraber, büyük bir olasılıkla 1335 yılı veya buna yakın bir tarih düşünülebilir. Karacaahmet Sultan’ın Hakka yürümesi konusunda da tarihsel rakamlara göre çelişkiler bulunmaktadır. Olayların seyrine bakılırsa, Karacaahmet Sultan, Hacı Bektaş Veli’den önce Anadolu’ya gelmiş olmalıdır. Çünkü 39 eren, kendi aralarında birlikte zikirde iken Fatma Nuriye Bacı, kendilerinden ulu bir erin Anadolu’ya geldiğini haber veriyor. Karacaahmet Sultan da bunu doğruluyor.

Karacaahmet Sultan hakkında pek çok araştırmacı, kendi yönünden arayıp bulduklarını kağıda dökmüş, kimileri birbirleriyle ilintili kimi de gerçekten ilginç. Karacaahmet Sultan gibi evliyaların, bu topluma, bu memlekete büyük hizmetler vermiş ulu kişilerin yaşam öykülerini dile getiren araştırmacılarıyla kültür dünyamıza katkılar sağlamış Aysel Okan, bakın ne diyor:

Karacaahmet Sultan, bizim ellere, buralara çok sevdiği atı sırtında ve derviş kıyafetiyle gelir. Üsküdar taraflarında bir yere yerleşir. Çevresine, etrafındakilere faydalı olmaya ve kendisinden bir şeyler vermeğe başlamıştır. Gel zaman git zaman gösterdiği mucizeler, memleketi öylesine büyüler ki, herkes Karacaahmet der de başka bir şey söylemez olur.

Kimin ne derdi, kimin ne muradı varsa düşer hemen Karacaahmet Sultanın kapısına. Şifa almaya, murada ermeğe, akın akın, yol yol akarlar Karacaahmet Sultan ‘a. İşte gene bu sıralarmış. Devrin en büyük adamlarından biri, aniden hastalanmış. Hastalık gözlerine de vurmuş, o devletin her şeyi olan adamın iki gözü birden kapanmış. Zamanın en meşhur doktorları, en şifalı ilaçları bu iki gözü açmaya yetmemiş, yetememiş.

Çaresizlik arttıkça artmış ve nihayet " Şu at sırtında gelen dervişi de bir deneyelim." Demiş. Karacaahmet ‘i o gencecik adamın konağına davet etmişlerdir. Gelmiş, okumuş, muayene etmiş, vereceği ilaçları bir hekim gözüyle vermiş, sonra da dönmüş hasta sahiplerine :üzülmeyin demiş, önümüzdeki hafta içinde gözleri açılmış olacak. Olur mu, olur. Hakikaten bir haftaya varmamış , iki gözü birden, yeniden dünyayı görmeye başlamış. Ama evvel Allah, sonra bu işte kerametli olan Karacaahmet sultan unutulur mu hiç?

AKIL HASTALARINA ŞİFA

Karacaahmet Sultan ‘ın iyiliğinin ödenemeyecek kadar büyük olduğunu bilen bu adam," Bak",der Karacaahmet ‘e. Bin atına , atının dolaşacağı her yer senin."
Karacaahmet Sultan önce itiraz eder. O, gönlü gani bir insandır. Yaptığı iyilik için karşılık beklemez. Verdiği şifa için ihsan talep etmez. Yapılan ısrar karşısında biner atına Karacaahmet Sultan. At dolanır, dolanır, sözle söylenmeyecek, kelime ile ifade edilemeyecek kadar geniş bir araziyi gezer. İşte böylece Karacaahmet Sultan, ismi gibi geniş şanı- şöhreti gibi büyük toprakların sahibi olur. Şimdiki türbesi işte bu atının gezdiği topraklar üzerindedir.

Karacaahmet Sultan ‘ın hastalıkları tedavi etmesi , sadece bu kadar değildir. Onun en büyük özelliği akıl hastalıklarına karşı bu devirde bile hayret uyandıracak şekilde tatbik ettiği tedavi sistemi, iyileştirme ve nekahat halinde gösterilen ilgi, akıl hastalıkları için dar içinde akıl hastalıklarına şifa verdiği yolunda vallahla, billahla anlatılan, gösterilen örnekler öylesine çok ki.

Aysel Okan,bir başka yazısında devam ediyor. Karacaahmet Sultan onun için bir  adet yol gösterici. Çekimine tutulmuş gibi şöyle diyor: " Tam yedi yerde türbesi vardır diyorlar Karacaahmet Sultan ‘ın. Manisa ‘dan tutun boy boy, sıra sıra ta İskeçe ‘ye kadar uzanan bu türbelerin içinde gelin biz bugün, elimizin erdiği, gözümüzün gördüğü yerde bulunan İstanbul’daki Karacaahmet Türbesi’ne gidelim ve İstanbul’un olmuş Karacaahmet Sultan için dinleyelim.

Şanına, şöhretine hiç uygun olmayacak şekilde gösterişsiz bir türbede yatıyor Karacaahmet. Kadıköy’den Kısıklı ‘ya dönerken, kendi adıyla anılan duraktan biraz içeride, koyu pembe badana ile boyanmış bu türbede sancağı, deve yününden örülmüş hırkası ve zikir tesbihleri, onu bütünlemeye kafi gelmekte.
Karacaahmet ‘in de diğer evliyalar gibi halk arasında yerleşmiş, değerlenmiş hikayeleri dillerde dolaşmakta. Karacaahmet ‘i de zamanın harpleri, mücadeleleri atmış bizden yana."

Kaynak: www.karacaahmet.org

KARACAAHMET SULTAN yazısı ilk önce Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam üzerinde ortaya çıktı.

Türkler, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, C.6, ss. 365 – 379

GİRİŞ

Aşık Paşazade (1481) "Târih-i Âl-i Osman" adlı eserinde Anadolu Selçukluları devrinde Türkmenler arasındaki sosyal zümreleri "Gaziyân-ı Rûm" (Anadolu Gazileri) , "Ahiyân-ı Rûm" (Anadolu Ahileri), "Abdalân-ı Rûm" (Anadolu Abdalları ) , ve "Bacıyân-ı Rûm" (Anadolu Bacıları) diye dörde ayırmıştır.1 Burada üzerinde duracağımız "Bacıyân-ı Rûm" tabirinden Anadolu Selçuklulan zamanında Türkmen erkeklerin mensup olduğu, Ahi Teşkilâtı diye bilinen ve Âşık Paşazade’nin "Ahiyân-ı Rûm" olarak adlandırdığı teşkilâtın yanında gene Aşık Paşazade’nin "Bacıyân-ı Rûm" diye adlandırdığı, o günün toplumunda Türkmen kadınların kurduğu bir başka teşkilatın bulunduğu anlaşılmaktadır.

Âşık Paşazade’nin "Bacıyân-ı Rûm" diye adlandırdığı bu zümre üzerinde ilk defa Alman müsteşrik Franz Taeschner durmuştur. Franz Taeschner o günün toplumunda kadınların bir teşkilât kurmuş olmalarını o kadar imkânsız görmüştür ki, bunun bir istinsah hatası veya yanlış anlama sonucu Aşık Paşazade tarafından ortaya atılmış olduğunu kabul etmiştir. Ona göre Hâcıyân-ı Rûm" (Anadolu Hacıları) veya "Bahşıyân-ı Rûm" (Anadolu Sihirbazları veya Ruhanîleri) tabirleri2 bir istinsah hatası sonucu "Bâcı-yân-ı Rûm" olarak yazılmış olabilir.3 Böyle olunca o devirde Anadolu’da Hacı olmuş Türkmenlerin bir örgüt kurması ve bunlara Hacıyân-ı Rum denmiş olması veya çok eskiden beri Türkler arasında sihirbazlıkla meşgul Nasreddul olan ve kendilerine "Bahşı"4 denilen kimselerin Anadolu’da faaliyet göstermiş ve bir örgüt oluşturmuş olmaları imkân dahilinde görülmüş oluyor. Z. Velidi Togan da F. Taeschner’in bu iki görüşünden ikincisini benimsemiştir.5

İlk defa Fuad Köprülü, Âşık Paşazade’nin "Bacıyân-ı Rûm" diye adlandırdığı zümre hakkında verdiği bilgileri Bektaşî rivayetleriyle ve başka kaynaklarla da te’yid ederek F. Taeschner’in öne sürdüğü iddiaların hiçbir suretle varid olamayacağını ve gerçekten Anadolu Selçukluları devrinde ve Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminde Türkmen kadınlarının mensup oldukları bir teşkilâtın mevcudiyetine dikkatleri çekmiştir.6 Ancak Fuad Köprülü bu teşkilâtın mahiyeti ve çalışmaları hakkında açık bir görüş ortaya atmamıştır. Bu ismin üyeleri kadınlardan müteşekkil bir sofi zümresinin (Kadınlara mahsus bir tarikat) adı olabileceği ihtimali üzerinde de durmakla beraber bu konuda daha kuvvecli bir ihtimal olarak da şöyle demektedir: "Acaba Âşık Paşazade Bacıyân-ıt Rûm ismi altında uç beyliklerindeki Türkmen kabilelerinin müsellah ve cengâver kadınlarını mı kasdediyor} Şimdilık akla en yakın gelen te’vil bu görünüyor".7

A. BACİYÂN-İ RUM

Merhum Fuad Köprülü’nün bu incelemesinin üzerinden 65 yıldan fazla bir zaman geçmiş olmasına rağmen8 "Bacıyân-ı Rûm" hakkında bugüne kadar hiçbir araştırma yapılamamış ve Fuad Köprülü’nün bu konuda yaşadıklarına hiçbir şey ilave edilememiştir. Osmanlı kronikleri Osmanlı Devlet i’ nin zuhuru sırasında Türkmen kadınların da uç bölgelerde faaliyet gösterdiklerinden söz ederler. Fakat Anadolu’daki Türkmen kadınların faaliyetleriyle ilgili olarak en fazla bilgi veren yazar, Fuad Köprülü’nün de belirttiği gibi Mağribli bir seyyah olan İbn Batuta’dır. XIV. asır ortaların yani Orhan Gazi zamanında Anadolu’nun birçok yöresinde Türkmenler arasında bulunmuş ve Türkmen hanımların çeşitli faaliyetlerine şahit olmuştur.9 Keza Niğdeli Kadi Ahmed 1340 yılnda tamamladığı "el-Veledü’ş Şef ik"10 adlı eserinde Niğde dolaylarında Taptuklu Türkmen dervişlerin hanımlarının faaliyetlerine işarette bulunmuştur.

İleride geniş olarak açıklanacağı üzere Moğollar, Anadolu’yu işgal edip Anadolu Selçukluları Devleti Moğol hakimiyeti altına girince Moğol iktidarı kendi iktidarına karşı direnen Ahi Teşkilâtıyla birlikte Bacı Teşkilâtını da dağıttılar. XIV. asra girildiği zaman bu teşkilât tamamen dağılmış durumdaydı. Bu yüzden gerek İbn Bacuta ve gerekse Osmanlı tarihçileri ve diğer yazarlar Anadolu’daki Türkmen kadınların faaliyetlerinden söz ederken Aşık Paşazade hariç Türkmen kadınlara ait bir teşkilâtın varlığından bahsetmemişlerdir. Ancak dağılmış durumda bulunan teşkiâtın üyeleri olan hatunların münferid faaliyetlerine muttali oldukları anlaşılmaktadır. Aşık Paşazade muhtemelen mensub olduğu aileden11 gelen rivayetlerle Hacı Bektaş (1271) zamanında yani Anadolu Selçukluları devrinde Türkmen kadınlara ait bir teşkilâtdan haberdar olduğu görülmektedir.12

Yukarıda belirtilen kaynaklardan başka meşhur Süryani tarihçi Malacyalı Ebu’l-Ferec Gregory’nin de bir münasebetle bu kadınlar teşkilâtından söz ettiği anlaşılmış bulunuyor. Şöyle ki; İbn Bibi Kösedağ yenilgisinden sonra Kayseri’yi muhasara eden Moğol ordusuna karşı Kayseri’de Ahilerin şehri müdafaa ettiklerini yazmaktadır.13 Diğer çağdaş bir yazar olan Ebu’l Ferec ise, Moğolların Kayseri’yi işgal etmelerini Ömer Rıza Doğrul’un tercümesiyle şöyle anlatmaktadır: "Diğer bir reis, (Moğol reisi) Kayseri’ye gitti. Fakat buranın ahalisi şehri teslim etmek istemediler. Bunun üzerine Tatarların hepsi buraya karşı toplandılar. Şehrin surunu mancınıkla yıktılar ve şehre girerek şahane hazineleri soydular ve şehrin içindeki evleri ve binaları yaktılar. Bunlar, asilzadeleri ve hür kimseleri işkenceye tâbi tutarak bunları bütün servetlerinden mahrum edinceye kadar kılıçlarla dürtüklediler. Daha sonra onbinlerce kimseyi öldürdüler ve genç erkekleri ve genç kadınları esir ederek götürdüler."14

Ebu’l Ferec’in bu acıklı olayı anlatan sözlerinin son cümlesinde "Genç erkekler"le Ahileri (Fityan), "Genç kadınlar" sözüyle de Bacıları (Feteyat) kastetmiş olacağını düşündük. Bunun tahkiki için Istanbul Süryani Kilisesi Horepiskopos’u Aziz Giinel ile Mardin Süryani Kilisesi Horepiskoposu’na birer mektup yazarak Ebu’l Ferec Tarihi’nin Süryanicesinde "Genç erkekler" ve "Genç kadınlar"ın hangi Süryanice kelimelerin karşılıkları olduklarını sorduk,15 Her ikisinden aldığımız cevabî mektuptaki açıklamalar yukarıda belirtilen tahminimizi doğruladı, burada pek muhterem Aziz Günel’e ve mektupta ismini zikretmeyen Mardin Süryani Kilisesi yetkilisine teşekkür etmeyi borç sayıyorum. Bu durum aşağıda nakledilecek olan "Menâkıb-ı Ev-hadeddin Kirmanî"de Fatma Bacı hakkında verilen bilgileri değerlendirmemize ve böylece bu güne kadar mahiyeti anlaşılmamış olan Anadolu Bacıları (Bacıyân-ı Rûm) Teşkilâtının mahiyetini aydınlatmamıza imkân vermiş oldu.

Bu, kadınlar arası teşkilâttan ilk olarak bahseden, Bacı Teşkilâtı’nın bilinen ilk lideri Fatma Bacı’nın (Kadin Ana, Hatun Ana, Kadıncık) babası Şeyh Evhadeddin Hâmid el-Kirmanî’nin ( 1237) Sivas’taki halifesi Şeyh Şemseddin Ömer et-Tiflisî’nin oğlu olan Muhammed adlı bir zattır. Bu kişi "Menâkıb-ı Şeyh Evhadeddin Kir-manî" adlı eserin yazarıdır.16 Bu kişi eserini kaleme aldığı zaman Fatma Bacı henüz hayatta imiş. Bu şahıs, Evhadeddin Hâmid Kirmanî’nın müridleri arasında genç kız ve kadınlar ve faaliyetleriyle ilgili olarak bir çok haberler verdiği gibi eserinin bir yerinde Kirmanî’nin ha-lifesi Zeyneddin Sadaka’nın Konya’daki zaviyesinde bulunan genç kız ve kadınları "Fakiregân" (Hanım dervişler) olarak anmıştır.17 Şüphesiz bu kelime Aşık Paşazade’nin ve Türkmenlerin "Bacıyân" (Bacılar) dedikleri zümrenin Farsça adıdır.

Mevlevî yazar Ahmed Eflâkî de eserinin bir yerinde Konya’daki bir kadınlar cemaatından söz etmiştir.18 Burada bahsi geçen kadınlar cemaati gene Zeyneddin Sadaka’nin mürideleri olmalı . Bu habere göre Şems-i Tebrizî uzaktan bu kadınlar cemaatını görmüş "Onların içinde bir tek nur var o da Mevlânadan kaynaklanıyor" demiş, araştırmışlar, gerçekten de Mevlânâ’nın kızı Melike Hatun’un o kadınlar cemaatı arasına girdiğini görmüşler. Onu hemen o cemaatın arasından alıp getirmişler. Bu haberden Mevlânâ’nın kızının da bir zaman bu Bacilar arasına katıldığı fakat sonraları (Şems-i Teb-rizî’nin Konya’ya gelmesinden sonra) onların arasına girmesinin engellendiği anlaşılmaktadır. Mevlana Celaleddin-i Rumî da Mesnevisindeki bir hikayede bu kadinlar cemaatindan söz etmiştir. Cuha diyerek andığı Hace Nasreddin Mahmud’un (Ahi Evren) kadın kılığında bu cemaatın arasına girdiğini orada edep dışı bir davranışta bulunduğunu tasvir ederek hem Hace Nasreddin’i alaya almakta hem bu kadinlar cemaatına muhalif olduğunu ifade etmiş olmaktadır.19

Bacilar Teşkilâtının mahiyetine ve faaliyetlerine dair en ilginç bilgiyi de Menâkıb-ı Evhadü’d-Din-i Kirma- nî’de bulduğumuzu burada belirtelim. Durum öyle gösteriyor ki, Anadolu Selçukluları zamaninda bu hanimlar arası teşkilât "Fakiregân" diye de anılıyordu. Fakat bu teşkilâta mensup olan genç kız ve kadınlar birbirine "Bacı" diye hitap ettikleri için bu kadin ve kızların meydana getirdikleri teşkilâta daha yaygın olarak "Bacıyân" (Bacilar) dendiği anlaşılmaktadır. Şimdiki bilgilerimizle bu tabiri ilk olarak kullanan da Âşık Paşazade’dir.

Ahi Evren’in eserleri ise Ahi Teşkilâtı ile birlikte Bacı Tekilâtı’nın da fıkrî yapısını tesbit etmek için birinci elden kaynak olmaktadır. Aynca bu eserlerde Ahi Teşkilâtının nasıl ve hangi maksatlara binâen kurulduğu, teşkilâtın yapısı, devletle Anadolu’daki diğer dinî ve tasavvufî zümrelerle münasebâtı, bu münasebâtın sonucu meydana gelen gelişmeler ve bu gelişmelerin Ahi ve Bacı Teşkilâtı üzerindeki etkileri hakkında önemli bilgiler bulmaktayız.

Konuya girmeden önce şunu belirtelim ki, o devrin resmî tarihçileri devlet yanlısı bir anlayış ve düşünüşte olduklarından devler ve yöneticilerle mücadele halinde bulunan Türkmenlerin dinî düşünüş ve yaşayışları ile, sürdürdükleri mücadele hakkında hissî, taraf tutucu oldukları için ve hatta onları tezyif ve tahkir etmeyi kendilerine bir görev edindiklerinden verdikleri bilgiler gerçekleri tam ve doğru olarak yansıtmaktan çok uzaktır. Bu tutum ve davranışları eserlerinde açık olarak görülmektedir. Bu tarihçilerin Türkmen ve Babaîlere karşı menfî tutumları eserlerinde o kadar açıktır ki, zaman zaman "Etrâk-ı bî-din" (Dinsiz Türkmenler), "Babaiyân-ı Haricî" (Haricî Ba-baîler), "Tabtukiyân-ı mubahî" (her kötülüğü mubah sayan Tabtuklular) veya kişi adı zikrederek "Cimri-i lain" (Lanetli Cimri), "Hacı İbrahim-i bî-din" (Dinsiz Hacı Ibrahim) gibi sözlerle onlara hakaret etmekten kendilerini alamamışlardır.20

Yalnız tarihçiler değil, o devrin olayları , dinî zümreleri ve liderleri hakkında bilgi veren Mevlevî yazarlar da (özellikle Eflâkî Dede) Moğol yanlısı bir siyasî tutum içinde olup,21 Türkmenlere, Türkmen Babalara ve Ahilere karşı olduklarından,22 bu konularda gerçeği yansıtmadıklan gibi büyiik ölçüde tahrif etmişlerdir. Bütün bu kaynaklarda Türkmenlerin bu hareketleri Haricî, Batınî, İbahî, Rafızî ve hatta dinsizlerin devlete karşı isyanları ve birer başıbozuk huruç hareketi olarak nitelendirilmiştir. Bu hareketleri İran’da Büyük Selçuklu İmparatorluğu’na karşı isyan eden Hasan Sabbah (1124) tarafından yönetilen Bâtınî ve Râfizîlerin paralelinde gösterilmeğe çalışılarak geniş halk kitleleri arasında Türkmenlere karşı kamuoyu oluşturma maksadı güdüldüğü görülmektedir. Bu durumda bir ölçüde devletin resmî yayın organı durumunda olan yukarıda belirtilen tarihî eserlerin devlete karşı isyanların gerçek yönünü yansıtmayacağı ve devlet memuru olan tarihçilerin bu tür isyanlar karşısında tarafsız kalamayacakları meydandadır.

Netice olarak: Ibn Bibi, Niğde’li Kadi Ahmed, Kerameddin Mahmud el-Aksarayî, Ebu’l-Ferec, (Gregory), Ebu Bekr b. Zeki gibi belli başlı bu devir tarihçileri ile Mevlana, Sultan Veled, Eflâkî ve Sipehsalar (Feridun) gibi Mevlevi yazarların Türkmen ve Babaîlerin sapıklıklarını tarif sadedinde onlara izafe ettikleri sözlerle, onların yaşayış ve âdetleri ile ilgili olarak anlattıkları şeylerin menfî propaganda gayretiyle ortaya atılan iddialar olduğu anlaşılmaktadır. Türkmenler aleyhine sürdürülen bu propagandalar sonraki asirlara da intikal etmiş Baba İlyas ve Baba İshak’ın yalancı bir peygamber olarak ortaya çıktığı. Cimri ve Haci Ibrahim gibi dinî ve siyasî liderlerin birer şarlatan ve maceraperest olduklan genel bir kanaat haline gelmiştir. "Menakib-i Evhadeddin-i Kir-manî"nin yazarı dahi Bacıyân-ı Rûm’un liderlerinden olan Evhadeddin iki kızından bahsederken, Şam’da yerleşen Anadolu’daki siyasî olaylara karışmayan Emine Hatun’dan övgü ve saygi ile söz ettiği halde, Anadolu’daki siyasî olaylara karıştığı için Fatma Bacı’yı (Fatma Hatun) kötülemekten kendini alamamıştır. Bütün bunlar yöneticilerin devrin yazarları üzerindeki baskılarının ne kadar şiddetli ve yönlendirici olduğunu gös-termektedir. Bu durum Anadolu Selçuklulan devrindeki Türkmen dinî zümreler ve kurduklan teşkilâtlar üzerinde yapılacak araştırmalarda bu hususun gözden uzak tutulmaması gerektiğini ortaya koymaktadir

B. BACİ TEŞKİLÂTİ’NİN BİLİNEN İLK LiDERi FATMA BACİ (KADİNCİK, KADİN ANA, HATUN ANA)

Aşık Paşazade Anadolu Selçukluları devrinde Anadolu’daki sosyal zümrelerden birinin de kendi tabiriyle "Bacıyân-ı Rûm" yani Anadolu Bacıları olduğunu haber verdikten sonra Hacı Bektaş’ın (1271) Bacılara yakınlığından ve bu Bacıların ileri gelenlerinden olduğu anlaşılan "Hatun Ana"ya bağlılığından da söz etmektedir. Bu cümleden olarak Hacı Bektaş’ın gizli ilim ve kerametlerini bu Hatun Ana’ya gösterdiğini, nesi varsa ona emanet ettiğini bildirmektedir. Abdal Musa ile de ilgisi olduğunu belirttiği Hatun Ana’nın Hacı Beklaş’ın ölümünden sonra mezarını yaptırdığını da yazmaktadir.23 Hacı Bektaşın Menâkıb-name’si olan "Veiâyet-name "de de bu Bacının adı "Fatma Baci", "Fatma Ana", "Kadincik Ana" ve "Kadincik" olarak sık sık geçmiştir.24 Velâ-yet-name’de Fatma Baci veya Kadincik Ana hakkinda Aşık Paşazade’nin söyledikleri aynen bulunmaktadır. Fazla olarak şu bilgiler de mevcuttur. Fatma Baci erenler ve dervişlerin saygı gösterdiği, Hacı Bektaş’ın sık sık ziyaret ettigi ve saygı duyduğu yaşlı bir kadındır. Bu yüzden de kendisine Kadin Ana dendiği muhakkaktır. Bu yaşlı Ana’nın erenler meclisine girdiği, bazen erenlere sofra düzdüğü, misafirleri ağırladığı, Sivrihisarlı Nureddin’in kızı olup, bilahare Sulucakaraöyük’e yerleştiği, babasından kalan servetini erenler yolunda harcadığı, rakir düşüncede Hacı Beklaş’ın kendisine para ve mal verdiği, sonradan İdris adında biriyle evlenerek bu evlilik ten yedi oğlunun dünyaya geldiği anlatılmakladır. Ayrıca Manzum "Velâyet-name"de Kırşehir Emiri Nureddin Caca ile siyasî mücadelesi de mahiyeti açıklanmaksızın hikâye edilmektedir.25

Şüphesiz burada Fatma Bacı hakkında verilen bilgilerin bazıları hayal mahsulü şeylerdir. Bu arada babası-nin Sivrihisarlı Nureddin olmasi, son evliliğinden yedi erkek çocuğun dünyaya gelmesi gibi. Fakat gerçek olan şu ki, Hacı Bektaş’ın Menâkıb-name’si, Hacı Beklaş’dan ikiyüz küsur yıl sonra derlenmiş olmasına rağmen, Fatma26 Bacı’nın hatırası Bektaşî menkabelerinde yaşamış ve hürmetle yadedilmiştir. Hacı Bektaş ve çevresi ile ilgisi anlatılan bu Fatma Bacı’nın -Fuad Köprülü’nün de anlattığı gibi27 Âşık Paşazade’nin bahsettiği "Hatun Ana" olduğu gayet açıktır. Bektaşî geleneklerinde daha çok "Kadıncık Ana" diye anılan ve esas adının Fatma olduğu anlaşılan bu bacı kimdir?

Şeyh Evhadeddin Hâmid el-Kirmâ ni’nin (1238) XIII asrın ikinci yarısı içinde te’lif edilen "Menâkıb- name"sinden28 öğrendiğime gore, bu Türk asıllı sofinin küçükken çok yaramaz olan, bu yaramazlığı ile babasına sabır riyazeti yaptıran Fatma adında bir kızı vardır.29 1243 Kösedağ yenilgisinden sonra Tokat ve Sivas Moğol ordusuna teslim edilmişti,30 Sivas’ı aldıktan sonra Kayseri’yi kuşatan Moğollara karşı Kayseri’deki Ahiler (Futuvvet ehli) şehri müdâfâya karar vermişlerdi. İbn Bibi’nin anlattığına göre, şehri, sur içinde bulunan Dabbağlar çarşısındaki Ahiler koruyordu. Bu yüzden savaşın şiddeti Dabbağlar çarşısı tarafındaki sur çevresinde toplanmıştı. Bir kısım Ahiler de Erciyes Dağı eteğindeki Battal Mescidi civarında pusu kurmuş, sur çevresine yerleştirdikleri mancınıklarla surlarda gedik açmaya çahşan Moğol askerlerine akınlar düzenliyorlardı.

Ahiler 15 gün kahramanca şehri müdafaa ettiler. Moğollar kuşatmayı kaldıracakları bir sırada, Kayseri İğdişbaşısı (Muhafız) Ermeni asıllı muhtedî Hacok oğlu Hüsameddin’in Moğol ordusu komutanı Baycu ile gizlice anlaşması ve şehrin durumu ve müdafaa taktiğini düşman tarafına bildirmesi sonucu Moğollar şehre girmeyi başardılar. Kayseri’yi koruyan Ahileri kamilen kılıçtan geçirdiler. Çok sayıda genç kız ve kadınlan esir alıp götürmüşler, şehri de yakıp yıkmışlardı.31 İşte bu olay Anadolu Ahiliği için bir felâket olmuştur.

Yukarıda bahsi geçen "Menâkıb-i Şeyh Evhadeddin-i Kirmânî’den öğrendiğimize göre, Evhadeddin-i Kir- mânî’nin kızı Fatma bu savaşta Moğollara esir düşmüştür.32 Evhadeddin-i Kirmânî’nin ölümünden beş sene sonra vuku bulan bu olay esnasında Kayseri’de ikamet etmekte olduğu anlaşılan bu Fatma’nın Anadolu’da Dabbağların piri olarak bilinen Ahi Evren Şeyh Nasreddin Mahmud’un zevcesi olduğu bazı karinelerle ortaya çıkmaktadır. Ahi Evren Hace Nasreddin Mahmud’un "Letâif-i Hikmet" ve "Letâif-i Gıyasiyye" adlı eserlerinin incelenmesinden ve hayat hikayesindeki bir çok anekdodardan onun "Latifeler"i ünlenen ve Anadolu insanının gönlünde ve ruhunda mevki tutmuş olan Nasreddin Hoca ile aynı kişi olduğu ortaya çıkmış bulunuyor. Bu konuda müstakil bir eser yazmış bulunuyoruz." Burada vurgulamamız gereken husus şudur: Bacı Teşkilâtı’nın lideri olarak karşımıza çıkan Fatma Bacı Ahi Evren Hace Nasreddin’in eşi olunca Nasreddin Hoca Latife ve fıkralarına konu olan hocanın karısının da Fatma Bacı olduğu ortaya çıkmaktadır. Genç kızken yaramazlığı ile babası Şeyh Evhadeddin’i Kirmanî’ye, evlenince de kocası Nasreddin Hocaya riyazet yaptıran Fatma Hatun Bacı Teşkilâtım lideri olarak Selçuklular zamanında Türkmenler arasında büyük bir şöhrete sahip olmuş ve bu şöhreti asırlarca Ahi ve Bektaşi çevrelerde devam etmiştir. Mevlânâ’nın "Mesnevî"sinde Cuha’nın karısı olarak ondan çokça söz edilmiştir. Burada bu konuya girmiyoruz.

Ahi Evren Şeyh Nasreddin Mahmud’un 1205 yılında Hocası Evhadeddin’i Kirmânî ile birlikte Anadolu’ya geldiğini tespit etmekteyiz.34 Gene bazı kayıtlar onun 1206 yılında da Kayseri’ye yerleşerek burada bir Dabbağ (Dericilik) atölyesi kurduğu-nu ortaya koymaktadır35 Yukanda İbn Bibi’nin, Kayseri’nin Moğollar taralından muhasara edil-mesi sırasında şehrin, surları içinde bulunan Dabbağlar Çarşısi’ndaki Ahilerle, Erciyes Dağı eteğindeki Battal Mescidi civannda pusu kuran Ahiler tarafından müdafaa edildiğini haber verdiğini kaydetmiştik. İşte "Menâkıb-i Şeyh Evhadeddin-i Kirmânî’den de öğrendiğinize göre, Evhadeddin-i Kirmânî, Anadolu’da bulunduğu dönemlerde çoğunlukla Kayseri’de bulunur ve sık sık Erciyes Dağı eteğindeki Battal Mescidi’ne36 giderdi. Kayseri’de Kulah-duzlar Mahallesi’nde, Dabbağlar Çarşısı’ndaki mescit ve zaviyeye bitişik; bir kapısı mescide, bir kapısı da dışarıya açılan evde ikamet ederdi.37 Çünkü bu evde onun ehl-i haremi bulunmaktaydı.

Bu bilgileri veren adı geçen Menâkıb-name’nin yazarı da o dönemde (XIII. Asrın sonları) Türkmenlere karşı sürdürülen siyasî baskılardan dolayı veya bilemediğimiz, başka sebeplerden ötürü eserinde Türkmen şeyhlerin adını zikretmemiştir.38 Bu sebeple Dabbağlar çarşısındaki bu ev ve zaviyenin kime ait olduğunu da belirtmemiştir.39 Yazarın bu tutumundan, adı geçen ev ve zaviyenin bir Türkmen Şeyh’e ait olduğu ortaya çıkıyor. Bu evin, Dabbağlar çarşısındaki tekkeye bitişik olması (ki bir kapısı da mescid ve tekkeye açılmaktadır) ev ve zaviyenin asırlarca Dabbağların piri ve Anadolu Ahiliği’nin baş mimarı olarak bilinen, esas adı Şeyh Nasreddin Mahmud b. Ahmed el-Hoyi olan Ahi Evren’e ait, evde bulunan Evhadeddin Hâmid el-Kimıânî’nin ehl-i haremi ise, kızı Fatma olup. Ahi Evren’in karısı olduğundan şüpheye mahal kalmamakladır.40 Dolayısıyla Bacı Teşkilâtı’nın lideri olan Bu Fatma Hatun’un Nasreddin Hoca’nın karısı olup pek çok fıkralarına konu olan Hatun olduğu ortaya çıkmaktadır.41

Moğollar Kayseri’yi işgal ettikleri zaman Fatma bu evde bulunuyordu. Ve bu evde Mogollara esir düşmüş olmalıdır.42 Ahi Evren ise, 124()’ta vuku bulan Sa’du’d-Din Köpek olayı ile, II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in ölüm tarihi olan 1245 yılları arasında beş sene müddetle Konya’da tutuklu bulunuyordu.43 Bu yüzden Moğolların Kayseri’ye girdikleri tarih olan 1243 yihnda Kayseri’de değildi. Böylelikle Moğolların kılıcından kurtulmuştur. Şüphe yok ki, Dabbağlar Çarşısında kılıçtan geçirilen ve esir edilen Ahiler, Ahi Evren’in müridleri ve arkadaşları, esir düşen genç kız ve kadınlar, kendi karısıyla arkadaşlarının kız ve karıları, yıkılan ve yakılan yerler Ahilerin evleri ve imalat atölyeleri, yağma edilen mallar da onların malları idi.

Vakıa Evhadeddin’nin mensup olduğu carikat silsilesindeki şeyhler, kızlarını en önde gelen halîfelerinden birisi ile evlendirmeleri bir tarikat geleneği halinde sürdürülmüştür. Ebu’n-Necib Ziyâü’d-es-Sühreverdî (1168) kızını en yakın talebesi ve halîfesi olan Kudbeddin-i Ebherî (1172) ile evlendirmiştir. Kudbeddin-i Ebherî de bu zevcesinden doğan kızını, en önde gelen talebesi Riikneddin-i Sücasi ile evlendirmiştir. Hace Riikneddin-i Şücâsi de Kudbeddin-i Ebherî’nin kızı olan eşinden doğan kızını talebesi ve halifesi olan Evhadeddin Hâmid el Kirmanî (1237) ile evlendirmiştir.44 Evhadeddin de bu geleneğe uyarak kizi Fatma Hatun’u en yakin talebesi ve önde gelen halîfesi olan Ahi Evren Hace Nasreddin Mahnıud el-Hoyî ile evlendirmiş oiduğu anlaşılmaktadır. Bu geleneğin Ahi Evren tarafından devam ettirilip ettirilmediğini bilmiyoruz.

Şimdi gene devrin bazı siyasî olaylarını hatırlatarak Fatma Bacı’nın esaretten dönüşünü ve Kırşehir’e yani Ahi Evren’in yanına gidişini görelim:

II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in ölümünden sonra yerine büyük oğlu II. Izzeddin Keykâvus geçti. İzzeddin Keykâvus tahta geçer geçmez babası zamanında tutuklanmış bulunan Ahileri ve Babâî’leri serbest bıraktı.’45 Naibu’s-Saltana olan büyük devlet adamı Celaleddin Karatay, şehzadeler arasındaki taht kavgasını üçlü saltanat formülü ile giderdi. Ancak Karatay’ın 1254’te ölümünden sonra IV. Rukneddin Kılıçarslan, Kayseri’ye çekildi ve kardeşi II. Izzeddin Keykâvus ile taht mücadelesini başlattı. Türkmenler ve Ahiler Keykavus’u46 Mevlâna ve çevresi ise Kılıçaslan’ı destekliyordu.47 Moğollardan yardım ve destek gören Kılıçaslan 126l’de Konya’yı alarak tek başına tahta oturdu.48 Keykâvus da önce Antalya’ya oradan da deniz yolu ile İstanbul’a dayılarının yanına gitmek zorunda kaldı.49 "Menûkıb-i Şeyh Evhadeddin-i Kirmânî" de bildirildiğine göre. IV. Rukneddin Kılıçaslan’ın saltanatı zamanında vezir Muinüddin Süleyman, Beylerbeyi Hatıroğlu Şerareddin ve Sahib Ata Fahreddin Ali yardım ve siyasî destek için Hulagu Han’a gittikleri zaman Moğollar nezdinde esir bulunan Evhadeddin’in kızı Fatma’nın serbest bırakılması hakkında teşebbüste bulunmuşlardır. Kendisini ve soyunu tanıtan Fatma’yı alıp Kayseri’ye getirmişlerdir.

Bir müddet sonra kendisine nerede ikamet etmek istediği sorulmuş, o da "Babamın arkadaşlarının ikamet etmekte oldukları kulübede ikamet etmek isterim " demis ve oraya gönderilmiştir.,50 Şimdi yukarıda adları geçen devlet adamlarının hayatta olduklan bir sırada bu bilgileri veren "Menâkıb-ı Şeyh Evhadeddin’in yazarı olaylan yakinen bilmekte ve verdiği bilgiler tarihi olaylara da uygun düşmekledir. Buna gore,
1243’te Mogollara esir düşen Fatma’nın, IV. Kılıçaslan’ın Moğolların desteği ile tek başına Konya’da Selçuklu tahtına oturduğu tarih olan 126l’den bir veya iki yıl kadar önce esâretden döndüğü anlaşılmaktadır. Adları geçen devlet adamlan da bu tarihte Moğollardan askerî yardım sağlamak için teşebbüste bulunmuşlardı.,51 Ne gariptir ki, Fatma’yı esaretten kurtaranlar iki sene kadar sonra onun kocasını öldüreceklerdir. Burada Şeyh Sa’di’nin, bir köylünün Kurdun pençesinden kurtardığı koyunu keserken bıçak altında inleyen koyunun hal lisam ile söylediği: "Seni kurtarıcım sanmışım, meğer hakiki kurdum senmişsin" sözünü hatırlamamak mümkün değildir.

Bu durum "Velâyet-name"de adı geçen Fatma Bac ı’ n ın (Kadıncık Ana) "Menâkıb-ı Evhadeddin"de Evha- deddin’in kızı olduğu belirtilen Fatma Hatun ile aynı kişiler olduğunu göstermektedir. Velâyet-name’de Fatma Bacı’nın Sivrihisarlı Nureddin’in kızı olarak güsterilmesi,52 (40), ya yakıştırma veya manevi evlâdı olduğu kastedilmiştir. Nitekim Âşık Paşazade de Hacı Bektaş’ın Fatma Ana’yı kendine evlat edindiğini yazmaktadır.53

Gene Velâyet-name’de anlatıldığma göre, Hacı Bek-taş Anadolu’ya geldiği zaman Fatma Bacı henüz genç kız imiş ve Hacı Bektaş’ın Diyar-ı Rûm’a kadem bastığını erenler meclisinde bulunanlara, Fatma Bacı haber vermiştir.54 Bu haberle hem Hacı Bektaş’ın Anadolu’ya geldiği tarihi on senelik zaman içerisinde sınırlamamız mümkün olmakta,55 hem de Menâkıb-ı Evhadeddin-i Kirmâni’de, Kayseri’de Evhadeddin’in hizmetinde bulunduğu belirtilen ve fakat adı açıklanmayan Türkmen şeyhin de Hacı Bektaş olduğunu anlamaktayız.56 Ayrıca Hacı Bektaş ile Fatma Bacı arasındaki yakınlığın menşei de anlaşılmış oluyor.

Evhadeddin-i Kirmânî’nin Menâkıb-name’sinde belirtildiğine göre, esaret dönüşü nerede ikamet etmek istediği Fatma’dan sorulmuş o da: "Babamın arkadaşlarının yaşadığı kulübede" diye cevap vermış.57 Babasının arkadaşı olan bu kulübenin sahibi Fatma Hatun’un kardeş, dayı amca gibi mahremlerinden olmadığına göre kocası olmak lazım gelir. Aksi takdirde Fatma Hatun’un bu kimse veya kimselerin yanında ikamet etmeyi istemesi dinen caiz olmazdı. Dolayısıyla Evhadeddin-i Kirmâni’nin kızı bu sözüyle kocası Ahi Evren’in Kırşehir’deki evini kastettiği birçok karinelerle anlaşılmaktadır. Burada enteresan olan bir durumu belirtmekte yarar görüyoruz. Yukarıda belirtildiği gibi Menâkıb-ı Şeyh Evhadeddin-i Kirmânî’nin yazarı devrin şiddetli siyasî baskılarından dolayı olacak Türkmen şeyhlerin adını zikretmemiştir. Yukarıda sunduğumuz cümlede de ketum davranarak Fatma’nın ikamet etmek istediği
kulübenin nerede ve kime ait olduğunu açıklamaktan sarf-ı nazar etmiştir. Yani bir işaret zamiri ile kulübenin sahibi -ki iddiamıza göre Ahi Evren’dir- belirtmiş oluyor. Nitekim aynı mülahazalar sonucu devrin başka yazarları da Ahi Evren’in adını vermekten kaçınmışlardır. Bunlardan biri de o devrin tarihçisi Aksaray’lı Kerameddin Mahmud’dur. Bakınız Ahi Evren Şeyh Nasıreddin Mahmud ve Mevlânâ’nın oğlu Alaaddin Çelebi’nin öldürüldükleri olayı58 nasıl anlatıyor: "Kırşehir Emirliği Nııreddin Caca’ya verildi. Ordıı ile onun iizerine geldi. Bir süre muhasara edildi. Onu kaleden söküp attılar. Hariciler {Tiirkmenler) ki. ona uymuslardi kamilen öldürüldüler".59»

Burada dikkati çeken bir şey daha var. Menâkıb-ı Şeyh Evhadeddin’in yazan Evhadeddin-i Kirmân’nin kızı Fatma Hatun’un esaretten döndükten bir müddet sonra Şeyh Evhadeddin’in halifelerinden Şeyh Şihabu’d- Din’in kardeşi Şeyh Bedreddin’in müridlerinden Şeyh Eminü’d-Din Ya’kub ile evlendirildiğini,60 Menâkıb-ı Hacı Bektaş-i Veli’de Fatma Baci’nin sonradan Molla İdris adlı biri ile evlendirildiğini yazmaktadır.61
Görüldüğü gibi her iki Menâkıb-name’nin yazarı Fatma’nın ikinci evliliğinde kocasının adını kaydettikleri halde, daha önce kiminle evli olduğu hakkında bir açıklamada bulunmamışlardır. Menâkıb-ı Hacı Bektaş’ı yazan Firdevsî-i Rumî, bu eseri Fatma Bacı’dan 200 küsur yıl sonra, Bektaşî rivayetlere dayanarak yazdığı için Fatma Baci’nin ilk kocasını bilmeyebilir. Fakat Menâkıb-ı Şeyh Evhadeddin’in yazan ki, eserini Fatma Hatun hayatta iken yazılmıştır. Fatma’nın ilk kocasını bilmemesi imkânsızdır. Üstelik Fatma esaretten dönünce falanca ile evlendirildi demiyor. Bir müddet sonra evlendirildi diyor. Bu demektir ki bu yazar Fatma Hatun esaretten döndüğü zaman kocasının sağ olduğunu, Fatma’nın dönüşünden bir veya iki yıl sonra kocası öldürülünce Şeyh Eminu’d-Din Ya’kub62 ile evlendiğini yazıyor. Dolayısıyla bu yazarın Ahi Evren Şeyh Nasreddin Mahmud’un adını anmayışı yukarıda belirttiğimiz gibi tamamen Ahi Evren ve çevresindekiler üzerindeki siyasî ve fıkrî baskılar sebebiyledir. Hatta bu yazarın eserinde kendi adını belirtmeyişi de gene bu siyasî ve fıkrî baskı ile ilgilidir. Bu siyasî ve fıkri baskı Mevlânâ’nın sadık müri di Pervane Muinü’d-din Süleyman’nın ve Vezir Taced-din Mu’tez’in Türkmenlere karşı sürdürdükleri mücadeledir. Ozellikle Tokat, Sivas, Kırşehir, Aksaray yöresinde bu siyasî ve fikri baskılar daha şiddetli ve acımasız idi. Ahi Evren ve 20 kadar eserinin günümüze kadar meçhul kalması da tamamen bu siyasî terörün ve baskının eseridir.63

ÇOCUKLUK VE ERGENLÎK ÇAĞİ

Fatma Baci’nin Ahi Evren’in eşi olduğunu belirledikten sonra şimdi de Fatma Bacı’dan bahseden yukarıda belirtilen eserde hakkında verilen bilgilerin ışığında hayat hikâyesini sunalım. Yaşadığı dönemin siyasî entrikaları onu da Ahi Evren gibi efsanevî bir şahsiyet halinde kalmaya mahkum etmiştir. Burada gerçek kişiliğinin izleri takip ediimeye çalışılacaktır.

"Menâkıb-ı Evhadeddin-i Kirmânî"de Fatma Bacı’nin annesinin huysuz, cahil bir kadın olduğu anlatılmaktadır. Kirmanî bir gün Bakırcılar pazarından (Bazâr-i Nuhhâsân) geçerken tellalın: "Kö’tü hııylu, kötü yaradılışlı, akılsız. ağzı bozıık bir cariye satıyorum" dediğini duymuş, bütün bu kusurlara rağmen melâmet mesleğinin gereği olarak kendisine riyazet yapılmak nefsini zelil tutmak, insanları da onun şerrinden kurtarmak için bu cariyeyi satın almıştır. Fatma işte bu cariyeden doğmadır.64 Menâkıb- name’nin yazan bu cariyenin fazla yaşamayıp bir sure sonra öldüğünü de yazmaktadır.

Evhadeddin’nin bu cariyeyi satın aldığı Bakırcılar Pazarı Kayseri’de idi.65 Buna göre Fatma Bacı Kirmânî’nin Anadolu’ya geldiği 1205 yılından sonra doğmuş olur. Ancak yukarıda belirtildiği gibi Fatma 126l’den sonra yaptığı evlilikten de bir doğum yapmıştır. Mütehassıs doktorlar bu tarihte Fatma Bacının 50 yaşından fazla olmaması gerektiğini söylüyorlar. Buna gore Fatma Baci’nin 1213 yılından sonra gelen birkaç yılda doğmuş olması gerekiyor.

"Menâkıb-ı Evhadeddin"in yazarı Fatma Bacı’nin anasına bazı kusurlar izafe ettiği gibi Fatma’nın da küçükken çok yaramaz., söz dinlemez olduğunu, bu itaatsizliği ile babasına sabır riyazeti yaptırdığını, babasının gayretlerine rağmen Kur’an ve dinî bilgileri öğrenemediği gibi dokuma ve örgü sanatlarını öğrenmesine çalışıldığı halde bu alanda da başarılı olamadığını, gabî (başarısız) olduğunu iddia etmektedir.66 Bu yazarın Fatma’ya muhalif olduğu ifadelerinden anlaşılmaktadır. Halbuki, aynı yazar Kirmânî’nin çocuklarının tahsili için özel gayret sarf ettiğini ve diğer kızı Amine Hatun’a tahsil yaptırdığını sanat ve irfan öğrenmesine de çaba sarf ettiğini bildirmektedir. 67 Gene aynı yâzar ileri gelen devlet adamlarından (Pervane Müinü’d-Din Süleyman, Sahib Ata Fahreddin Ali) ve büyük şeyhlerin Fatma’ya saygı duyduklarını yazmaktadır. 68 Fatma eğer gabî, ma’rifetsiz biri olsaydı bu kişilerden hürmet ve saygı gcire-mezdi. Bu itibarla bu yazann Facma Hatun hakkindaki bu iddialannda samimi olmadığ: muhakkaktır, kaldi ki, "Velâyec-name"de Fatma Ana keşif ve keramet sahibesi, bilgili bir mürşidedir

"Velâyetname"de anlatıldığına göre 69 Hacı Bektaş Anadolu’ya (Diyar-ı Rûm) girdiği zaman manâ aleminden Anadolu Erenlerine selâm vermiş, bu selâmı ancak Fatma’ya malum olmuş ve Hacı Bektaş’ın geldiğini Erenler meclisine iletmiştir. Bu sırada Fatma Bacı genç kız imiş ve erenlere sofra düzmekle meşgul imiş. Bu haber yukarıda da değinildiği gibi Hacı Bektaş’ın Anadolu’ya geliş tarihini sınırlamamıza imkân vermektedir. Yukarıda ifade edildiği gibi Fatma 1213 yılından hemen sonra doğduğuna göre Hacı Bektaş en erken 1228 yılında Anadolu’ya gelmiş olur. Ayrıca Kayseri’de Battal Mescidi’nde bir süre Kirmânî’nin gözetiminde yetişen 70 Türkmen dervişin de Hacı Bektaş olması kuvvetle muhtemel görünüyor. Kirmânî 1232’de Anadolu’dan temelli ayrıldığına göre 71 Hacı Bektaş’ın 1228-
1232 yılları arasında Anadolu’ya geldiği belirlenmiş olur.

Şüphesiz Fatma 1228’den sonra evlenmiş olabilir. Bu tarihlerde Ahi Evren’in Konya’ya yerleştiğini görüyoruz. Fatma’nın da bu tarihten sonra Konya’ya gelip gelmediğini bilmiyoruz. Gelmiş olsa bile Ahi Evren, 1240’ta tutuklanınca Fatma Kayseri’ye dönmüş olmalıdır. 1243 yılında Moğolların Kayseri’yi muhasarası sırasında Fatma’nin Kayseri’de ikamet etmekte olduğunu ve burada çok sayıda genç kızla birlikte Moğollara esir düştüğünü biliyoruz. 72 Ömrünün 15 seneye yakin bir kısmı esarette geçmiştir. Bektaşî rivayetlerinde onun esaret hayatı ile ilgili en küçük bir kayda rastlanmamaktadır. Babasının şöhreti ve babasina duyulan saygıdan ötürü Moğolların kendisine iyi davrandıklarını söylediği rivayet edilmektedir. 73

FATMA BACİ’NİN ESARETTEN DÖNÜŞÜ VE Eşi Ahi EVREN’İN YANİNA GÎTMESÎ

Fatma Baci’nin 1260 yılından bir veya iki yıl kadar önce esaretten kurtarılıp Anadolu’ya getirildiğini yukarda geniş olarak açıkladık. Fatma Bacı’nin esaret dönüşü kocası Ahi Evren’in yanına Kırşehir’e gitmiş olması gerekir. Gelişen olaylar da bunu göstermektedir. Tabiî Fatma Bacı’yı esaretten kurtarıp Anadolu’ya getiren, yukarıda adları geçen Selçuklu Ümerası, onun babasının Türkmenler arasındaki şöhretinden ve manevî nüfuzu ve itibarından. Ahi Evren ve Ahi Teşkilâtı’nın siyasî gücünden yararlanmayı düşünmüş olmalılar. Yani Şeyh Evheddin-i Kirmânî’nin kızı ve Ahi Evren Şeyh Nasreddin Mahmud’un eşini esaretten kurtarıp eşine teslim etmek suretiyle kendilerini Türkmen çevrelere kabul ettirmeyi, siyasî prestijlerini arttırmayı, Türkmen ve Ahilerin desteğini kazanmayı ve böylece siyasî rakiplerine karşı kamu oyunun desteğini almayı planlamışlardir. Fakat olaylar siyasîlerin umduğu gibi gelişmedi.

Anadolu’da Türkmenler ve Ahiler bu yönetime itaat etmek istemediler. Yukarıda da değindiğimiz gibi onlar II. İzzeddin Keykavus’u destekliyorlardı. Denizli, Karaman, Çankırı, Ankara, Aksaray, Kırşehir ve Uç bölgelerde Türkmen ve Ahiler bu yeni yönetime karşı ayaklandılar. Devlet kısa zamanda bu isyanları bastırdı. Devrin tarihçisi Aksarayh Kerameddin, Hâricîler’in isyanları diye vasıflandırdığı bu isyanların bastırılmalarını "Mum riizgar karşısında sönnıeye mahkumdur" di-yerek 74 ‘ memnuniyetini ifade etmektedir. Kırşehir’deki isyan en kanlı bir şekilde bastırıldı. Buradaki isyanı bastırmaya Moğol asıllı Caca oğlu Nureddin memur edildi. İşte bu isyanın bastırılışı sırasında Ahi Evren ve beraberindekiler kamilen kılıçtan geçirildiler. 75 Ahi Evren bu sirada 90 küsur yaşında idi. Mevlânâ’nın oğlu Alaaddin Çelebi’nin de bu olay sırasında Ahi Evren ile birlikte öldürüldüğünü tespit etmekteyiz. 76

FATMA BACİ EREĞLÎ’DE

"Menâkıb-ı Evhadeddin-i Kirmânî" nin yazarının bildirdiğine göre, Fatma Bacı esaretten döndükten bir müddet sonra kendisine nereye gitmek istediği sorulmus o da "Babamın arkadaşlarının yanına gitmek isterim" demiş ve oraya gönderilmiştir. Burada yazar ketum davranarak eşinin ölümünden sonra gitmek istediği yere gönderildi ifadesini kullanmadığı gibi nereye gönderildiğini belirtmemiştir. Aynı yazar eserin bir başka yerinde Fatma Bacı’nın Şeyh Şehabeddin’e teslim edildiğini Şeyh Şehabeddin’in de onu kardeşi Şeyh Bedreddin’in müridlerinden olan Şeyh Eminuddin Ya’kub ile evlendirdiğini ve bu evlilikten bir oğlan çocuğu dünyaya geldiğini ve bu çocuğun da yedi yaşında velat ettiğini bildirmektedir.78 Fatma Bacı’nin babasının arkadaşları olan Şeyh Bedreddin ve Şeyh Şehabeddin kimlerdir ve nerede bulunuyorlar. Bunun tespit edilmesi ile Fatma Baci’nin hayatının bir bölümü daha aydınlanmış oldu.

Evhadeddin Hâmid el-Kirmânî’nin (1237) Farsça "Menâkib-name" sinde 79 aslen Ahlat’lı olup, Missis Kür- kü ve Missis Börkü giymiş iki gencin Kayseri’de Evhadeddin-i Kirmânî’nin huzuruna geldikleri ve Evhaded-din’in iki kardeş olan bu gençler hakkında çevresindekilere aşağıdaki bilgileri verdiği anlatılmaktadır. "Bu iki genç zengin bir tacirin oğullarıdır. (Hece-zâdegânend) Babaları ölünce, bu gençlere babalarından külliyetli servet kalmıştır. Abiliğe gönül veren bu salih gençler servetlerirıi Allah yolunda ve Ahilik uğrunda harcamaktalar. Bir imaret yapıp. tefriş edip sofra döşemişler. Ayende ve revendeye hizmet sıınmaktalar" .80

Burada iki gencin adları, nerede imaret kurduklan belirtilmemiştir. Ancak "Menâkıb-ı Şeyh Evhadeddin-i Kirmâni’nin Gelibolulu Muhyeddin tarafından yapılan tercümesinde bu iki genç kardeşlerin Ereğlili olup, Bedreddin ve Şehabeddin kardeşler oldukları tespit edilmiştir.’ 81  Gelibolulu Muhyeddin, Evhadeddin-i Kirmâni’nin "Menâkıb-name"sini tercüme ederken, Bediüzzaman Furuzanfer tarafından yayınlanan nüshasından farklı bir nüsha kullanılmıştır. Birçok yerlerde olduğu gibi burada da eserin Farsça aslında bulunmayan bilgiler ihtiva etmektedir. Gelibolulu Muhyeddin tercümesinde bu kabil detaylandırıcı bilgiler bulunduğu gibi dört hikâyenin tamamı, iki hikâyenin büyük kısmı eserin Farsçasında mevcut değildir. Burada bu teknik konu üzerinde daha fazla durmayı gereksiz görüyor ve esas konuya dönüyoruz.

Diğer taraftan Niğde’li Kadi Ahmed de "el-Vele-dü’ş-şefik" adlı eserinde Şeyh Evhadeddin-i Kirmânî’nin Ereğli’de Şeyh Bedreddin Yaman-i Emir ve Şehabeddin Çoban-i Emir adlarında iki talebesi bulunduğunu ve bu iki kardeşin Ereğlili Hace (Tacir) Mevdud’un oğulları olduklarını yazmaktadır. Kadi Ahmed bu iki kardeşten büyüğü olan Şeyh Bedreddin Yamarı’ın ulu bir kişi olduğunu belirttikten sonra şu malumatı da vermekledir. 82 Sonradan Mekke’ye yerleşen Necmeddin-i İsfehanî, 83 Şe-raffeddin-i Mavsilî, 84 Niğde’ye yerleşen Nasreddin-i Şi-razî, Kudbeddin Ali-i Herakilî’nin Kayseri Kadısı olan Zahireddin 85 ile arkadaş ve gönüldaş olduklarını, hepsinin bir anadan süt emdiklerini, bu ananın da Ereğlili Şeyh Bedreddin Yaman olduğunu kaydetmekte ve bu yüzden bu kişilerin "Bedrî" olduklarını ifade etmektedir. Niğde’li Kadı Ahmed’in tanıttığı Şeyh Bedreddin Yaman ile Şeyh Şehabeddin Coban’ın "Menakib-i Şeyh Evhadeddin-i Kirmânî" de adları geçen Şeyh Bedreddin ile Şeyh Şehabeddin oldukları serahaten anlaşılmaktadır. Menâkıb-i Şeyh Evhadeddin-i Kirmânî’de bir başka olay münasebetiyle gene bu iki kardeşten bahsedilmektedir.

Yukarıda açıklandığı üzere Menakib-i Evhadeddin-i Kirmânî’nin Farsçasında Fatma Hatun’un Şeyh Şehabeddin’e teslim edildiği. Şeyh Şehabeddin’in de Fatma Hatun’u kardeşi Şeyh Bedreddin’in müridlerinden olan Şeyh Emineddin Ya’kub’a nikahladığı ve Fatma Hatun’un bu evlilikten de bir oğlu dünyaya geldiği anlatılmaktadır. Burada gene de Şeyh Şehabeddin’in nerede olduğu ve Fatma Hatun’un nereye götürüldüğü belirtilmemiştir. Fakat eserin Gelibolulu Muhyeddin tarafından yapılan tercümesinde Şeyh Şehabeddin’in Ereğlili olduğu ve Fatma Hatun’un Ereğli’ye götürüldüğü ve böylece Fatma Bacı’nın bir süre Ereğli’de ikamet ettiği belirlenmektedir. 86 Fatma Hatun’un Ereğli’ye gitmesi esaretten döndükten hemen sonra değil, Ahi Evren’in öldürüldüğü tarih olan Nisan 1261 tarihinden sonradır. Bu tarihce Ereğlili Şeyh Bedreddin’in hayatta olmadığı, kardeşi Şehabeddin’in hayatta olduğu anlaşılmakladır.

Buraya kadar sunmuş olduğumuz açıklamalardan Evhadeddin-i Kirmânî’nin Ereğli’de Şeyh Bedreddin Yaman ve Şeyh Şehabeddin Çoban adlarında iki halifesi bulunduğu ve bu iki kardeşin Ereğli’de bir imaret yaptırmış oldukları anlaşılmış bulunmaktadır. Fatma Bacı’nın da Ereğli’ye 87 geldiği ve Şeyh Şehabeddin’in himayesine girdiği anlaşılmakladır.

Ereğli’de cami ve zaviye yaptıran ve vakfeden Şeyh Şehabeddin, Ereğilili hace (Tacir) Mevdûd’un oğlu ve 1237 yılında vefat eden Türkmen sofi Şeyh Evhadeddin Hâmid el-Kirmânî’nin halifesi olan Şeyh Şehabeddin olup, Anadoludaki ilk ahilerdendir. Niğdeli Kadı Ahmed, onu ve kardeşi Bedreddin Yaman’ı Emir diye anmaktadır.88  Böylece, bu iki kardeşin Ereğli’de Emirlik (Yöneticilik) yaptıkları da anlaşılmaktadır. Bu iki kardeşin Kayseri’de Evhadeddin ile görüşmeleri sırasında orada bulunanlardan biri de Şeyh Kerameddin-i Sufî’dir. 89 Eğer bu Kerameddin-i Sûfi, Karamanoğullarının ceddi Kerameddin-i Sûfi Nure (Nu-ruh) ise, Ereğlili Bedreddin ve Şehabeddin kardeşlerin Karamanoğulları ile de irtibat halinde bulunduklarını düşünmek gerekir. Evhadeddin-i Kirmânî’nin birçok defalar Ahlat’a gittiğini biliyoruz. 90 Kızı Amine Hatun, Ahlat’ta vezirin oğlu İmadeddin ile evli idi. 91 Bu bakımdan Evhadeddin sonradan Ereğli’ye yerleşmiş olan Hace Mevdûd’u Ahlat’tan tanıyor olmalıdır. Muhtemelen bu Hace Mevdûd, Gürcülerin Ahlat’a baskın düzenleyip, şehri yağma ve tahrip et-cikleri tarih olan 1207 yılından sonra 92 memleketinden göçüp Ereğli’ye gelip yerleşmiş ve burada ölmüştür. Fatma Bacı’nın Ereğli’de kaç yıl kaldığına dair bir kayıt yoktur. Durum öyle gösteriyor ki Ereğli’ye geldikten bir müddet sonra Fatma Hatun gene himayesiz kalmış ve bunun sonucu olarak Sulucakaraöyük’e giderek Haci Bektaş’ın himayesine girmiştir. Onun Ereğli’den ayrılması, buradaki hamisi Şeyh Şehabeddin ile kocası Emineddin Ya’kub’un ölmeleri ile ilgili olmalıdır.

FATMA BACİ SULUCAKARAÖYÜK’DE

Fatma Baci, Ereğli’den Sulucakaraöyük’e gelerek Hacı Bektaş’ın himayesine girmiştir. Velâyetname’de Fatma Bacı’dan daha çok Kadıncık ve Kadıncık Ana diye söz edilmektedir. Hakkında pekçok menkibeler anlatılmaktadır. Hacı Bektaş ile aralarında geçen birçok anekdotlar nakledilmiştir. Hacı Bektaş 1271’de vefat ettiğine göre bu anlatilan olaylar da bu tarihten önce vuku bulmuş olmalıdır. Bu sırada Hacı Bektaş’ın iyice yaşlanmış olduğu da anlaşılmaktadır.

Abdal Musa’nın zaman zaman uç bölgelerden gelerek Fatma Bacı’yı ziyaret ettiği ve Fatma Bacı’nın evinde kaldığı bildirilmektedir. Manzum "Velâyet-nâme"de Fatma Bacı’nın uç bölgelerdekilerle gizli siyasî ilişkiler içinde bulunmasından ötürü Kırşehir Emiri Nureddin Caca tarafından takibata maruz kaldığı haber verilmektedir. 93

Facma Bacı’nın Sulucakaraöyük’te Molla İdris adında biri ile evli olduğu anlatılmaktadır. Önceleri Molla İdris’in Fatma Bacı’nın Ahi Evren’in ölümünden sonra evlendigi eşi Ereğlili Eminüddin’in başka bir adı olabileceğini veya Velâyetnâme’nin yanlış bir tespiti olarak Facma Bacı’nın ikinci kocasının adının İdris olarak kaydedilmiş olduğunu düşünüyordum. Fakat Eninü’d-Din Yakub’un Ereğli’li olduğu ortaya çıkınca Fatma Bacı’nın Sulucakaraöyük’te Molla İdris adında biri ile üçüncü bir evlilik yaptığı görüşüne vardım. Ancak Fatma Bacı’nın Molla İdris’ten yedi erkek çocuğunun dünyaya geldiğine dair haberler 94 doğru olmasa gerek. Çünkü bu evliliği yaptığı zaman Fatma Bacı’nın 55’ten yukan bir yaşta olması gerekiyor. Bu yaşta bir hatunun doğum yapması tabiî değildir.

FATMA BACİ’NİN ÖLÜMÜ

Menâkıb-ı Evhadeddin-i Kirmânî’nin yazarı Fatma’dan halen yaşayan bir kişi olarak bahsetmektedir. 95 Ancak bu eserin 1260 yılından sonra ne zaman yazıldığını bilmemekteyiz. Hacı Bektaş’ın ölümünden sonra Fatma Bacı ona türbe yaptırmıştır. 96 Hacı Bektaş 1271’de vefat ettiğine göre Fatma Bacı bu tarihten sonra vefat etmiştir. Kırşehirli C. Hakkı Tarım Fatma Bacı’nın mezar taşının Hacı Bektaş’ta olduğunu bildirmektedir. 97 Anlaşılan mezar taşında ölüm tarihi kayıtlı değildir. Bu yüzden C. Hakkı Tarım da onun ölümü için bir tarih vermemiştir. Onun Hacı Bektaş’tan sonra ne kadar yaşadığını belirlemek imkân dahilinde görülmüyor. Abdal Musa Kırşehir’e döndüğünde Hacı Bektaş’ın türbesinde bir müddet durmuştur. Bu sırada Fatma Ana sağ imiş. Bu haber onun Hacı Bektaş’tan sonra bir müddet yaşadığını gösteriyor. Gelibolulu Ali Efendi, Hacı Bektaş’ı Orhan Gazi’ye muasır göstermekte, Fatma Bacı ile Hacı Bektaş arasındaki yakınlıktan dolayı onu da Orhan Gazi ile çağdaş saymış oluyor. 98 Tabiî Fatma’nm Orhan Gazi zamanına kadar yaşamış olması şöyle dursun XIII. asrın son çeyreğine ulaştığını söylemek bile zordur.

C. BACILARIN FAALÎYETLERİ

Geleneksel Türk kadın el sanatlarının ne kadar çeşitli, kaliteli ve yüksek değerde olduğu çok iyi bilinen bir husustur. Son asırda sosyal ve kültürel yapımızda meydana gelen hızlı değişme, makinanın iş hayatına girmesi bu geleneksel kadın el sanatlannın gerilemesine, birçok sanat kollarının tamamen yok olmasına ve unutulmasına sebep olmakla birlikte hâlâ az değişmeye uğrayan yörelerde bu sanatların devam etmekte olduğu bilinmektedir. Şüphesiz bu Türk kadın el sanatları çok çeşitlidir. Çadırcılık, keçecilik, boyacılık, halı ve kilimcilik, oya ve dantelcilik, dokuma ve örgücülük, nakışçılık ve çeşitli kumaşların imal edilmesi ve bunlardan giysi yapımı bütün bunlar kadınları meşgul oldukları sanat alanlarıdır. Bütün bu sanat kolları Türk kadınlarının uğraştığı iş alanları olmuş, asırlarca analardan kızlarına intikal etmiştir. Anadolu Selçukluları zamanında da bütün bu sanat kollarının mevcut olduğunda şüphe yoktur. Ancak burada sadece kaynaklarda mevcut bilgilerle sınırlı kalarak Bacı Teşkilâtı mensubu hanımların meşgul oldukları sanat kollarından söz edilecektir. Ayrıca bu teşkilâtın üyesi olan hanımların, sosyal, kültürel ve askeri faaliyetleri de gene kaynaklara yansıdığı ölçüde dile getirilecektir.

1. SAN’AT VE MESLEKTE İNTİSAB

Ahilikte olduğu gibi Bacilar da sanatlarını gelenek halinde sürdürmüşlerdir. Bu sanat geleneği hanımlar arasında nesilden nesile intikal etmiştir. Bu gelenekten kopmamak ve bu geleneği devam ettirmek için ahilikte de Bacilar arasinda da bir şiar olarak devam ettirilmiştir. Tasavuf eğitimde bir Şeyhe intisab etmeden irşadın mümkün olmayacağı gibi Ahilik ve Bacılık mesleğinde de bir üstattan el almadan veya bir üstadın rehberliği olmadan bir sanata sahip olmak caiz görülmemiştir. Fatma Bacının babası Şeyh Evhadeddin Kirmânî’nin Malatya’daki Halifesi Şeyh Fahreddin Hasan Malatya’da bir zaviye yaptırmış, zaviyeye su te’min etmek için de bir kuyu inşa ettirmiştir. Evhadeddin bu kuyuyu görünce çok beğenmiş, kuyuyu yapan ustaya bu sanatı kimden öğrendiğini sormuş; usta da kimseden öğrenmediğini kendi kendine bu sanatı icat ettiğini ifade edince Şeyh Evhadeddin hemen bu kuyuyu doldurtmuştur. Kendisine bu davranışının sebebini sorduklarında: "bir usta mesleğini o mesleğin üstadından öğrenmemişse, yani intisabı yoksa meydana getirdiği eserde kudsiyyet ve haysiyyet olmaz" demiştir. 99

Tasavufta şeyhi olmayanın şeyhi şeytandır, kaidesi uyarınca bir şeyhe intisab etmeden kişi tasavuf yolunda veya maneviyatta ne kadar yükselirse yükselsin makbul ve mübarek olamayacağı gibi Ahilik ve Bacılıkta da bir üstada intisab etmeden sanatkâr olmak makbul ve mübarek sayılmamıştır.

Bacılık aynı zamanda bir eğitim ve öğretim ocağıdır, bu durumda sadece sanatkar yetiştirmek amacıyla eğilim ve öğretim sürdürülmez. Aynı zamanda mal üretmek ve topluma hizmet sunmanın usul ve erkânı da talim edilir. Bir Ahi işyerinde belirlenen kaidelere riayeti sağlamak için o işyerinde sanat öğrenmeye talip olan çırak, yamak ve kalfalar başlarındaki ustaya bir müridin şeyhe intisap etmesi gibi intisap etmek durumunda idiler. Bacılar arasında da bu kaidenin geçerli olduğu muhakkaktır. Kezâ her Ahi işyerinde bir üstat (şeyh) ve o şeyhe iman derecesinde bağlanan çırak, yamak ve kalfalar arasında sarsılmaz bir hiyerarşi bulunmaktaydı. Bu işyerinde çalışanlar dinî ve ahlakî bilgilerile techiz edilir ve bunun uygulamasına titizlikle riayet edilirdi. Şüphe yok ki bu prensipler ve uygulamalar Bacılar arasında da geçerli idi.

2. ÖRGÜCÜLÜK VE DOKUMACILIK

Şimdilik Bacıların örgücülük ve dokumacılık dışındaki sanat kollarından hangileriyle uğraştıkları hakkında sarih malumatımız yoktur. Ahiler gibi Bacılar da Kayseri’deki iş yerlerinde toplu olarak çalıştıklarına göre, kadınlar arasında da çeşitli sanat kollarının bulunması ihtimal dahilindedir. Yukarıda sözü edildiği gibi Bacı iş yerlerinde halı kilimden başka giyim sanayinin varlığını söylemek mümkündür. Ancak kaynaklar bu konuda herhangi bir açıklamada bulunmamışlardır. Fakat bazı haberler bu konuya ışık tutar nitelikledir.

Aşık Paşazade, Bektaşîlerin; Yeniçerilerin başlarına giydikleri tacın (Ak börk) Bektaşîlerin icadı olduğu iddiasını söz konusu ederek bu iddiayi reddetmekte, sonra da bu ak börk ün Orhan Gazi zamaninda Bilecik’te ortaya çıktığını, Bektaşîlerin bu ak börkü giymelerinin sebebinin de bir Bektaşî şeyhi olan Abdal Musa’nın Yeniçerilerle savaşlara katıldığını ve Yeniçerilerden bir ak börk alıp giydiğini, sonra vilayetine (Kırşehir) bu ak börkü ile donüp gazilerle birlikte savaşlara katıldım diye övündüğünü yazmaktadır. 100 Âşık Paşazade Bektaşîlerin Abdal Musa’ya bu börke ne ad verildiğini sorduklarında o da: "Buna bükme elif taç derler" dediğini de sözlerine eklemektedir.

Abdal Musa’nın Fatma Bacı’ya yakınlığı bilinmekledir. Fatma Bacı’nın Bacı Teşkilâtının ilk kurulduğu yer olan Kayseri’de Külahduzlar Mahallesinde bulunduğunu ve Bacıların burada örgü ve dokumacılık yaptıklarını belirtmiştik. Kayseri’deki bu mahallenin Moğollar tarafından yakılıp yıkılmasından sonra Kırşehir’e giden, Fatma Bacı’nın , burada da aynı sanatı devam ettirmiş olacağı tabiidir. Dolayısıyla Abdal Musa’nın başındaki ak börkün (Bükme elif taç) Bacıların Kayseri ve Kırşehir’deki Külahduzlar Mahallesinde imal ettikleri külahlardan olduğu anlaşılmaktadır. Böylece Yeniçerilerin börklerinin menşei aydınlanmış oluyor. Yukarıda detaylı olarak açıklandığı üzere Kırşehir’de Ahilerin katliama tabi tutulması, diğer Orta-Anadolu şehirlerinde takibata uğramaları onların uç bölgelere hicret etmelerine yol açmıştır. Şüphesiz Bacılar da Ahilerle birlikte uç bölgelere gidip sanatlarını burada devam ettirdikleri muhakkaktır. Bu bakımdan Âşık Paşazade’nin sözünü ettiği bükme elif taç yani Yeniçerilerin külahlarını Bacıların imal ettiği ve menşei Kayseri’deki Külahduzlar Mahallesinde imal edilen külah modeline dayandığı kesinlik kazanmakta ve Âşık Paşazade’nin bu konudaki yorumu eksik ve hatta maksatlı olduğu görülmektedir.

Etlâkî de Uç Beyi Mehnıed Bey’den bahsederken bu ak börkleri kastederek şimdi giyilen beyaz külahların bu Mehmed Bey’in icadı olduğunu ileri sürmektedir. 101 Bu açıklamalardan sonra Bacıların sadece külah değil başka giyim eşyası imal ettiklerini kabul etmemek mümkün değildir. Hatta Yeniçerilerin sadece ak börkleri değil, diğer giysileri de Bacıların atölyelerinde imal edildiğine muhakkak nazarıyla bakılabilir. Böylece Osmanlıların kuruluş dönemindeki askeri kıyafetlerin (Uniforma) Bacılann eseri olduğu ortaya çıkmaktadır.

Bacıların meşguliyet alanlarından biri de hiç şüphesiz dokumacılık ve örgücülük olmalıdır. Ancak bu konuda fazla bir şey bilmemekteyiz. Evhadeddin-i Kirmâ-nî’nin "Menakibname"sinde, Kayseri’deki Kirmânî’nin müritlerinin İstanbul’a ve diğer Hıristiyan beldelere halı ve kumaş ihraç ettikleri bildirilmektedir. 102 Bu halı ve kumaşların da gene Ahilerin Kayseri’de kurdukları sanayi sitesinde dokunup örüldüğünde şüphe olmadığı gibi, bu sanayi sitesinde "Külahduzlar" çarşısının olduğu yerde Bacıların dokuma ve örgü tezgahları bulunduğu da anlaşılmaktadır. Ahilerle birlikte Bacılar da Orta Anadolu’dan Uç bölgelere hicret edince, bu sanatlarını da beraberlerinde götürmüşlerdir. Bu Uç bölgelerinde kurulan Germiyanoğulları ülkesinde halı, kumaş ve tülbent (Dil-bend) bez imal edilip ihraç edildiği kaynaklarda yazılır. 103

Numuneleri günümüze kadar gelen Anadolu Selçukluları devrinin o meşhur halı ve kilimlerinin Bacıların dokuma atölyelerinde imal edilmiş ve geliştirilmiş olduğunu söylemek meseleyi idealize etmek değil, belki bir realiteyi ifade etmek olacaktır. Bu gerçeğe dayanarak Fatma Bacı’nın örgücülük ve dokumacılık sanatı öğrenemediğine dair "Menâ-kıb-i Evhadeddin-i Kirmânî"nin yazarının öne sürdüğü iddiasında samimi olmadığını bir kere daha vurgulamış olalım.

Sadreddin-i Konevi "Vasiyetname"sinde öldüğü zaman hocalarından Muhyeddin İbnü’l-Arabî’nin gömleğini kendisine kefen olarak giydirmelerini, Şeyh Evhadeddin Kirmânî’nin seccadesini de üzerine örtmelerini ve öylece defnetmelerini istemektedir. 104 Fatma Bacı’nın babası olan Evhadeddin Kirmânî’nin burada sözü edilen seccadesinin Bacıların dokuma tezgahında dokunmuş olduğunu düşünüyorum. Kıymetli bir seccade olmalı ki, Konevî bunu bir hatıra olarak saklamıştır. Eğer sağlam kalmış ise bugün bu seccade Konevî’nin lahdi içinde bulunuyor.

Bacı Teşkilâtı başlangıçta ahilikle birlikte Kayseri, Konya, Kırşehir, Ankara, Larende gibi büyük yerleşim merkezlerinde kurulmuştur. Moğollar Anadolu’yu işgal ettikten sonra iktidarlarına karşı direnen Ahi ve Türkmenlerle mücadele etmişler, bir çok yerlerde katliamlar gerçekleştirmişlerdir. Bütün Anadolu’da Ahiler ve Bacılar takibata maruz kalmışlar, işyerleri, malları ellerinden alınmıştır. Bu durum Ahi ve Bacıların uç bölgelere veya Moğol zulmünün ulaşamayacağı ücra yerlere göçmelerine yol açmıştır. Bacıların lideri Fatma Bacı da Kırşehir Emiri Moğol asıllı Nureddin Caca’nın takibatı sonunda Kırşehir’de duramayarak Sulucakarahöyük’e göçtüğü Velâyetname’de anlatılmaktadır. 105 Keza, Niğdeli Kadı Ahmet de Türkmenlerin köylere kaçmış olduklarını bunların da yakalanıp yokedilmeleri gerektiğini yazıyor. 106 Böylece, Türk el sanatları bu arada halıcılık da şehirlerden köylere yayılmaya başlamış ve Türkmen kadınlar köylerde halı ve kilim yanında diğer el sanatlarını icra etmeye başlamışlardır. Bu siyasî gelişmeler Ahi ve Bacılığın köylere yayılmasının en önemli amilidir. Özellikle Orta Anadolu’dan Uç bölgelere göçen Bacıların bu bölgelerde faaliyetlerini sürdürdükleri görülmektedir.

Bugün Konya’nın 40 km. kadar kuzeyinde Başara adlı bir köy vardır ve bu köyde menşei tarihin derinliklerine uzanan ve belli bir desen ve motif üzerinde dokunan halılar günümüze kadar devam etmiştir. Bu halılar dokundukları köye izafeten "Başara Halısı" diye bilinirler. Bu köy adını Ahi Başara’dan almıştır. Ahi Başara ise Ahi Türk’ün kardeşi yani Mevlânâ’nm dostu Hüsameddin Çelebi’nin amcasıdır. Ahi şecerenamelerinde adı geçer. 107 Eflâkî de, Menâkıb’ül-ârifîninde ondan bahsetmiştir. 108 Önceleri Konya’da yaşıyorken daha sonra Moğollann zulmünden kaçarak bu köye yerleşmiştir. Bacıların Ahilerle ilgisi göz önünde bulundurulursa Başara halılarının bu köye yerleşen Ahilerin kız ve hanımlarına yani Bacı Teşkilâtı üyelerine dayandığı söylenebilir. Anadolu’nun muhtelif yörelerinde tanınan halı modellerinin menşeine bu metotla yaklaşılabileceği inancımızı da burada belirtmiş olalım.

Gene Konya’nın 20 Km. kuzey istikametinde Ulumuhsine ve Kiçimuhsine adlarında yan yana iki köy var. Bu köylerin Selçuklular zamanına uzanan bir geçmişi var. Bu iki köyde de, bu iki köye has halı ve cicim model ve motifleri meşhurdur. Bilindiği gibi Muhsine kadın ismidir. Bu iki köyde dokunan halı ve Cicimlerin menşei de bu köylere adlarını veren Ulu Muhsine ve Kiçi Muhsine adlı Bacılara dayanmaktadır. Nitekim bu köyün halkı Kiçi Muhsine ve Ulu Muhsine’nin iki kardeş olduklarına düşmandan kaçıp bu köylerdeki mağaralara saklandıklarına ve bu iki köyün adı geçen iki kardeş tarafından kurulduğuna inanmaktadırlar. Bu düşman da şüphesiz Moğol iktidarı olmalıdır. Bu iki köyde dokunan halı ve cicimlerin üzerinde araştırma yapan Belkis Acar Hanim da Kiçimuhsine köyünde do- kunan halı ve kilimlerin bir menşe’e dayandığına inanmakta, bir tarikat lideri tarafindan bu halı ve cicim modellerinin buraya getirilmiş olabileceği ihtimali üzerinde durmaktadır ki, doğru bir tahmin yürüttüğü söylenebilir. 109

3. BACİLARİN ASKERÎ FAALİYETLERÎ

Bacıların diğer bir hizmet ve faaliyet sahaları askerîdir. Islam öncesi çağlarda Türk kadınlarının binicilik ve atıcılıkta usta oldukları savaşlara katıldıkları iyi bilinen bir husustur. Islam’dan sonra da bu geleneğin devam ettiği görülür. Ravendi, Harezmlilerle Iraklılar arasında cereyan eden 1197 yılındaki savaşları anlatırken "Harezmli kadınlar zırhları giydi ve her kadın elli Iraklıyı önüne katıp sürüyordu 110 derken bu Türk kadınları anlatmaktadır. İbn Battuta’da bir çok Türk ilinde özellikle Özbekler arasinda "Havâtîn" (Hatunlar) diye tanıttığı Türk kadınların çeşitli faaliyetlerine şahit olmuştur. 111

Moğolların 1243 yılında Kayseri’yi muhasara sırasında Bacı örgütüne mensup kadınların şehrin savunmasına fıilen katıldıklarını ve teşkilât olarak savaştıklarını görüyoruz. Dulkadiroğullarının otuzbin silahlı kadın askere sahip olduklarına dair haberde 112 mübalağa olsa bile bu beylik döneminde Bacıların ne denli faal olduklarını göstermesi bakımından önem taşır. Dulkadiroğullarından Alâuddevle’nin Kırşehir’deki Ahi Evren Türbe ve Zaviyesini yaptırması 113 bu beylik döneminde Ahi ve Bacı Teşkilâtının kurucusuna ilgi duyulduğu, dolayısıyla bu iki teşkilâtın devlet tarafindan himaye gördüğü anlaşılmaktadır. Uç bölgelerde Türkmen aşiretler arasında savaşçı kadınlann bulunduğu bilinmektedir. Hiç şüphe yok ki, bu kadınlar da Bacı Örgütü mensupları idiler.

4. MîSAFİR AĞIRLAMA

Bacılarin en iyi bilinen faaliyet alanlarından biri de Ahi tekke ve zaviyelerinde misafir edilen ve barındırılanların ağırlanması ile ilgili hizmetlerdir. Ahi Teşkilâtının kuruluşunu hazırlayan sebeplerden biri de o dönemde kitleler halinde insanların yerlerinden yurtlarından kopup Anadolu’ya gelmelerinin yarattığı problemlere çare arama gayretleri olmuştur. Bu göçler Anadolu’nun İslâmlaşmasını hızlandırmaktaydı. Bu bakımdan Anadolu’ya yerli gelen bu insanların kısa bir süre de olsa barındırılmaları , ağırlanmaları ve böylece yeni ortama uyumları sağlanmalıydı. Işte kuruluşundan itibaren Ahi Tekke ve zaviyeleri böyle bir hizmeti ifa etmekteydi. Bacılar da bu Tekke ve zaviyelerde konuk edilenlerin iaşe ve ibatesi hizmetini yürütmekteydiler. Hacı Bektaş’ın Menâkıb-name’sinde Hacı Bektaş Anadolu’ya kadem bastığı zaman Fatma Bacı’nın henüz genç kız olduğu, erenlere yemek pişirmek ve sofra düşmekle meşgul Hacı Bektaş’ın geldiğini erenler meclisine haber verdiği anlatılmaktadır. 114 Bu haber hem Hacı Bektaş’ın Anadolu’ya geldiği zaman (1228) Bacı Teşkilâtı’nın kurulmuş olduğunu, hem de Hacı Bektaş’ın da Anadolu’ya geldiğinde bir süre Ahi misafirhanelerinde kaldığını göstermektedir

Seyyah İbn Batuta Anadolu’nun birçok yörelerinde Ahilerin misafirperverliğine şahit olduğu gibi bu misafirhanelerde Türkmen kadınların hizmet, izzet ve ikramlarından da övgü ve hayranlıkla bahsetmiştir. 115 Ibn Batuta’nın sözünü ettiği bu misafirhanelerde iaşe ve ibate işleri Bacı ülküsüne gönül vermiş Türkmen kadınlar tarafindan yürütülmekte idi. Velâyetname’de Fatma Bacı’nın kimsesiz ve yoksulları barındırması, misafirleri ağırlaması, kızlarla imece usulü ile birtakım işleri yürütmesine dair çeşitli haberler vardır.

"Menakib-i Evhadeddin-i Kirmânî"de Fatma Bacı’nın babası Şeyh Evhadeddin’in çevresindekilere yolcu ve kimsesizlerin yedirilip, içirilmesi ve barındırılmalarına dair öğütlerde bulunduğu yolundaki haberler yanında 116 yolcu ve misafirlerin temizliklerine, çamaşırlarının yıkanmasına da önem verdiği, bu tür işleri yapmaktan kadınların büyük sevap kazanacaklarını telkine çalıştığı görülmektedir. 117 Hatra Kirmânî, Ahiliği: Malını ve servetini cömertçe yolcu, yoksul ve muhtaca harcamayı ülkü edinmek olarak tarif etmektedir. 118

5. BACİ TEŞKÎLÂTİ’NİN DİNİ- TA SA VVUFİ FAALİYETLERİ

Bacılar dinî ve kültürel faaliyetlerini bir tarikat disiplini ve metodu içinde sürdürmüşlerdir. Bu bakımdan yoğun bir tarikat faaliyeti içinde oldukları görülmektedir. Fuat Köprülü de bunu farketmiş ve Bacıyân-ı Rum kadınlara mahsus bir tarikat adı olabileceği ihtimali üzerinde de durmuştur. Yukarıda da ifade edildigi gibi Bacılık, Ahiliğin kadınlar koludur. Bu itibarla Bacıları Ahilerden ayrı düşünmek yanlış olacağından kadınlara mahsus bir tarikat olarak görmek de yanlış olacaktir. Bu bakımdan Baciyân-ı Rûm belli bir tarikatın kadın müridlerinin meydana getirdigi bir cemaattir demek daha doğru olur inancındayız. Bu cemaatın haliyle kadın mürşideleri ve şeyhleri olacaktır. İşte Fatma Bacı ve kız kardeşi Amine Hatun birer mürşide idiler. Nitekim Rus bilgini Gordlevsky de XVI. asır başlarında İstanbul’da "Ayşe Bacılılar" diye bir kadınlar cemaatinin (Tasavvufî cemaat) bulunduğunu tesbit etmiştir. 119 1512’de ölen Ayşe Bacı bu kadınlar cemaatinin lideri olduğu gibi Fatma Bacı da Bacıyân-ı Rûm’un lideridir.

Anadolu’da tarikat şeyhlerinin hanımlarına "Ana-baa" denir. Sünnî muhitlerde hanımların erkeklerle birlikle sohbet meclislerine katılmaları, zikır, semâ ve diğer tasavvufî ayinleri birlikle yürütmeleri caiz görülmediği için ana-bacıları şeyh ile müridleri arasında vasıta olmaktaydılar. Şeyhin talimat ve uygulamalarını ana-bacılar, hanımlara intikal ettirirlerdi. Böylece hanımlar arasında dinî-tasavvufî eğitim ve öğretim sürdürülmekteydi. Selçuklular zamanında Bacıyân-ı Rûm’un dini-tasavvufî faaliyetleri, Osmanlılar zamanında ana-bacılar tarafından devam ettirilmiştir.

Bacı Teşkilâtı’nın üyeleri genç kızlar ve kadınlar erkeklerle bir arada zikir, sema ve sohbet meclislerinde bulunuyorlardı. Bu yüzden o dönemde Türkmen Şeyhler sürekli olarak bazı çevrelerin Türkmen Şeyhlere her kötülüğü mubah sayan anlamına gelen "Mübahi" veya "Ibahiyeci" diyorlardı. Bu yüzden Türkmenlerle mücadele halinde olan devlete de yardımcı oluyorlardı.

Şunu da belirtelim ki, kadın erkek bir arada sema ve zikir meclislerinde bulunma adeti ilk olarak Anadolu Selçukluları zamanında görülen bir şey olmayıp çok eskiden beri mutasavviflar arasında uygulanmakta idi. 120 Ibnü’1-Cevzi "Telbisu iblis"inde mutasavvifların bu adet ve geleneklerini kınamaktadır. 121 X. asir mutasavviflarından Ibnü’1-Hafîf eş-Şirazi,122 Ebu Hulman es-Sufi ve Nasrabadi nin bu meşrepte mutasaviflar olduklan bilinmektedir.

Anadolu Selçukluları zamanında bu meşrebin öncüsü Fatma Bacı’nın babasi Evhadeddin-i Kirmânî idi. O bu meşrebinden dolayı birçok defalar tenkitlere maruz kaldığı "Menâkıb-name"sinde anlatılmaktadır. 123 Muhalifleri ona Mübahi, Zerrak, Şahidbaz diyorlardı. Ona muhalif olanların başında da Mevlânâ gelmektedir. Mevlânâ’nın meclisinde Kirmânî’nin genç delikanlılarla sema’a durduğu fakat çok iffetli olup, kötü birşey yapmadığı söylendiği zaman Mevlânâ da: "Keşke o kötülüğü yapsaydı da bu adet sona erseydi. (Kötü bir yol olduğu bir an önce anlaşılmış olaydı) Bu yolda gidenlerin günahı Kirmânî’nin boynuna" demiştir. 124

Sadeddin-i Hammuî (1252) de Halep’te düzenlenen bir sema meclisine Şeyh Evhadeddin-i Kirmânî ile birlikte katılmıştı. Bu sema meclisinde hanımlar da bulunmuşlardı. Sadeddin-i Hammuî, bu mecliste, sema sırasında Kirmânî’nin ka-dınları nazargâh kıldığını görmüş ve bilahare kendisine bir mektup yazarak bu adetine itiraz etmiştir. Kirmânî de "Benim nâmahreme baktığımı gördüğüne göre o kendisi de bakıyormuş demek. Dolayısıyla itirazda bulunması doğru değildir" demistir 125

Sadeddin Konevi’nin talebesi Cendli Müeyyedüddin’in bildirdiğine göre birileri Kirmânî’ye kadınlarla bir arada oturmasının kendisine zarar vereceğini hatırlatmışlar, o da "Kadınlarla bir arada olduğum aklımdan bile geçmiyor" diye karşılık vermiştir. 126 Niğdeli Kadı Ahmed (1340) garazkârlık numunesi göstererek Niğde, Aksaray çevresinde toplukluların kadınlı erkekli tasavvufî sohbet meclislerinde bulunmalarını, kız ve karılarını başkalarına Pişkeş etme şeklinde anlatmakta, Salih Peygamber zamanındaki kötülüklerin bu Taptuklulat arasında yürürlükte oldugunu öne sürmektedir. 127

Kirmâni’nin kadınların eğitim ve ögretimine büyük bir önem verdigi anlaşılmakladır. Her iki kızına da düzenli tahsil yaptırdığı gibi el sanatları öğrenmelerine de özel gayret sarf etmiştir. Aslında ona yönelen saldırılar onun bu anlayışına yöneliktir. Ahi Evren’in de şeyhinin yolunda olduğu gerek eserlerinden gerek uygulamalarından anlaşılmakladır. Bunlardan başka bu Türkmen şeyhin kızlarını tasavvuf eğitiminden geçirdiği de görülmektedir. 128 Hacı Bektaş "Velâyet-name"sinde Fatma Hatun’un büyük bir mürşide olduğu, yalnız genç kızları ve hanımları değil erkekleri de irşad etmekte olduğu anlatılmaktadır. Kesil ve kerameclerinden birçok örnekler verilmiştir. Menâkıb-ı Evhadeddin’de onun bu yönü hakkında herhangi bir açıklamada bulunulmamıştır. Fakat Ebu’n-Necib es-Suhreverdi’nin (1170) soyundan gelen Ruknu’d-Din es-Sucâsî’nin (1210) kızından doğmuş olan Şeyh Evhadeddin’in diğer kızı Amine Hatun’un tahsil durumu ve tasavvulî faaliyetleri hakkında önemli açıklamalarda bulunulmuştur. Burada anlatıldığına göre Amine Hatun çok âlime, lazile ve zahidedir. Ahlat’da vezirin oğlu ile evli idi. Bilahere kocasından boşanınca Şam’a yerleşmiş ve orada irşad faaliyetlerini sürdürmüştür. Orada onsekiz hanikâhın şeyhliğini yaptığı irşad ve tarikat dersleri verdiği anlatılmaktadır. 129

Amine Hatun burada (Dimaşk) Alaaddin Keykubad’ın komutanlanndan Emir Mubârizu’d-Din Câv-li"nin babası adına yaptırdığı zaviyede bulunuyordu. 130 Babasının ölümünden sonra da o, uzun süre Şam’da oturmuştur. Adı geçen Menâkıbname’nin yazarı, eserini yazdığı zaman onun hala yaşamakla olduğunu bildirmekledir. 131 Buna gore Amine Hatun da Fatma Bacı gibi XIII. asrın üçüncü çeyreğine kadar yaşamıştır.

Gene Kirmânî’nin Menâkıb-name’sinde anlatıldığına göre, Kirmânî’nin Halifesi Zeyneddin Sadaka’nın Konya’daki zaviyesinde (Zaviye-i Sadr-i Hakim) hanım müridler (Fakiregan) de erkeklerle birlikle zikir ve sema meclislerine katılmışlar ve baş örtülerini de açmışlardı. Zeyneddin Sadaka bu durumdan haberdar edilince çok üzülmüş ve mürîdelerin bundan böyle başlarını örtmelerini ve namahremden sakınmalarını, aksi halde kendilerini cezalandıracağını bildirmiştir. 132 Meşhur Hanbelî müctehid İbni Teymiye (1337) "Mübahi" diye Evhaded- din el-Kirmâni’nin müridlerini tenkid ederken, şüphesiz gene Türkmenlerin kadınlı erkekli zikir meclislerinde bulunmaları şeklindeki adetlerini kasdetmektedir. 133 İbn Teymiye zamanında Bacıların Şam’da faaliyetlerini sürdürmekte oldukları anlaşılmaktadır.

Genel olarak İslâm dünyasında bu tür hareketler tasvip görmemiştir, aslen Buharalı olup, Dimaşk’a yerleşen Alau’d-Din Muhammed (1438) "Faslu’l-hilab" adlı eserinde 134 bazı kıssa (hikaye ve destan) anlatıcıların mescidlerde kadınlı erkekli veya sırf kadın cemaatı önlerine alarak onlara kıssa anlatıklarını bildirmekte ve bu uygulamanın caiz olmadığını, mescidlerin bu amaçla kullanılamayacağını, devlet adamlarının bunu önlemeleri gerektiğini vurgulamağa çalışmaktadır. İşle Selçuklular zamanında Türkmen hatunlar da belli yerlere kadınlı-erkekli sohbet meclislerine giriyor ve kültürel faaliyetlerde bulunuyorlardı. Bununla beraber hemen her dönemde sofî mürşideler olmuş ve çeşitli dinî ve tasavvufî sohbet meclislerine kadınlar da katılmışlardır. Dinî ve tasavvufî alanda meşhur olmuş, şâir, âşık, vecd sahibesi pek çok hatunlar vardır. 135

Evhadeddin, kendisine yöneltilen bütün tenkid ve itirazlara rağmen meşrebini pervasızca uygulamaktaydı. Sık sık düzenlediği sema meclislerine hanımlar da katılıyorlardı. Sema’a giren gençlerin ellerine güzelliklerine cazibe versin diye birer kandil verir ve gece karanlıkta onların arasında kendinden geçinceye kadar sema ederdi.136 O’nun koyduğu bu adet ve uygulaması bugün Anadolu’da kız ve erkek grupların birlikte oynadıkları "Çayda çıra" diye bilinen bir millî oyunda devam etmektedir. Bu geleneğin Bacılar’dan kalma olduğunu söylemek istiyoruz.

DİPNOTLAR

1. A.g.e, s. 205. Burada Ahi ve Bacı kelimeleri Türkçe. Abdal ve Gazi kelimeleri Arapça olup. Farsça çoğul eki ile çoğul yapılmışlardır.

2. "Bahşi" Türkçe veya Moğolca bir kelime olup, burada Hacı kelimesi gibi bu kelime de Farsça çoğul eki ile çoğul kılınmıştır.

3. Futuvva. Studien Islamica, V. 294-291.

4. "Bahşi" İslâmdan önce Türkler arasındaki ruhbaniarı ifade eder. Arapçası "Murcaz"dır. Kendilerinden bir takım harikuladelikler zuhur eden bu Bahşilar, Bu san’atları ile halkı kendilerine bağlamaktaydılar . Sadreddin Konevi’nin talebelerinden olan Cendli Müeyyedüddin’in (700/1300) anlattığına göre, VII (XIII). Asrın başlarında Hitay’dan Maveraünehir’e gelen bir bahşi, bölgenin müslüman halkı üzerinde de etkili olnıuş, meşhur Sofi. Mecdüddin-i Bağdadî (61 3/1216) ve etrafın- dakiler o Bahşî ile mücadelede acze düşmüşlerdir. Bkz. Nafhatu’r-ruh ve Tuhfetu’l-futuh. Bursa Eski eserler (H. Çelebi kısmı) Kıp. nr. 1183. yp. 4()b-42b.

5. Umumî Türk Tarihine Giriş, s. 496.

6. Osmanlı İmp Kuruluşu, s. 159-161.

7. Aynı eser, s. 160-161.

8. Merhum Fuad Koprülü, Anadolu Bacıları meselesini ortaya attığı zaman "Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu" adlı eserini ilk defa 1934 yılında Fransa’da konferans olarak irad etmiştir. 1935 yılında da kitap olarak neşretmiştir. 1959 yılında da Türkçe’ye tercüme ederek Türk Tarih Kurumu tarafından yayınlanmıştır.

9. Ibn Bacuta Seyahatname’sinin aslı Arapça olup, "er-Rıhle" diye bilinir . Mehmed Şerif tarafından da Türkçe’ye tercüme edilmiş, ve iki cilt halinde (İstanbul 1333-1 335) basılmıştır.

10. Bu eserin bilinen tek yazma nüshası. Fatih (Süleymaniye) Ktp. nr. 4518’de bulunuyor.

11. Aşık Paşazade, Baba İlyas’ın torunu Kırşehir’li Aşık Paşa’nın oğlu Elvan Çelebi’nin nebiresi olup, 889 (1484)’da vefat etmiştir.

12. Tarih-i Al-i Osman, s. 205.

13. el Evamirü’l alaiyye, s. 528-530.

14. Ebu’l-Ferec Tarihi, I. 542.

15. Yukarıda açıklandığı üzere Ahi kelimesi Arapça "Feca"nın karşılığı olup bu kelimenin çoğulu olan "Ficyan" da Ahiler demek olur. "Fe-ta"nın müennesi (dişil) "Fecât", bunun da çoğulu "Fereyât" gelir. Bacı kelimesi Süryanicede de bu kelimeye eş anlamlı bir kelimeyle veya gene Arapça’daki "Uht" (Bacı) kelimesiyle karşılanmış olabileceğı düşüncesiyle bu tahmini yürüttük. Arapçayla Süryanice aynı dil ailesinden olmaları bakımından müşterek kelimeler kullanılmış olabileceğini de tahmin ediyorduk. Daha sonra Ebu’l-Ferec’in Ahi ve Feca kelimelerini "Hoye" ile Bacı ve Ferae kelimelerini de "Talyotha" de karşılamış olduğu anlaşıldı.

16. "Menâkıb-i Şeyh Evhadeddin-i Kirmanı" adlı eser, Kirmanf hakkında geniş bir araştırma ile birlikte, Bedi’üz-Zaman Furuzanler tarafından Nazif Paşa (Süleymaniye) Ktp. nr. 1199’daki nüshasına dayanarak Tahran’da (1969) yaymlanmıştır. Bir nüshası da Edirne Selimiye Ktp. nr. 2140’da kayıtlı olan bu eserin Gelibolulu Muhyeddin tarafından yapılan tercümesinin bilinen tek nüshası Konya izzec Koyunoğlu Ktp. nr. 2016’dadır. M. C. Şehabettin Tekindağ "Son Osmanlı Karaman Münasebetleri Hakkında Araştırmalar" (Tarih Dergisi, XIII, 17, 47) makalesinde Evhadeddin-i Kırmanî’nin Menakıb-name’sinin bir nüshasının Karaman Halk Ktp. nr. 2"de olduğunu haber vermektedir. Bu eserin Kırmanî’nin Menâkıb-name’sİ olmayıp "Hikâyat-i Irakiyyân" adlı bir eser olduğu tarafımdan tesbİt edilmiştir. Bu eseri "Yeki ez Kadİmlerin Menabi’-i Edebiyat-i Tasavvufi-i Iran (Maarif, 7/2, s. 138-143) adlı Farsça bir makalede tanıtmış bulunuyoruz.

17. A.g.e. s. 184-185.

18. Eflâkî de Fakire kelimesini Hanım Derviş anlamında kullanmıştır. Bkz. Menâkıbü’1-ârifin, II, 873-874.

19. Mesnevî, neşr. Nicholson, Leiden 1933, V, 879-880.

20. el-EvâmirüT-alâiyye, s. 502, 725-730; Müsâmeretü’l-ahbâr, s. 123-126; el-Veledü’ş-Şefik, yp. 21a,48b, 108a; Ebu’l-Ferec Tarihi,II, 540; Selçuk Türkiyesi’ne Dair bir kaynak, Köprülü Armağanı, s.531-564; Ravzatü’I-küttâb, s. 56. Sonraki asırlarda te’lifedilen eserler de bu ilk kaynaklara dayandığı için Türkmenler hakkındaki yanlış bilgiler genel kanaat haline gelmıştir. Bkz. Turk Edebiyatmda ilk Mutasavviflar, s. 177-180.

21. Krş. Anadolu’da İslamiyet. Darü’l-Fünun. Edebiyac Selçuklu Tarihi-nin Yerli Kaynakları, Belleten, VII, Şemseddin Mehmed Bey devrinde Karamanlilar. Tarih Dergisi, 93-98. Mevlânâ’nın, çevresindekilere Moğolların Anadolu’daki komutanı Baycu Noyan’in "Veli" olduğunu telkine çalışması, Bkz. Menâkibü’1-Arifin, I, Cengiz Han’i da "Lâhutî" bir olarak anlatmasi (Bkz. Fîhi mâ fîh Tercümesi, s. 101-102) Mevlânâ çevresindekilerin anlayış ve tutumlarınm ifadesİdir.

22. Bu konuda geniş bilgi için bkz. Ahi Evren ve Ahi Teşkilâtı’nın Kuruluşu, Konya, 1990, s. 97-127.

23. Tarih-i Âl-i Osman, s. 205.

24. Menakıb-i Hacı Bektaş-ı Veli (Velâyet-name) Nşr. ve Trc. A. Baki Gölpınarlı , Istanbul 1958.

25. Hacıbektaş İlçesi Ktp. nr. 200. yp. 60b-69b.

26. Menâkıb-i Hacı Bektaş-i Veli’yİ neşr. ve tercüme eden A. Baki Gölpınarlı, gayet müdellel bir şekilde bu Menâkıb-nâne’nin Firdevsî-i Rumî adında biri tarafından 1481-1501 Miladi tarihleri arasında te’lif edildiğini tespit etmiştir. Biz bu Menâkıb-namenın başlangıçtan itibaren birbiriyle mücadele halinde bulunun Bektaşiler ile Mevlevileri barıştırmak ve aralanndaki münazaayı gidermek maksadıyla Fİrdevsî-i Rumî’ye yazdırıldığnı tahmin ediyoruz. Bu ise Mevlevi metkurenİn Osmanlılara girişİnin başlangıcıdır. Fatma Bacı hakkında Velâyet-name ile Târih-i Al-i Osman’ın kaynağının Bektaşî gelenek ve rivayetleri olduğunu da burada kaydetmiş olalım.

27. Osmanlı İmp Kuruluşu, s. 160.

28. Evhadü’d-dİn-i Kirmanî hakkında geniş bilgi İçin bkz. Mıkail Bayram, Şeyh Evhadü’d-din Hâmid el- Kirmanî ve Evhadiyye Hare-keti, Konya 1999-

29. Menâkıb-İ Şeyh Evhadû’d-Din-İ Kİrmânî, s. 6S. Kirmânî’nin Amine Hatun adındaki kızı da Ahlat’da vezirin oğlu İmamüd-Dın ile evli idi. Daha sonra kocasından boşanan Amine Hatun Şam’da yerleşmiştir. (Bk. aynı eser, s. 58-64) Hüseyn-i Kerbelâî, "Ravzalu’1-cinan"ında (s. 60) Evhadeddin-i Kirmânî’nin Nahcivan’da bir oğlu bulunduğunu, bunun soyundan bilginlerin kendi zamanında mevcut bulunduklarını bildirmektedir.

30. el-Evânıiru’1-alâİyye, s. 527-528; Anonim Selçuklu Tarihi (tıpkı Basını), s. 48. Ayrıca Ki). Selçuklular Zamanında Türkiye, s. 438-440.

31. el-Evâmiru’1-alâiyye, s. 527-531; Ebu’I-Ferec Tarihi, s. 542; Sel-çuklular Zamanında Türkiye s. 440-441.

 32 . Meııâkib-i Şeyh Evhadeddin-i Kirmânî, s. 71.

 33 . M. Bayram, Tarihin Işığında Nasreddin Hoca ve Mhi Evren, Istanbul 2001.

34. M. Bayram, Ahi Evren ve Ahi Teşkilâtının Kuruluşu, Konva 199′- s. 27-30.

35. A.g.e.,s. 81-83.

36. Danişmend Oğulları zamanında yapılmış olan bu mescid, halen mevcud olup, Erciyes Dağı eteğinde Hacılar Nahiyesi’ne giden eski yolun üzerİndedir.

37. Menâkıb-i Şeyh Evhadeddİn-i Kirmanı, s. 158.

38. A.g.e., s. 80-81 ‘de adı zikredilmeyen Türk Şeyhi’nin Hacı Bektaş olduğu anlaşılmaktadır. Aynı eserde (s. 1. 32-135) gene adı verilmeyen bilgin (Dânişmend-İ Rûmî Ahî Evren Şeyh Nasirü’d- Dîn’dir. Çünkü burada anlatıldığına göre Fahrü’d-Dîn-i Razî’nin (1209) talebelerinden Şeyh Taceddin Muhammed el Urmevî (Bk. Âsaru’I-Bilâd, s. 494- 495; Tabakatü’l-Etibba, II, s. 30), Bağdad’da bu Anadolulu bilgini Evhadeddin-i Kirınânî ile tanıştırmıştır Hayatı boyunca Evhadeddin’e bağlılığı devam eden Ahi Evren de Fahrü’d-Dîn-Râzî’nin talebesi ve bu zatın hemşehrisi (Azerbaycanlı) olması itibariyle tanışıyor olmaları, dolayısıyla adı verilmeyen bu bilginin Ahi Evren olduğu kuvvetle muhteme! görünüyor. Gene ayın eserde (s. 76-79) göçebe bir Türkmen Şeyh’in adı verİlmemiştir.

39. A.g.e. s. 158.

40. Ahi Evren’in Evhadeddin-i Kirmaninın müriti olduğu ve ona şiddetli bağlılığı bulunduğuna dair eserlerinde muhtelif kayıtlar bulunmaktadır. (Bk. Metali’ü’l-Iınan. Konya Yusufağa Ktp. nr. 4866, yp. la; Menâhıc-ı.Seyfîİ. Bursa Hüseyin çelebi Ktp., nr. 1 184, yp. 64b).

41. Nasreddİn Hoca ve Ahi Evren, s. 71-72.

42. Evhadeddin-i Kirmani 1238 yılında Bağdad’da öldüğü halde kızı Fatma’nın 1243’de Kayserİ’de ikâmet etmesi onun burada evli olduğunu göstermektedir.

43. Ahi Evren ve Ahi Teşkilatını Kuruluşu, s. 83-85.

44. Menakıb-i Şeyh Evhadeddin-i Kirmanî. s. 46.

45. Menakıb-İ Şeyh Evhadeddİn-i Kİrmanî., s. 71.

46. Ahi Evren’in Sadreddin Konevi’ye yazdığı mektuplardan birinde (Uzun-çarşılı Armağanı, istanbul, 1979- s. 18-21) bu iki bilginin II. İzzeddini desteklemedikleri görülmektedir. Aynca Ahi Evren’in I257’de Key-kavus’a "Lelâif-İ Hikmet" adlı bir eser sunmasi da bunu belgeler.

47. Mevlânâ başlangıçta Rüknu’d-Din Kılıç Arslan’ı desteklemiş onu kendisîne oğul edinmişti. (Sipehsalar, Menâkıb-i Hz. Hudavendİ-gâr, s. 117-119; Menâkibu’l-AriFin, 1. 146-147). Ancak Rüknu’d-Din’in Mevlânâ’nın müridi olan veziri Muîmüddin Süleyman (Pervane) ıle arası açılınca Türkmenlere yakınlık göstermek zorunda kaldı. Bu Sultan’nın bir toplantıda Türkmen bir Şeyh olan Baba Merendi ye hürmet edip onu kendisine Baba edinmesi Mevlânâ’yı gücendirmiş, ve "Biz de kendimize başka birini oğul ediniriz" diyerek toplantıyı terk etmiştîr.

48. Anenim Tarih-i Âl-i Selçuk’a göre (s. 52) bu tarih Ramazan 1261’dir.

49. el-Evâmıru’1-alâİyye. s. 608-815; Müsâmerelü’I-ahbâr. s. 71-77; Ebu’l-Ferec. II. 559-563; Anonim Tarİh-i Âl-i Selçuk, s. 53. 54.

50. Menâkıb-ı Şeyh Evhadeddin-i Kİrmânî, s. 71.

51. el-Evâmiru’I-alâİiye, s. 635-640: Müsâmeretü’l-ahbâr, s. 66-72 .

52. Velâyet-nâme, s. 18.

53. Târih-i Âl-i Osman, s. 205.

54. Velâyet-nâme, s. 18.

55. Fatma Bacı Evhadeddin-i Kırmânî’nİn Kayseri’deki Bakırcılar Çarşısından satın aldığı cariyeden doğmuştur. Evhadeddin-i Kirmânî. 1205’de Anadolu’ya geldiğine göre Fatma en erken 1206, veya 1207 doğumlu olabilir. Velâyetname’de Hacı Bektaş Diyâr-ı Rum’a geldiğinde Fatma Bacı henüz genç bir kız İmiş ve Erenlere sofra düzmekle meşgul imiş. Bu haber Hacı Bektaş’ın en erken 1223 yılında Anadolu’ya geldiğini göstermektedir. Aynca Evlıadu’d-Din 1234de Anadolu’dan ayrılmıştır (Bkz. B. Furuzan-fer, Menakıb-ı Şeyh Evhadeddin-i Kirmanı Onsözü, s. 3- 3) Bu durum Hacı Bektaş Velînin bu iki tarih arasında Anadolu’ya geldiğine kat’iyyet kazandırmaktadır.

56. Menâkıb-ı Şeyh Evhadeddin-i Kirmânî, s. 81-82.

57. A.g.e.,s. 71.

58. Bu konuyu "Ahi Evren ve Ahi Teşkilâtı’nın Kuruluşu" adlı eserimizde geniş olarak açıklamış bulunuıyoruz.

59. Müsameretu’l-ahbâr, s. 75.

60. A.g.e., s. 71.

61. Velâyet-name. s. 1 16.

62. Menâkıb-İ Evhadeddin-i Kirmân’ı. s. 71.

63. Gene bu baskilar yüzünden devrîn bır çok yazarlarının. Ahi Evren’in adını anmaktan kaçındıkları görülmektedir. Bu cümleden olarak Menâkıb-i Evhadeddin-i Kirmûnî’nin yanrı (s. 158) Anadolulu bir bilg i n (Danişmend) diyerek adını vermediği zatın Ahi Evren Şeyh Nasırüd-Dın Mahmud olduğunu ispat edecek bazı deliller vardır. Gene aynı yazar. (s. 71) Ahi Evren’in zevcesi oldugunu tesbİt ettigimiz Evhadu’d-Dın-i Kirmânî’nin kızı Fatma esaretten döndükten sonra (1260) babasının arkadaşının evinde kalmak ıstediğini ve oraya gittiğini belirtirken Ahi Evren’in adını ve nerede ikamet etmekte olduğunu , açıklamaktan kaçınmıştır. Ancak Menâkıb-i Hacı Bektaş ve Aşık Paşazade’nin "Tarih-i Al-i Osman"ından Fatma Bacı’nın Kırşehir’e yani kocası olan Ahi Evren’in yanına gitmiş oldugunu öğreniyoruz.

64. Menakıb-i Evhadü’d-din Kirmanî, s. 68-69.

65. Bu menkibenin anlatıldığı 20. hikaye Kayserİ’de geçmekredir. Dolayısıyla bu pazar yeri Kayseri’de muhtemelen Ahilerin iş yerinde bulunuyordu. Bir süre Kayseri’de İkâmet eden Mevlânâ’nın babası Bahâ Veled de "Maârifmde (I, 3 19) Nahhâs (Bakırcı) ile Kadı Nâsir arasında geçen olay da Kayseri’de geçmiştir. Bu bakimdan burada adı geçen Kadı Naşir’in Ahi Evren Şeyh Nasiru’d-Dın olması kuvvetle muhtemel gorünüyor.

66. A.g.e., s. 70.

67. A.g.e., s. 60-64.

68. A.g.e., s. 71.

69. A.g.e.,s. 18.

70. Menâkib-i Evhadeddin, s. 81.

71. Aynı eserin Önsözü, s. 33.

72. Menâkib-i Evhadeddin-i Kirmânî, s. 70-71.

73. Aynı eser, s. 71.

74. Müsameretü’l-ahbâr, s. 74.

75. Aynı eser, s. 75.

76. Alaud-Din Çelebi Kırşehir’de öldürüldükten sonra cenazesi Nureddin Caca tarafından Konya’ya getİrilmiş, Mevlânâ, oğlunun bağı olarak öldürüldüğü görüşünden dolayı oğlunun cenaze namazını kalmamıştır. Ahi Evren ve Alau’d-Din Çelebi’nin öldürülmeleri hakkında geniş bilgi için Bkz. Ahi Evren ve Ahİ Teşkilâtı’mn Kuruluşu, s. 102-108.

77. Menâkib-i Şeyh Evhadeddin, s. 71.

78. Aynı eser, s. 71.

79. Bu eser 1969’da B. Furuzan-fer tarafından Nafiz Paşa (Süleymaniye) Ktp. nr. 1 199’dakİ nüshasına dayanılarak neşredilmiştİr. Eserin bilinen bir nüshası da Edirne Seiimiye Ktp. nr. 2040’da bulunuyor.

80. A. g. e., s. 161.

81. eİ-Veledü’i-Şefik. Facih (Süleymaniye) Ktp. nr. 4518. yp. 118b.

82. A.g.g. Konya İzzet Koyunoğlu Ktp. nr. 2016, yp. 107a-10"’b.

83. Eflâkî. Ereğli’li bir Necmü’d-Din’den bahsetmektedir. Menâkibü’l-arifın. II, 1029.

84. Eflâkî de bu Şerefü’d-Dın-i Mavsili’den bahsetmistir. (Menakİbü’l-arifın, I. 256-230).

85. Bu zat Mevlana’ya bir mektup yazmıştır. Bkz. Mektuplar. s. 12.

86. Tercüme-İ Menkib-i-Şeyh Evhadeddin-i Kİrmanı, Konya İzzet Koyunoğlu Ktp. nr. 2016, yp. I07a- 107b.

87. Şeyh Şihabu’d-Din’in Ereğli’de yaptırdığı cami halen faalldir kendi adıyla anılmaktadır. Türbesi de camiye bitişiktir. Şeyh Şihabu’d-Din ve kardeşi Bedreddin’in yaptırdıklan imaretîn temelleri yapılan bir kazı sonucunda ortaya çıkarılmıştır. Şeyh Şİhabu’d-Dın hayatta iken bu imaret ve camii vakfetmiştir. Bu vakıf Osmanlı tarihi boyunca hizmet vermiş, işleyiş ve hizmetleri İle ilgili pekçok berat ve hüccet yayınlanmıştır. Bu konuda geniş bilgi için Bkz. I. Hakkı Konvalı, Abide ve Kitabeler: ile Ereğli Tarihi, Istanbul. 1970. s. 495-535.

88. el-Veledü"ş-Şefik, yp. 118b.

89. Menakib-İ Evhadü’d-din-i Kirmanî, s. 160-161.

90. Aynı eser, s 17, 40, 63- 74. 16i. 200.

91. Aynı eser, s. 56-64.

92. Aynı eser, s. 20-23; Faruk Sümer, Ahlat Şehri ve Ahlatşahlar. Belleten, Ankara, L, s. 486-488, lbnü’1-Esir. el-Kamil, fi’t-Tarih. Beyrut, 1966, XII. s. 253-256.

93. Hacı Bektaş ilce Ktp. nr. 200, yp. 60b-69b.

94. Velâyet-name. s. 65.

95. A.g.e., s. 69-71.

96. Osmanlı Tarihleri. s. 238.

97. Kırşehir Tarihi, s. 103-105.

98. Künhü’l-ahhâr, V. 52-58, Ayrıca Krş. İlk Murasavvıilar, s. 40.

99. Menakıb-i Şeyh Evhadü’d-din Kİrmanî, s. 83

100. Tarih-i Ali Osman (Osmanlı Tarihleri) s. 238.

101. Menâkıbu’l-Ârifin. I. 485-486. terc. I. 442.

102. Menfıkıb-i Şeyh Evhadud-Din Kirmanî-, s. 108-109, 118.

103. Tarih-i Ali Osman s. 56, Anadolu Beylikleri, s. 249-

104. A.g.e. Şarkiyat Mecmuası, II, 82-84.

105. Manzum Velayet-name, HacıBektaş ilçe Ktp., nr. 200, yp. 60b-65a. Ayrıca Krş. Kırşehir Tarihi Üzerine Araştırmalar. s. 190; Tarih-i AliOsman, s. 204-205.

106. el-Veledü’ş-Şefık, yp. 21b. I08a.

107. Bkz Kırşehİr Turizm Derneği’ndeki Ahi Sinan adına düzenlenmiş 1471 (876) tarihli Şecere- name. Bu Farsça Şecere-name’de Ahi Evren Şeyh Nasiru’d-Din Mahmud’un nısbeti de Ahi Başara’ya ulaştırılmaktadır.

108. Menâkıbu’l-ârifin, II, 775. Ahmed Eflaki, onun adını "Ahi Beşşa-re" şeklinde kaydetmiştir. Bu zat Türk asıllı olduğuna göre adının Şecere-name’lerdeki şekli doğru olmalıdır. Nitekim onun adıyla anılan köy de "Basara" olarak anılmaktadır.

109. Bir Grup Anadolu Yaygıları Üzerinde Bir Araştırma. s. 38-41.

110. Rahatu’s-sudur, II, 365.

111. Rıhle, s. 331-337.

112. Osmanlı İmp. Kuruluşu, s. 160.

113. Kırşehir Tarihi Üzerine Araştırmalar, s. 86

114. Velâyet-name, s. 18.

115. Rihle. s. 285-313.

116. A.g.e. s. 161-162.

117. Aynı eser, s. 69-

118. Aynı eser, s. l6l.

119. Gordlevsky’nin Seçkin Eserleri (Rusçası), s. 420.

120. Tabakatü’s-sufiye, s. 487.

121. A.g.e., s. 369-370.

122. Siret-i Ebu Abdillah Ibn el-Hafif el-Şirazi, s. 223-226.

123. Menâkıb-i Şeyh Evhadeddin-i Kirmânî s. 40, 69, 195, 212-224.

124. Menâkıbu’l-ârifın, I, 439-440.

125. Menâkıb-i Şeyh Evhadeddin, s. 103.

126. Nafahatu’r-ruh ve tuhfe’tu’l-futuh, Bursa Eski Eserler Ktp. H. Çelebi Kısmı, nr. 1183, yp. 4U; ı- 42b. Hicri IV. asır sofilerinden olan Nasrabadî de böyle bir soruya muhatab olunca aynı tarzda cevap vermiştir. Bk. Tabakatü’s-sufiye, s. 487.

127. el-VeledüyŞer’ik. yp. 4()b. 108a.

128. Menâkıb-i Şeyh Evhadeddin-İ Kirmânî, s. 56-64.

129. Menâkıb-İ Şeylı Evhadeddin-İ Kirmânî, s. 64.

130. "Kenzu’I-vuaz" adlı yazarı bilinmeyen bir eserin istinsah kaydından (Konya Izzet Koyunoğlu Ktp. nr. 3050) "Menâkıb-i Şeyh Evhadeddin Kirmânî"de adı geçen (s. 260) Emir Mübarizu’d-Din Çavli’nin (el-Evâmİru’1-alâiyye, s. 334-343) Evhadeddın-ı Kİrmâ-nî adına Diınaşk’da (Şam) bir zaviye yaptırdığı, adı geçen eserin istinsah tarihi olan 1368 (770) de bu zaviyenin faal olduğu anlaşılmaktadır. Bu kaydi düşen zar âa "Kubreviyye" tarikatı mensubu Hurezm’Ii Hüsâmu’d-Dİn’dir.

131. Menâkıb-i Şeyh Evhadeddin-i Kirmanı, s. 64.

132. Aynı eser. s. 184-185.

133. Mecmuatu’I-fecava, ü. 58-59.

134. a.g.e., Özel Kütüphanemdeki nüshası.

135. Tasavvufun Boyutları, s. 363-373-

136. Menakib-i Evhadü’d-Din-i Kirmani, s. 40.

Kaynak: http://anadolutarihi.googlepages.com

BACIYÂN-I RUM (ANADOLU BACILARI ) VE FATMA BACI yazısı ilk önce Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam üzerinde ortaya çıktı.

Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda, Türk unsurların ne türden fedakarlıklar yaptıkları ve nasıl insanüstü bir gayret sarf ettikleri, bugünden bakılınca daha da netlik kazanıyor. Adeta ”kellelerini koltuklarına alarak” Anadolu’nun yeniden İslamlaşması ve Türkleşmesi için çaba sarfeden pek çok Teşkilâtın içinde biri var ki, bir yönüyle benzerlerinden kesin olarak ayrılıyor: Bâcıyân-ı Rûm. Fatma Bacı isminde ve Hacı Bektaş-ı Ve-li hazretlerine yakınlığı ile bilinen tasavvuf ehli bir kadının önderliğinde kurulan bu kadın Teşkilâtı, özellikle İslamlaştırma çalışmalarına aktif olarak katılması ve asker Teşkilâtında kilit roller üstlenmesiyle, modem anlamda bir ”sivil inisiyatif örgütünün” belki de en sağlam örneklerinden birini teşkil ediyor. Bâcıyân-ı Rûm, Anadolu’da faaliyet gösterirken o dönem Avrupa’sının, kadınlarını engizisyon mahkemelerinde susturmayı marifet zannetmesi de ayrıca şayan-ı dikkattir.

Türk tarihinde ilk kez Âşıkpaşazâde’nin XIII. yüzyıl Anadolu’sunda varlığından bahsettiği Bâcıyân–ı Rûm (Anadolu Bacıları) Teşkilâtı, tarihimizin en ilginç konularından biridir. Âşıkpaşazâde, Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda rolleri olan dört taifeden bahsederken, “… ve hem de bu Rûm’da dört taife vardır: Kim misafirler içinde anılır biri Gaziyân-ı Rûm ve biri Abdalân-ı Rûm ve biri Bâcıyân-ı Rûm ve biri Ahiyân-ı Rûm…” şeklinde sıralamış, üçüncü sırada Anadolu Bacıları Teşkilâtından bahsetmiştir. Müellif devamla, “…imdi Hacı Bektaş, bunların içinden Bâciyân-ı Rûm’u ihtiyar etti kim Hatun Ana’dır anı kız edindi…” diye kaydeder[1]. Âşıkpaşazâde, bu Teşkilât ile ilgili kitabının sadece bir yerinde bahsediyor, fazla bilgi vermiyor.

Hacıyan-ı Rûm mu

Bâcıyân-ı Rûm mu?

Âşıkpaşazâde’nin haber verdiği bu zümre üzerinde ilk defa Alman müsteş-rik Fr. Taeschner durmuştur. Taeschner, o günün toplumunda kadınların bir Teşkilât kurmuş olabileceğini o kadar imkansız görmüştür ki, bunun bir istinsah hatası veya yanlış anlama sonucu ortaya atılmış olduğunu kabul etmiştir. Ona göre Hacıyân-ı Rûm (Anadolu Hacıları) veya Bahşiyân-ı Rûm (Anadolu sihirbazları veya ruhbanları) tabirleri bir yanlışlık sonucu Bacıyân-ı Rûm olarak yazılmıştı[2]. Ancak bunun böyle olmadı-ğı sonraki araştırmalarla anlaşılmıştır.

İlk defa F. Köprülü, Osmanlı Devle-ti’nin kuruluşunda içtimai teşekküllerin rolünü incelerken, Âşıkpaşazâde’nin ”Bâcıyân-ı Rûm” diye adlandırdığı zümre hakkında verdiği bilgileri Bektaşi rivayetleri ve başka kaynaklarla da teyit ederek hakikaten Ortaçağ Anadolu’sunda kadınlar tarafından kurulmuş bir sosyal zümrenin varlığına dikkatleri çekmiştir[3]. Ancak F. Köprülü, bu Teşkilâtın mahiye-ti ve çalışmaları hakkında bir bilgi vermemiştir.

F. Köprülü’den 60 sene sonra Mikail Bayram, Anadolu Bacıları Teşkilâtı hakkında ilk çalışmayı yaparak, bu kuruluşun teessüsü, mahiyeti, çalışmaları ve sosyal fonksiyonları hakkında çeşitli bilgiler vermiştir[4]. M. Bayram’ın söz konusu Teşkilât hakkındaki eserinde dayan-ığı kaynaklar tartışılsa da şu ana kadar konuyla ilgilenen olmadığından, tarihimizin muğlak kalmış bu hususu için önemli bir çalışma olduğu ortadadır.

Türkler’de kadın

Türk tarihine bakıldığına kadınların her dönemde içtimaî ve siyasi mevkileri açısından önemli bir konumda oldukları görülmektedir. Hunlar, Göktürkler, Uygurlar ve Oğuzlar’da hükümdar eşleri de hakanlar gibi soylu bir boydan seçilirlerdi. Kağanların yanında kendilerine daha sonra hatun ünvanı verilmek suretiyle her konuda söz sahihi idiler. İtibarları Türkler Müslüman olduktan sonra da devam etti. Karahanlılar, Harzemşahlar ve Selçuklular tarihi bunun misalleri ile doludur. Aralarında devlet siyasetine yön verenler, devlet reisliği yapanlar ve naip olarak devleti idare eden hatunlar vardı. İbn Batuta’nın verdiği bilgiler, Ö. L. Barkan’ın araştırmaları, Danişmendnâme, Dede Korkut ve Menakıbnâme gibi eserler, Anadolu’da kadınların çok önemli siyasi, askeri ve sosyal faaliyetler-de bulunduğuna dair öneklerle dolu-dur[5].

Hatun Ana ya da Kadıncık

Âşıkpaşazâde, verdiği az bilgi içerisinde Hacı Bektaş’ın Bacılara yakınlığından ve bunların ileri gelenlerinden olduğu anlaşılan Hatun Ana ‘ya bağlılığından da söz etmektedir. Bu arada Hacı Bektaş’ın gizli ilim ve kerametlerini bu Hatun Ana’ya gösterdiğini, nesi varsa ona emanet ettiğini bildirmektedir. Hacı Bektaş’ın ölümünden sonra onun mezarını yaptırdığını da yazan müellif, ”…Abdal Musa dirlerdi bir derviş vardı Hatun Ana’nın muhibbi idi ol zamanda şeyhlik ve mü-ridlik fariğlerdi Hatun Ana o1 azizin üzerine mezar itti geldi bu Abdal Musa bunun üzerinde bir nice gün sakin oldu Orhan Gazi devri geldi gazalar etti… " ifadesiyle Hatun Ana ile Abdal Musa ara-sındaki ilgiyi belirtmektedir[6].
Hacı Bektaş’ın menakıbnâme’sinde de bu Bacı’nın adı ”Fatma Bacı”, ”Fatma Ana” ”Kadıncık Ana” ”Kadıncık” olarak sık sık geçmektedir. Vilayetnâme’de “Hünkar Hacı Bektaş Veli, Rûm ülkesine yaklaşınca es-selamu aleykum Rûm ‘daki erenler ve kardeşler diye selam verdi. Bu sırada Rûm ülkesinde 57 bin Rûm ereni sohbette meclisteydi. Hünkarın selam verdiği Fatma Bacı ‘ya malum oldu Fatma Bacı ayağa kalkıp hünkarın bulunduğu tarafa döndü, elini göğsüne koydu, üç kez aleykümüs-selam dedi yerine oturdu”[7] kaydı vardır.

Bu Fatma Bacı, Âşıkpaşazâde’nin bahsettiği Hatun Ana olmalıdır ki Vilayetnâme’de daha sonra Sulucakaraöyük’te Hacı Bektaş’ın Kadıncık Ana’nın evinde yerleştiği ve her taraftan muhip müritleri gelip ıhtırılmaya başlandığı kaydedilir. Âşıkpaşazâde’de geçen Abdal Musa, Kadıncık Ana’nın mürididir. Vilayetnâme bize Kadıncık’ı erenlerin anası olarak takdim eder. Gerek Âşıkpaşazâde Tarihi gerek Vilayetnâme, her İkisinden çıkan sonuç, adı geçen dönemde Fatma Ba-cı’nın liderliğinde kadınlardan oluşan bir sosyal teşekkülün varlığıdır. Hacı Bektaş ve Bektaşiler hakkındaki menkıbelerden XVI. yüzyılda Âlî’nin Künhü’l-Ahbâr ve Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde bahsedilmesi Âşıkpaşazâde’nin Hacı Bektaş hakkında verdiği bilgilerin doğruluğunu göstermektedir.

Ahiliğin devamı Mı, bir tasavvuf halkası mı?

Mikail Bayram, Vilayetname’ de adı geçen Fatma Bacı’nın Anadolu Bacıları Teşkilâtı’nın bilinen ilk lideri olduğunu öne sürerken bazı karinelerle tarihi olguları da birleştirmiş görünmektedir. Tarihçi özellikle Menâkıb-ı Şeyh Evbadudid-din Kirmanî’ye dayanarak Bacılar’ın Ahilerin kadınlar kolu olduğunu öne sürmekte, Fatma Bacı’nın da Ahi Evren’in eşi olduğunu iddia etmektedir[8]. Daha önce de O. Turan, Bâcıyân-ı Rûm’un Ahilerle ilgili olabileceğini düşünmüşse de bunu destekleyecek bir şey belirtmemiştir. Ahilerin çok çeşitli fonksiyonları olan bir Teşkilat olduğu bugün artık bilinmektedir. Ancak Bacılar Teşkilâtı için bunu söylemek henüz erken gibi görünmektedir. Keza M. Bayram, Bacılar’ın da Ahiler gibi aynı fonksiyonları kadınlar arasında icra eden bir kuruluş olduğunu iddia etmesine rağmen, eserinin sonlarına doğru şunu da ifade etmiştir; “bir bakıma Bâcıyân-ı Rûm belki bir tarikatın kadın müritlerinin meydana getirdiği bir cemaattir demek daha doğu olur inancındayız. Bu cemaatin haliyle kadın mürşitleri ve şeyhleri olacaktır işte Fatma Bacı (böyle) bir mürşit idi[9]” sözleri, Teşkilâtın mahi-yeti hakkında kesin bir hükme varamamış olduğunu göstermektedir.

Cengâverim, pirim HacıBektaş

Anadolu Selçukluları zamanında ortaya çıktığı anlaşılan Anadolu Bacıları’nın, kesin olarak ne zaman ve kim tarafından kurulduğu tespit edilememiştir. O zamanın sosyo-ekonomik, kültürel ve siyasi şartlarının tabii bir sonucu olarak doğmuş ve Anadolu Ahileri’nin sanki kadınlar koluymuş gibi bir görünüm de arz etmektedir. Ahiler, Uç bölgelere göç ettikten sonra Bacıların da bu bölgelerde yoğun faaliyetlerde bulunduklarını görmekteyiz. Niğdeli Kadı Ahmed de Niğde ve çevresinde Taptuklu Türkmen kadınlardan ve faaliyetlerinden bahsederken yine bu Bacıları kastetmiş olmalıdır[10]. Nihayet F. Köprülü, Anadolu Bacıları’nın sırası gelince müsellah ve cengaver olan bir kadınlar Teşkilâtı olduğunu katiyetle belirtmekte, hatta Bektaşilerin piri Hacı Bektaş Veli’nin bunlarla münasebetini de teyit etmektedir.

A. Yaşar Ocak da Bektaşilerle ilgili makalesinde Abdal Musa’dan bahsederken, Fatma Bacı’nın Anadolu Bacıları Teşkilâtından olduğuna şüphe bulunmadığını belirtmektedir[11]. S. Divitçioğlu da Anadolu Bacıları’nı Anadolu Abdalları (Horasan Erenleri) içerisinde incelemektedir. Ona göre Anadolu Abdallarının piri Hacı Bektaş Veli, Anadolu Bacıları’nın piri de Fatma Bacı’dır. “Anadolu Abdalları ile Anadolu Bacıları heterodoks inançlar çerçevesinde kendilerini Tanrıya adamış baba, derviş, şeyh, fakir ve hacı diye adlandırılan din adamlarıyla onların erkek ya da kadın müritle-ridir” ifadesiyle de bunların Osmanlı Devleti’nin kuruluşu sırasında Anadolu Abdal1arı (Abdalân-ı Rûm) ile beraber di-ni işlevleri yöneten dini-tasavvufi bir zümre olduğunu öne sürmektedir[12].

İslamlaştırma etkisi

XIII. Yüzyıl Selçuklu Anadolu’sunun içinde bulunduğu buhranlı yıllar göz önüne alınırsa bu kuruluşun önemi daha da iyi anlaşılır. Kuruluş ve çalışma şekli ne olursa olsun öyle anlaşılıyor ki Bacılar Teşkilâtı, toplum içinde boşluğu ve eksikliği duyulan bir konuda, kadınların organizasyonu konusunda düşünülerek ortaya çıkmış bir Örgüttür. Şüphesiz bu kuruluşta yer alan kadınlar, taraftarlarını belli bir amaçla eğitime tabi tutuyor, onların daha sağlam bir milli ve dinî bünyeye kavuşmalarını sağlıyordu. Eğitim ve propaganda faaliyetleri kimsesiz, yoksul, hasta ve yaşlı kadınlar ile sosyal ve ekonomik münasebetler kurularak gayri müslimlerin arasında yapılmışsa bunun bu kadınlarını arasında ihtidalara sebep olmuş olacağını düşünmek gerekir. Kaynaklar bize bu tür münase-betlerin İslamlaştırmaya etkisini gösteren pek çok örnek sunmaktadır.

orta Asya’dan Anadolu’ya taşınan el sanatları

Bacıların  içtimaî  hayattaki  faaliyet  sahasından  biri  de  örgütçülük,  dokumacılık  ve  el sanatlarındaki çalışmalarıdır. Geleneksel Türk kadın el sanatlarının ne kadar çeşitli, kaliteli ve yüksek değerde olduğu çok iyi bilinen bir husustur. Çadırcılık, keçecilik, boyacılık, halı ve kilimcilik, dokuma ve örgücülük, nakışçılık ve çeşitli kumaşların imal edilmesi ve bunlardan giysi yapılması bütün bu sanat kollan Türk kadınlarının meşgul oldukları iş alanları olmuş, Asırlarca nesilden nesile nakledilmiştir. Bu zikrettiğimiz konularda Türk zevk ve renk arılayışının Orta Asya’nın izlerini taşıdığı ve bu hususun Anadolu’da devam ettiği gerçeği yerli ve yabancı sanat tarihçileri tarafın-dan ifade edilmektedir. Dolayısıyla Ana-dolu Selçukluları Zamanında da bütün bu sanat kollarının mevcut olduğundan şüphe yoktur.

Ahilikte olduğu gibi Bacılar da sanatların gelenek halinde sürdürmüşlerdir. Bu geleneği Bacılar kendi aralarında bir şiar olarak devam ettirmişlerdi. Keza bütün bu faaliyetler, bir sanat ve meslek dalı olarak Anadolu Bacıları’nın mabeyninde inkışaf etmiştir.

BaCılardan kalma akbörk

Âşıkpaşazâde, Bektaşilerin; yeniçerilerin başlarına giydikleri tacın (akbörk) Bektaşilerin olduğu konusundaki iddiayı ret etmekte, sonra da bu akbörkün Orhan Gazi zamanında Bilecik’te ortaya çıktığını Bektaşilerin bu akbörkü giymelerinin sebebini bir Bektaşi şeyhi olan Abdal Musa ‘nın yeniçerilerle savaşlara katıldığını ve yeniçerilerden bir akbörk alıp giydiğini, Sonra vilayetine (Kırşehir) bu akbörkü ile dönüp “gazilerle birlikte savaşlara katıldım” diye övündüğünü yazmaktadır[13]. Âşıkpaşazâde, Bektaşilerin Abdal Musa’ya bu börke ne ad verildiğini sorduklarında o da “buna bükme elif tacı derler” dediğini de sözlerine eklemektedir.

Abdal Musa’nın Fatma Bacı’ya yakınlığı bilinmektedir. Fatma Bacı’nın Bacılar Teşkilâtı’nın ilk kurulduğu yer olan Kayseri’de Külahduzlar mahallesi’nde bulunduğu ve Bacılar’ın burada örgü ve dokumacılık yaptıkları nakledilmektedir[14]. Kayseri’deki bu mahallenin Moğollar tarafından yakılıp yıkılmasından sonra Kırşehir’e giden Fatma Bacı’nın burada da aynı sanatı devam ettirmiş olacağı tabiidir. Dolayısıyla Abdal Musa’nın başındaki akbörkün (bükme elif tacı) Bacılar’ın Kayseri ve Kırşehir’deki Külahduzlar mahallesi’nde imal ettikleri külahlardan olduğu anlaşılmaktadır. Böylece Yeniçerilerin börklerinin menşei aydınlanmış oluyor. Bilindiği üzere Moğolların Orta Anadolu vilayetlerinde Türkmen ve Ahi topluluklarını takibata Uğratması neticesinde Ahiler’in ve Türkmenler’in Uç bölgelerine doğru hareket etmelerine yol açmıştı. Şüphesiz Bacılar da onlar gibi Uç bölgelere gidip faaliyetlerine buralarda devam etmişlerdir.

Eflaki de uç Beyi Mehmed Bey’den bahsederken bu akbörkleri kastederek şimdi giyilen beyaz külahların bu Mehmed Beyin icadı olduğunu ileri sürmektedir [15]. Yine Eflaki’nin , Muhammed-i Begi Uç hakkında verdiği bilgilerden bu zatın Kayseri’den Uç Bölgelere gitmiş olduğunu öğreniyoruz. Dolayısıyla Eflaki’nin  bu  açıklaması  da  Yeniçerilerin  giydikleri Akbörkün menşeinin Kayseri’ye dayandığını doğrulamaktadır.

Bu açıklamalardan sonra Bacılar’ın sadece külah değil, diğer giyim eşyalarını da imal ettiklerini kabul etmek gerekmektedir. Yeniçerilerin sadece akbörklerini değil, diğer giysilerini de Bacıların imal ettiğine kesin gözüyle bakılabilir. Böylece Osmanlıların kuruluş dönemindeki askeri kıyafetlerin (üniforma) bacıların eseri olduğu ortaya çıkmaktadır.

Ahilikte erkeklere ”eline-beline-diline sahip o1” öğüdü verilirken, Bâcıyân-ı Rûm Teşkilâtı da kadınlara “aşına-işine-eşine sahip ol” öğüdü verilmiştir. Böylece Osmanlı Anadolu’sunda aile temeline dayalı sağlam bir cemiyet hayatı oluşu-yordu.

İskÂn

Anadolu Bacıları iskân faaliyetlerinde de bulunarak bu amaçla, Ahiler gibi, çeşitli zaviyeler açmışlardı. Ö. L. Barkan, Kolonizatör Türk Dervişlerinde Bâcıyân-ı Rûm mensubu kadınların da zaviye tesis ettiklerini ve bu suretle iskan ve kolonizasyon faaliyetlerine katıldıklarını belirtmiştir. Kanuni devrine ait Defterî Hakanî kayıtlarında, 718 no.lu menteşe defterinde 63, 74, 32, 81 no.lu belgeler “Kız Bacı”, Sakarî Hatun”, “Hacı Fatma Zaviyeleri” gibi hatun zaviye şeyhlerinden örnekler verilmektedir[16]. Müellif XV1, yüzyıla ait bu belgelerden adı geçen zaviyelerin faaliyetlerinin devam ettiğini gösterirken, işte asıl XIII. Asırda Bâcıyân-ı Rûm mensuplarına ait bu zaviyelerin o zaman için ne kadar faal ve önemli bir fonksiyon ifa ettiğini ortaya koymaktadır. Bu zaviyeler vasıtasıyla kadın Türk dervişleri ordularla birlikte hatta onlardan daha evvel fütuhata çıkmış ve karşı tarafı daha evvel manen fethetmiş bulunmaktadır.

Keza Ö. L. Barkan. adı geçen makalesinde, Osmanlı Devleti’nin kuruluşu sırasında bu zaviyelerin çok önemli misyon üstlenen müesseseler olduğunu vurgulamaktadır.

Şüphesiz Anadolu’nun İslamlaştırma ve Türkleştirme faaliyetlerinden bahsederken Türkmenlerin kurmuş olduğu müesseselerin ve bu arda Bâcıyân-ı Rûm’un rolünü kaydetmek gerekmektedir[17]. Zira, Anadolu’nun bir İslam coğrafyası karakterine bürünmesinde e-kekler kadar kadınlar da rol almışlardır..
——————————————————————————–

[1] Âşıkpaşazâde Tarihi, neşr. Ali Beğ, İstanbul 1332, s. 222
[2] Fr. Taechner, “Futuvva”, Studien İslamica, V. 294-291
[3] F. Köprülü, Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu, Başnur matbaası Ank. 1972, s. 160
[4] Fatma Bacı ve Bâcıyân-ı Rûm(Anadolu Bacıları Teşkilatı),Konya 1994
[5] Türk Tarihinde kadınların önemli siyasi ve içtimai mevkileri için bkz. Selahattin DÖĞÜŞ, Osmanlı Devletinin Doğuşunda Sosyal Kuruluşlar ( Basılmamış doktora tezi), Erciyes Ünv. Sosyal Bilimler Ens. Kayseri 1999, s. 280-285
[6] A.g.e., 205
[7] Vilayetnâme , Menakıb-ı Hünkar Hacı Bektaş Veli, Haz.A. GÖLPINARLI, İst. 1990, s. 18
[8] Bkz. M. BAYRAM, Fatma Bacı ve Bâcıyân-ı Rûm,Konya 1994
[9] M. BAYRAM, a.g.e. s. 56.
[10] El- Veledü’l Şefik, s. Yp. 48b. 108a
[11] A.Y.Ocak. “’Bektaşilik”, TDVİA. C.5, s. 373.
[12] S. DivirçioğIu, Osmanlı Beyliği’nin Kuruluşu. Eren yay., İstanbul 1999, S. 52. [13] Âşıkpaşazâde Tarihi, s. 238
[14] M. Bayram, Fatma Bacı ve Bâcıyân-ı Rûm, s. 41
[15] A Eflaki. Ariflerin Menkıbeleri, I. nşr. Tahsin Yazıcı Ank. 1961-62. s. 442.
[16] Ö.I.Barkan, “İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler” VD, sayı 2, 1942, s. 302-303
[17] Osman Çetin, “Anadolu’nun İslamlaştırmasında Kadınların Rolü”, 3. Milli Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Semineri, 20-22 Mayıs 1993, S.Ü., Konya

Kaynak: http://anadolutarihi.googlepages.com

Ortaçağ Anadolusu’nda Bir Kadın Teşkilâtı: Bâcıyân-ı Rûm yazısı ilk önce Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam üzerinde ortaya çıktı.

Yaşar KALAFAT

Bu yazıda, Anadolu’da çeşitli yerlerde bulunan ulu kadın kişilere ait türbe, yatır ve mezarlarla ilgili bilgi verilmekte ve bunlar çerçevesinde oluşan halk inançlarından bahsedilmektedir.

ABSTRACT

In this writing, information is given about the “turbe” (tomb) and “yatır” (a place where a holy man is buried) of “Ulu Kadın”s (woman who are accepted as holy) which are located at various regions in Anatolia. The folk beliefs that have been formed about these places are also mentioned.

Anahtar Kelimeler: Ulu kadınlar, Halk inançları, Türbe

Key Words: “Ulu Kadın”s, Folk Beliefs, Turbe

Giriş

Anadolu kadın erenleri konusunu çalışmayı uzun zamandan beri düşünüyorduk. Bu türden çalışmaları bazen coğrafî alan esaslı bazen de Horasan Eri veya Ahi Erenleri gibi başlıklar altında yapmaya çalışıyorduk. Ulu canlar arasında hep Anadolu anaları ve bacıları geçince sanki kutsal kadın kişileri ihmal ediyoruz, zehabına kapılıyorduk. Nihayet topladığımız malzemeyi tasnif edip yorumlamaya karar kıldık. Biz, halk kültürünün inanç alt alanında yoğunlaşmaya çalışıyoruz. Böyle olunca da kadın kişi türbelerini obje olarak seçtik.

Esasen er olmak, gönül eri olmak erkekliğin ve dişiliğin üzerinde âdeta belirleyici üst kimlik sıfatıdır denilebilir. Erlik bir misyon taşıyıcılığı ise, ki öyledir; bu taşımayı muhakkak erkek, erden beklemek halk sofizmine de aykırıdır. Halk sufizminde “Dişi veliler, cinsiyet olarak fiziksel yapı itibarıyla dişi olanlar değildir. Dişi veliler, büyük veliler kategorisini oluşturur. Büyüklükleri daha verici ve daha üretken oluşlarındandır.

Esasen konunun felsefî ve analitik izahı bir tarafa bırakılırsa, Ahmet Yesevi’nin dini algılama ve yansıtma biçimi kadın kişilere kapalı olmayınca Horasan erliği er kişilik kapsamında ise kadın kişilik de Horasan kadını olmalıydı. Nitekim bacılar, analar veya bu isimle anılmasalar da aynı misyonu taşıyan ulu kızlar, gelinler, nineler, olmalı idiler ve nitekim vardırlar. Daha derinden düşünülünce ki, bunda zaruret vardır, Horasan erleri ilâhî kelimetullah için yola çıkmış er kişiler iken, bu kutsal davanın eri olabilmek için er kişi şartının aranması inancın mahiyetine aykırı olurdu. Bu arada Horasan erliği ilâhî misyonun bir döneme mahsus misyonerleri iken şüphesiz Anadolu’nun Türk-İslâm yurdu olması hedefine ulaşılmakta misyon devamlılığını yitirmedi. X. yy.daki arayış XV. yy. da da devam etti ve XX. yy.da devam etmektedir. Bu süreklilik sadece er kişilere has bir haz, bir ulûhiyet değildi. Tiplemenin merkezinde aşk vardı. İlâhî aşkı sadece cinsiyete mal etmek, aşkla, âşıklıkla bağdaşmazdı. Bunun içindir ki Allah rızası için canından olabilmek her türünden şehit olabilmek kadın kişilerimize de açık bir kapıdır. Ölmeden ölebilmek, nefs ıslahı ile insan-ı kâmile giden yola yönelmek genel anlamda her sosyal statüdeki kadınlarımızın da doğal olarak hakkıdır. Bu arada, Ehl-i Beyt’ten olmak, sahabeden olmak, şeyh veya seyitlikten hareketle ulvi statü edinebilmek sadece cinsiyetlerden birinin tekelinde değildir. Biz bu incelememizde bunları da örneklendirmeye çalıştık.

Tengricilik inancında Türk Tengre, ulusu yok olmaktan korurken Kağan İlteriş’i ve eşi Ece İl-Bilge’yi gönderiyordu. Hâl bu olunca kadının kutsiyeti gündeme gelir. Destanlarımızda kutsal varlıklardan gebe kalan kızların varlığı anlatılır. Alan Koya, gökten inen bir ilâhtan hamile kalır. Kazaklar, Sağın adlı bir beyin kırk cariyesinin parmaklarını suya daldırıp gebe kalmalarından türerler. Konunun Muhammediyet evveli Türk inanç dünyasındaki boyutuna da vesile oldukça değinmeye çalıştık. Umay Ana gibi kütlerde, cinsiyet bahsine yeterli olmasa da açıklık getirmeye çalıştık. Bu çalışmanın yetersizliğinin farkındayız. Evvelce daha ziyade Diyanet İşleri Başkanlığının arşiv kayıtlarını esas alarak çalışma yapıyor, bazı karşılaştırma ve yorumlarla çalışmamızı sürdürüyorduk. Bu defa aynı arşive ilâveten, yüksak lisans ve doktora tezlerini, il monografilerini ve makale ve bildirileri de kaynaklarımıza aldık. Amacımız ileride yapılacak yeni çalışmalarla türbeler etrafında oluşan kadın merkezli inançlardan hareketle eksikliğimizin giderilmesine katkıda bulunmaktadır. Bereket, fedakârlık ve benzeri alanlarda kadın kişilerimizde güzellikleri tespit edebilmek, böylece geleceğin kadın kişi tiplemesine katkıda bulunmaktır. Tespit edilebilen türbeler, belirli sıralamaya tabi tutulmadan aşağıda belirtilmektedir. Yeri geldikçe, bazı halk inançlarına ve bunların Türk kültüründeki yerine de değinilmektedir.

Kız Evliya Türbesi: Edirne saray içindedir. Esasen birkaç taşla örülmüş küçük mezarında, gelin telleri adak bezleri ve sembolik çocuk beşikleri vardır.

Kız Veli (Mühürlü Sultan)Türbesi: İzmir Menemen’de Merkez çarşı içi, müftülük yanındadır. Ziyaretçiler burada mum yakar, şefaat diler dünyevî isteklerde bulunurlar. Kız Veli’nin Kırklardan birisi olduğu inancının halk arasında yaşamakta oluşu, kırklardan kızların da olabileceği inancının bir ürünüdür.

Sarı Kız Türbesi: Bolu ili Mengen ilçesi Agacalar köyü Sarıkız mahallesindedir. Türbede, bakire ölen ve ermişliğine inanılan sarı bir kız yatmaktadır. Rivayete göre Türkmen kızı olan Sarı kız, her sabah erken kalkar geyiklerin sütünü sağar fakirlere verirmiş. Bir sabah babası tarafından takip edilip sırrı açığa çıkınca hemen ölmüştür. Türbeyi ziyarete gelenler namaz kılar dua ederler. Halk inançlarında ilâhî sır sahibi olabilmek için cinsiyet farkı engel teşkil etmemektedir. Sırrı açığa çıkan ermiş hemen ölür, inancı vardır. Türk halk inançlarında geyiğin özel yeri vardır. Geyik, donuna en kolay girilebilen bir hayvandır. Birçok yatır türbesinde geyik boynuzu vardır. Safranbolu ve birçok yerde geyik, binalarda nazarlık olarak kullanılır. Bursa’da Safranbolu’da daha birçok yerde, Geyik Baba, Geyikli Baba, Geyik Binen Baba Türbeleri vardır.

Halk arasında; at, koç, geyik, kurt, öküz gibi bazı hayvanların koruyucu ve kollayıcı oldukları inancı vardır. Bu hayvanlara ait bazı vücut aksamlarının da bu hayvanlar öldükten sonra hikmetlerini sürdürdüklerine inanılır. Halk tasavvufunda sığır ve geyik, donuna en çabuk girilebilen hayvanlardır. Öküz ve koç boynuzlarının çakıldıkları ambar, ahır, değirmen kapı başlarında bunların kem gözlere ve görünmeyen kötülüklere karşı koruyucu olduklarına, böylece bereketin artacağına, nazar değmeyeceğine inanılır.

Balıkesir ili Edremit ilçesindeki Sarıkız Türbesinde her yıl Dede Sofrası kurulur. Ayrıca Afyon ilimizde de Sarıkızlar Türbesi vardır.

Kız Dedesi: Bolu merkez Ege Mahallesi Tarlabaşı caddesindedir. Diğer ismi Yusuf Sinan olan dedenin veli bir kul olduğuna inanılırken, Kız Dedesi hasta çocukların iyileşmeleri ve bekâr kızların bahtının açılmasında etkili oluşu ile bilinir, talebe ve çaresiz öğrencilere yardım ile ünlüdür. Kız Dede Türbelerinden birisi de Balıkesir’dedir.

Kızlar Türbesi: Kahramanmaraş kabristanındadır. Türbe kapısının şövesindeki helezoni delik ile ilgili bir efsane anlatılmaktadır. Bursa’daki Hanım Kızlar türbesinin diğer ismi, Yılanlı Ziyarettir. Bursa’daki Cariyeler Türbesinin diğer ismi ise Saraylılar Türbesidir.
Kızlar Türbesi: Kastamonu’nun Çatal-zeytin ilçesi Samancı köyündedir. Türbenin ayağında bulunan kuyunun başında iki gelin kız ellerindeki su kapları ile türbenin bulunduğu yerde kaybolmuşlardır. Burayı ziyaret için daha ziyade, çocuğu olmayan kadınlar gelir, Kur’an okur dua eder horoz keser etini fakirlere ikram ederler.

Horozun Türk halk inançlarındaki yeri çok önemlidir. Sema’da horozların piri olduğuna inanılır. Horozun zamansız ötmesi iyi sayılmaz. Ayrıca horozun yumurtlaması ile ilgili inançlar da var. Depremi erken haber alan hayvanlar arasında horozun da varlığına inanılır. Dünya Kızıl Öküzün veya Kızıl Horozun üstündedir. Yezidî inançlı Kürtlerde ise horozun mitolojik anlamı daha derindir.

Kızlar ile ilgili türbeler daha ziyade kısmet açılması ve çocuk talebi ile ilgilidir. Anadolu Türbe ziyaretinde horoz kesme geleneği çok yaygındır. Eskişehir – Seyitgazi kutsal mekânında Kral Kızı Elenora, Ümmühan Hatun, (I. Alaeddin Keykubatın Annesi) ve Kadıncık Ana da yatmaktadır. Kral Kızı Türbesi olarak bir türbe de Bursa’dadır.

Kız Türbesi: Edirne merkez Kıyık Orta Çukur mahallesindedir. Türbede 1967’de ölen

Şekmetli Efendi’nin yatmasına rağmen, türbe Kız Türbesi adını almıştır. Burada adak adanır, mum yakılır. Kur’an-ı Kerim okunup dua edilir. İfade edildiğine göre buraya akşam dolu olarak bırakılan abdest ibriğinin sabahleyin boş olduğu görülmektedir. Ulu zatların abdest almak için su ve havlu kullandıkları inancı Anadolu’da çok yaygındır. Bu nedenle türbeye abdest suyu konulur. Nejat Birdoğan, Hacı Bektaş Veli’nin keşf ve kerameti Hatun Ana’ya öğrettiğini açıklamaktadır. Zaviye kurucular arasında Kız Bacı, Ahi ana, Sakari Hatun, Fatma Bacı, Hundi Hatun ve Sume Bacı da vardır.

Üç Kızlar Türbesi: Konya ili, Akşehir ilçesi merkezinde Taş Medrese yanındadır. Burada, Sahibi Ata Ali’nin kızları yatmaktadırlar. Genç yaşta ölen üç kardeşi, kısmetinin açılmasını isteyen genç kızlar ziyaret eder, burada mum yakarlar.

Üç Kızlar Türbesi: Konya’da Mevlâna Türbesi’nin arka bahçesindedir. Buraya üç kızlar şehitliği de denilmektedir. Burası, evlenme, çocuk sahibi olma isteği, doğurabilmek ve gönül meseleleri için ziyaret edilir. Amasya’daki Üçler Türbesinin etrafında da benzeri inançları gelişmiştir. Bir Üç Kızlar Türbesi de Bursa’dadır.

Işıklar Köyü Türbesi: Kütahya’nın Altıntaş ilçesi Işıklar köyündedir. Burada Oğlan Türbesi ve Kız Türbesi olmak üzere iki türbe bir aradadır. Buraya çocukları olmayan kadınlar gelir. Çocukları olunca da kurban keser, şükür namazı kılarlar. Bir ifadeye göre türbede yatanlar Abdülkadir Geylani Hazretlerinin müritleridirler. Diğer bir ifadeye göre de Yaşlıçayır mevkiinin savaş şehitleridirler.

Ebul Gazi Bahadır Han, Türkmenleri uzun süre yedi kızın yönettiğini belirtir. Türk halk inançlarının her alanında rastlanılan yedi kutsal sayısını yatırlarda da görmekteyiz. Sır Hatunlar (Sire Hatunlar) Türbesi: İzmir Tire’de Maşa mahallesi Ekinhisarı caddesindedir. Burada Buğday Dede’nin yedi kızı veya yedi kız torunu yatmaktadır. Burayı ziyaret edenler mum yakar, adakta bulunur. Dua ederler. Rivayete göre yedi kardeş hayatta iken hiç konuşmazlarmış, keramet sahibi olduklarına ve kerametlerini sakladıklarına inanılmaktadır.

Türk halk inançlarında nezir–adak, yılın kutsal kabul edilen Muharremlik bayram arifeleri gibi muayyen dönemlerinde, özel olarak nezirde, adakta bulunma hâllerinde, doğum, teskere, tedavi, yokluktan kurtulma gibi sıkıntıların defedilmesi vesileleri ile yapılır. Çok kere mekân olarak ulu kabirlerin çevresi seçilir. Aç doyurulur, çıplak giydirilir, hayır işlenilir.

Yedi kardeşler, Yediler, Yedi Bacılar, Yedi Kızlar a ise Anadolu evliya kültüründe çok rastlanır. Beş ve üç ile tanımlanan yatırların durumu da aynıdır. Bunların hepsi kız veya erkek olabildikleri gibi, kızlı – erkekli karma da olabilmektedirler.

Denizli ili Baklan ilçesi Eski mezarlık içinde Hüsameddin Dede Türbesinin yanında yedi kızlar kutsal mekânı vardır. Yedi kızlar mezarlığa da ad olmuştur. Ayrıca Yediler Ziyareti ise, Erzurum ili Hasankale ilçesine bağlı Ezirmek köyündedir. Kıbrıs’ın Yediler Türbesi Lefkoşe’dedir.

Yedi Evliyalar Türbesi: Sivas’ın Eski Boğazkesen köyündedir. Yedi evliyanın yedi şehit oldukları inancı vardır. Burası tedavi ve istekler için ziyaret edilir.

Yedi Kızlar Türbesi: Manisa Ulutepe mahallesi Yedi Kızlar sokaktadır. 14. yy.a ait olan türbede İshak Çelebi’nin karısı Gülgün Hatun ile altı kızı yatmaktadır.

Kırk Kızlar Kümbeti: Tokat ili, Niksar ilçesi Cedit mahallesindedir. Rivayete göre zamanın valisi halka zulmektedir. Valinin kızı kırk arkadaşı ile zulme karşı direnirler. Bunun üzerine vali direnişçilerin hepsinin başlarını vurdurur. Bakımsız olan türbeyi halk kutsal bir makam saymaktadır. Eskişehir ve Bolu’daki türbelerden de birisinin ismi Kırk Kızlar Türbesidir. Ayrıca; Sivas’ta ve Kırklareli’nde de Kırklar vardır.

Kırkkızlar (Kırgızlar) Türbesi: Bursa–İznik’te Yenişehir kapı dışındadır. Kırk, Türk halk sufizminde önemli yer tutar. Çocuk ve anne kırklanır. Kırk gün düğün yapılır. Kırk, hem yer isimlerinde hem insan isimlerinde ciddi yer alır. Karakalpakistan’da Kırkkızlar Destanı Türk destanlarında önemli yer tutar. Kırklar Meclisi, Kırklar Cami İnanç kültürümüzün ürünleridirler.

Kırklar Sultan: İstanbul ili Beykoz ilçesi Dereseki köyünde yatmaktadır. Menkıbesine göre Abdulkadir Geylani Hazretlerinin kırk talebesinden birisidir. Ordu ile birlikte İstanbul’a giderken derenin setinde şehit olmuş ve köy ismini oradan almıştır. Hakkında fazla malumat bulamadığımız Kırklar Sultan’ın cinsiyeti için de kesin bir şey söylenemiyor. Sultan olmak şehit olabilmek ve kırk öğrenciden birisi olabilmek için cinsiyet, belirleyici bir faktör değildir. Afyon ilimizde de Kırklar Makamı vardır. Erzurum’un İspir ilçesi Karakaş Köyünde Kırklar Ziyareti ve aynı ilimizin Tekman İlçesinin Hacı Ömer köyünde Kırklar Mezarlığı vardır.

Kırk Kızlar Tepesi: Kayseri Talas’da Ömerhacılı köyünün kuzeydoğusundadır. Rivayete göre düşman saldırısına maruz kalan Kırkkız, tepede toplanarak “Allah’ım bizi ya taş et ya kuş et.” derler ve taş olurlar. Eğer ilkin kuş et deselerdi kuş olacaklardı.

Anadolu efsanelerinde; düşmandan, ırz düşmanından veya aile içi anormal baskılardan korunmak için bu tarz dua ve taş olma olayına çok rastlanır. Genelde bu tür olaylar Taş kesilme olarak bilinir.

Van Erciş’te Gül Handan, Van’ın Gürpınar ilçesi Zernek köyünde Hanımzade Türbeleri vardır. Van’ın Dermeryema (Meryem Ana) ziyareti ise eski bir kilisededir. Erzincan–Tercan’da Mama Hatun Türbesi vardır. Cami bahçelerinde olduğu gibi kilise bahçelerinde ulu zatlar defnedilmişler veya caminin, kilisenin kutsiyetinden buraya gömülmekle istifade etmek istemişlerdir. Halk inançlarında Hristiyanların İslâm ve Müslümanların da Hristiyan türbelerine

itibarı bir dönem oldukça yoğun iken konunun diğer boyutu da Anadolu Ermeni türbelerinin bir kısmının Gregoryan Türklerine ait olduklarıdır.

Koçlu–Koyunlu Türk mezar taşlarının ve On İki Hayvanlı Türk takviminin bazı kiliselerde yer almış olması, kümbet tarzı çatı örtüsüne kiliselerde de rastlanılması, Gregoryan kilisesinin kuruluş dönemlerinde bir kısım Türklerin bu cemaat içinde yer almış olabileceklerini düşündürürken; Hristiyan idollerinin bulundukları yerlerde Müslüman halkın eski Türk inançları içerikli pratikleri yaşatmaları aynı düşünceyi doğrulamaktadır.

Meryem–Olukbaşı Türbesi: Aydın ili, Bozdoğan ilçesi, Olukbaşı köyünde bir tepededir. Burası çeşitli istekler bilhassa çocuk dileği için ziyaret edilir. Ayrıca askere gidenler ve çeşitli problemi olanlar da ziyaret ederler. Meryem’in sol göğsünden yaralanarak şehit olmuş bir kadın olduğu anlatılmaktadır. Türbesine zarar verenlerin rüyasına girerek ikaz ettiğine inanılır. Meryem ismi İsa isminde olduğu gibi Hz.İsa ve Hz.Meryem’e hürmeten çok konulan bir isimdir. Ayrıca şahadet şerbeti içebilmek için kadın kişi olmak engel değildir. Türbeye ve etrafına zarar verenlerin, türbede yatanlarca rüyaya girerek uyarıldığı inancı çok yaygındır.

Peygamberlere soy bağlantılı ulu kabirlerde de manevî itibar bakımından mertebe sadece er kişilere mahsus değildir. Bu soydan gelen eş ve kız çocukları da manevî itibar görürler.

Siddi Zeynep Türbesi: Antalya–Alanya Çarşı Mahallesi Kaleyamaç Mevkii Merkez Karakolu üstündedir. Siddi Zeynep’in Peygamber soyundan geldiğine inanılır. Çevre halkı bütün ruhsal hastalıkların tedavisi ve çocuk dileği için burayı ziyaret ederler. Ziyaretçiler dua eder şefaat dilerler.

Fatma ve Sakine Hanımın Türbeleri: İstanbul Fatih’tedir. Her ikisi de Hz. İmam Hüseyin’in kızlarıdır. Daye Hatun’un da Türbesi İstanbul Fatih’tedir ve O da sahabedir. Sahabe olabilmek için erkek olma şartı yoktur. Maraş’ta da İstanbul’da olduğu gibi Sahabi Türbeleri ve bunların etrafında yaşanan halk inançları vardır.

Erzurum ili Pasinler ilçesi Altınbaşak köyünde Peygamber efendimiz(SAV)’in soyundan gelen Dede Mahmut Efendi Türbesi’nde İbrahim Hakkı Hazretlerinin annesinin babası olan Dede Mahmut Efendi ile Alvarlı Muhammet Lütfi Efendi Hazretlerinin de annesi olan Hatice Hatun da yatmaktadır. Halk, Dedenin füyuzatından istifade etmek ve dua edip Kur’an-ı Kerim okumak için ziyaret ederler.

Şeyhetü Zeynep Türbesi: Siirt merkezde Aydınlar caddesindedir. Birçok ulemanın yetişmesinde hocalık yaparak katkıda bulunmuştur. Hz. Rahime, Hz. Eyup (A.S.)’ün eşi olup Urfa Viranşehir de yatmaktadır. Ziyaret eden hastaların şifa bulduklarına inanılır.

Zeynelabidin ve kız kardeşi Sitti Zeynep, Mardin Nuseybin’de Yıldırım mahallesi Zeynelabidin sokak No: 15’tee aynı türbe içerisindedirler. Ehl-i Beyt olduklarına inanılan bu zatları ziyaret edenler Kur’an okuyup dua ederler.

Ağrı, Doğu Beyazıt, İshakpaşa Cami civarındaki Ahmed-i Hani (Hani Baba) Türbesinde Peygamber efendimizin soyundan geldiğine inanılan Hani Baba gibi ulu erlerin yanı sıra Seyyide Hatice Hanım gibi kadın kişiler de yer almaktadır. Burayı ziyaret edenler fatiha okur dua ederler. Ankara Nallıhan, Emresultan köyündeki Tabduk Emre Türbesinde Tabduk Emre ile birlikte aile efradı da yatmaktadır. Horasan’dan gelmiş bir Horasan eri olan Tabduk Emre ile birlikte 4 çocuğu ve eşi de gelmiştir. Tabduk Emre’nin mücadelesinin mahiyeti şüphesiz Horasan eri olan eşinin davasından farklı değildi. Buraya çocuğu olmayanlar adak için gelir. Nafile namazı kılar, kurban kesip dua ederler.

Cimcime Sultan: Ankara ili, Haymana ilçesindedir. Buradaki şifalı kaplıca suyunu ilk bulan Cimcime Sultan olmuştur. Burayı çocuğu olmayan anne adayları ve kısmetleri açılması için genç kızlar ziyaret ederler. Ziyaretçiler yakın çevredeki ağaçlara adak çaputu asar, dilekleri kabul olunca tekrar gelip kurban keserler. Rivayete göre Cimcime Sultan’ın yüzünde ve vücudunda yaralar çıkar. Üvey annesi hastalık kendilerine de geçmemesi için onu evden uzaklaştırır. Kaplıcanın bulunduğu yerde oynarken Cimcime Sultan bu su ile yıkanır ve tedavi olur. Cinsiyeti tartışma konusu olan Cimcime Sultan’ın genç bir kız olduğu, günün erken saatlerinde kaplıcaya gidenler sarı saçlı güzel bir kızı kaplıcada görünce anlaşılır.

Kayseri Develi ilçesi, Epçe köyündeki Epçe Sultan Türbesinde yatan şahsın cinsiyeti bilinmemektedir. Türbede Beşik denilen tahtadan yapılmış mezar vardır. Yatırın başındaki üç kg. ağırlığındaki taş, ağrıyan yerlere sürülmektedir. Sultanın Horasan’dan geldiğine, Havadan köyündeki yatırla amca çocukları olduklarına inanılır. Onun ziyaretine Eğer taşı diye bilinen taşa binerek gittiği rivayet edilir.

Urfa’daki Eyüp Peygamber’in türbesinde de sürüldüğü zaman şifa vereceğine inanılan bir taş vardır. Taşa, duvara binerek at gibi sürme, menakıpnamelerde de geçmektedir.

Sultan Hatun veya Aynalı Kadın Türbesi: Sinop ili Meydan Kapı mahallesindedir. Hatunlar Türbesi Sinop merkez ilçede Ada Mahallesindedir. Bursa’da Hatice Sultan Türbesi ile Huna Sultan Türbeleri vardır. Huna Sultan’ın diğer ismi Ak Türbedir. Safiye Sultan Türbesi ise, Aydın Koçarlı’dadır.

Nejat Birdoğan, Hatun’un kumalık anlamına geldiğini belirterek; “Töreye göre ikinci hanıma yer olmadığından savaş esirlerinden seçilen bu ikinci eşlere hatun denilmeye başlanıldı demektedir(Birdoğan, 1988: 3-12). Hatunluk zamanla hem sosyal ve hem de inanç içerikli itibar kazanmıştır.

Hafsa Hatun Türbesi: Aydın Kuyucak kasabası Azizabat köyündedir. Türbe Aydınoğullarının uç beyliklerinden Süleyman Şahın Kızı Hafsa Hatun veya Hafız Hatun’a ait olup XIIX. yy. da Karaosmanoğulları döneminde yapıldığı ifade edilmektedir. Burada mevlit okutulur, hayır yemeği verilir. Türbenin yanındaki ağaca niyet bezleri bağlanır. Kadınların dilek tuttukları makamlardandır. Sultanlı Türbelerimizden birisi de Van ili Ercis ilçesi Yılanlı köyündeki Sultan Zübeyde’dir. Halime Hatun Türbesi ise, Van’ın Gevaş ilçesindedir. Nigar Hatun Türbesi Antalya’da Erzen Hatun Türbesi ise Bitlis’tedir.

Erzurum Merkez Hasan Basri mahallesindeki Rabia Hatun Türbesi XII. yy.da yapılmıştır. Türbenin Mahrudi Kubbesi yıkılmıştır. Ayırdıcı hadlerini urgan gibi bükülmüş vaziyette birer çift kabartma süsler, cenazeliği vardır. Sandukanın konduğu katın kapısı altından fevkalade nefis çiçek tezyinatlı bir kuşak bütün türbeyi sarar. Ulemadan bir kadın olduğu kabul edilen Rabia Hatun Türbesi’ni halk dua etmek için ziyaret eder.

Akhürrem Türbesi: Afyon ili, Çay ilçesinin Akkonak kasabasındadır. Akhürremin veli bir hatun olduğuna inanılmaktadır. Kasabaya ismini bu veli hatun vermiştir. Anadolu’da birçok dağ kasaba ve semte ulu zatların ismi verilmiştir.

Safiye Sultan Türbesi: İstanbul Fatih, Ali Fatih mahallesi Koca Mustafapaşa caddesinde Sümbül Efendi camisinin avlusundadır. Safiye Sultan Koca Mustafa Paşa’nın kızıdır. Türbenin müştemilatında başka türbeler de vardır. Burası çeşitli maksat ve niyetlerle ziyaret edilmekte fatiha okunup dua edilmektedir.

İstanbul türbelerinin bilhassa Osmanlı hanedan ve devlet ricali türbelerinin etrafında günümüze gelen mistik folklor meselâ niyet bezi bağlamak türünden uygulamalar yoktur.

Pertavriyal Valide Sultan Türbesi: İstanbul Fatihde Guraba Hüseyinağa mahallesindedir. Pertevniyal Sultan (öl.1883) 2. Mahmut’un eşi Abdulaziz’in annesidir. Burada namaz kılınır ve bazen fatiha okunup geçilir.

Asude Hatun Türbesi: İstanbul Fatih’de Haydar mahallesi Karadeniz caddesindedir. Asude Hatun II. Beyazıt’ın süt annesidir. Ziyaretçiler burada Fatiha okur dua eder.

Tevekkel Sultan Türbesi: İçel Silifke’de Cami Kebir mahallesinde Tevekkel Sultan Pasajı’ndadır. Burası Selçuklu Sultanlarından birisinin annesidir. Buranın ziyareti çarşamba ve perşembe günlerinde yapılır dilekte bulunulur.

Gülbahar Hatun Türbesi: Trabzon merkezde Gülbahar Hatun mahallesi Atapark’tadır. Türbede Yavuz Selim’in annesi Gülbahar Ayşe Hatun yatmaktadır. Manevi değeri olan bir hatun olduğu için ziyaretçiler fatiha okurlar.

Elti Hatun’un Türbesi: Tunceli –Mazgirt’tedir. Türbede Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan’ın annesi ve kardeşi yatmaktadır. Rivayete göre Elti Hatun hayatta iken yılandan çok korkmaktadır. Vasiyeti üzerine korunmak üzere tabutu zincirle tavandan asılır bir süre sonra tabuta yılanın girdiği görülür. Bu defa tabutu şu anki durumuna getirilir toprağa gömülür.

Yılanın Türk halk inançlarında geniş bir yer tuttuğu bilinirken Eski Türk inançlarındaki yer altı hakimiyeti ile de bağlantılandırılmaktadır.

Selamet Hatun Türbesi: Amasya merkezindedir. Halk, Hatunun kutsal bir kişiliği olduğuna inanmakta Allah rızası için ziyaret etmektedir.

Çandır Şah Sultan Hatun Türbesi: Yozgat ili, Çandır ilçesi Yeni Meydan’dadır. Fatiha okunmak için ziyaret edilir.

Fatma Hatun Türbesi: Kırşehir merkezde Yenice mahallesindedir. Halkın itibar ettiği bir mekândır.

Muhterem Hatun Türbesi: Kırşehir merkez Yenice mahallesi imaret mevkiindedir.

İklime Hatun Türbesi: Kahraman Maraş merkezde Belediye Çarşısı karşısındadır. Haduniye Türbiyesi Kahraman Maraş merkezde Kurtuluş Mahallesi Hamidiye caddesindedir. Hatun Sultan Türbesi Kastamonu merkezde Cebrail mahallesi Selçuk sokaktadır. Mahperi Hatun Türbesi Kayseri Melikgazi ilçesinde Hunat Camii yanındadır. Kutlu Hatun Türbesi Erzurum Gavurbağan mahallesindedir.

Destine Hatun Türbesi: Konya’dadır. XVII. yy.da yaşamış Mevliye (Mevlevi) tarikatı büyüklerindendir. Dünyaya gelmeden evvel manevî olan ünlü bir isim olacağı, kendisiyle ilgili görülen rüyadan anlaşıldığına inanılmaktadır.

Gülnar Hatun Türbesi: Ankara yakınlarındadır. Türbesine adak bezi bağlanılmaktadır. Bu bezler bir anlamda saçıdırlar.

Saçı, Türk Halk inançlarında kansız kurban olarak bilinir. İyilikleri, güzellikleri celbetmek kötülükleri, fenalıkları defetmek için yapılır. Böylece, sağlık, saadet, geçmişlerin ruhuna rahmet, bereket ve rızk dilenirler. Bu münasebetle; çoluk-çocuk, konu-komşu, fakir- fukara, kurt-kuş sevindirilir. Doğumda ad vermek, ilk saç ve ilk dişte, ekinde, biçimde kabir ziyaretinde saçı saçılır.

Selçuk Hatun Türbesi: Sivas Suşehri’ndedir. Mezarı kaldırmak isteyen iş makineleri bozulmuştur. Buraya altını ıslatan çocuklar getirilir. Çocukların sırtlarına süpürge ile vurulur. Böylece altlarını ıslatmayacaklarına inanılır.

Beşkardeşler Türbesi: Sivas ili Sarkışla ilçesindedir. Sivas Karalar köyündeki Davullu Dede, Beşkardeşlerden biridir. Beşkardeşler Davullu Dede, Karacalar Tekkesi, Kevgir Baba Turna Dağı Ziyareti ve Damıl Baba’dır.

Baba, Ata, Dede-Baba, Pir bir anlamda eski Türk inançlarındaki Kam kültünün uzantılarıdır. Türk dünyasının her kesiminde çok sık rastlanan ulu kabirlerdir. Kutsal Ata Ruhu, Kutsal Hakan hiyerarşinde yer alırlar.

Çifte Sultanlar Türbesi: İstanbul Fatih’te Ali Fakih Mahallesi Koca Mustafa caddesindedir. Türbede Hz. Hüseyin Efendimizin kızları Fatma ve Sakine Sultanlar yatmaktadır. Türbe daha ziyade Alevî inançlı Müslüman Türkler tarafından 10 Muharrem’de merasim yapılarak ziyaret edilir.

Hatunlar, Sultanlar, Hanımlar, Anadolu Türk türbe kültüründe yer almış ulu kadın kişilerdir. Amasya’da Selamet Hatun Türbesi, Eslem Hatun Türbesi, Kümbet Hatun Türbesi, Sucu Hatun Türbesi, Rumi Hatun Türbesi gibi onlarca hatunla tanımlanan kutsal mekân etrafında çeşitli halk inançları gelişmiştir. Keza Bursa’da; Devlet Hatun Türbesi, Ebe Hatun Türbesi, Gül Çiçek Hatun Türbesi, Gülruh Hatun Türbesi, Nilüfer Hatun Türbesi, Şirin Hatun Türbesi, Kayseri’de Hünal Hatun Türbesi, Konya’da Gömeç Hatun Türbesi Erzurum’da Ana Hatun Türbesi, Rabia Hatun Türbesi, Erzurum–Pasinlerde Ferruh Hatun, Eskişehir’de Valide Sultan Türbesi bunlara örnektir.

Anadolu’da eski Türk inançlarının izlerini taşıyan çok yatır vardır. Ömer Halan Türbesi bunlardan birisidir. Ömer Halan atı ile gömülü ulu bir kabir olup Van ili Başkale ilçesindedir. Atı ve silahı ile gömülmek eski bir Türk inancıdır. Keza Elma veya Alma Baba Türbesi’nin birisi Sivas’ın Zara ilçesinde diğeri de keza Sivas’ın İmranlı ilçesi Akören köyündedir. Buradaki Elma Baba, Küpeli Baba ve Kızıl Baba’nın kardeşidirler. Elma Türk halk inançlarında dölün, zürriyetin, bereketin, doğurganlığın simgesidir.
At, Türk halk inançlarında; at nalı, at kılı, at üzengisi, at gemi vb. şekilleriyle geniş yer alır. Çocuklukta sopa atla tanışılır, nazar ve bereketle ilgili inançlarla devam eder. El sanatları ve mezar taşlarında yoğun olarak görülür.

Halk hikâyelerinde Rum Abdalları’nın çocuğu olmayan kadınlara elma vererek çocuk sahibi olmalarına vesile oldukları anlatılır. Rum Abdalları yani Abdalan-ı Rum, Gaziyan-ı Rum, Ahiyan-ı Rum ve Bacıyan-ı Rum yapılanmasının bir parçasıdırlar.

Loğusa Hatun: İstanbul–Beyoğlu Şişhane’de yatmaktadır. Lohusalara yol gösteren bir pir-i fâni olarak bilinmektedir. Burayı ziyaret edenler mum yakar, niyet taşı yapıştırırlar. Rivayet edildiğine göre, Asker olan bir kişi, hamile hanımını bir kulübeye bırakır. Allah’a emanet eder ve Allah rızası için savaşa gider. Döndüğünde eşini bıraktığı yerde bulamaz. Bir pir-i fâni zata sorar, o da bugünkü türbenin bulunduğu yeri gösterir. Asker baba buraya geldiğinde annenin öldüğünü yavrusunun ise hâlâ annesinin memesinden süt emdiğini görür.

Eski Türk halk inanç sisteminde Umay Ana kültü, yavrular ve hamile annelere yardım eden bir dişi ruh olarak bilinir. Bir kısım araştırmacılar Fatma Ana kültü ile Umay Ana kültünü birbiriyle ilişkilendirirken; diğer bir kısım halk bilimcilere göre Fatma Ana kültü, Kıbela’nın devamıdır.

Kırmızı Ebe Türbesi: Ankara Kızılcahamam ilçesi Taşlıca köyündedir. Türbede Oruç Sultan Gazi’nin annesi yatmaktadır. Türbede yatan şahsı ve benzerlerini halk, Anadolu’nun Türk–İslâm yurdu oluşunun mimarları olarak görür. Ziyaretçiler burada ibadet etmektedirler. Rivayete göre Kırmızı Ebe, Alaaddin Keykubat’ın ordularını bir kova ayranla doyurmuş buna rağmen ikram edilen ayran bitmemiştir.

Ebe, Ebe Ana, Ebe Kadın halk inançlarımızda ebe kültünü oluşturmuştur. Birçok yerde bibi, hala veya teyze anlamına gelirken bazı yerlerde bibi, ebe anlamına gelmektedir. Güney Azerbaycan Türklerinde birçok Bibi Türbesi vardır.

Anadolu da Kırmızı Ebe kerametinde olduğu gibi benzeri kerametler çok anlatılır. Bunların toplanıp yorumlanması, Anadolu insanının estetiğini ortaya koyacaktır. Anadolu uluları, fikirlerini sözlü ifade ile doğrudan telkin yaparak açıklamazlar. Onlar sergiledikleri hayat tarzı ile menkıbeleşen hayatlarında doğruluğu, dürüstlüğü, mertliği, paylaşımı, bereket fikrini, gözü tokluğu, sır saklamayı, tevazuu, merhameti vb. sergilerler.

Bu arada Bursa ilimizde de Ebe Hatun Türbesi vardır. Bu türbenin etrafında da halk inançları yaşanmaktadır. Hoş Ebe ve Gebe Sarıkız Türbeleri Ankara Nallıhan’dadırlar.
Süt Evliyası: Sivas merkezde Şehitler caddesindedir. Süt Evliyası’nın çocuğunu emzirirken ölen şehit bir anne olduğuna inanılmaktadır. Sütü olmayan annelerin burayı ziyaret edip türbeye konulan suyu içmeleri hâlinde sütlerinin geleceğine inanılır. Anadolu’da süt inancı ile bağlantılı evliya çoktur. Bunlardan Van ilinin Çatak ilçesi Karağaz köyünde Süt Ziyareti vardır. Yine aynı ilin Dere köyünde de Süt Ziyareti vardır.

Süt Evliyalar Türbesi: Sivas Domurciardı mahallesindedir. Sütü olmayanların buradan bir miktar su içince sütlerinin artacağına inanılır. Süt Ocağı ise Sivas’ın Söğütçük köyündedir. Ocağa sütü ve çocuğu olmayanlar ziyarete gelir.

Kırklar Dağı: Sivas merkezde Tokus köyündedir. Kırk Horasan erinden birinin bu dağda yattığına inanılır. Merkez köyünde de bir Kırklar Tepesi vardır. Tepenin etrafındaki suyun şifalı olduğuna inanılır. Burada belirli bir günde ışık yandığına inanılır. Burayı ziyaret edenlerin dileklerinin gerçekleşeceğine inanılır.

Halk inançlarında bazı yatırlardan mübarek gecelerde ışık yandığına dair yaygın bir kanaat vardır.

Afyon Başmakçı ilçesindeki Sultan Abdurrahman Abdulkadir Geylani Hazretlerinin talebesidir. Horasan Eri olan Abdurrahman ve eşi Sultan aynı türbede yatmaktadırlar. Burası toplu kabir ziyaretleri ile ziyaret edilir. Burada Yasin ve diğer sureler okunarak dua edilir. Bu türbe, Horasan Erleri Türkistan’dan batıya, kuzey ve güney batıya, Kafkasya, Kırım, Anadolu ve Balkanlara Türk İslâm misyonunu taşırlarken er kişi ve kadın kişinin aynı davada bir arada olduklarını gösteren çok tipik bir örnektir.

Keziban Bacı Türbesi: Afyon ili Emirdağ ilçesi Başkonak köyündedir. Hiç evlenmemiş olan Keziban Bacı, hayatta iken bazı kerametler göstermiştir. Bu türbeyi daha ziyade çocuğu olmayanlar ve çocuğu yaşamayanlar ziyaret ederler. Çocuk erkek olunca ismini Tufan, kız olunca Keziban koyarlar. Bu uygulamadaki inancın derinliklerinde türbedeki zatın koruyucu gücünün bulunduğu inancı vardır. Bir çok ulu zata yaşamayan çocuk satılır ve böyle çocuklara kız olunca Satı erkek olunca da Satılmış ismini koyarlar.

Bacım Sultan Türbesi: Ankara’nın Nallıhan ilçesi Tekke köyündedir. Türbede Taptuk Emre’nin kızı Bacım Sultan, eşi ve çocukları vardır. Burayı genelde akıl hastaları ziyaret eder, adakta bulunulur. Kurbanlar kesilir, namaz kılınır. Kesilen kurbanın eti çevrede dağıtılır. Türbenin yakınındaki hamurlu suda banyo yaparlar. Rivayete göre, Hamza Sultan’ın oğlu Hulf Sultan ile Tabduk Emre’nin Kızı Bacım Sultan sevdalanır ve evlendirilirler. Gelin Tekke köyüne gelince kaybolur. Tabduk Emre kızı için “O yerini buldu,” der ve bugünkü yatırın olduğu yeri gösterir. Birgün Bacım Sultan’ı Tabduk Emre yakınları ile ziyaret etmek ister. Erenler mevkiine geldiklerinde Bacım Sultan hamurlu elleri ile onları karşılar ve ellerinin hamurunu sıyırınca toprağa sürer ve oradan hamurlu su çıkar.

Anadolu’nun Türkleşmesi tarihi anlatılırken Ahiyan-ı Rum, Abdalan-ı Rum gibi Bacıyan- ı Rum’unda rolleri anlatılmıştır. Konuyu ilk ele alan eser Ömer Lütfi Barkan’ın Kolonizatör Türk Dervişleri isimli eseri olmuştur. Bu konuda daha sonra Mikail Bayram’ın ve Nejat Birdoğan’ın da çalışmaları olmuştur. Bacım Sultan’ın; bu mücadelenin dışında olduğu söylenemez. Suyundan, içilerek ve yıkanılarak şifa umulan yatırlar olduğu gibi çamurundan şifa umulanlar da vardır. Kars’ın Akyaka ilçesindeki Çemlik köyünde, yılancık ve benzeri hastalıkların tedavisinde çamuru kullanırlar.

Üç Bacılar Türbesi: Bitlis merkezde Gökmeydan semtindedir. XV. yy.da II. Şerefhan’ın kız kardeşleri oldukları ifade edilmektedir. Dileklerin yerine getirilmeleri için genelde bayramlarda ziyaret edilir. Van’ın Erciş ilçesi Tekler köyündeki ziyaretin ismi ise Kavgalı iki Bacı veya Kavgalı Bacılar ziyaretidir. Aynı ilçenin Ziyaret köyünde Bacı-kardaş ziyareti vardır.

Bacı kelimesi genel anlamı ile kız kardeş veya kız kardeş yerine konulmuş bayan anlamına gelirken bu kelimenin Alevi Bektaşi İslâm Türk kesiminde özel anlamı vardır. Sıradan olmayan bu bacılığın bize göre derinliklerinde Bacıyan-ı Rum inancı vardır. Bitlis’deki Üç Bacılar Türbesi üç ulu kız kardeş anlamında olmalı.

Hacı Fatma Ana’nın Türbesi: Yozgat ili Çekerek ilçesi, Çeltek köyündedir. Burası hastalıkların şifası için ziyaret edilir. Muğla’da Sarı Ana Türbesi bu türden türbelerimizdendir.

Hayme Ana Türbesi: Kütahya Domaniç’in Çarşamba köyündedir. Türbede Osmangazi’nin ninesi Ertuğrul Gazi’nin annesi, Gündüz Alptekin’in eşi Hayme Ana yatmaktadır. Yatır, hayır dualarla anmak Kur’an-ı Kerim ve mevlit okumak için ziyaret edilir. Türbe civarında cirit oynanır, folklorik gösteriler yapılır, mehter takımı marşlar çalar, etli pilâv ikramı yapılır.

Ölü için hayır işlemek halkımızın eski ve yaşayan inançlarında önemli bir yer tutar. İnsanlara olduğu gibi bitki ve hayvanlara da hayır işlenir. İnsanlar için ölü aşı verilirken, mezarlara, yolcuların içmeleri için testi ile su konulur. “Kurdun kuşun içmesi için” mezar taşlarına suluk da yapılır.

Fatma Ana Türbesi: Sivas ili Suşehri’ndedir. Sivas yatırları arasında Horasan Erenlerinden Köse Süleyman ile Osman Gazi’nin kardeşleri olan Fatma Ana, Şemsi Ana vardır. Bunlar Anadolu Bacıları, Bacıyan-ı Rumlar’dandır.

Sarı Ana Türbesi: Marmaris’teki Ballıcaların sefere çıkmadan ziyaret ettikleri bir yatırdır. Denizde dara düşenler “Yetiş Sarı Ana” diye ondan medet isterler. Nasihati üzerine kursağında haram lokma bulunanların sefere katılmamalarının hayrına inanılır.
Ana Hatun Türbesi: Erzurum’dadır. Burayı rüyasında görenler ve ona hürmet duyanlar, ziyaret ederler. Afyon’da ise Kadın Ana Türbesi vardır.

İsminde gelin olan ziyaretler ise çok kere taş kesilme motifi ile ilgilidir. Bir çok yerde Gelin Kayası, Gelin Alayı Kayaları vardır. Van’ın Erciş ilçesi Ernis köyündeki Gelin Alayı Ziyareti bunlardan birisidir. Yine aynı ilin Gürpınar ilçesi Değirmen köyünde Gelin Taşı vardır. Gelin – Güvey Kayaları ise Van’ın Derebey köyündedirler.

Balca Nine Türbesi: Kırklareli Babaeski ilçesi Mutlu köyündeki türbede Balca Nine yatmaktadır. Ziyaret edenler dua eder, dilekte bulunurlar. Rivayete göre, Türbeye ait bir şeyin alınmasını Balca Nine onaylamamakta hatta cezalandırmaktadır. Yatırlarda görünen bu sahiplilik inancı evvelce de belirttiğimiz gibi çok yaygındır.

Vasiye Nine: Kocaeli Karamürsel’de Camiatık Mahallesi Park caddesindedir. Vasiye Nine, kadın evliya olarak bilinir. Ziyaretçiler ruhuna fatiha okurlar. Rivayete göre Vasiyet Nine yaşadığı devirde denizlerde sıkıntıya düşenlere manevî gücü ile yardıma koşarmış. Birgün sırrını açıklamak zorunda kalınca oracıkta ölüvermiştir.

Dağıstanlı Şeyh Mustafa Efendi Türbesi Isparta Senirkent merkezde İstiklâl mahallesi

Dağıstanlı sokaktadır. Bu türbede de Şeyh’in aile efradı yatmaktadır. Bu tür türbelerde keramet hazirede yatanlarda değil türbeye adını veren ulu zatlardadır. Bizim vurgulamak istediğimiz ulu zatın manevî alanından istifade edilirken cinsiyetin bir faktör olmadığını belirtmektir. Burası, mecnunlar, deliler tarafından ziyaret edilir. Bu şekilde gönül hastalarına şifa veren özel türbeler de vardır. Mem-u Zeyn Türbesi bu türdendir.

Mem-u Zin Türbesi: Şırnak ili Cizre ilçe merkezindedir. Genç âşıkların ziyaret ettikleri bir türbedir. Burada Mem isimli erkek ile Zin isimli kız âşıklar yatmaktadır.

Bolu–Göynük ilçesi Kaşıkçı Şeyhler köyündeki Şıhlar Türbesi’nde bir erkek ile bir kadının yattığı inancı vardır. Bu tepede başka bir şey yoktur. Burası sıtma gibi hastalıkların tedavisi, çocuk dileği ve yağmur duası için ziyaret edilir. Ziyarete gelenler burada yatar, gördükleri rüyayı uygulayarak muratlarına ereceklerine inanırlar. Burada adak kurbanları kesilir. “Hacet Bayramı” kutlanılır.

Eşlerin aynı türbede bir mezar içinde yattıkları çeşitli Türk kesimlerinde nadiren de olsa görünmektedir. Türkmeneli Erbil’in kuzeyindeki yatırda çiftlerin bir uzun mezarda bir arada oldukları ifade edilmektedir. Rüya yorumu ile ve yatırın türbesinde yatılarak tedavi olma da oldukça sık rastlanılan bir inançtır.

Kasımpaşa Türbesi: Bu türbede Kasımpaşa ve kız kardeşi yatmakta olup türbe Mardin merkezde trafo altındadır. Hicrî 787 yılında yapılan türbe, hacılar tarafından hacdan evvel ve sonra ziyaret edilir.

Dağıstan’da hacca gidemeyenlerin üst üste yedi defa ziyaret edilmesi hâlinde hacı olunacağına inanılan Hasan–Hüseyin türbesi vardır. Anadolu’da hacdan evvel ziyaret edilen ulu kabirler vardır. İstanbul türbeleri bir dönem hacdan evvel gezilirdi. Esasen hacı adayları hacca gitmeden evvel çok kere bulundukları çevrenin türbelerini genelde dolaşırlar.

Mardin Derik’in Dumluca köyündeki türbede Zeytuna Hatun, Seyid Şeyh Seşdaş Hazretleri ile aynı türbede yatmaktadır. İnanışa göre; bir değirmeni besleyecek kadar suyu olmasına rağmen, ziyarete gelenler arasında iyi niyetli olmayan şahıslara suyu keser su vermezmiş.

Anadolu’da iyi niyetli olmayan ziyaretçilere karşı verici olmayan hatta onları cezalandırdığına inanılan başka yatırlar da vardır. İstanbul Eminönü Süleymaniye Mahallesi Tiryaki sokaktaki Kanuni Sultan Süleyman Türbesi’nde Rabia Sultan, Zeliha Dilarup Sultan ve Aziye Sultan da yatmaktadırlar. Yine Eminönündeki Sultan II. Mahmut Türbesi’nde Abdulaziz’in ve II. Mahmut’un eşleri de yatmaktadırlar. Eminönü’nün At meydanındaki I. Ahmet Türbes’inde I. Ahmat’in yanı sıra oğulları ve kızları da yatmaktadır. Cedid Havatin Türbesi’nde Sultan IV. Murat, Sultan Abdulmecit ve II. Abdülhamid’in çocukları ve eşleri de yatmaktadır. Kanuni’nin torunu olan Huma Şah Sultan’ın kızı Fatma Sultan’ın Eminönü’ndeki türbesi ise müstakil bir yapıdır. Hanedana mensup olan Çelebioğlu Alaaddin Mahallesi’ndeki Hatice Turhan Türbesi’nde Hürrem Sultan’ın, Kanuni Sultan Sülyeyman’ın ve Köprülü Mehmet Paşa’nın türbelerinde de durum aynıdır.

III. Selim, Sultan II. Mahmut Şehzade Mehmet, Şehzade Mahmut, Sultan V. Murat, Siyavuş Paşa, Sokullu Mehmet Paşa, Pertev Paşa, Nakkas Hasan Paşa, Hasan Hüseyin Paşa, Abdurrahman Paşa, Adile Sultan, Nakşidil Valide Sultan, Gülüstü Sultan, Gülbahar Sultan Şahu Huban Hatun Hekimoğlu Ali Paşa, Divitçi Şeyh Mustafa, Zeynep Kamil, Merkez Efendi’ye ait türbelerde ve daha bir çok türbede hanedan mensupları âdeta bir gelenek geliştirmiş bu geleneği hanedan dışındaki bazı ünlü isimler de uygulamışlardır. Buna göre, Şeyhlerin türbeleri etrafında tarikat mezarlıkları oluşmuştur. Hanedan mensupları da aile mezarlıkları oluşturmuşlardır.

Ankara Altındağ Atpazarı sok. yedi numadrada, Saraç Sinan Türbesi bulunmaktadır. Türbede Saraç Sinan ile birlikte aile efradı da kalmaktadır. Burası özellikle bayanlar tarafından ziyaret edilmekte Kur’an-ı Kerim okunup dualar edilmektedir.

Türbelerin ziyaretinde ziyaret edilenin veya ziyaret edenin cinsiyet farklılığı olmazsa olmaz noktasında değildir. Ancak ulu zatların âdeta ihtisaslaştıkları şifa alanları vardır. Bazı yatırlar annelikle ilgili ihtiyaçlar için ziyaret edilirler.

Afyon Merkez, Mevlevi Camii’ndeki Mevlevi Türbesinde erkek Mevlevilerin yanı sıra Bahar Hatun, Güneş Hatun, Mutahkara Hatun, Fatma Zehra Hatun da yatmaktadır. Türbe genellikle burada yatanların keramet sahibi olduklarına inanıldıkları için ziyaret edilir. Buraya çocuğu çok ağlayanlar ve evlenememiş kızlar dua için gelirler.

Tarikatlara mensubiyet şüphesiz sadece erkeklere mahsus bir imtiyaz değildi. Tarikat ehlinin defnedildiği Şeyh türbelerine, tarikata mensup mevki edinmiş ulu hatunların da gömülmeleri doğaldır.

Manisa Akhisar’daki Şeyhisa Türbesi’nde Şeyh, karısı İnci Hatun oğlu İlyas ve annesi Meryem birlikte yatmaktadırlar. Manisa Gölmarmara’daki Mehmet Ağa Türbesi’nde Mehmet Ağa’nın oğlu ile kızı bir arada bulunmaktadır. Manisa Yirmiiki Sultanlar Türbesi’nde Manisa’da valilik yapan şehzadelerin aile ve çocukları yatmaktadır. Sandukalardan sekizi erkek diğerleri kadın ve çocuklara aittir. Malatya Darende Balaban’daki Şeyh Abdurrahman Erzincani Türbesi’nde de oğlu ve Necmiye Hatun bir aradadırlar.

Aksaray ili Güzelyurt ilçesi Selime kasabasındaki Ali Paşa Türbesi’nde aile etrafı da yatmaktadır. Ali Paşa Türbesi’ndeki ölü başlarının savaş zamanında kayboldukları ve savaş sonrası türbeye döndüklerine inanılır ki, bu inanç da Ana Maygıl inancının bir ürünüdür.

Niğde merkez Şehitler Sağlık Müdürlüğü önünde bulunan Hüdavent Hatun Türbesi’nde Selçuklu hükümdarı Keyhüsrev’in oğlu Şehit Rüknettin Kılıç Arslan, Hüdavent Hatun ve Niğde Sancak beyinin kızı Belkıs yatmaktadır.

Giresun merkez Tekke köyünde yatmakta olan Şeyh Yakup Türbesi’nde aileden fertlerin arasında halifenin eşi ve kız kardeşi de vardır.

Mamahatun Türbesi: Erzincan ili Tercan ilçesi Mama Hatun semtindedir. Mamahatun, Saltuklu Beyliğinin kurucusu Alaattin Keyhusrev’in kızı olup aile efradı da bu türbede yatmaktadır. Türbeyi Ahlatlı mimar Şaşı Musaddal yapmıştır. Yontma taş ve Horasan harcı ile yapılmıştır. Kümbet’in altında bir çeşme vardır. Burayı ziyaret edenler kasabanın kurucularına dua ederler. Rivayete göre Tercan’ın ilk sahibi kadın olduğu için burası uğursuz yer olarak kabul edilmiştir. Yavuz Sultan Selim burada konaklamak isteyince asker huzursuz olmuş ve konaklamaktan vazgeçilmiştir.

Türk halk inançlarında, uğursuz sayı, uğursuz gün, uğursuz hayvan gibi uğursuz yer inancı da vardır. Uğursuz yerler çok kere Sahipli Yerler olarak bilinir. Bunlar bazen de cinli yerler olarak anlatılır. Türk halk inançlarında kadının kadınlığından gelen özel yeri vardır. Kadınların özel hâlleri ile ilgili ayrıca inançlar vardır. Türk halk tasavvufunda kut bulmak için cinsiyetin bize göre yeri yoktur. Ancak, bir dönem Anadolu ve Kafkasya’da işe giden erkek önünden kadının geçmesini veya ilk karşılaşacağı kimsenin kadın olmasını istemezdi. Bunun için kadınlar dışarıya çıkınca belirli yerlerin dışına çıkamazlardı.

Erzurum Pasinler ilçesi Ardıçlı köyündeki Mısırlı Ali Gazi Paşa Kümbeti ve Ferruh Hatun Kümbeti, birlikte kutsal bir mekân oluşturmuşlardır. 850–900 yıl evveline ait kümbet, Kurtuluş Savaşı günlerinde Ermenilerin saldırısına uğrar. Ermeni milisleri türbeyi kurşunlamaya, kümbetin üzerine çıkıp yıkmaya kalkışırlar. Bunun üzerine türbe şiddetli bir sarsıntı ve savunma ile Ermeni milisleri çevreye savurur.

Türk halk inançlarında günümüzde de yaşamakta olan Yeşil Sarıklılar inancına göre geçmişin ulu zatları vatan savunmasında, yaşayan halkla birlikte savaşa katılır. Bu inancın derinlerinde eski Türk inanç sistemindeki Ana Maygıl inancının izleri vardır.

Diyarbakır ili Lice ilçesi Savat (Hazan) köyünde Şeyh Abdulkadir’e ait türbede aileden Asiye, Fatma ve Rukiye’nin de kabirleri vardır. Nakşibendi Tarikatı şeyhlerine ait türbeyi halk, şeyh mürşit ve halife olduğu inancından yola çıkarak ziyaret etmektedir.

Çorum merkez ilçe, Emirahmet, Üçdutlar mahallesinde yatmakta olan Ümmü Gülsüm bir hatun yatırdır.

Sonuç

Türk halk inançlarında ulu can olmak itibarıyla er ve kadın kişi farkı yoktur. Keramet gösterme veya yararlı olabilme durumunda da cinsiyet farkı bir faktör değildir. Bu özellik Türklerin İslâm evveli ve sonrası inançlarında aynıdır. Bu özellik İslâm inanç çevrelerinin hepsinde aynıdır. Ulu canların hikmetlerinden ve ruhaniyetlerinden nasip alabilmek için 72 millet aynı şansa sahiptirler.

Ulu zatlar yaşamları ile Allah’ın rızasına talip oldukları için iyi, güzel, temiz, doğru yaşarlar. Onların bu yaşamını örnek almak, insanları mükemmelleştirmekle kalmaz, örnek alan insan sayısı arttıkça onların Allah nazarında itibarları artar. Bu onlara daha iyi daha güzel daha temiz daha doğru olma yükümlülüğünü getirir. Zira onlar yaşam tarzları ve çevre ile ilişkileri onaylanmış kimseler olarak kabul edildikleri için, takipçileri örnek alınarak Allah’ın rahmetine talip olunur. Âdeta onları izlemek sünnet gibi bir şeydir. Sünnet, Allah’ın uygun gördüğü yaşam biçimini Peygamberin hayatında uygulaması değil midir? Bu itibarla ulu zatların mükemmel olmaya celbetme mecburiyeti vardır.

Mukaddes mezarları ziyaretten alıkoyan zihniyet, İslâm’ı muhtevasız bir kabuk olarak değerlendirme midir? Tevhide ters düşmek midir? Bu türden ziyaretlere mani olmak, kurtuluşa giden kapıyı kapak mıdır? Bu ziyaretler mukaddes ve manevî faydalarla dolu bir iş midir? Bu ziyaretler manevî kemâle ermek ve Allah’ın rızasını celbetmek için gerekli midir, gibi hususlar bizim bu yazımızın öncelikli konuları değildir. Bu itibarla bu konulara değinmemeye çalıştık.

KAYNAKLAR

ARAS, Nezihe, Anadolu Evliyaları, İstanbul 1975

AYDIN, Mürsel, “Mukaddes Mezarları Ziyaret Etmenin Felsefesi” Ehl-i Beyt S.2 Eylül – Kasım 1993 sh. 193-196

BARKAN, Ömer Lütfi, “Kolonizatör Türk Dervişleri” Vakıflar Dergisi C. II, 1942 s. 279-353

BİRDOĞAN, Nejat, “Anadolu Aleviliğinde Kadın Bacılar Bacıyan-ı – Rum” Folklor Halk Bilimi Dergisi C. 4. S. 36 Ağustos 1988 s. 3-12

Doğan, KAYA, “Sivas’ta Yatmakta olan Horasan Merkezli Anadolu Erleri” Bildiri, 2003.

İŞLİ, Necdet, İstanbul’da Sahabe Kabirleri ve Makamları, Ankara.

KAYA, Ruhi, Erzincan Efsaneleri Üzerine Bir Araştırma, Ankara 1994

KOHBACH, Markus, (çev. Nejat Gögünç) “Zühidlikten Mücahidliğe: Geyikli Baba Osmanlı Süfilik Tarihine Bir Katkı”, Bursa Defteri, Eylül 1999 s. 69 – 73

KALAFAT, Yaşar, “Anadolu Halk Sufizminde Erenlerin Yeri ve Rolleri”, 1. Uluslar arası Türk Dünyası Eren ve Evliyaları Kongresi Bildirileri Ankara, 1998, s. 227 –237.

KURT, Rahmi, Sivas Merkez ve Merkeze Bağlı Köylerdeki Ziyaret ve Adak Yerleri, Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yeterlilik Lisans Tezi, Sivas, 2001

OCAK, Ahmet Yaşar, “Türk Folklorunda Rum Abdalları” VI. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri-II.C. Ankara 1992, s. 271-276.

ÖZÇELİK, Mehmet, “Efsanelerdeki Tayy-i Zaman, Tayy-i Mekân Motifi ve Âşık Mehmet” SDÜ. Fen –Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 5, s. 173- 176

SELÇUK, M. Kemal, “1999’da Geyikli Baba” Bursa Defteri Eylül 1999, s. 74-77

Tercüman Gazetesi, Evliyalar Ansiklopedisi 11. Cilt. İstanbul 1992

Türkiye Gazetesi, Batı Anadolu ve Rumeli Evliyaları 2. Cilt İstanbul 2004

Türkiye Gazetesi, İstanbul Evliyaları, İstanbul 2004

Türkiye Gazetesi, Orta Anadolu Evliyaları, İstanbul 2004

Kaynak: http://anadolutarihi.googlepages.com

ANADOLU’DA ULU KADIN KİŞİLER VE HALK İNANÇLARI yazısı ilk önce Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam üzerinde ortaya çıktı.

Ceyhun Atıf Kansu
"Hey oğul, gel gidelim seninle Ferhat iline
Sevinin dal dal sarktığı elma bahçelerine
Amasya’dır, bir kan gülü açar mağrasında
Horasanlı Baba İlyas yolcusu İshak’m
Güneşteki kardeşliğin ekmekteki güneşin
Türkmen töresinde bir eski devrimcinin
Anadolu’nun gökyüzüne vuran öyküsüne
Bir yaprak açıp insanın gönül betiğinden
Derdi ki,İshak Baba Türkmen
"Bizler Oğuz oğluyuz, kutsaldır toprağımız
Gökyüzüdür bayrağımız, dolaşır şarabımız
Bir eşit salkımdan mayalaşıp elden ele
Yer yüzünde insan oğlundan yanayız
Karşıyız bey oğluna, sultan kuluna
Seviden, hoşgörüden, gülüşten
Dut yaprağını ipeğe çeviren işten yanayız"
Duyurtu saldı ki köylü Anadolu’ya
Ermiş savaşçı Baba İshak,
Bir bozuk düzendir Selçukoğlu Konya
Acemdir saray direği, yabandır yıkılacak
Hıgıldayan bir güzel düzendir akça kavak
Obaların direğini tutan halk ağacı’…
Bir kulaktır ses alır, saraydan dışarı
Köylü Anadolu’nun Türkmen oğullan
Vardılar Baba fshak’ın eteğine
Al yazma kadınlar, çocuklar söğüt dalı sapan
Dediler: Söyle Baba İshak, öğret, yol, iz aç bize
Karabulut bunalımı atalım üstümüzden.
Sevinç mayası kat kara somun ekmeğimize
Geldik işte, Canik dağlarından oba,oba
Çorum’dan, Sivas’tan ve uzak Maraş’tan
Gecelerimizi yıldız kağnılanyla çekerek
Baba İshak eyitti mağrasından, seslendi:
"Kardaş, Türkmen oğulları, yer yüzü evinizdir
Toprağıyla yaşadığımız, ekmeği ile döşediğimiz
Ve bir gül dalı altında birleştiğimiz
Bir eşit dönüşümdür ölüm1..
Üç yağıdır savaşacağınız; "Baskı-ezinç-yağma
Üç dostunuz var: "Yaşamak gönlünüzce…"
Beyliğiniz söylenir dilinizce
Buğday, su ve güneş yetmeli evinizce…"
Baba İshak, tan yeri ağaranda, çoban yıldızı yol verende
Düştü Türkmen oğullannın önüne.
Bir kol Sivas yollanndaydı.
Parayla tutulmuş Frenk askerleriyle
Köylü buğdayı altına çeviren çarşı beyleri
Sürüklenip gittiler değirmeni döndüren suyla.
Ne ki hey oğul, öykümüzün sonu acı,
Varlıklı sultanların utkusu kıyıcıdır.
Devrildi bozkır güneşi karanlığın ardına
Kırşehir kilimi yandı Malya ovasında.
Yalnızdı Tokat Türkmenler’i ve Adıyaman çobanlan
Bir umut eğiliyorlardı, belki Amasya ovası
Doğurgan gücüyle buğdayın anası
Yedi kılıçlı yörük kadını, güneş arka çıkardı halka
Bir güzel düş adına çarpışan Baba Ishak’a
Gün döndü, gün devrildi bir kan düğünü
Gelin bacılan ve Türkmen savaşçıları bir gerdekte
Amasya’da ay doğarken devirdi geceye
Yetiş ey Baba İshak dediyse de köylü Anadolu
Yetişemedi…
Şundan ki, Amasya’da ay doğarken
Bir düş salkımıydı kalenin burçlarında
Baba İlyas’ın sallanan ermiş başı..
Ay başlangıçtır yaz gecesine,
Seher vaktine ve yol çıkışlarına gebe.
Işığın doğurgan anasından…
Sürdü halk dalının kırımı, yarayı gül yaprağı ile saran
Gönüller çardağı Hacı Bektaş gününe dek..
Yetişemediğinden ermiş dut ağacı Baba îshak
O kanlı kıyımdan kalmadır, Anadolu’da açan her gelincik

Kaynak: http://www.dermandem.com/showthread.php?t=128

BABA İSHAK yazısı ilk önce Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam üzerinde ortaya çıktı.

İslâmiyeti bulmasını ve ebedî saâdete kavuşmasını şöyle anlatmıştır:
Ben İran’ın, İsfehan şehrinin Cey köyündenim. Babam köyün en zengini olup, arazimiz ve malımız çoktu. Babamın tek çocuğu idim. Beni herkesten çok severdi. Bunun için benim üzerime titrerdi. Evden çıkmama izin vermezdi.

Sâhibi sen olacaksın

Babam Mecûsî (ateşperest) olduğu için, Mecûsîliği de bana, evde, tam olarak öğretti. Evde devamlı bir ateş yanar, biz ona tapar, secde ederdik. Babamın malı ve mülkü çok olduğu için, beni bir ara dışarıya çıkardı ve dedi ki:

– Yavrum, ben öldüğüm zaman, bu malların sâhibi sen olacaksın. Onun için, git, mallarını ve arazilerini tanı!

Bir gün tarlalara bakmaya gittiğimde, bir Hıristiyan kilisesine rastladım. Onların seslerini işittim. Gidip baktım ki, içerde ibâdet ediyorlar. Ben, daha önce öyle bir şey görmediğim için, çok hayret ettim. Zîrâ bizlerin ibâdeti bir miktar ateş yakıp, ona secde etmekti.

Fakat onlar, görünmeyen bir Allaha ibâdet ediyorlardı. Kendi kendime, “Vallahi bunların dîni haktır ve bizimkisi bâtıldır” dedim. Onun için akşama kadar onları seyrettim. Tarlalarımıza da gitmedim, akşam oldu. Kilisedekilere dedim ki:

– Bu dînin aslı, merkezi nerededir?

– Bu dînin aslı, merkezi şam’dadır.

– Peki, ben de Şam’a gitsem, beni de bu dîne kabûl ederler mi?

– Evet kabûl ederler.

– Sizlerden yakında Şam’a gidecek kimseler var mıdır?

– Bir müddet sonra bir kervanımız Şam’a gidecektir.

(İsfehan’daki bu Hyristiyanlar, İsfehan’a Şam’dan gelmişlerdi ve sayıları da az idi.)

Allaha îmân ediyorlar

Ben bunlarla meşgul olurken, vakit geç oldu. Babam benim dönmediğimi görünce, beni aramak için adam göndermiş. Beni aramışlar, bulamamışlar ve bulamadıklarını babama söylemişler. Tam bu sırada, ben de eve döndüm. Babam dedi ki:

– Bu zamana kadar nerede kaldın? Seni aramadığımız yer kalmadı.

– Babacığım, ben bugün tarlaları dolaşmak için yola çıktım, fakat yolda karşıma bir Nasrânî kilisesi çıktı. Ben de içeri girdim. Baktım ki; görmedikleri ve herşeye hâkim ve kâdir olan bir Allaha îmân ediyorlar. Onların ibâdetlerine şaştım kaldım. Akşama kadar onları seyrettim. Anladım ki, onların dîni haktır.

– Yavrum, yanlış düşünüyorsun. Senin babalarının ve dedelerinin dîni, onların dîninden daha doğrudur. Onların dîni bozuktur. Sakın onlara aldanma, inanma!

– Hayır babacığım, onların dîni bizimkinden daha hayırlıdır ve onların dîni haktır. Bizimki (ateşperestlik) ise bâtıldır.

Babam bu sözüme çok kızdı ve beni el ve ayaklarımdan başlayıp eve hapsetti.

Babam beni, “Nasrânîlik haktır” dediğim için, elimi, ayağımı bağlamış ve eve hapsetmişti. Ben daha önce kilisedeki Hıristiyan rahiplere; bu dînin aslının nerede olduğunu sormuştum. Onlar da şam’da olduğunu söylemişlerdi. Ben evde hapis iken, devamlı şam’a gidecek olan kervanı beklerdim.

Şam’a gittim

Nihâyet Hıristiyan rahipler, şam’a gidecek kervanı hazırlamışlardı. Bunu haber alınca, iplerimi çözüp kaçtım ve kervanın bulunduğu yere gittim. Kervandakilere, buralarda duramayacağımı söyleyerek, o kervanla şam’a gittim.

Şam’da Hıristiyan dîninin en büyük âlimini sordum. Bana bir âlimi ta’rif ettiler. Onun yanına giderek, durumu anlattım. Onun yanında kalmak istediğimi, ona hizmet edeceğimi söyleyip, ondan, bana Nasrânîliği öğretmesini, Allahü teâlâyı tanıtmasını rica ettim. O da kabûl etti.

Fakat sonradan, onun kötü kimse olduğunu anladım. Çünkü Hıristiyanların fakirlere vermesi için getirdikleri altın ve gümüş sadakaları, kendine alır, fakirlere vermezdi. Böylece şahsına yedi küp altın ve gümüş biriktirmişti. Fakat bunu benden başka kimse bilmezdi.

Bir müddet sonra o âlim vefât etti. Nasrânîler onu defnetmek için toplandılar. Onlara dedim ki:

– Neden buna bu kadar hürmet ediyorsunuz? O hürmete lâyık bir insan değildir.

– Sen bunu nereden çıkarıyorsun?

Ben de biriktirdiği altınların yerini bildiğim için, onlara gösterdim.

Nasrânîler yedi küp altını ve gümüşü çıkardılar ve “Bu, defin ve techîze lâyık bir kimse değildir” dediler ve bir yere atıp üzerini taşla kapattılar.

Sizi çok sevdim

Sonra onun yerine başka bir âlim geçti. Çok âlim, zâhid bir kimse idi. Dünyaya hiç ehemmiyet vermezdi. Gece-gündüz hep ibâdet ederdi. Onu çok sevdim ve uzun zaman yanında kaldım. Onun ve kilisenin hizmetini yapar ve onunla ibâdet ederdim. Vefât zamany geldi ve ona sordum:

– Ey benim efendim, uzun zamandan beri yanınızdayım ve sizi çok sevdim. Çünkü siz, dînin emirlerine itâat ediyorsunuz ve men ettiklerinden kaçıyorsunuz. Siz vefât ettiğiniz zaman, ben ne yapayım? Bana ne tavsiye edersiniz?

– Oğlum, Şam’da insanları ıslâh edecek bir kimse yoktur. Kime gitsen seni ifsâd ederler. Fakat Musul’da bir zât vardır. Ona gitmeni tavsiye ederim.

Ben de “Peki efendim” dedim ve o zât vefât edince, Şam’dan Musul’a gittim. Onun ta’rif ettiği zâtı bulup, başımdan geçenleri anlattım. Beni hizmetine kabûl etti.

O da diğer zât gibi çok kıymetli, zâhid, âbid bir kimse idi. Onun vefât zamanı, aynı soruları ona da sordum. O da bana Nusaybin’de bir zâtı tavsiye etti.

Musul’da hizmet ettiğim zât da vefât ettikten sonra derhal Nusaybin’e gittim. Bahsedilen kimseyi bulup, yanında kalmak istediğimi söyledim. İsteğimi kabûl etti ve bir müddet de onun hizmetinde bulundum. Bu zâta da vefât etmek üzere iken, beni başka birine göndermesini söyledim. Bu sefer bana Amuriye’deki bir Rum şehrinde bulunan başka bir kimseyi ta’rif etti.

Gelmesi yakındır

Vefâtından sonra da oraya gittim. Ta’rif edilen bu son şahsı da bulup, hizmetine girdim. Uzun bir zaman da onun yanında kaldım. Artık onun da vefâtı yaklaşmıştı. Ona da beni birine havâle etmesini ricâ edince, dedi ki:

– Vallahi şimdi böyle bir kimse bilmiyorum. Fakat âhir zaman Peygamberinin gelmesi yaklaştı. O, Araplar arasından çıkacak, vatanından hicret edip, taşlık içinde hurması çok bir şehre yerleşecek. Alâmetleri şunlardır: Hediyeyi kabûl eder, sadakayı kabûl etmez, iki omuzu arasında nübüvvet mührü vardır…

Böylece alâmetlerini saydı. Yanında bulunduğum bu zât da vefât edince, onun tavsiyesi üzerine, Arap diyârına gitmeye hazırlandım. Amuriye’de çalışıp, birkaç öküz ile bir miktar koyun sâhibi olmuştum. Benî Kelb kabîlesinden bir kâfile Arap beldesine gitmek üzere idi. Onlara dedim ki:

– Bu sığırlar ve koyunlar sizin olsun, beni Arap vilâyetine götürün. Kabûl edip beni kâfilelerine aldılar. Vâdiyül Kurâ denilen yere gelince, bana ihânet edip, “Köledir” diyerek beni bir Yahûdîye sattılar.

Yahûdînin bulunduğu yerde hurma bahçeleri gördüm. “Âhir zaman Peygamberinin hicret edeceği yer, herhalde burasıdır” diye düşündüm. Fakat kalbim oraya ısınmadı. Bir müddet Yahûdînin hizmetinde kaldım.

Sonra beni köle olarak amcasının oğluna sattı. O da alıp Medîne’ye getirdi. Medîne’ye varınca, sanki bu beldeyi önceden görmüş gibiydim. Hemen ısındım. Artık günlerim Medîne’de geçiyor, beni satın alan Yahûdînin bağında, bahçesinde çalışıp, ona hizmetçilik yapıyordum. Bir taraftan da asıl maksadıma kavuşma arzusuyla bekliyordum.

Peygamber olduğunu söylüyor

Bir gün beni satın alan Yahûdînin bahçesinde, bir hurma ağacı üzerinde çalışıyordum. Sâhibim, yanında biri ile bir ağaç altında oturup konuşmakta idi. Bir ara o kimse dedi ki:

– Mekke’den bir kimse geldi. Peygamber olduğunu söylüyor.

Ben bu sözleri işitince, kendimden geçip az kalsın ağaçtan yere düşüyordum. Hemen aşağı inip, o şahsa dedim ki:

– Ne diyorsun?

Sâhibim bana bir tokat vurdu ve dedi ki:

– Senin nene lâzım ki soruyorsun, sen işine bak!

Âhir zaman Peygamberinin geldiğini işittiğim gün, akşam olunca, bir miktar hurma alıp, hemen Kubâ’ya vardım. Resûlullahın yanına girip dedim ki:

– Sen sâlih bir kimsesin, yanında fakirler vardır. Bu hurmaları sadaka getirdim.

Resûlullah, yanında bulunan Eshâba buyurdu ki

– Geliniz, hurma yiyiniz!

Onlar da yediler. Kendisi aslâ yemedi. Kendi kendime, “İşte, birinci alâmet budur. Sadaka kabûl etmiyor” dedim.

Bu hurmalar hediyedir

Eve döndüm. Bir miktar hurma daha aldım ve Resûlullaha getirip dedim ki:

– Bu hurmalar hediyedir.

Bu defa yanındaki Eshâbı ile birlikte yediler. Kendi kendime, “İşte, ikinci âlamet budur” dedim.

Götürdüğüm hurma yirmibeş tane kadar idi. Hâlbuki yenen hurma çekirdekleri bin kadardı. Resûlullahın mu’cizesiyle hurma artmıştı. Kendi kendime, “Bir âlameti daha gördüm” dedim.

Resûlullahın yanına ikinci defa varışımda, bir cenâze defnediyorlardı. Nübüvvet mührünü görmeyi arzu ettiğim için yanına yaklaştım. Benim murâdımı anlayıp, gömleğini kaldırdı. Mübârek sırtı açılınca, Nübüvvet mührünü görür görmez, varıp öptüm ve ağladım. O anda Kelime-i Şehâdeti söyleyerek Müslüman oldum.

Sonra da Resûlullah efendimize, uzun yıllardan beri başımdan geçen hâdiseleri bir bir anlattım. Hâlime taaccüb edip, bunu Eshâb-ı kirâma da anlatmamı emir buyurdu. Eshâb-ı kirâm toplandı, ben de başımdan geçenleri bir bir anlattım.

Selmân-ı Fârisî hazretleri îmân ettiği zaman, Arap lisanını bilmediği için tercüman istemişti. Gelen Yahûdî tercüman, Selmân-ı Fârisî’nin Peygamberimizi methetmesini aksi şekilde söylüyordu. O esnâda Cebrâil aleyhisselâm gelip, Selmân’ın sözlerini doğru olarak Resûlullaha bildirdi.

Durumu Yahûdî de anlayınca, Kelime-i şehâdet getirerek Müslüman oldu.

Selmân-ı Fârisî hazretleri, Müslüman olduktan sonra, köleliği bir müddet daha devam etti. Peygamber efendimiz buyurdu ki:

– Yâ Selmân! Kendini kölelikten kurtar!

Bunun üzerine, sâhibine gidip, azâd olmak istediğini söyledi.

Kardeşinize yardım ediniz!

Yahûdî, hurma verecek duruma gelmiş üçyüz fidan getirmesi ve kırk ukiye altın (o zamanki ölçüye göre belli bir miktar altın) vermesi şartıyla kabûl etti.

Bunu Resûlullaha haber verdi. Resûlullah Eshâbına buyurdu ki:

– Kardeşinize yardım ediniz!

Onun için üçyüz hurma fidanı topladılar. Resûlullah efendimiz, “Bunların çukurlarını hazır edip, tamam olunca bana haber veriniz” buyurdu. Çukurları hazırlayıp haber verince, Resûlullah efendimiz teşrif edip, kendi eliyle o fidanları dikti. Bir tanesini de  Ömer dikmişti. Ömer’in diktiği hariç, hepsi o sene hurma verdi. Sevgili Peygamberimiz o bir taneyi de söküp, kendi mübârek eli ile yeniden dikti ve diktiği anda hurma verdi.

Selmân-ı Fârisî anlatır: “Bir gün bir zât beni arıyor ve, “Efendisi ile hürriyetine kavuşmak için belli miktarda anlaşan köle Selmân-ı Fârisî nerededir?” diye soruyordu.

Beni buldu ve elindeki yumurta büyüklüğündeki altını bana verdi. Ben de Peygamber efendimize gittim ve durumu arzettim.

Borcunu öde!

Resûlullah efendimiz bana, “Bu altını al, borcunu öde!” buyurdu. Bunun üzerine ben, “Yâ Resûlallah, bu altın Yahûdînin istediği ağırlıkta değil” diye arzettim. Resûlullah efendimiz, o altını alıp, mübârek dilinin üzerine sürdü ve sonra buyurdu ki:

– Al bunu! Allahü teâlânın izniyle bu senin borcunu edâ eder.

Daha sonra, Allah hakkı için o altını tarttım, tam istenilen miktarda geldi. Götürüp onu da sâhibime verdim. Böylece kölelikten kurtuldum.” Bundan sonra azâd olan Selmân-ı Fârisî hazretleri, Ehl-i soffa arasına katıldı.

Uzak diyarlardan geldiği için, Eshâb-ı kirâmdan biriyle kardeşlik kurması emir buyurulunca, Hz. Ebüdderdâ ile kardeş oldu. Hendek savaşından itibaren bütün gazâlara katıldı. Bedir ve Uhud savaşından sonra, Medîne üzerine üçüncü defa yürüyen müşriklere karşı, nasıl bir savunma yapılması gerektiği istişâre ediliyordu.

Bütün müşriklerin birleşerek hücum ettiği bu savaşta, Selmân-ı Fârisî hazretleri, Resûlullaha hendek kazmak suretiyle savunma yapmayı söyledi. Onun bu teklifi kabûl edilip, hendek kazıldı. Bu sebeple bu savaşa, Hendek savaşı denildi.

Selmân-ı Fârisî, içlerinde Amr bin Avf, Huzeyfe bin Yemân, Nu’mân bin Mukarrin ile Ensârdan altı kişinin bulunduğu bir grupla beraber bulunuyordu. Kendisi güçlü ve kuvvetli bir zât idi. Hendek kazma işinde gayet mâhir ve becerikli idi. Yalnız başına on kişinin kazdığı yeri kazardı. Câbir bin Abdullah hazretleri buyurmuştur ki:

– Selmân’ın kendisine ayrılan beş arşın uzunluğunda, beş arşın derinliğinde yeri, vaktinde kazıp bitirdiğini gördüm.

EY ALİ EĞER SENİN ANANDAN DOĞDUĞUNU BİLMESEM SANA ALLAH DİYE TAPARDIM….!!!!!
Hendek kazılmasının üçüncü günü idi Selman-ı Farisi hz. Toz toprak içinde çırpınırcasına çalışırken az ilerden Hz.Ali gelerek Selman-ı farisiye elindeki toprak parçasını attı toprak parçası bu mubarek ihtiyarın tamda alnına çarptı. Toprağı atanın Hz. Ali olduğunu gören Farisi büyük saygı duymasına rağmen canının yanmasından dolayımı her ne hikmetse öfke ile seslendi: „Ey Ali senin deden yaşında birine böyle saygısızlık etmen revamıdır? Ben senin Abdülmüttalip dedeni bile tanırım“.Hz.Ali gülümseyerek oradan ayrıldı. Sahabeler bu hale şaşırdı akşam vakti yaklaştığında hz.Ali yine eline aldığı toprak parçasını Selma-i Farisî’ye attı. Yine alnına isabet etti. Farisi yine öfkelendi ve bağırarak „eyy Ali senin bu yaptığın yaşlı başlı bir adama revamıdır. Ben senin yedi ceddini bilecek kadar yaşlıyım. Kişi şaka yapacaksa kendi emsali ile yapmalıdır“ dedi.Hz.Ali herkesin bu işe şaşırdığını görünce seslendi. „Ey Selman. kendi yaşının büyüklüğünü öne sürerek haklılık iddiasında bulunma! Nekadar büyük olursan ol, yaşca benden büyük olamazsın.  Sen henüz çok geçsin“ dedi. Selman-ı Farisi elindeki kazmayı küreği bırakıp Hz.Alinin yanına geldi. Sahabe de bu işe şaşırıp onlarda yanaştı. Farisi „eyy Ali sen nasıl benden büyük olabilirsinki?“ Hz.Ali gülümsedi: „Ey Selman, şu gençlik yıllarında başından geçen arslan avını anlatta dinleyelim“ dedi. Bunun üzerine Selman-ı Farisi 20-25 yaşlarında iken başından geçen olayı anlatmaya başladı : „Ben Farisi ülkesinde iken ormanlarda gezmeyi pek severdim bir gün elimdeki özel sapanımla gezerken önüme bir arslan çıktı, kükreyerek üzerime doğru geldi. Sapanımla bir taş attım ama değmedi. Can korkusu ile ağaca tırmandım. Bu sırada sapanımıda yere düşürdüm. Arslan bir müddet tırmandığım ağacın altında gezindikten sonra ilerden bir süvari belirdi ve arslana eliyle işaret ederek yanına çağırdı. sonra da birlikte uzaklaştılar. Ben de aşağı indim ve elimden düşen sapanımı aradım lakin bulamadım. Daha sonra arkadaşlarımla gelip aradım, yine bulamadık. O gün bu gün şaşarım koca sapanımı bulamadığıma“ dedi ve konuşmasını bitirdi .Hz.Ali menkıbeyi dinledikten sonra elini koynuna sokup çıkardığı sapanı Selman-ı Farisiye uzattı. „Ey Selman kaybolan sapanın bu muydu?“ diye gülerek sordu. Selman-ı Farisi ve sahabeler şaşırdı kaldı. Tüm gözler Farisî’nin üzerindeydi. Şaşkınlığını atlatan Farisi Hz.Ali nin önünde niyaza durdu. „Ey Ali bu sapan benim seneler önce kaybettiğim sapandır ve o süvarinin sen olduğunu şimdi anlamaktayım VALLAHİ VE DE BİLLAHİ AND OLSUNKİ ŞAYET SENİN ANANDAN DOĞDUĞUN ZAMANI BİLMESEM SANA “ALLAH” DİYE TAPARDIM. Ben bu işin sırrını anlayamadım. Kulun kölen olayım bu hikmeti bana anlat“ dedi. Hz.Ali tebessüm ederek cevap verdi: „Senin şu gördüğün hal yine senin gayretine ve samimiyetine mukabildir. Zira sen o yaşlardan beri gerçek yaratıcıyı aradın durdun eziyetler çektin. Biz bilinen ve bilinmeyen alemlerin mutlak sahibinin kullarıyız. Alemlere rahmet peygamberimizin de varisiyim. O arslana attığın taşa mukabil bizde sana küçük bir şaka yapmak istedik. Sana taş yerine toprak attık. Bu gördüğün Resülullahın bir mucizesidir ki; ben kardeşini arada vasıta kıldı“ buyurdular…  (http://www.alevileriz.biz/showthread.php?t=23529)

Hendek savaşındaki gayret ve hizmetinden dolayı Selmân-ı Fârisî’ye Peygamberimiz “Selmân-ül hayr (hayırlı Selmân)” buyurdu.

Bizden fazla kalırdı
Eshâb-ı Soffa içerisinde Resûl aleyhisselâmın önünde, İslâm ilimlerini öğreniyordu.

Selmân hazretleri senelerce fakirlik ve kölelik içerisinde çektiği sıkıntıları, vahiy pınarının berrak sularından, kana kana içip gideriyordu. Ehl-i Soffa içerisinde Resûl aleyhisselâma en yakın olan Selmân-ı Fârisî hazretleri idi. Ayşe buyuruyor ki:

– Selmân-ı Fârisî geceleri uzun zaman Resûl aleyhisselâm ile beraber kalır ve sohbetinde bulunurdu. Neredeyse Resûlullahın yanında bizden fazla kalırdı.

Selman ve Medine’li ansarlar Peygamberden sonra Hz. Ali’ye biat etmek istiyorlardı. Ebubekir’e biat edilince Selman: „yaşlıyı buldunuz ama, Peygamberin ehlibeytini dışladınız, onlara verseydiniz size iki kişi muhalif çıkmaz ve hilafetin hayrını görürdünüz” dedi. (6)

Ebubekire biat edilince Selman Farisi hazretleri Farsça olarak şöyle demiş: “Gerdaz ve na gerdaz” Bu sözcüklerin anlamı şöyledir: “Yaptınız ama yapamadınız” Sonra  Arapça olarak eklemiş: “Ali’ye biat etselerdi üstlerinden ve ayaklarından bereketler fışkırırdı” (7)

Hz. Selmân, Halife. Ömer zamanında İran fethine katılmıştır. İslâm ordusunun büyük zaferlere kavuştuğu bu seferlerde, Selmân-ı Fârisî’nin çok büyük hizmetleri olmuştur. İranlılar hakkında büyük malûmat sâhibi idi. Çünkü kendisi İranlıydı.

İranlıları dîne da’vet etti

İranlıları kendi lisanlarıyla dîne da’vet ediyor, onlara İslâmiyeti anlatıyordu. İranlılar, savaşlarında fil kullanıyorlardı. Müslümanlar o zamana kadar fil görmedikleri için çok şaşırdılar. Hz. Selmân fillerle nasıl çarpışılacağını ve nasıl öldürüleceğini İslâm askerlerine gösterdi.

İran’ın Medâyin şehri alınınca, Hz. Ömer, onu şehre vâli tayin etti. İlmi, basireti, vazifesindeki adâleti ve nezâketi ile Medâyin halkı tarafından çok sevilip sayıldı. Böylece İslâmiyet orada süratle yayıldı.

Selmân-ı Fârisî hazretleri, Hz. Ömer zamanında Medâyin vâlisi iken, maaşını aldığında, ondan hiçbir şey harcamaz, hepsini fakirlere dağıtırdı. Kendi el emeği ile geçinirdi. Topraktan tabak çanak yapar, üç dirheme satardı. Onun bir dirhemi ile bir daha tabak yapmak için malzeme alır, bir dirhemini sadaka verir, bir dirhemiyle de evinin ihtiyacı olan şeyleri alırdı.

Medâyin’de vâli iken, Şam’dan bir kimse geldi. Yanında bir çuval incir vardı. Selmân-ı Fârisî’yi tek bir hırka ile görünce, işçi zannetti ve dedi ki:

– Gel şunu taşı!

Hz. Selmân çuvalı yüklendi ve yürümeye başladı. Hz. Selmân’ı tanıyanlar, adama dediler ki:

– Sen ne yapıyorsun, bu vâlidir. Adam, Hz. Selmân’a dönüp özür diledi:

– Kusûrumu bağışlayınız, sizi tanıyamadım. Çuvalı sırtınızdan indirin.

– Hayır, niyet ettim gideceğin yere kadar götüreceğim.

Çuvalı adamın evine kadar götürdü. Hz. Selmân böylesine de tevâzu sâhibi idi.
 
Selmân-ı Fârisî bir sefer dönüşünde halife Ömer ile karşılaşır. Halife Ömer onu karşılayarak "Ben seni Allah’ın kendisinden razı olduğu bir kul olarak görüyorum"deyince o da Ömer’e "O halde beni kızınla evlendir"diye karşılık verdi. Halife Ömer’in cevap vermemesi üzerine de "Hem beni Allah’ın kendisinden razı olduğu bir kul olarak gördüğünü söylüyorsun. hem de beğenmiyorsun!"dedi. Sessizce oradan uzaklaşan Halife Ömer’in yakınları, ertesi sabah Selmân-ı Fârisî’nin yanına gelerek "Ömer’in kızını istemekten vazgeçeceksin!"dediler. Bunun üzerine Selmân-ı Fârisî Allaha yemin ederim ben onun kızını halife ve emir olduğu için istememiştim dedi. Bu olaydan sonra da  Kinde oğulları kabilesinden bir kadınla evlendi" Selmân-ı Fârisî  hazretleri hanımı ile de gâyet zâhidâne bir hayat sürdüler.

Çok sâde bir hayat yaşayan Selmân-ı Fârisî hazretleri, Halife Osman devrinde Hicri 36 yılında senesinde hastalandı.

Kendisini ziyârete gelen Eshâb-ı kirâm nasîhat isteyince, onlara hasta olduğu hâlde, devamlı nasîhatte bulunuyordu. Bu hastalığı neticesinde Medâyin’de  vefât etti. Vefât ettiğinde ikiyüzseksen yaşında bulunuyordu.

Selmân-ı Fârisî hazretleri, Peygamberimizden altmış civârında hadîs-i şerîf rivâyet etmiştir. Bunlardan otuz kadarında Buhârî ve Müslim ittifak edip, kitaplarına almışlardır.

İlim öğretmeyi çok severdi. Çok âlim yetiştirmiştir. Ebû Hüreyre ondan hadîs-i şerîf rivâyet etmiştir.

Tâbiînin büyüklerinden ve o zaman Medîne’de Fukahâ-i Seb’a denilen, yedi büyük âlimden biri olan Kâsım bin Muhammed de Selmân-ı Fârisî’nin talebelerindendir. Onun derslerinde ve sohbetlerinde kemâle gelmiştir.

Eshâb-ı kirâmın büyüklerinden olan Selmân-ı Fârisî hazretleri, gâyet az yerdi. Bir sofrada kendisine çok yemesi için ısrar edilince, Peygamber aleyhisselâmın kendisine, “İnsanların âhirette çok açlık çekecek olanları, dünyada doyuncaya kadar yemek yiyenlerdir” buyurduğunu haber verdi.

Kendim götüreceğim

Çok cömert olan Selmân-ı Fârisî hazretleri, günlük gelirinin çoğunu dağıtırdı ve el emeği ile geçinirdi. Fakirleri dâimâ doyurur, onlarla beraber yerdi. Kendisi çok ihtiyar olduğu hâlde, kendi işini kendi görürdü. Birşey taşırken elleri titredi. Halk etrafına toplanır, “Eşyalarını biz taşıyalım” deyince, onlara, “Hayır ben kendim götüreceğim” derdi. Hâlbuki emrinde çok kişi vardı.

Yaşlı hâline rağmen, her zaman ilim öğrenirdi. Bunun sebebini sorduklarında buyurdu ki:

– İlim çoktur, fakat ömür kısadır. O hâlde önce dinde zarûrî lâzım olan ilimleri öğren! Kalb ile bedenin hâli, kör ve topal bir kimsenin hâli gibidir. Kör bir ağacın altına gider, fakat onda meyve olduğunu göremez. Topal, ağaçtaki meyveyi görür fakat alamaz. İlâhî ni’metleri kalb bilmeli, inanmalı, beden de onunla âmil olmalı ki, âhiretteki sonsuz ni’metlere kavuşmak nasip olsun.

Çok ağlamasının sebebini sorduklarında buyurdu ki:

– Üç şey beni devamlı ağlatır: Birincisi, Resûl aleyhisselâmın vefâtı. Bu ayrılığa dayanamadım ve durmadan ağlıyorum. İkincisi, kabirden kalktığım zaman, hâlim ne olur bilmediğim için ağlıyorum. Üçüncüsü, Allahü teâlâ beni hesaba çektiği zaman, Cennetlik miyim, Cehennemlik miyim bilemiyorum. O zaman hâlim ne olur bilemiyorum, onun için ağlıyorum.

Selmân-ı Fârisî hazretleri birgün bir deve yükü nafaka satın aldı. Bir kimse onu gördü ve sordu:

– Yâ Selmân, bu kadar nafakayı ne yapacaksın? Bunu bitirecek kadar ömrün olduğunu biliyor musun?

Selmân hazretleri buyurdu ki:

– Nefs nafakasını aldığı zaman, insan rahat olur. Ondan sonra, nafaka ve başka birşey düşünmeden, Allahü teâlânın zikri ile meşgûl olabilir. İnsan nafakası tamam olunca, vesveselerden emin olur.

Selmân-ı Fârisî hazretleri, arkasından bir kimsenin yürüdüğünü gördüğü zaman, “Bu hâl, sizin için hayırlı, fakat benim için fenadır” buyurur, hiç kimsenin, arkasından yürümesini istemezdi.

Kanâat etseydin!

Ebû Vâil diyor ki:

“Bir arkadaşımla Selmân hazretlerinin ziyâretine gittim. Bize bir miktar arpa ekmeği ile biraz da tuz getirdi. Arkadaşım dedi ki:

– Şu tuzun yanında biraz da sağter (kekik gibi bir ot) olsaydı.

Bunun üzerine Selmân hazretleri, matarasını rehin vererek o otu aldı, geldi. Yemeği bitirince arkadaşım dedi ki:

– Bize verdiği ni’mete kanâat ettiğimiz için Allahü teâlâya hamdederiz.

Selmân hazretleri buyurdu ki:

– Eğer kanâat etseydin, benim matara rehin olmazdı.”

Alevi Bektaşi inancında Selman-ı Fârisî’nin önemi ve değeri ölçülerin dışına çıkacak kadar büyüktür. Öyleki, ikrar kapısı tarikatta İmamlarımız Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’e Rehperlik etmiştir. Cem’de 12 hizmetten birisi olup ilk ve son hizmeti yaparak Cemevi’nin temizliğinden sorumlu olan „Farraş Postu“ Selman-ı Fârisî’ye aittir. Erenler Meydanı’nı temizleyecek kadar pâk olan Selman’a bundan dolayı Selman-ı Pâk denilmiştir.

Hz. Muhammed’in kırklar Cem’ine ilk gelişinde Selman parsaya çıkmış, geriye sadece bir üzüm tanesi ile dönünce bunun bugünlük nasipleri olduğunu söyleyerek Kainatın Efendisi’nden bu üzüm tanesini oradaki bütün canlara paylaştırmasını istemiştir. Hz. Muhammed bunun ne demek olduğunu ve nasıl olacağını düşünürken Cebrail AS yetişerek eline billur bir kase vermiş ve o üzüm tanesini bu kasenin içinde ezmesini istemiştir. Peygamberin ezdiği bu üzümün suyu  kırkların ilk dolusu olmuş, bu doludan alanların hepsi başta Hz. Muhammed olmak üzere kendinden geçerek semaha durmuşlardır.

Selman-ı Fârisî uzun boylu, sık saçlı, teni buğday renginde olup güzel yüzlü idi. Sakalının çoğu siyah idi. Elbisesi, izar, rida, emameden ibaretti. Ülfeti külfetsizdi. Samimi ve munis, geçim ehli bir zat idi.
Selman-ı Fârisî, 658 yılında İran Medain’de 280 (ikiyüz seksen) yaşında vefat etmiştir.

Selman Farisi hazretlerinin İslam tarihindeki yeri tartışmasız yüksektir. Onun üstün nitalikleri her iki kesim tarafından (Sünni ve Şii) onaylanmıştır. Onun hakkında Peygamberin şu ünlü hadisi yaygındır. “Selman, bizim Ehl-i beyttendir”. (1)

Peygamberimiz ”Allahu teala sevdiği dört kişiyi sevmem için bana emir verdi, onlar Ali, Selman, Mikdat ve Ebuzer’dir” der. (2)

Bir başka hadisde ‘cennet dört kişiyi özlemiştir: Ali, Mikdat, Ammar ve Selman’ denmektedir.(3)

Yine bir hadisde “Din yıldızlarda olsaydı Selman yine kavuşurdu”(4)

HZ. Ali’ye Selman hakkında, der ki: “Selman ilmin ilk ve sonun öğrendi. Kurumayan bir deryadır . O bizim Ehli-beyttendir”.(5)
 

Kaynaklar:

1-Bu hadisi İbni Sad (tabakat) kitabında 4/83’te, ibni Hişam (siyret) kitabında 3/78’de, Hayrettin Zerkeli (Alam ) kitabında 3/112 ne (ELmücid) sözlük kitabının Ansiklopedi bölümünde (selman) maddesinde ve daha bir çok kitaplarda yazılmıştır.
2-İbni Abdilber (istiap) kitabında (Selman) maddesinden.
3- Bu hadisi şerifi Ebu Naim (hilye) kitabında 1/190 da yazmıştır.
4-İbni Abdilber (istiap) kitabında 2/59 da.
5-İbni Abdilber aynı kitah, aynı sayfa
6-bni ebil hadid Şerh kitabında 2/131de
7-Ebu Bekir Cevheri’nin (Sekiyfe) kitabından
http://www.aleviyiz.org/showthread.php?t=4312
http://site.mynet.com/zilanbaba/e2.htm

SELMÂN-I FÂRİSİ yazısı ilk önce Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam üzerinde ortaya çıktı.

Değerli araştırmacının öne sürdüğü varsayımlarda yer alan Ali Baba ile Ali Koç Baba arasında nasıl bir ilişki bulunduğunu tam olarak  bilemiyoruz. Ancak Ali Koç Babalılar kendilerini erkanca  Kızıldeli Ocağının evladiye koluna bağlı olduklarını kabul etmektedirler. Aralarındaki sıkı akrabalık bağlarının ve erkanın Anadolu’nun bir çok yöresinde aynen sürmesi bunu kanıtlamaktadır. Merhum Nejat Birdoğan’a bu konuda bu yazısından sonra telefonla ve mektupla bilgi vermiştim.Ne yazık ki hastalığı nedeniyle bu konuya  bir daha değinememiş ve kısa zaman sonra da Hakka yürümüştü .Ruhu şad olsun.
 Tekirdağ’ın Muratlı  ilçesine bağlı  Aydın köyünde yaptığımız araştırmalar sırasında  Bulgaristan’da Alvanar ormanlarının en yüksek yerinde bulunan Gözcü Ali Baba makamı vardır .Ali Koçluların pek çoğu bu Gözcü Ali baba ya   Seyit Ali Sultan olarak bilmektedir . Bu yanlıştır .Gözcü Ali Baba  ayrı bir Alp erendir .
 Anadolu ve Balkanlarda aynı eren veya evliyanın birden fazla  makam  mezarının bulunması da bu tezimizi güçlendirmektedir. Ancak Birdoğan aynı  araştırmasında bir başka noktaya da değinir ki bu tamamen bir bilgi yanlışlığını oluşturmaktadır:
“ Demir baba soyundan gelen Koç Ali Baba adlı erenin bugün Kırklareli Kofcaz (Kofcağız) köylerinde yol oğulları vardır”.  İfadesi gerçek bilgilerle  çelişmektedir. Hasan Demir Baba Velayetnamesi’nde Ali Koç Baba ile ilgili bilgi aynen şöyle geçmektedir:
“Bir gün Mumcular’dan Koç Ali isminde bir abdal gelmiş”
(……..)
“Bu sırada Demir Babanın intikal vakti yaklaşmış olmakla acele avdet etmişler. Abdalların  içinde üç  Ali varmış birine Koç Ali, birine Çöyen Ali, birine Köçek Ali derlermiş. Batavalı Köçek Ali’yi kendi aş evine aşçı başı yapmış ve ondan sonra hilafet vermiş, usul-i seccâdesine  geçirmiş, kendi meydanına post-nişin  yapmış . Kendi intikâl eylediği zaman Koç Ali tekke-nişin imiş. Ondan sonra Koç Ali elinden Kara Cafer yerine oturmuş.” (sayfa: 9-10) 
Velayetname ve Hasan demir Baba’nın yaşadığı dönem dikkatle incelendiği zaman burada sözü edilen kişiler 16. yüzyılda yaşamış kimselerdir. Oysa Ali Koç Baba 14. yüzyılda yaşamış bir  kimsedir. Çünkü söylencelerin tamamında  Ali Koç Baba’nın Seyit Ali Sultan’la birlikte Rumeli’ye geçtiğine dair bilgiler bulunmaktadır. Koçu Baba, Koyun Baba, Koç Baba ve Koç Ali Baba isimli Anadolu ve Rumeli’de bir çok  kutsal ziyaret yeri bulunması ve sözlü gelenekte bunların zaman zaman birbirinin içine girmesi son derece olağandır. Ancak Ali Koç Baba ile ilgili sözlü geleneğin yalnızca  sözlü bir gelenek olarak sürmemesi, halen ritüellerinin ve süreğinin de bütün canlılığı ile devam etmesi Ali Koç Baba ile ilgili olarak 14. yüzyılda yaşayan ve Seyit Ali Sultan’ın oğlu olduğu öne sürülen Ali Koç Baba tezini daha güçlü kılmaktadır.
Bizim görüşümüzü  destekleyen bir başka nokta ise cemlerde okunan gülbank ve nefeslerle ilgilidir. Bu gülbanklerde  bilindiği gibi atıflar bağlı olunan ocağın ilk temsilcisine kadar gider. Araştırmamızın yer aldığı bölümde yazılı bir gülbank ve   1970 yılında kayda alınmış nefeslerde Seyit Ali Sultan hiç tartışmasız yer almaktadır. Sözlü gelenekten gelen ve yukarda da belirttiğimiz bilgilerde Ali Koç baba’nın Seyit Ali Sultan’ın oğlu olduğu öne sürülmektedir.
Ali Koçluların Balkanlarda  en büyük yerleşim birimi olarak  Alvanar geçmektedir. 1805’na ait Şumnu’da Hafız Baba Tekkesine ait bir belgede de bunu görüyoruz.    Ahmet Hezarfen tarafından  Osmanlı arşivlerinden bulunarak  dergimizin  geçmiş sayılarında yayınlanmış olan belgedeki  (Bunlara Osman Pazarı Alvanar köyü ileri gelenleri de dahildir) kaydı sonradan Ahmet Hezarfen tarafından ilave edilmiş olmasına rağmen bölgede Alvanar’da geniş bir Ali Koçular topluluğunun yaşadığı görülmektedir.Belgenin aslında Alvanar ismi geçmemektedir .
Bunların hiç biri Ali Koçluların Seyit Ali Sultan’ın soyundan geldiğini ortaya koyan bir belge olarak görünmemektedir. Ancak yaptığımız alan araştırmalarında halen Trakya’da yapılan bazı törenler ve bu törenlerde okunan nefesler bize Ali Koçlularla, Rumeli’ye geçiş arasında ciddi bir bağlantı olduğunu göstermektedir. Kızıldeli Sultan Ocağı’na bağlı  Edirne Bölgesi Bektaşileri 8 Ağustos gününü bir “Yayla Günü” olarak kutlamakta ve bu şenliklerde  aşağıya aldığımız nefesi okumaktadırlar.
Dertliyim  kapına geldim
Mürüvvet senden  Ali Koç Baba
Cümle  küstahlığı  özümde buldum
Mürüvvet senden  Ali Koç Baba

Sana arzu çeker  nice aşıklar
Merhamet bâbının kilidi yoktur
Sende mihman üçler yediler kırklar
Mürüvvet senden  Ali Koç Baba

Eşiğin taşına yüzümü   sürsem
Baba çeşmesinden nûş edip kansam
Çerağın şem’ine pervane dönsem
Mürüvvet senden  Ali Koç Baba

SELİM ‘in kusuru  çoktur yanında
Senin   muhabbetin saklar  canında
Pirin huzurunda Hak divanında
Mürüvvet senden  Ali Koç Baba
Bu nefes aynı zamanda Cahit Öztelli’nin Bektaşi Gülleri isimli eserinde de yer almıştır.  Nefes’in devamında Ali Koç Baba’nın Niğbolu’da yattığı kaydı bulunmaktadır ki bu bilgilerin birleşmesi sonucunda Ali Koç Baba’nın 14. yüzyılda yaşayan bir Eren olduğu ortaya çıkmaktadır:
Yine Hüseyin Maragoz’ Babadan  derlediğimiz aşağıdaki nefeste Ali Koç Baba ile ilgili bazı bilgilere  rastlıyoruz.
Bektaşi Veli ’den aldık el etek
Kabul et dergahta  ettiğimiz dilek
Külli kusurumuzu af ede felek
Dergâhı mübarektir Koçlu   Baba’nın

Azm-i rah eyledim meydan-ı pirden
Dileğim kesmezem gerçek veliden
Sıtk ile dilerim can-ı gönülden
Dergâhı mübarektir  Ali Koç   Baba’nın

Erenler seyreder  gönülden arşı
Koçlu Baba onun öz karındaşı
Seyit Ali Sultan erenler başı
Dergâhı cennettir Koçlu   Baba’nın

Uyardın çerağını ayan eyledin
Erenler buyruğunu gönülden eyledin
Mürşidin derdini  can ile duydun
Dergâhı cennettir   Ali Koçlu  Baba’nın

Rehberin izni ile cem e  gireriz
Dest-i def olup semah ederiz
Mürşidimizden dilek dileriz
Dergâhı mübarektir Koçlu   Baba’nın

Kuruldu muhabbet gülbang çekildi
Erenlerin aşkına dolu içildi
Erkan-ı Ali de suçtan geçildi
Dergâhı mübarektir Ali Koç   Baba’nın

Dergahı mübarek  makamı Ali
Sırrını  faş edenin nic’olur hali
Kıyamet günü söylemez dili
Dergâhı cennettir Koçlu   Babanın

Derviş Hoca ider şehitler serveri
Kereminden dur eyleme bu kemteri
Meydan-ı Ali’dir pirlerin Piri
Dergâhı  cennettir Koçlu   Babanın

Ancak yukarda da belirttiğimiz gibi Anadolu’da bir çok  Ali Baba, Ali Koç veya Koç Ali Baba Koçu baba  adıyla  kutsal ziyaret yeri bulunmaktadır. Bunların hepsinin birbiri ile ilişkisini belirlemek  mümkün değildir. Bu yüzden bazı nefesler de birbirine karışmış veya  Ali Koçlu Baba’dan çok sonra yaşamış olan Pir Sultan Abdal’ın yazdığı bazı şiirler nefes olarak Ali Koç Baba’ya mal edilmiştir. Bu son derece normaldir. Çünkü bir çok nefesin aslında  Şah Hatai’ye, Yunus Emre’ye, Pir Sultan Abdal’a mal edildiği bilinmektedir. Aşağıya alacağımız nefes de Ziya Baba Karaşar İnanç Eğitim ve Hayır Vakfı’nın derlediği “Erenlerden Nefesler” isimli kitaptan alınmıştır:
İndim Koç Baba’yı tavaf eyledim
Bu gün yaylımdır geliyor koçlar
Mübarek cemâlin seyran eyledim
Bu gün yaylımdır geliyor koçlar

Biri beyaz idi biri kırmızı
Onlarda seçerdi baharı yazı
Aynen Zülfikâr’a benzer boynuzu
Bu gün yaylımdır geliyor koçlar

Alnın ortası yazılı Kur’an
Hiç mahrum kalır mı cemâlin gören
Yarın mahşer günü şefaat uman
Bu gün yaylımdır geliyor koçlar

Yağmur yağar çiselenir izleri
Elham Suresine benzer gözleri
Ay ile gün gibi parlar yüzleri
Bu gün yaylımdır geliyor koçlar

PİR SULTAN’ım biz çekeriz yasları
Dört kapıdan beyan olur sesleri
Aşıklarda söyler bu nefesleri
Bu gün yaylımdır geliyor koçlar

Ali Koç Baba Süreğinde Baba Seçimi ve erkan
 Ali Koçluların Baba seçimleri de son derece dikkat çekicidir. Baba Hakk’a yürüdüğü zaman yerine büyük oğlu erkan yürütmekte ve baba olmaktadır. Taliplerinin  durumuna ve çokluğuna göre de diğer oğulları babalık yapabilmektedir. Hamza Koçerdin Baba’nın Hakk’a yürümesinden sonra Hamza Baba’nın oğulları ve torunlarından kimse bu makama gelmeyince öz kardeşlerini  baba olarak taç giydirmiştir .Yani babalık yetkisini halk huzurunda musahiplerinin yanında vermiştir.Hata kardeşi  Hasan’a senin musahibin  vefat etti istersen gerekli eksilerini tamamladığın zaman kardeşlerinden istediğinden babalık alabilirdin demiştir . 
Yeni mürşit olacak baba doğrudan en kıdemli babanın huzurunda niyazda bulunduktan sonra babalığa başlamakta ve kendisine bir rehber verilmesine gerek duyulmamaktadır. Bu konuda  Hamza Koçerdin Baba ile yaptığımız konuşmada Hakk’a yürüyen bir babanın yerine oğlunun  doğrudan babalık yapabileceğini söylemiş, kendisi Hakk’a yürüdüğü zaman ise  oğlu Mustafa’nın  isterse  baba olabileceğini belirtmişti. Kendi şecereleri ile ilgili bize geniş bir bilgi verdi. Ancak daha sonra Hamza Koçerdin Baba’dan bu  şecereleri  gidip bir türlü  alamadık.
Hamza Koçerdin Baba ile yaptığımız görüşmelerde: “Ali Koçlular süreğinde bir baba geride bir mürşit bırakmazsa baba olacak adayın Eskişehir’in  Seydiler köyüne veya Bulgaristan’a  gidip babalık alması gerekmektedir.” demişti. Hamza Koçerdin Baba devamla: “Eskişehir’deki Seydi Koç Baba  benden taç giymişti. Baba olacakların oradan el alması posta oturması gerekmektedir.” demişti. Şu an Hamza Baba’nın postuna oturduğu söylenen Hüseyin Marangoz, Veli Koçerdin ve  Hüseyin  Koçerdin’in  Hamza Baba’dan el aldığını İbrahim Ercan söylemektedir.O gece babalık töreninde bulunanların imzaladığı bir tutanağın bir fotokopisi  elimizdedir .
Ocakta baba sayısı  belirli  sayı ile sınırlandırılmamıştır. Ocakta asıl baba haricinde  Kırklareli’nin Kofçaz ilçesine bağlı   Terzidere’de  Hasan Usluaşık, Paşaalan da Mustafa Bülbül baba olarak görev yapmaktadır. Aydın köyü vekil Babası Ali Akgül 1996 yılında Hakk’a yürümüştü. Kendisi ile 1995 yılında  Ali Baba kurbanında beraber olmuş hatta Ali Baba kurbanı  hakkında geniş bilgi almış ve yazımızı Nefes Dergisi’nde yayımlamıştık.
Ali Koçluların halen büyük çoğunluğu Bulgaristan’da yaşamaktadır. 1989 göçü sırasında da önemli ölçüde göçler olmuştur. Bütün bunlara rağmen halen Bulgaristan’da Veletler, Küçükler ve Alvanar köylerinde toplu olarak yaşamaktadırlar. Bu köyler İsliven’e bağlı köylerdir.
Alevi-Bektaşi topluluklarının niteliklerini belirleyen önemli durumlardan biri de Musahiplik kurumudur. Musahiplik Fetih suresinin 10. ayeti delil gösterilir .  Ali Koçlu Bektaşi süreğinde dörtlü musahip olunur, yani musahip kardeşlerin üzerlerine bir örtü örtülür. Gül çubuğu ile baba onları tarikten geçirir. Kardeş olurlar. Gülden bir değneğin burada oluşu ve tarikatta görüşmelerde gül koklamasını andıran bir ritüel olması nedeni ile diğer toplumlar “gülcüler” “gül kardeşliği” “gülü sevenler” anlamında “Gülşeni” veya şivenin bozulması ile “Gülşani” denilmesine yol açmış olabilir. Musahiplik erkanının Anadolu’daki musahiplik törenlerine  benzediğini görüyoruz.  Erkan  Çubuğunun ve “Tarik” in gül ağacından olması  Balkanlara ait bir anlayış değişmesi sonucu olabilir. Çünkü “Erkan Çubuğu” veya “Tarik” Anadolu’da on iki boğum olarak ardıç ağacından  kesilerek yapılmakta ve özel bir kılıfta saklanmaktadır.
Ali Koç Babalıların Kızıldeli erkanı ile benzerlikleri çoktur. Tığbent’in yerini kuşağın alması da buna bir örnektir. Balım Sultan öncesi Bektaşilikte tığbent yerine kuşak kullanılmıştır.Trakya da Babagan kolu hariç diğer tarikatlarda (Şeyh Bedreddin’ilerde yoktur) kuşak şeklinde vardır.
Musahip Erkanında dört kişinin olmasının gerekçesini sorduğumuz zaman Tekirdağ’ın Türkgücü (Paşa Alan) köyünden vekil baba Mustafa Bülbül şu açıklamayı yapmıştır:
“Tüm Ehli Beyt inananlarının bildiği inandığı gibi  Miraç olayında Kırklar bir tek üzüm tanesinden elde edilen  nesne ile  mest olurlar. Üzüm tanesinin içinde dört adet çekirdek vardır. Genelde yerli eski tür üzümlerde  çekirdek sayısı dörttür. Burada iki eş karşılıklı olarak birbirlerini  yaşam boyu  Kırklara gönülle kabul edip bağlandıklarına göre onlarda o üzümün manevi çekirdekleri sayılır. Çekirdeğin bir başka önemi meyvenin varlığını sürdürmesini sağlayan özdür.”
Gerçekten’de Kaygusuz Abdal’ın:
“Bu adem meyvesinin/Çekirdeği özündür”  biçimindeki nefesi de Mustafa Bülbül’ün açıklamasını destekleyici niteliktedir. Esasen Anadolu’nun bir çok yöresinde  musahip erkanı  karı koca ikişer kişiden dört kişi olarak yapılmaktadır. Ali Koçluların erkanının bir başka özelliği ise Abdal Musalıların erkanına benzerlik göstermesidir. Hamza Koçerdin Baba’ya bu  benzerliğin kaynağını sorduğumuz zaman Ali Koç Baba’nın  eşinin Abdal Musalılardan olduğunu belirtmiştir. Ancak bunu sadece bu ilişkiye bağlamamız doğru olmaz.
Balkanlarda Seyit Ali Sultan’a bağlı olan toplulukların önemli bir kısmına Dağlı adı verilmektedir. Genellikle Bulgaristan’da ve Trakya’nın Bulgaristan’a yakın dağlık yörelerinde yaşayan dağlıların yüzyıllardır Şamanist geleneklerini sürdürdükleri bilinmektedir. Bunlara Eroğlular, Kızıl divaneler ve  Kızıl Deliler adı verilmektedir. Bu bakımdan  bölgedeki diğer “Dağlı” olarak adlandırılan gruplardan farklılık göstermektedirler. Horasan’dan geldikleri sözlü gelenek olarak aralarında yaşar. Ancak  oymak veya boy olarak  hangi boya bağlı oldukları bilinmemektedir. Kendilerini “Dağlı Türkmen” olarak tanımlamaktadırlar. Bu yapılacak ciddi bir antropolojik araştırma sonucunda belirlenebilir. Ancak Ali Koçluların da Seyit Ali Sultan’a bağlanmaları bütün Anadolu’daki ocaklar gibi “el ele el Hakk’a” ilkesine göre aralarındaki ilişkiyi ortaya çıkarmak gerekmektedir. Çünkü Ali Koçlularla “Dağlı” olarak adlandırılan  Türkmenler arasında büyük bir yakınlık bulunmaktadır. Esasen bütün Rumeli bölgesindeki Alevi ve Bektaşi erkanları birbiriyle karşılaştırmalı olarak verilemediği için  topluluklar ve ocaklar arasındaki benzerlik ve farklılıklar somut olarak ortaya konulmamıştır.
 Bazı yörelerde ise ortak bir tasavvufi gelenek olarak Aslında Trakya tarikatlarının ortak bir noktası Şeyh Bedreddiniler ve Nakşibendilerin  haricinde tamamının Balım Sultan evveli ve sonrası  Bektaşileri olmasıdır. Bu gün Balım Sultan  evveli Bektaşi si  olan Kızıldeli,Ali Koçlular Babailer ve Akyazılılar erkanca çok büyük oranda birbirine benzemektedir. Gülbankları ibadet şekilleri benzemektedir .Yine bu tarikatların ortak bir noktası da liderlerin özel giysileri olmayışıdır.  Ayrıca Trakya’daki tüm tarikatların erkanlarının bazı nedenler ile günümüze kadar bazı eksiklere uğradığı sanılmaktadır. Ezberden ezbere bazı kısalmalar eksikler oluşmuştur. Bunu erkanların yanı sıra  Nefeslerde zikirlerde de görmekteyiz. Balım Sultan Erkanına (Babagan koluna)en yakın olan  tarikat Kızıldeli  yolu erkanıdır.

Halen Bulgaristan’da bulunan aslında Babai guruplarının zaman içinde erkan değiştirmesiyle oluşan    “Çarşambalılar” olarak adlandırılan bir toplum görmekteyiz . Bu toplum da Kızıldeli erkanını uygulamakta imiş. Kesin bir bilgimiz olmamakla beraber Çarşambalıları  yeni bir erkan ile uyaran YEŞİL ABDALdır.Erkanlarında da bunu görmekteyiz . Bu ayrımda erkandan ayrılma ve erkan değişimi söz konusu olmamakla birlikte vekil babalıklar sebebiyle veya  cem toplanma günü nedeniyle ortaya çıkmış olan ayrılıkların adlandırılmasıdır. Bu tarz  ayrışmanın Balım Sultan erkanında(Babagan kolunda) toplam  56 farklılık oluşturduğunu  Bedri Noyan Dedebaba tespit etmiştir.
 Ali Koçluların ailesinden topladığımız bilgilere dayanarak yazılı bir belge olmaksızın bize anlattıkları  soy şecereleri aşağıdaki gibidir:

1.Hacı Bektaşi Veli
2.Seyit Ali Sultan (Kızıldeli Sultan.)
3.Ali Koç baba
4.Hüseyin Baba (Ali Koç oğlu)
5.Kazım baba (Hüseyin Baba oğlu)
6.Kazım baba  (Mustafa Baba oğlu)
7.Mustafa Baba (Kazım baba oğlu)
8.Mıstın Baba (Mustafa Baba oğlu)    iki oğlu Kazım baba ve Hasan Kuzlu
9. Kazım baba  (Mıstın Baba oğlu) iki oğlu var.   Hamza baba  oğlu İbrahim.
10. Hamza Baba(Kazım Baba oğlu)  Kazım ve Mustafa adında 2 oğlu var.
11. Kazım Baba( Hamza Baba oğlu) 5 adet oğlu var . 1. Mehmet Ali Hoca 2. Mıstın 3.Musa ,4.Kazım Ağa. 5. Hüseyin Baba
12. Hüseyin Baba  (Kazım Baba oğlu) Ali baba ve Mustafa adında 2 oğlu var.
13. Ali baba (Hüseyin Baba oğlu) dört oğlu var. Molla Hasan, Molla Mustafa Molla Haşim, Şakir Koç.
14. Mustafa Baba( Ali baba oğlu) beş oğlu var. Hamza Koçerdin, Ali Koç, Hasan Koç Hüseyin Marangoz, Veli Koç
15. Hamza Koçerdin Baba (Molla Mustafa oğlu.) Hamza Babanın Yusuf, Mustafa, Necat Mehmet  üç oğlu olmuş. 2004 yılında Mustafa hariç diğer ikisi sağ  değildir.
16.Yusuf Koçerdin (Hamza Koçerdin oğlu) babasının sağlığında daha vefat etmiştir.
17. Hamza Baba sağlığında  dört kardeşinden üçüne babalık vermiştir. Sözlü gelenekten  derlediğimiz bu şecere elbette  yaklaşık 600 yıllık bir soy şeceresini oluşturmamaktadır. Burada sözlü gelenekten gelen bağlantılar arasındaki kopukluklar normal karşılanmalıdır. Günümüzde Bulgaristan’da Ali Koçluların yoğunlukla bulunduğu yerlere gelince:
Bulgaristan’daki  kutsal ziyaret yerleri üzerinde araştırmaları bulunan  değerli araştırmacı Sabri Koz’un belirttiğine göre Osman Pazarı kazasında Alvanlar, Küçükler, Veletler köyleri dahi Kızılbaş olup Çelebidirler. (Burada Çelebi kelimesi babadan oğula geçen sistem için kullanılmış olmalı.)Alvanlar Kariyesinde (Köyünde) şu tekkeler vardır:
Alvan Baba tekkesi, Ali Koç Baba tekkesi, Hasan Baba tekkesi, Gözcü Ali Baba tekkesi. Bunlar içinde en eski olanı Alvan Baba tekkesidir. Köyün bu adla anılmasının sebebinin bu Tekke olduğu söylenilmektedir. Ali Koç Baba tekkesi köyün içerisindedir. Baş Çelebi Ali Baba bu tekkede bulunmaktadır. Çelebi Ali Baba tekkenin süreği yürüten Onüçüncü Çelebisi imiş.
Ali Koç baba soyundan ve soyu ile akrabalık ilişkisi olanlar ile  görüşmelerimde
Ali Koçluların Bulgaristan’daki  yerleşimleri arasında yukarda da söz ettiğimiz gibi Topuzların özel bir yeri bulunmaktadır. Topuzlar köyünde daha evvelden Bektaşiliğin var olduğunu, zaman içinde kaybolduğunu, Hüseyin Marangoz Baba  anlatmıştı. Bu köyün kurucusu ilk defa Alvanar köyüne gelince Ali Koç Baba ile anlaşmaları sonucu derenin öte yakasına bu günkü Topuzlar köyüne yerleşiyor. Zaman için Topuz Baba muhiplerinin bazıları Alvanar köyüne gelip nasip almış. Topuzlar köyü halkı eski inancını bıraktığı için bu yeni tarikata giren Topuz Baba muhipleri yavaş yavaş Alvanar köyüne yerleşmeye başlamışlar ve Alvanar köyü ile kaynaşmışlar. Topuz Babanın Trakya ve Balkanlar’da  süren erkanlardan hangisine dahil olduğu veya başka bir tarikata mı mensup olduğu bilinmemektedir. Bulgaristan Bektaşiliği o kadar karışık bir durum arz etmektedir ki içinden çıkmak çok zordur. Her yerleşen lider zaman ile belli bir erkan yol tutmuştur. Öyle ki aynı toplumlardan farklı inançlar ve erkanlar çıkmıştır. Aslında Balım Sultan erkanı dışında oluşan bu erkanların bazılarını incelediğimizde gördüğümüz ve vardığımız sonuç, ezberden kaynaklanmış aynı erkanın farklı farklı oluşmasıdır. Topuzlarla ilgili değişik kaynaklardaki bilgileri yazımızın sonundaki ekte bulabilirsiniz .

Türkiye’de Ali Koçluların kollarına gelince bunlar içinde en önemlilerinden biri Kırklareli’nin Lüleburgaz İlçesi’ne bağlı Umurça Köyüdür. 1928 yılında  Bulgaristan’dan olan bir göç sırasında Ali Koç Baba süreğinden Molla Ali buraya gelerek yerleşmiştir. Tek başına geldiği ve sürekten kimse bulunmadığı için Muratlı’nın Seyitler köyünde  kuru bir dere yakınındaki köprünün yanına yerleşiyor.Bir süre sonra  Muratlı’ya bağlı Aydın Köy ve Umurça köylerinde toplanıyorlar. Burada büyük bir çiftlik oluşturuluyor. Taliplerin de gelerek yerleşmesi ile birlikte sürek yeniden canlandırılıyor. Yaptığımız alan araştırmaları sırasında burada çiftliğin kapısının halen yerinde durduğunu gördük.
Molla Ali’nin  1940 yılında Hakka yürümesinden sonra geride  iki eşinden dört çocuğu kalmıştır. Bunlar Hasan, Mustafa, Haşim ve Şakir’dir. Molla Ali’nin ilk eşinden olan iki çocuğuna  el verdiğini  belirledik. Hasan’ın Hakka yürümesinden sonra yerine oğullarından kimse geçmemiştir.  Şu anda süreği Mustafa’nın Hamza, Ali, Veli, Hasan ve Hüseyin isimli beş oğlunun en büyüğü olan Hamza posta geçmiştir. Hamza Baba da yerine sağlığında oğlu Yusuf’a el vererek Baba yapmıştır. Yusuf baba da 1990 yılında Hakka yürüyünce Trakya’da Ali Koçluların tek  lideri kalmıştır.
Ali Koçluların bir bölümü Eskişehir dolaylarına yerleşmişlerdir. Bu kolun özellikleri erkanı ve  günümüze kadar gelişi ile ilgili olarak dergimizin bu sayısında araştırmacı yazar Coşkun Köker’in bir alan araştırmasını bulacaksınız.
Bulgaristan’da da sürek halen bütün canlılığı ile sürmektedir. Bizim  Trakya’da yaptığımız araştırmalar sırasında duyduğumuza göre süreği yürüten Molla Ali’nin torunu Fedal’in oğlu Mustafa imiş. Yine duyduğumuza göre Alvanar köyünde süreği yürütmektedir.
Hamza Koçerdin Baba’ya gelince 1997 yılında Hakka Yürüdü. Ölmeden önce yapılan son toplantıda kardeşleri Ali Koç, Veli Koçerdin, Hasan Koç, Hüseyin Marangoz huzura gelince Hasan Koç’un musahibi vefat ettiğinden eksiğini tamamlayarak kardeşlerinin herhangi birinden el alması öğütleniyor.(Şuan 2004 yılı aralık ayında 3 kardeşten el alanlardan sadece Hüseyin Marangoz sağdır.) Diğerlerinin tamamının taçları tekbirleniyor. Bu süreği yürütme yetkisinin verilmesi anlamına gelmektedir.
Daha önce de söz ettiğimiz gibi  nasipte babalara  rehber verilmemektedir. Tören sırasında Kur’an’dan üç ayet okunuyor. Babaların Kur’an’dan ayetleri bilmeleri şarttır. Bu yüzden Hamza Koçerdin Baba onalar Tevbe Suresinden ayetler okuyarak öğüt veriyor. Bu sırada muhiplerin bulunduğu köylerin babalar arasında paylaştırılması fikri ortaya atılıyor. Ancak bunun ikiliklere yol açacağı düşünülerek bundan vaaz geçilmiştir.
Ali Koçlularda babalar haricinde 12 hizmet görevi yapan dedeler vardır. Bazı köylerde babanın görevini yapan vekil babalar da  bulunmaktadır. Halk bu vekil babalara  bütün Anadolu Aleviliğinde olduğu gibi “Dikme Baba” demektedir. Dikme Babalar soydan olmamakla beraber yine de geçmişi  titizlikle irdelenmektedir.
 Dikme Babalar musahiplik erkanı dışında bütün  diğer erkanları yürütmektedir. Dikmelik kavramı bilindiği gibi zorunluluktan ortaya çıkmış bir kavramdır. Babaların olmadığı, soyun yürümediği veya  erkan yürütmenin uzaklık, maddi imkansızlıklar, mürşide duyulan acil ihtiyaçlar sebebiyle erkanın aksamalara uğradığı durumlarda baş vurulan yöntemlerdendir. Bu durumda  en az yirmi  er ve bacının imzalı isteği ve kendi tespit ederek güvendikleri bir isme bu yetki verilmektedir. Dikme Babaların Ali Koçlular süreğinde Muharrem ayında kılınan  kırk rekat namazı kıldıramadıklarını da bu araştırmalar sırasında öğrendik. Bunu ancak soydan gelen babalar yapabilmektedirler. Bu şekilde Dikme Babalara iki  örnek olarak Kırklareli’nin Terzidere ve Paşa alan köyünde rastladık. Hasan Uslu Aşık ve Mustafa Bülbül halen dikme baba olarak görev yapmaktadırlar.
Ali Koçluların bir başka özelliği ise  Bektaşi geleneğinin önemli bir simgesi olan teslim taşının bulunmaması ve erkanlarda takılmamasıdır. Bizim yaptığımız kili görüşmelerde Hüseyin Marangoz Baba ve İbrahim Ercan  bana Hamza Baba’nın  teslim taşı taktığını söylediler. Ancak bunun bir Hacı Bektaş ziyareti sırasında  Hamza Baba tarafından  oradan alındığını , daha önce böyle bir taş kullanılmadığını belirttiler. Bu durum Bize Balkanlardaki Bektaşi  süreğinin kendisine özgü yapısının göstermesi bakımından çok ilginçtir.
Ali Koç Baba Süreğinde Kurban Gelenekleri:
Ali Koç Babalılarda en önemli kural, mümkünse kurbanlığı kendi yetiştirmiş olması ve yine elinden geliyor ise kendisinin kesmesidir. Bu kural , Ali Koçlu talipleri olan köylerin hemen hemen tamamında geçerlidir. Kurban sahibinin kendisi kesmesinin hangi inanca dayandığını sorduğumuzda Hazret-i İbrahim’in ve Hazret-i Muhammed’in kurbanlarını bizzat kendisinin kestiği için buna özen gösterildiği belirtilmiştir.
Kurbanın en az bir yaşında olması veya bir yaşındaki kadar iri olması istenmektedir. Ali Koç Babalılarda kurbanlar en az iki veya üç gün önceden kınalanmaktadır. Hemen o gün bile kesilse kurbana kına yakılması geleneği bulunmaktadır. Kurbanın yedi yerine kına yakılmaktadır. Önce başına, yani alnına daha sonra ön kollarının arasına, her iki sırtlarına kına yakılır. Daha sonra sırtına  ve arka ayaklarının sırt kısımlarına ve en son olarak ta kuyruk üstü kınalanır. Ab dest öncesi  kurbanın kesimi için izin duası yapılır. Bu izin duası şöyledir:
“Delili Cebrail    mana-i kamber, feda-yi İsmail,  ferman-ı Hak lailehe illallah allahu ekber allahu ekber  velillahil hamd .”
Abdest sırasında kurbanın  yüzü kulakları ayakları tamamen mesh edilir şekilde yıkanır. Sırtı sıvazlanır. Kesim için bir çukur açılır. Hayvana su verilir.  Kesim öncesi sol kol üzerine yatırılır. Üç ayağı bağlanır. Kurbanın önünde muhakkak Cebrail  kesimi yapılmaktadır. Kıbleye döndürülür. Hayvana en az acı çektirecek şekilde keskin bıçak ile mümkünse kurban sahibi tarafından kesilir. Hayvanın yüzü bir havlu ile örtülür. Hayvan kesilir kesilmez hayvanın can çekilmesi halinde bile diğer ayakları çözülmekte imiş. Kurban her ne niyetle kesilirse kesilsin mutlaka kınalanır. Cem için kesilen kurbanlar kurbancı tarafından kesilmesi için baba veya dede kurbancıya görevi verir. Baba kurbancıya kurbanı teslim etmeden önce şu duayı yapar:
“Bismi Şah Allah Allah
Yarabbi Muhammed Ali’nin himmeti için bizleri bu dergahtan ayırma hey gani şah Ferman-ı celil, kurban-ı Halil,  delil-i Cebrail, tekbir-i İsmail  Bismillahirrahmanirrahim Sübhanellezi Lâ ilahe illallah ü vallahu ekber ve illahil hamd Allahu ekber Allahu Ekber” der tekbirler.

Cebrail Kurbanı ise daha farklıdır. Cebrail kesiminin dayanağı Kur’anı Kerim’deki Vakıa suresinde 18,19,20,21 ayetleri aynen şöyledir:
 (18)Dolaşırlar, ellerde sunmaya peymaneler
bir kaynak akan o tertemiz içecekle
dolu testi, ibrikler bardakla geldikçe
(19)Onların bu içkiden başları hiç ağrımaz
vücutları da halsiz düşmeyecektir biraz
(20,21)Beğenilen meyveler, istenen kuş etleri var.
Bedri Noyan, Dr. S. 634. Kur’ân-ı Kerim, Türkçe  1997.
Cebrail Kurbanı’nın nereden geldiğini sorduğumuzda Hüseyin Marangoz Baba şu olayı anlattı:
“İbrahim Peygamber her gelene sofra kurar yedirir, içirirmiş. Bir gün ansızın Cebrail insan şeklinde misafir olarak geliyor. Tabi o zaman tüm davarları kırda bayırda imiş. O an için bir hayvan kesmesi imkansız olunca kümesten bir horoz alıp kesip pişiriyor. Cebrail’e getiriyor. Cebrail ben yemekten içmekten uzağım deyip kendini tanıtıyor. İlk defa İbrahim Peygamber misafirine horoz kurban olarak kestiğinden tarikatların pek çoğunda horoza “Cebrail kurbanı” denilmektedir.”
Ayrıca bazı bölgelerde İsmail’e kesilen(ademe) kurbana “Büyük Kurban”, Cebrail’e kesilen  kurbana da “Küçük Kurban” denmektedir.
Kurbancıya görev verilmesine “Kurbancı Taçlandırması” denilmektedir.
Kurbancının kurban kesebilmesi için halkın rızası ve nasipli olması şarttır. Kurbancı olacak kişi ayağa kalkar ve: “Elim erde yüzüm yerde.” diye başlayan tercümanı okur rızalık alır. Kurbancı seçilmeden önce bir muhabbette baba daha önceden konuyu orada açar ve halkın onayını almak zorundadır. Daha önceden bu işe yatkınlığı bilinen kurbancı yanında yetişen kişilerin artık bu işi yalnız başına yapacağına inanılan kişilere tarikatta bu görevi üstlenmesi için bir tören ile makam veriliyor. Kurbancı kurbanı alır kınalar abdestini aldırır baba önüne getirir tekbirlendikten ve duası yapıldıktan sonra kurbancı Eşinden rızalık alır. Kurbancının yanından musahip kardeşleri  bulunması gerekir.Daha sonra kurbanını kendi keser.  Kurbancının görevini ömür boyudur. Eşinin vefatı dahi kurbancının görevini aksatmaz. Ali Koç Babalılarda kurban üzerine nefeslerin olup olmadığını sorduğumuzda erkanlarında genelde Duvazda imam ve “Kırklar nefesi”nin olduğunu söylediler.

Ali Koç Babalılar Süreğinin bir başka  geleneği ise “ Kansız Kurban” uygulamasıdır. Ali Koç baba geleneğinde kansız kurban, pişirilen “kolaç” ve üzerine veya yanında verilen meyvedir. Genellikle tatlı bir meyvenin konulması özellikle  kirazın tercih edilmesinin nedenlerini kimse bize açıklayamadı. Yağda pişirilen “kolaç” veya “bişi” adı verilen hamur işi yapıldığını buna kansız kurban adı verildiğini biliyoruz.  Kansız kurban geleneği genelde  Cuma günleri yapılmakta ve pişirilen tatlılar  yedi kişiye dağıtılmaktadır. Burada ilginç noktalardan biri de kirazların olgunlaşmasından sonra  bahçe sahibi  tatmadan önce komşusuna tattırmaktadır. Bu meyvenin zekatı olarak kabul edilmektedir. Paylaşma, yardımlaşma açısından yararlı bir gelenek ve inançtır. Genelde küçük çocuklara verilmesi tüm Trakya da inançlar arasında masumların dileği ve masumların duaları Hak katında kabul edilir inancının  uzantısıdır. Meyvesi olmayan mevsimine göre  satın alır ve dağıttıktan sonra kendi ev halkına yedirilirmiş.
Ali Koç Babalılarda Sofraya oturuş ve sofradan kalkış sırasında okunan gülbankler de şöyledir:
“Bismi şah Allah Allah
Canların adakların kurbanları istekleri kabul  makbul muradları hasıl ola. Divani erden, Didar-ı Hak’tan, sırr-ı Şah’tan, İmam Cafer kullarından ayrı düşürmeye. Er divanında, Hak divanında yolumuzu açık eyleye. Kılıcımız keskin eyleye. Gönülleri şen-i rüşen eyleye. Biz dua eyledik, pirimiz Muhammet, Ali kabul eyleye. Her ne niyetle  divan-ı Hakk’a yazıla. Gerçekler demine, Ali’nin keremine  hü deyelim, Ali hü.”
Bir diğer sofra duası:
 Bismi Şah Allah Allah
Vakitler hayır ola. Şerler def ola. Hayırlar feth ola. İstekler kabul ola, hazır ola. Muradlar, maksutlar hazır ola. Gönüller mamur ola. Feda olan kurbanlar   hakkın divan defterinde  kayıt ola. Sine bedel  her murad tarikat erleri pirleri şefaatiyle ihsan oluna. Kerem-i Ali, Gülbeng-i Muhammet Ali, Nur-ı Nebi, Pirimiz Hünkar Hacı Bektaşi Veli, Ali evladı Ali Koç Baba gerçek erenler demine,  Ali’nin keremine  hü diyelim ya Ali”
Sofra  kalkışı yapılan duası:
Bismi Şah Allah Allah
Erler Hak bereket vere. Bu gitti ganisi gele. Önünden ardı gür ola. Yeyip yedirenlerin farz mezit ola. Horasan pirleri hazır ola. Üçler, Beşler, Yediler, Kırklar, kerem-i Ali Gülbeng-i Muhammed Ali, Nur-ı nebi, pirimiz Hünkar Hacı Bektaşi Veli, Ali evladı Ali Koç Baba. Gerçek erenler demine,  Ali’nin keremine  hü deyelim, ya Ali Hü Elhamdürillah Yarabbi şükür  .
Gülbanklerin sonunda Ali Koç Baba’ya yapılan atıfların tamamı sözlü gelenekte Ali Koç Baba’nın Hacı Bektaş Veli  evladı olarak kabul edildiğini ilginç bir kanıtıdır.
Trakya yöresinde adanan ve kesilen kurbanlar içinde  bir de “Ali Baba Kurbanı” geleneği bulunmaktadır. Hıdırellezi kırk gün geçince  yapılmaktadır. Genelde cuma gününe  getirilmektedir. Bazen  katılım  çok olsun  diye hafta sonuna  alınmaktadır. Bu  kurban geleneğine katılanların çoğunluğu Ali Koç Babanın yolu erkanına bağlı olanlardır. Türkiye sınırları  içinde Tekirdağ’ın  Muratlı ilçesine bağlı  eski adı Hoca Aydın  yeni adı ile Aydın köyünde 1950 yılından  beri  kesintisiz olarak  yapıla  gelmektedir. Ali baba kurbanı aydın köyü haricinde 1978 yılından beri Tekirdağ’ın  Muratlı ilçesine bağlı İnanlı köyü yakınında İnanlı çeşmesi yanında yapılmaktadır. Buna genelde tüm Ali Koç Baba’ya bağlı baba ve vekil babalar katılmaktadır. Yer önemli değildir. Önemli olan halkın bu günde birlik beraberliği ve halkın günlük ihtiyacı olan su ve oturmaya müsait yerler olmasıdır.
Bu köy 1927 yılında kurulmuştur. Ali Koç Baba yolu erkanına  bağlı olanlara halk arasında  (Gülşani) GÜLŞENİ denilmektedir. Bu durum  Amuca  kabilesinin  Şeyh Bedreddin’ilerde  de  görülmektedir. Bu gün Ali Koç Baba soyundan olan ve aynı zamanda Seyit Ali  Sultan’a bağlı “Evladiye  kolu’”ndan  olanların  lideri  Hamza Koçerdin  Babanın  deyimi ile: " Siz Balım Sultan  erkanına bağlı Bektaşilersiniz, biz Seyit Ali Sultana bağlı evladiye kuralı  ile  erkan  yürüten Bektaşileriz.” demişti.
Cem dergisinde 1994 yılında Trakya’daki  tarikatları tanıtırken bize  verilen  bilgiler doğrultusunda  Ali Koç Baba müritlerini  Sultan Şücaettin’e bağlı  olarak göstermiştik. Bu yanlışımızı bu  vesile ile düzeltiyoruz. Hamza Baba ile 12.6.1995  yılında evinde  yaptığımız  söyleşide  kendisi  ile uzun uzun konuşmuştuk. O zaman Ali Koç Baba  hakkında  bize söylediği,  Kızıldeli soyundan  olduğu, On iki İmamlardan Musa-yı Kazım’a  dayanan şeceresinin bulunduğunu söylemişti.
Adı itibarı ile “Ali Baba Kurbanı” bir çok kişi  tarafından Ali Koç Baba’ya yapıldığı  sanılmaktadır. İsimlerin  aynı  olması yanılgılara  sebep  teşkil  ediyor. Bulgaristan’ın İsliven Sancağı’nın Alvanlar (Yablanova) köyünde Seyit Ali Sultanın ve Ali Koç Babanın da nazarlamaları ile Gözcü Ali Babanın da balkanın (ormanın) tepesinde yatırı varmış. Daha önce Ali Baba kurbanı yazısını Nefes Dergisi’nde yayımlamamızdan önce ve yayımladıktan sonra defalarca “Ali Baba Kurban” geleneğine katıldım. Halkın “Ali Baba Kurbanı” hakkında bilgisinin az olduğunu, hatta Ali Baba’nın  Ali Koç Baba olduğunu sandıklarını söylediler. 17. 5. 2002 günü yaptığımız araştırmada Hüseyin Marangoz Baba erenler ile rehber İbrahim Ercan  söyleşimizde aslında Ali ismini taşıyan üç  yatırın olması dolayısıyla “Ali Baba Kurbanı” nın hangisine ait olduğunun karıştırıldığını, aslında geleneğin Gözcü Ali Baba’nın makamının yanında olduğu söylemişlerdi.
Gözcü Ali Baba ziyaretlerine özellikle kiraz ve dutun  olgunlaştığı dönemde gidiliyor halk beraberinde dut ve kiraz götürerek burada halka dağıtmaktadır.  Ali Baba Kurbanı kesilmeden önce Gözcü Ali Baba Çerağının uyandırılması gerekmektedir. Bunun baba veya vekil baba yerine getirmektedir. Daha sonra orada bulunanların huzurunda: “Erenlerin bu gün Sizin yüzü suyu hürmetinize Hakka kurbanımız var.” Denilerek gönül birleme gerçekleştirilmektedir. Gönül birleme orada bulunanların tamamının birbirlerinde razı olmalarını sağlamak ve sevgiyle  birbirleri ile niyazlaşmalarını sağlamak içindir. Ziyaret ve adağın bahar aylarına getirilmesinin sebebi Gözcü Ali Baba’nın  tarlada ekilmiş mahsulün ve her türlü tarım ürününün  bereketli olmasına şükran ifadesi olarak yapıldığı söylenmektedir.  Böylece Gözcü Ali Baba  ziyareti ve kurbanının yalnızca bahar aylarında değil bahar aylarında başlayarak bütün bir yaz mevsiminde yapıldığı anlaşılmaktadır.
Gözcü Ali Baba ya gidilirken dağın bir yerinde “Baba Konağı” denilen bir yerin olduğunu ve buranın halk tarafından kutsal kabul edildiğini söylediler. Baba konağında sayısı bu gün tam olarak bilinmeyen Rumeli erenleri burada yemek yemiş ve Balkanlara dağılmışlardır. Bu sofra yeri halen durmaktadır. Dağın tepesine çıkamayan yaşlılar “Şehitlik” denilen çeşme başında ziyaretlerini yapmaktadırlar. “Şehitlik” adının verilmesinin sebebi ise halk tarafından tam bilinmemekle birlikte erenlerin cem yaptığı sırada oluşan bir baskında cemde olanların çoğunun ölmesi gösterilmektedir. Yaptığımız görüşmeler sırasında halk  Ali Baba adını taşıyan üç erenin de birbirlerinden ayrılmaması gerektiğini söyleyerek yapılan Ali Baba Kurbanı’nın hangi Ali Baba için olduğunun önemli olmadığını belirtmektedirler. Gözcü Ali Baba ilgili olarak ise halk arasında sözlü gelenekte yaşayan geniş bir bilgiye rastlayamadık. Bizim kanımıza göre  “Ali Baba Kurbanı” geleneği  Gözcü Ali Baba için düzenlenen bir adak kurban törenidir.
Ali Koçluların Eskişehir  yöresindeki  bu  geleneği orada  icra  edip etmediklerini  bilemiyoruz. Ancak Aydın köyünde yapılan Ali Baba Kurban geleneği şöyle gerçekleşmektedir: Kurban  geleneğine  katılacak her  kes evinde  hazırlık  yapar. Yiyeceğini  içeceğini temin eder.  Kurbanların  kesildiği “Çevrim Göl”  yöresine  zamanın araçları ile  gelirler. Çevrim göl aydın köyüne bir kaç kilometre uzaktadır.  Bu kurban  geleneği  bir tür  mesire türünde  yapılmaktadır.   Çevrim göl yanında  bulunan korunun  ağaçları altında  sofralar kurulur. Oyunlar oynanır. Salıngaçlar  kurulur. Ali Baba’ya kesilecek kurbanlardan  önce iki rekat  şeriat  namazı kılınıp dört defa  tekbir getirilir.  Daha sonra  kurbanlar ocağın kurbancıları tarafından tığlanır.
Bizim gözlemlediğimiz  törende kurbanlar  piştiği  zaman  Ali Koç Baba postnişi Hamza Koçerdin veya halk arasında  en yetkili ikinci  kişiler olarak  tanımlanan vekil babalar  tarafından  dualar yapılmıştı. Sonra lokma  gelenlere dağıtılmaya başladı.Vekil  Babalar  da  yakın zamana kadar Ali Koç Baba soyundan seçilmekte imiş. Halk tarafından Dikme baba olarak adlandırılan babalardan biri de Ali Akgül Baba’dır. Bizim bilgilerin bir kısmını aldığımız kaynak kişimiz olan Ali Akgül’le 1995 yılında yapılan Ali Baba Kurbanı törenlerinde görüştük ve bu tören erkanı ile ilgili olarak kendisi bize geniş bilgiler verdi. 1996 yılında ise Hakka Yürüdü. Burada  adak kurbanı dışında bireysel olarak adakta bulunan insanların adakları da kesilmekte ve lokma olarak dağıtılmaktadır. Koç Ali Baba erkanında gülbankların tamamı  Türkçe’dir. Törende Kurban duasının arkasında Kur’an-ı Kerim  de okunmaktadır. Bu erkan Kızıldeli erkanı olduğu için Ali Koç baba   erkanı ile aynıdır.
Ali Koç babalılarda  adanan kurbanlardan biri de “Nasip Kurbanı’”dır. Bu kurban sadece nasipliler içindir. Bu yüzden muhiplerin ve taliplerin tamamına açık değildir. Babalar da dahil olmak üzere bütün canların evlenmemiş kız ve erkek çocuklara bu  törene katılamazlar. Onlar kurbanın etinden de yiyemezler. Nasip kurbanının diğer kurbanlardan önemli bir farklılığı da  kurbanın kemiklerinin kırılmaması, gömülmesidir.
Ali Koç Baba ile ilgili olarak halen halk arasında söylenen bir çok nefes bulunmaktadır. Bu nefeslerden bir kısmını burada sunuyoruz:
Seher  yellerinden  haberin  geldi
Lutf eyle halini Ali Koç Babam
Kimseler  bilmez  oldu  halimden
Gözlerimin  yaşın  sil Koçlu Babam

Ben  bir derde giriftar  oldum çekerim
Gözlerimden  kanlı  yaşlar  dökerim
Pirim  gelir  diye  yollarına  bakarım
Yetiş  imdadıma gel  Koçlu Babam

Gerçek  er isen  şek  getirmem   gözüme
Kakıdın mı ne bakmazsın yüzüme
Artık eksik kalma (             ) gücüne
Hayır  himmet  nazarını  kıl Koçlu Babam

Mecnunun  seyrinde  kuşlara döndü
Medh  ettikçe didelerim  kanadı
Nice  erler   geldi kılıç  suladı
Hamle  sana  kaldı kır Koçlu Babam

DEDEM OĞLU  eydir bu dergaha  gelenler
Hani  bizden  evvel  bu hana  gelenler
Derya  benim  deyip  dava  kılanlar
Sabrın  sillesini  kır Koçlu Babam.

Kurban nefesi

Eğlen aşık eğlen haber sorayım
Aşkın ateşine yaktın ha beni
Üç ayağı bağlı  birisi boşta
Cebrail kurbanını kime indirdi

Bu zamanın insanı delidir deli
Onlarda bilir erkanı yolu
Gazadan gelirken Hazret i Ali
Düldül’ün ardına kimi bindirdi

Düldül’ün ardında ol sefil Kamber
Başına bağlamış al yeşil çember
Kabe’yi yaptıran Halil Peygamber
Eşiğinin taşını kime yondurdu

Pirimin Düldül’ü şu belden aştı
 Gönlüm derya olup kaynayıp coştu
Muhammet Mustafa dünyadan göçtü
Hırka ile tacı kime gönderdi

Men bir derviş idim  kendi halimde
 Hakkın kelamı söyledim dilimde
Veysel Karani baba Yemen elinde
Hırka ile tacı ona gönderdi

Ali koçlularda Musahip ilahisi:

Eğer farz içinde farzı sorarsan
Yine farz içinde farzdır musahip
Dört kapıdan kırk makamdan arasan
Yine farz içinde farzdır musahip

Musahipsiz kişi ceme gelir mi?
Ettiği niyaz kabul olur mu?
Muhammed Ali  yolundan derman bulur mu?
Yine farz içinde farzdır musahip

Musahipsiz kişi  ceme  götürmem
Tecellisi bozuk Hakk’a yetürmem
Musahipsiz ile durup oturmam
           Yine farz içinde farzdır musahip

Farz Allah’tan kaldı ya sünnet kimden
Musahibin işi daima sırlan
Musahipli kişi ol şahı Merdan
Yine farz içinde farzdır musahip

PİR SULTAN ABDALIM hey kerem kânı
Yine sensin bu cihanın sultanı
Aşiyanı buldun musahibin kani
Yine farz içinde farzdır musahip

Aynı soydan olduklarını tekrar ettiğimiz Kızıldeli Bektaşilerinin  musahip nefesi ve kardeş nefesi. 
Kardeş olma nefesi(musahip nefesi .)

Hak Muhammed Ali üçü bir nurdur
Onların kurduğu doğru yoldur,
Onlarda ikisi hem üçü birdir
Söyleyen Muhammed söyleten Ali

İki musahip birbirine demez bahane
Atarlar onları bir ıssız hana
Varıp cehennemin narında yana
Söyleyen Muhammed söyleten Ali

İki musahip birbirine demse  beli
Onlara şefaat eylemez Ali
Cehenneme çıkar onların yolu
Söyleyen Muhammed söyleten Ali

İki musahip birbirine etmese sözü
Dünyadan ahirete ederler özü
Cihan iti gibi karadır yüzü
Söyleyen Muhammed söyleten Ali

İki musahip birbirine nice bozula
Hakikat defterine lanet yazıla
Balı alınmış arı gibi süzüle
Söyleyen Muhammed söyleten Ali

İki musahip birbirinden  evin ayıra
Tanrı onların temelini devire
Erenler lokmasını ol haram kıla
Söyleyen Muhammed söyleten Ali

Musahip  elinden tutmasa bir can
Sığmaz Ayn-ı ceme  can verse  kurban
Hakikat aşığı  pirim PİR  SULTAN
Söyleyen Muhammed söyleten Ali
Onlar kurdular dergahı yolu.

Kardeş nefesi

Gel hey Yezit oğlu ulaşma bize
Edep nedir erkân nedir yol nedir
Karşımızda  saki ortada devran
Arada  çalkalan gezen nur nedir

Uzundur kısalmaz tarikat yolu
Oturur Muhammed kalkar ya Ali
Üç yüz altmış altı servinin dalı
Ucundan açılan  iki gül nedir

Muhammed Alidir taptığımız   tapı
Özüyle  yapılmış yıkılmaz yapı
On iki bahçede kırk sekiz yapı
 Eşiğinde  yatan er nedir

Dört kardeş bir gönül e koydular
Gönülleri bir bir ayrı durdular
Sözünden  döneni ateşle vurdular
Ateş nedir tütsü nedir kül nedir

Bakın kardeş benim yarama
Yaramı azdıran yüzü  karama
PİR SULTAN’ım  Haydar  uzak arama
Cümlesin kalbimiz mevcut diyene

Yine Kızıldeli kolunun erkanını devam ettiren halen Bulgaristan’da ve Trakya’da muhipleri olan Çarşambalıların gülbanklarında adı geçen Yeşil Abdal’ın bir nefesini yazıyoruz .

İlk evveli şu dünyaya
yeşil giyip  gelen kimdir
Magrip’ten atılan topu
Mısır’da  çelen kimdir

Ateş yanıp tutuşmadan
Kazan kaynayıp taşmadan
Ana rahmine düşmeyen
Doğmadan ölen kimdir

Terazi  nizam kuruldu
Hak gazi oldu  varıldı
Aslımız nerden  soruldu
Çamurumuzu çalan kimdir

Hacılar Allah yolunda
Onlar Arafat dağında
Kırk yıl  balık  kursağında
Kendi canını alan kimdir

Baykuş konar  viranlığa
Kırk yıl kalmış karanlığa
Yiğit gelir yaranlığa
Ol Hamza yı  salan kimdir

Halil Hamza onlar üçü
Uçmaktır Kâbe’nin içi
İsmail’e inen koçu
Bıçak vurup çalan kimdir

PİR YEŞİL ABDAL gül Alinin
Dünyalar oldu Velinin
En sonunda Azrail’in
Kendi canını alan kimdir
Yurt içinde

1.        Bursa     Merkez         Ali Koç Babalı
2.        Eskişehir     Merkez        Ali Koç Babalı
3.        Eskişehir     Merkez    Bozhöyük     Ali Koç Babalı
4.        Eskişehir     Merkez    Büyük Yayla    Ali Koç Babalı
5.        Edirne     Merkez    Kara Yusuf    Ali Koç Babalı
6.        İstanbul     Bayram paşa        Ali Koç Babalı
7.        İstanbul     Sefa köy         Ali Koç Babalı
8.        İzmit     Kandıra          Ali Koç Babalı
9.        İzmit    Karamürsel    Altın ova     Ali Koç Babalı
10.        İzmit     Kandıra     Su Başı     Ali Koç Babalı
11.        İzmit    Karamürsel    Tokmak     Ali Koç Babalı
12.        İzmit     Merkez     Tütün çiftlik     Ali Koç Babalı
13.        Kırklareli     Babaeski         Ali Koç Babalı
14.        Kırklareli     Kofcağız     Demirköy     Ali Koç Babalı
15.        Kırklareli     Kofcağız     Devletli ağaç    Ali Koç Babalı
16.        Kırklareli     Kofcağız     Sivriler     Ali Koç Babalı
17.        Kırklareli     Kofcağız     Tastepe    Ali Koç Babalı
18.        Kırklareli     Kofcağız     Terzidere     Ali Koç Babalı
19.        Kırklareli     Lüleburgaz     Evrensekiz     Ali Koç Babalı
20.        Kırklareli     Lüleburgaz     Hamzabey     Ali Koç Babalı
21.        Kırklareli     Lüleburgaz     Küçük Karıştıran     Ali Koç Babalı
22.        Kırklareli     Lüleburgaz     Umurça     Ali Koç Babalı
23.        Kırklareli     Lüleburgaz         Ali Koç Babalı
24.        Tekirdağ     Çorlu         Ali Koç Babalı
25.        Tekirdağ     Çorlu Havuzlar mah.        Ali Koç Babalı
26.        Tekirdağ     Çorlu     Paşaalan     Ali Koç Babalı
27.        Tekirdağ     Çorlu     Sağlık mahallesi     Ali Koç Babalı
28.        Tekirdağ     Çorlu     Yenice (Süleymanlı)    Ali Koç Babalı
29.        Tekirdağ     Muratlı         Ali Koç Babalı
30.        Tekirdağ     Muratlı     Aydın köy     Ali Koç Babalı
31.        Tekirdağ     Muratlı     Ballı Hoca     Ali Koç Babalı
32.        Yalova     Merkez          Ali Koç Babalı
33.        Yalova     Merkez     Altın ova     Ali Koç Babalı
34.        Yalova    Merkez     Su başı     Ali Koç Babalı
35.        Yalova     Merkez     Tokmaklı     Ali Koç Babalı
36.        Eskişehir     Seyit Gazi    Salihler     Ali Koç Babalı
37.        Kütahya     Altıntaş    Aydınlar(Batak)    Ali Koç Babalı

Yurt dışında
1.        Bulgaristan     Eski Cuma    Veletler (Verentsi )    Ali Koç Babalı
2.        Bulgaristan     Silistre     Sungurlar(Vokil)     Ali Koç Babalı
3.        Bulgaristan     Sliven     Alvanar (Yablanova)    Ali Koç Babalı
4.        Bulgaristan     Sliven     Çerkeşli (Ferdinandovo)    Ali Koç Babalı
5.        Bulgaristan     Sliven    Kotil (Kotel)    Ali Koç Babalı
6.        Bulgaristan     Sliven    Küçükler(malko Selo)     Ali Koç Babalı

Yukarda anlattığımız sözlü geleneğe ait bilgilerin bir kısmının kaynaklarını  hemen bilgiyle beraber sunduk. Diğer sözlü geleneğe ait bilgileri ise:

Hamza Koçerdin.1915.Bulgaristan Alvanar.(Yablanova)da doğmuş ,.1997 yılında Tekirdağ’ ın Muratlı ilçesinde  Hakka yürümüştür. Tekirdağ’ın Muratlı ilçesinde Hüseyin Marangoz(Alvanar )Baba , ve aynı ilçede bulunan İbrahim Ercan 1940 (Alvanar)Öğretmen emekli , merkeze  Kılavuzlu Köyü’nden 1937 doğumlu Hasan Orhan, Kırklareli Lüleburgaz, Kumrular Köyünden 1947 doğumlu Hasan Erol ve Tekirdağ, Muratlı, Aydın Köyü’nden 1929 doğumlu Hayrullah Karpat,ve yine aynı köyden Ali Yavaş, Mustafa Marangoz..1964.Alvanar  .Lise Veli Kuşçu.1945..Alvanar/Bulgaristan.Tahsilleri belirtilmemiş kişilerin tamamı ilkokul mezunudur .

Hasan Orhan ,Ali Koç Baba muhiplerinin soyundan evlidir.  Kılavuzlu köyünde oturur.Amuca toplumundandır
Buradaki yararlandığımız kaynak kişiler yazımızın tümünde sık sık kendisine atıf yaptığımız Hamza Koçerdin Baba’dır. Kendisi 1915 yılında Bulgaristan’da Alvanlar’da doğmuş ve ilk okul eğitimi dışında bir eğitimi bulunmamaktadır. Daha önce de belirttiğimiz gibi 1997 yılında Hakka Yürümüştür. Diğer kaynak kişimiz ise Kazım Yeni’dir. Kazım  Yen de  1914 Alvanlar doğumlu olup ilkokul mezunudur. Ali Akgül ise  1920 yılında Bulgaristan’da Küçüklere bağlı Kotel (Kotil) köyünde doğmuş, ilk okul eğitiminden başka öğrenimi bulunmamaktadır.

Topuzlarla ilgili ,değişik kaynaklardaki bilgi ve belgeler .:
Hakkı Saygı Demir Baba Velayet nemsi ‘ndeki Topuz baba kayıtları ise şu şekildedir .
Es Seyit Hasan Rumeli’ne geçtiği zaman Ali ,Esed Cüneyt ve Topuz adında 3 oğlu varmış.Padişah Es Seyit Hasan Çelebi’ye bir miktar toprak vakf etmişti.Hasan çelebi bu alemden  gidince , bu vakıf topraklarını oğullarına kalmıştı .Ferman toprakların en yaşlıdan  en yaşlıya intikal edecek  şekilde imiş. Ancak en yaşlıları olan Ali Büzürük , kendi insiyatifini kullanarak Tanrı dağ’ında  bulunan toprağı  3 kardeş  arasında pay etmiş .Toprağın bir bölümü de Gerlova’da imiş. Ali Büzürük ,bu toprağı kendi malı imiş gibi kardeşi Topuz’a bağışlamış.O da bu durumdan çok memnun olur ve kendi ailesi  ve adamları ile gelip buraya yerleşir .Bu iki kardeş  her yıl bir defa , bir araya gelip  görüşürlerdi .Topuz baba Ali babaya “ Ey Ağa Tanrı Dağı’nda bana vermiş olduğun  yerlere bundan böyle  sen sahip ol .Bizler birbirimizden ayrı düştük , bizleri gönülden çıkarma dedi . Bunun üzerine Ali Büzürük “ kardeşim bende Sizin yanınıza  geleyim ve orada beraber yaşayalım “ dedi. O vakit Topuz buna itiraz etti .Hayır ağam sen evlatlarını vakıftan ayırtma.Bunu sonu gelmez demiş ve böylece , babadan oğla aile genişlemiş . ve bir çok boylar meydana gelmişti .

Aşağıdaki Topuzlar köyünün de adı geçen yerde aynen olması bize bu velayet namede de adı geçen yerlerin  varlığını belgelemektedir .

121.Karey i TOPUZLAR der GERİLOVA
Hane 103
Mücerret 39
İmam ve Müezzin 2
Hâsıl.6500
Milliyeti. Türk

182.Karye-i  DİVANE HAMZA*TOPUZLAR dan bulunmuştur.
Hane .9
Mücerret .10
Hâsıl.620
Milliyeti. Türk.         .

Otman baba velayet namesinde
Topuz babanın Kardeşi olarak kayıt düşülen (Sayfa 63)Esed Cüneyt  e ait kayıtlar aşağıdadır .Çünkü kayıtın bir yerinde Dimetoka da meftundur demektedir .(Konumuzda Elvan babanın babası olduğu için Topuz baba bu kaydı da yazdım.)

ABDAL CÜNEYT ZAVİYESİ .Dimetoka .Baş Vekâlet Arşivin de  Debbağlar mahallesinde 153  151/250-16 Nu.larla mukayyeddir. 

Aşağıdaki her iki kayıtta birbirinin kopyası gibi gözükmekle beraber bir diğerinde biraz daha kayıt fazla okunmaktadır .

VAKF-I ZAVİYE-İ ABDAL CÜNEYT der nefs-i Dimetoka .Şehir civarında mezkur Cüneydin bir pare yeri varmış .Gazi Hüdavendigar zamanından berü vakfeylemiş .Haliya Abdal Cüneydin  neslinden oğlunun kızı Seydi tasarufunda imiş. Mezkur yeri bağlığa ulaştırub  mahsulün zaviyeye harcedermiş. 

ABDAL CÜNEYT ZAVİYESİ VAKFI .Dimetoka .
Dimetoka’daki Abdal Cüneyt Zaviyesi –ki Kolonizatör derviş olarak yaptığı bu tesis uzun zamanlar  yaşamış ve 1.ci Murat’ın şehir civarında buna tahsis ettiği bir parça yer bu zaviyeye ait olmuştu .vakfına 890  tarihinde  hafidesi nezaret  etmekte  ve tasarruf  ettiği hassa çayırları  ile bağları  sene 396 akçeyi tekkeye harcamakta idi .

Aynı kayıta ilave olarak eski yazı ile şu kayıta ye verilmektedir . Bu eski yazı ile kayıt Prof. Dr.Aldülrahim Tufantoz tarafından tercüme edilmiştir .

Vakfi-ı Zaviye-i  Abdal Cüneyt der nefsi Dimetoka şehri civarında bir pare yere çöker imiş.  Merhum Gazi Hüdavendigar zamanından beri vakıf imiş. Şimdi ki halde Abdal Cüneyt’in neslindedir .Oğlu kızı tasarruf edip tekkeye harç ederlermiş , amma hükümleri görülmedi .Hasıl ez çayır hassı ve aşere bağlar vesair cihat 391

 Aynı kaydın 21 nolu dip notunda şu ilave kayıt vardır .

Ömer Lütfi Barkan buna ait kaydı Kanuni devrindeki bir defterden 732 nolu tapu defterinden  nakletmekte  ve o zaman  bu yeri  Cüneyt neslinden  oğlu, oğlunun kızı  oğlu seydi’nin tasarruf ettiği anlaşılmaktadır .934 senesine ait 138/10 nolu tapu defteri de aynı malumatı vermekte ve vakfın bağlar ve hassa çayırları mahsülünden 750 akçe  geliri olduğunu bildirmektedir .

Şekil 1 :Madalyonun   iki tarafı.

 
T.C.Muratlı Noterliğinin verdiği belge.
BULGARCA’ dan  TÜRKÇE’ ye  tercüme.
İşbu tercüme işlemi 32 mm çapında ,1,8 mm kalınlığında 14,28 gr. ağırlığında bakır madeninden yapılma arka yüzündeki Bulgarca yazının gerçek ebadından büyütülmüş renkli fotokopisinden tercüme edilmiştir .

Tercümesi.
Samakov’dan  Rilsi Manastırına kadar dağlık bölgeden mesafe x saattir .Dıbnıtsa’dan Samakov’a ise 16 saattir .Samakov’dan çıktığında İskir Deresi  boyunca gittiğinde şehre yarım saat uzağında Saravi Kladentsi(Mısır sulama Kuyuları) yanı bulunmakta ve bu yerde  Bulgar Padişahı İvan Şişman  öldürülmüş olup buraya yakın yüksek bir yerde mezarı bulunmaktadır .

İşbu Bulgarca’dan tercüme işlemi Dairemiz yeminli tercümanı Ehliman oğlu Mustafa Kılalı tarafından aslına uygun olarak tercüme edildiğini onaylarım.2003 yılı Eylül ayının 8.ci günü
8.9.2003

Şekil 2.Ali Koç Babanın yatırına giriş.Resim.Mustafa Marangoz’un arşivinden alınmıştır.

 
Şekil.  3.Ali Koç Babanın yatırından  Bulgaristan’ın Niğbolu Şehrine kuş bakış. Yatır ağacın dibinde beyaz noktanın olduğu yer.Resim.Mustafa Marangoz’un arşivinden alınmıştır.
Kaynak: www.Refikengin.com

BİR MADALYON BİR TARİH. ALİ KOÇ BABA VE YAŞAYAN ERKANI. yazısı ilk önce Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam üzerinde ortaya çıktı.

Büyük Mutasavvıf, Alevi Ozanı ve Bilgesi Kaygusuz Abdal Sultan

"Ademoğlu yerde ve gökte var olan cümle eşyanın en güzidesidir"

 Kaygusuz Abdal

1. Kaygusuz Abdal’a Yeni Ad Bulma (ve Sünnileştirme) Çabalarıabdalmusa07.jpg

Alevi-Bektaşi sözlü ve yazılı geleneğinde Kaygusuz Abdal’dan çoğunlukla "Kaygusuz Sultan", "Baba Kaygusuz", "Kaygusuz Baba", "Kaygusuz Sultan Abdal" diye söz edilmektedir. Kendisi şiirleri ve düz yazılarında en çok "Kaygusuz ve Kaygusuz Abdal"ı kullanmıştır. Ayrıca birkaç şiirinde tasavvufi anlamda "kul ve miskin" sıfatlarıyla "Kul Kaygusuz, Miskin Kaygusuz, Miskin Sarayi" adlarını görmekteyiz. Kaygusuz Abdal’ın asıl adının Alaaddin Gaybi olduğu sonucuna varılıp, söz konusu tartışma noktalanmış görünüyor. Kaygusuz’un yapıtlarıyla akademik dereceler elde etmiş Türk-İslam sentezcisi Abdurrahman Güzel, bu ismin babalığını yaptığı gibi, Kaygusuz’u Hanefi inancı dairesinde Sünnileştirmekten de geri kalmamıştır. "Sen insanı sorarsan / Hak’tan ayrı değildir / Sıfatı zat-ı mutlak / Hırkası çar pareden" diyen Kaygusuz Abdal’a yeni ad koyma ve Sünnileştirme gibi bilinçli çabalar boşunadır. Hangi gerekçeyle yaklaşılırsa yaklaşılsın, tarihsel gerçekler değiştirilemez; sadece çarpıtılmış olur. Şimdi Kaygusuz Abdal’ın, önemsemediği için iki kere kullandığı tartışmalı göbek adı (!) üzerinde duralım; yani "Dolapname" ve "Hünername" adlı kasidelerinden bazı beyitler geçerek, Alaaddin Gaybi uydurma adını açıklığa kavuşturmak gerekiyor.

Dolapname’den:

"…

Baka yurdı degüldür ki bakasun

Fena ehli tıtar bunda otağı

Bu dünya bir büyut’l – ankebut’tdur (=örümcek evleri)

Pes ol oldı negeslerin duzağı

Alai Gaybi bunda tekye kılan

Hak’un fazlı durur ancak tayağı

Sabır seccadesin altına almış

Tevekkülde kuşanmışdur kuşağı

Sözini Kaygusuz arife söyle

Ne bilsün şekkeri tana buzağı"[1]

"…

Cihanın varlığı baştanbaşa hep

Bela yurdudürür mihnet ocağı

Resul buna çü beyt-ül- ankebut (akrep evi) der

Pes ol olur nekeslerin duzagı

Baka ehli fenada mülk edinmez

Bakadır onların yeri durağı

Alai Gaybi bunda tekke kılmaz

Hak’ın fazlıdürür ancak dayagı

Sabır seccadesin altına salmış

Tevekkülden kuşanmıştur kuşağı

Sözünü Kaygusuz arife söyle

Ne bilsün sükkeri dana buzagı"[2]

Değişik ellerden çıkan menakıbnâmelerde farklı sözcüklerle yazılmasına rağmen, su dolabının ağzıyla konuşan Kaygusuz, bu dizelerde dünyayı kötülüyor gibi görünse de, asıl bu şiiri yazdığı Şam ve Halep yöresinden söz ediyor: Büyük sıkıntıların yaşandığı, eziyetlerin çekildiği belalar yurdudur ve sineklerin tuzağı olan örümcek ağıdır buralar. Sonsuzluğa kadar yaşanacak yurt değildir ki, insan burada otağını kursun. (Hele Kaygusuz gibi enelhakçı (vahdet-i vücudcu) ve pantheist (vahdet-i mevcudcu) mutassavvıfın yaşatılacağı yer hiç değildir; aynı yıllarda derisi yüzülen Seyyid İmaddedin Nesimi’nin henüz kanı kurumamıştır Halep’te. Belli ki, Şeyh Bedreddin’den istedikleri gibi, Kaygusuz Abdal’dan da Kahire’dekine benzer bir tekke kurmasını istemişti ora halkı. Tanrı’nın keremi ona dayanak-destek olmadıkça Alai Gaybi burada tekke kurmaz. Çünkü onun altındaki sabır seccadesi, belindeki ise tevekkül kuşağıdır. Kaygusuz sen bu tatlı sözlerini anlayanlara söyle; danalar buzağılar şekerin tadından ne anlasın?

Minbernâme’den:

"…

Eğer malin var ise kavm ü kardaş

Cihan halkı seninle cümle yoldaş

Eğer kendü halinde bir aşıkdur

Ana derler ki iş sevmez ışıkdur

Aşık olsam adım tenbel Alayi

Eğer sofi isem derler mürai

Ha bir cenkdir biri birin beğenmez

Arifler Hak’dan özge nesne bilmez

….

Ko sözü fariğ ol Kaygusuz Abdal

Ki sözden açılur cümle kil ü kal"[3]

Kaygusuz Abdal burada da toplumsal anlayış ve ilişkilerden dert yanmakta. Sonra insanların "dediklerini ve senin aşık halini kimse anlamadığına göre, konuşmaktan vazgeç; dedikodu zaten boş sözden çıkar" diyor. Sözde âşık olan iş sevmezmiş; bu yüzden kendisine de "tembel Alayi" diye çağırırlarmış.

Bu şiirlerde geçen "Alai (Alayi)" sözcüğü sadece bir toponymon’dur , yani Gaybi’nin (Kaygusuz Abdal’ın) nereli olduğunu göstermektedir. "Alai (Alayi)" sözcüğünü, "Alaeddin" adının, "Seyfi, Bedri, Şemsi vb." gibi, kısaltılmış biçimi olarak tanımlamak bir zorlamadır. Bize göre Rıza Nur’un "Alaylı Gaybi" tanımlaması doğrudur. Buradaki "Alai (Alayi)", tıpkı "Rumi (Rumlu), Şami (Şamlı), Sarayi (Saraylı), Ahlati (Ahlatlı)" gibi, "Alaylı, yani Alaiyyeli" anlamındadır. Şehabeddin Ömeri, "Mesaliku’l-Ebsar" adlı yapıtında 14. yüzyılda, "Ermenek memleketinin deniz kıyısında Alaiyye şehri vardır ki, halk arasında "Alay" veya "Alaya" diye bilinmektedir" diye yazıyor.[4] Kaygusuz Abdal da Alaiyye yerine kullanılan "Alay" adından "Alai-Alayi" (Alaylı) sıfatını üretmiş ve konuştuğu Türk dilinin kuralını uygulayarak isimden önce yazmıştır. Kaygusuz’un bazan aynı anlama gelen Arapça ve Farsça sözcükleri Türkçesiyle bir arada ve çok kere de onları ana dilinin kurallarına göre kullanmış olduğu bilinir.

Kaygusuz Abdal, Abdal Musa Sultan’ın huzurunda özünü dar’a çekip ikrar verdikten sonra, yola girerken ikinci kez dünyaya gelmiş sayıldığı için, aldığı (Kaygusuz Abdal) yeni adıyla, biyolojik doğumunda verilen adı üstünden atmış. Bir daha onu kullanmamıştır. Bir mesnevisinde, "Abdal Musa’ya kul oldı candan / Çekti elini iki cihandan" diyerek bunu açıklamıştır.

Alevi-Bektaşilikte Muhammed-Ali yoluna girmek "yeniden doğmak ya da ikinci kez doğuşa ermek" sayılıyor. Yolun ilkelerini ve yükümlülüklerini kavrayacak yaşa gelmiş evli ya da bekar adaylar ikrar vererek, "yol oğlu, yol evladı" olurlar. Edip Harabi bir nefesinde, sıkışıp kaldığı şeriat dar boğazından, ikrar verip yola girdiği 17 yaşında ikinci kez doğuşa ererek, kurtuluş imkânı bulduğunu söylüyor:

"Berzahtan kurtulup çıktım aradan

Onyedi yaşında doğdum anadan

Muhammed Ali Hilmi Dedebaba’dan

Çok şükür hamdolsun geldim imkane"

Bu kavramın Heterodoks İslamda (Alevilikte) ilk ortaya çıkışı proto-İsmaililere dayanmaktadır. 879 yılında Güney Arabistan’a gönderilmiş ilk İsmaili Dai’si Mansur el Yaman (ölm. 914) olarak bilinen İbn Havşab’ın, "Kitab al-alim wa’l- Ghulam (Bilgin ve Öğrencisinin el kitabı)" adı altında yazdığı, İsmaililik inancına girişin ilkelerini belirleyen yapıtta bu yola girişi, yeni bir isimle, "ikinci ya da yeniden doğuş" olarak tanımlandığını görüyoruz. Aynı inancın mensubu olan Kaygusuz Abdal bu süreçten geçmiş; nasıl ki Harabi "onyedi yaşında, Mehmet Ali Hilmi Dedebaba"dan doğmuşsa, o da aynı yaşlarda yola girerek Abdal Musa Sultan’dan ikinci doğuşunu yaşamış ve "yol oğlu" olmuştur.

Alaiye sancak beyinin oğlu Gaybi’nin "Kaygusuz" adını alması Menakıbnâme’de şöyle anlatılıyor:

"Gaybi, bundan sonra beğzadeliği tamamen terk ve maddi hayatın alayişinden (gösterişinden) feragatla, dervişliği ihtiyar etmiş, zahir (dış) alemin kayıt ve alaikinden (ilgilerinden) nefsini tecrid etmiştir. Bundan sonra Abdal Musa Sultan, sünnet nazarıyla Gaybi’nin yüzüne baktı ve: ‘Gaybi, kaygudan reha buldun (kurtuldun), şimdiden sonra Kaygusuz oldun’ dedi. Gaybi yüzünü yere koyup meskenet (miskinlik) gösterdi. Sultan bu sözleriyle Beğzade’nin ismini ‘Kaygusuz’ diye söyledi. Bundan itibaren Gaybi Beğ’in adı ‘Kaygusuz’ oldu."[5]

Menakıbnâme’de

"…ehl-i tarik içinde ma’ruf ve meşhur Dilguşa (gönüle ferahlık verici, içaçıcı) sahibi Kaygusuz Baba Sultan k.s. Alaiye Sancağı Begi’nin oğlu idi. Adına Gaybi derlerdi"

biçiminde bir girişten sonra genç Kaygusuz Abdal şöyle tanımlanmaktadır:

"(Gaybi Beg) gayet akil, arif, amil (iş yapan, uygulayıcı), kamil ve tüvane (divane) idi. Onsekiz yaşında onunla kimse mukabele durup (karşı karşıya gelip) bahs idemezlerdi (yarışamazlardı). Zira çok kitablar okımışdı, ulumı bi’t-tamam (ilimleri noksansız) bilürdi hem ziyade pehlevan idi, zor-i bazuya malik, at üzerinde, silahşorlukta, ok atmakda ve kılıç çalmada ve gürz salmakda ve sünü oynatmakda hünermend (yetenekli) idi. Bu gibi işlerde nazi ri (benzeri) yog idi…

‘Görünmezlik, gizem dünyasına mensup, nesnelliğin ötesindeki yoklukta bir varlık’ gibi birçok anlamlar içeren "gaybi" sözcüğü dahi bizce, Kaygusuz Abdal’ın bu bağlamda kendisine yakıştırdığı, ya da Abdal Musa tekkesine ilk geldiğinde, -gaybdan gelmiş gaybe giden gibi- ona yakıştırılan, kendini (büyüklüğünü) küçümseyen kalenderice bir sıfattır, yani Varlığı yokluğu belirsiz Alaiyeli.

Bize göre Kaygusuz Abdal’ın, bir sancak beyinin oğlu olarak asıl adı, ne "Alaiyeli Gaybi" ne de hiçbir gerçekliğe dayanmayan "Alaeddin Gaybi" olabilir. Ayrıca Nusayri Alevilerin bir koluna Gaybiler adı verilmektedir. Böyle bir ilişkiyi de belki gözden kaçırmamak gerekir. Gaybiler Tanrı’nın, Ali ile görünüm alanına çıktığı, sonra da gözden kaybolduğuna inanırlar. Şimdiki zaman ise gayb (görünmez) dönemidir. Böylece onlar Tanrı’yı (Ali), görünmezliğinden dolayı, diğerlerinde olduğu gibi gökyüzü ile, havayla aynılaştırmaktadırlar.

2. Kaygusuz Abdal Menakıbnâmesi ve Tarihsel Gerçekler

Menakıbnâme yazarı, bir halk roman yazarı gibi, Kaygusuz Abdal’ın yaşam öyküsünü kendi anlayışı ve zamanın istekleri doğrultusunda anlatmış görünüyor. Bu kişi çok büyük olasılıkla Mısır’da eğitim görmüş biridir. Kaygusuz’un yapıtlarını okumuş ve onları kullanarak, yani şiir ve düzyazılarından yararlanıp ve sadece Mısır ve Pamphylia (Alanya ve Antalya çevresi) bölgesinden derlediği bazı duyumlarını katarak yarattığı mizansen içine yerleştirmiş görünüyor. Abdurrahman Güzel’in doğruluğundan – sözde Bektaşi geleneğinin ve bugüne değin yapılan araştırmalarda kabul gördüğü için- kuşku duymadığı ve kendisinde bulunan elyazması Menakıbnâme tam da kendi anlayışına uygun. Yazarın, Kasrü’l Ayn’ın köşk ve sarayının kubbesine Yavuz Sultan Selim’in (1512-1520) sapladığı okları gördüğünü söylemesi[6] Menakıbnâme’nin 1517’den sonra, yani Yavuz döneminde yazıldığını gösteriyor. Ayrıca Abdal Musa Vilayetnâmesi’nde de benzer biçimde anlatılan, Kaygusuz Abdal’ın Abdal Musa’ya bağlanması, avlamak için peşine düştüğü geyiğin tekkesine girmesi ve onunla bütünleşmesi, yani geyiğin Abdal Musa’nın vücudunda kaybolması kerametiyle gerçekleşir. Kovaladığı geyiğin kendisi (içinde) olduğunu, attığı oku vücudundan çıkarıp ona göstererek kanıtlar Abdal Musa. Abdal Musa’nın kerameti ve Alaiyeli Gaybi’nin kişiliğini sarsarak etkileyen bu doğaüstü olay, Kaygusuz Abdal’ın, Mısır’da yazmış olduğu anlaşılan Kitab-ı Miglate (ya da Mugalata) yapıtında geçen bir tasavvufi öykünün tersine çarptırılarak, sahibine çevrilmesinden başka birşey değildir. Kaygusuz Abdal bu kitabında düşlere dalarak, çöllerde gezi yapan ve şeytanla tam dokuz kavgaya girişmiş ve sonunda onu alt etmiş derviş kılığındaki serüvenlerini anlatır. Adem’den başlayarak tüm peygamberlerle ve Ali ile sohbet eder. Kitabın sonlarına doğru, Süleyman Peygamberin kovaladığı av olan bir geyik, gelip kendisinde kaybolur (..ol benim gölgeme geldi, na-bedid (görünmez), na-peyda oldu (ortadan kayboldu). Süleyman geyiği ister, kavgaya tutuşurlar ve Muhammed yetişerek Derviş’i kurtarır. Burada Kaygusuz’un "yerde gökte herneki var insanda mevcuttur (vahdet-i mevcud= pantheism)" inancı sözkonusudur. Bu geyik öyküsü bir keramet olarak, Menakıbnâme’yi ilk yazan kişi tarafından ona uyarlanmış ve aynısıyla Abdal Musa Vilayetnâmesi’ne geçirilmiştir. Bu karşılaşma da keramet biçimine dönüşerek Menakıbnâme’ye girmiştir. Kaygusuz aynı kitabın sonunda (konuyla ilgisi olmaması gerektiği halde, olasıdırki kitabı kendisine sunduğu için) Mısır Sultanı’nın Divan toplantısında bulur kendisini. Bu sonuncu rüyasında Sultan’a (Büyük olasılıkla bu 1382-1399 yılları arasındaki Mısır Sultanı Melikü’z-Zahir Seyfeddin Berkuk’tur) övücü şiirler okur.

Bizim anlayamadığımız, bilimsel araştırma ve inceleme yaptıkları iddiasında olanların bunların farkına varmayıp, ya da görmek istemeyip Menakıbnâme’deki kerametleri Kaygusuz’un ve Abdal Musa’nın nesnel yaşamlarıymış gibi sunmalarıdır: Sancak beyinin onsekiz yaşlarındaki oğlu ava çıkmış ve bir geyik vurmuş. Yaralı geyik Abdal Musa tekkesine sığınmış. İçeri girdiğinde onu Abdal Musa’nın huzuruna çıkarmışlar. O da koltuğunun altından kanlı okunu çıkarıp ona geri vermiş. Böylelikle Gaybi’nin aklı başından gitmiş ve Abdal Musa’ya candan bağlanmış ve varlıklı saray yaşamını terketmiş.[7] Oysa Kaygusuz Abdal’ın diğer yapıtları da dikkatli okunduğunda, Menakıbnâme’ye geçirilmiş daha birçok şeyler gözlenebilecektir.

Alevi-Kızılbaşların şiddetle koğuşturulduğu dönemde kaleme alınmış Menakıbnâme’ye, günün siyasetine uygun olan mücerredlik kavramı sokulmuştur: Abdal Musa’nın geyik donuna girme kerametini görmüş olan Alaiye beyinin genç oğlu şöyle söyler:

"Sultanım! Bendenüzi hizmetünüze layık görüp, oğulluğa kabul eyleyün. Allah’un kudretiyle hizmetünüzi idelüm."

Abdal Musa Sultan şu karşılığı verir:

" Oğlum! Bu erenler yoluna gitmeklige mutlak mücerrredlik gerekdür. Sonunı düşünmeyüp sonra peşiman olmakdan tek durmak yegdür… Senün pederün bir (Sancak Begi)dür. O sana riyazatı çekmege rıza virmez. Var imdi pederünden icazet al, ondan sonra bizüm katumıza gel. Gönlüne de danış ki, sonra peşiman olmayasın…"

Beg oğlu kararını verir:

"Sultanım! Benim pederüm sizsünüz…ben gayri bir yere gitmem ve bu asitaneyi (eşiğini) terk itmem. Gelmek var, dönmek yok."

Arapça mücerred sözcüğü, "soyut, yalın, çıplak" anlamlarının dışında "tek, yalnız ve bekar" karşılığında da kullanılır. Burada sözkonusu olan ikinci anlam kümesidir, yani bekar kalma zorunluğu, evlenme yasağına uymaktır mücerredlik.

Alevi-Bektaşi inancında böyle bir kural yoktur. Zorla ve kasıtlı sokulmuştur. Hıristiyan mistisizminde, özellikle manastır keşişleri arasında bu uygulamalar vardır. Ama asıl Hıristiyan heterodoksizmi sayılan ve hérésie (sapkınlık) olarak Avrupa’da Ortaçağ boyunca kırımcıl koğuşturmalara uğramış Bogomilizm-Katharizm (Neo-manicheism) inancının sayıları pek fazla olmayan "Mükemmeller-Kamil insanlar" üst grubunu oluşturan kesimde evlilik yasağı vardı, ayrıca onlar tüm dünya zevklerinden uzaktılar. Kızılbaş Safevi Devleti’ne karşı bir savunma ve korunma adına, Sultan Bayezid II’nin (1480-1512) başlattığı Aleviliği ve Bektaşiliği birbirinden ayırma siyasetinin ürünüdür mücerredlik.

15. yüzyılın son on yılı içinde yazıldığı bilinen Hacı Bektaş Veli Vilayetnâmesi’nde Hünkâr’ın hiç evlenmediği ve Kadıncık Ana’dan olan çocuklarının, onun burun kanından ya da abdest suyundan olduğunu anlatan sahte kerametlerle başlatılmıştı. Amaç Alevi inanç önderlerini manastır keşişleri gibi, dünyadan ele etek çektirerek tekkelerde riyazata sokup toplumla ilişkisini kesmek ya da edilgenliğe indirgemekti. Oysa mücerretlik, Kaygusuz Abdal’ın "Budalanâme"sinde yazdığı

"Pes imdi bir saat dana (bilen,bilgin) ve arif sohbetine girüb mest olmak, bin yıl kendü başuna ibadet ve riyazat kılmakdan yegdür"

sözünün temsil ettiği Alevi tapınma anlayışıyla ters değil de nedir?

Sultan Bayezid II’nin (1481-1512) Balım Sultan ile başlayan ilişkiyle Bektaşiliği, Alevilikle (o dönemde aşağılayıcı anlamda kullandıkları resmi adı Kızılbaşlıkla) karşı karşıya getirme siyasetine dönüştü. Bu siyaset hep sürdürüldü. Cumhuriyet Türkiyesinin yazar ve araştırmacıları bile, anlatılanları hiç sorgulamadan Abdal Musa tekkesinde mücerredlik uygulandığında ısrarlı oldular. Kaygusuz tekkesi Kasr’u-l Ayn’ın kubbesini hangi duygularla okladığı pekala hissedilen Yavuz Sultan’ın saltanat yıllarında yazılmış Kaygusuz Abdal Menakıbnâme’sinde anlatılan sözde mücerredlikten oğlunu kurtarmak için Alaiye beyinin Abdal Musa tekkesine karşı savaş açması inanılır olaylar mı? Üstelik bu sancak beyi, tek başına tekkedeki oğlunu kurtaramamış (!), Teke sancağı beyini de savaşa sokuyor…

Ne tekkedeki dervişlerin ve ne de Kaygusuz Abdal’ın mücerredlikle ilgisi, ilişkisi yoktur. Kaygusuz şiirlerinde tam tersine, kadın ve cinsellik konularını çokca işlemiştir. Kötü evlilikler ve ilişkiler geçirdiği, hatta âşık olduğu için her sabah önüne çıktığı kadının kendisini nasıl küçümsediği şiirlerinde açıkça görülmektedir.

Menakıbnâme yazarı, daha önce söylediğimiz gibi Kaygusuz’un yapıtlarını çok iyi incelemiş. Onlarda geçen bazı olayları yazdığı kitaba uyarlamış. Kaygusuz Abdal’ın, şiirlerinden Gevhernâme’yi Muhammed’in kabrinin başında, Dolabnâme’yi Asi nehri kıyısındaki Hama kalesine su çıkartan su dolabı için yazdığını bu şiirlerden çıkarıp, Menakıbnâme’ye koymuştur. Yukarıda söylediğimiz gibi, Menakıbnâme’deki Kaygusuz’un Mısır’dan "dervişleriyle birlikte hac niyetiyle Beytullah’a doğru yaptığı çöl yolculukları üzerindeki betimlemeleri" de Kitab-ı Miglate’deki kişinin (Derviş’in) şeytan ile yaptığı düşsel kavgalar[8] sırasındaki çöl (Heyhat Sahrası) yolculuklarından alınmadır.

"Menakıbnâme’ye göre Kaygusuz Abdal ve dervişleri, Mekke’de şu güzergâhı takip ederek Anadolu’ya gelirler: Medine- Şam – Hama – Humus – Halep – Kilis – Birecik – Bağdad – Hille – Küfe – Necef – Kerbela – Bağdad – Musul – Nusaybin – Abdal Musa Asitanesi."[9]

Peki Kaygusuz Abdal’ın Güney ve Batı Anadolu’da, Rumeli’de ve Balkanlardaki gezilerinden niye söz etmiyor Menakıbnâme yazarı? Edemezdi, çünkü Kaygusuz Abdal Şeyh Bedreddin ile Mısır’dan aynı (1404-5) yıl ayrılmışlar birkaç yıl sonra "Edrene şehrinde" buluşacaklardır. Batı Anadolu’da, bomboş bırakılmış; beylerin işletmediği, ama köylünün ve göçerlerin yararlanamadığı, yani "kelebeklerin buğday ektiği, sivrisineklerin ırgat olup biçtiği Manisa ovasında" Torlaklarla birlikte mücadele vermiştir. Yine şiirlerinde, düzyazılarında "Hem iki yüzlü zahidlere (ibadet düşkünü), hem de kendini keramet sahibi, Hızır Nebi gören Şeyhlere" karşı olduğu onları açıkça eleştirdiğini; Trakya’daki malikâne sahiplerinin sınırsız varsıllığını, büyük şölenlerini aşağıda örneklerini sunup açıklamaya çalıştığımız ironik şiirlerinde verdiğini görüyoruz. Kuşkusuz Kaygusuz Abdal’ın yaşamında kural dışı ve Menakıbnâme yazarının inanç ve anlayışlarına aykırı, onu korkutacak çok daha fazlası vardı. Elbette bunları yazmamış ve yazamamıştır…

3. Kaygusuz Abdal, Tasavvuf Eğitimi İçin Babası Tarafından Abdal Musa Tekkesine Verilmiştir

Kaygusuz Abdal kendi şiirsel ve düzyazı yapıtlarında, yaşamına dair açık bilgiler vermediği için, Menakıbnâme’ye sığınmak zorunluğu doğuyor. Buna rağmen, şimdiye dek yapıldığı gibi oradaki bilgileri, yani kerametler dizisini Kaygusuz’un tarihsel yaşam gerçeği olarak kabul edemeyiz. Kerametleri aralayıp nesnel olanı bulmak zorundayız. Elbette ki biz de Menakıbnâme’den yola çıkacağız, ama yorumlarımızı diyalektik temele oturtmaya çalışacağız. Düzyazı yapıtlarındaki gizli bilgileri ve şiirlerinde gördüğümüz simgesel anlatımda, ironi ve mizahla süslediği gerçek ötesindeki nesnel doğruları yakalama çabamızı sürdüreceğiz.

Kaygusuz Abdal’ı tasavvufa yönelten, bu yolda eğiten ve ona Heterodoks İslamın, yani Aleviliğin kapısını açan kişinin Abdal Musa Sultan olduğu tartışılmaz bir gerçektir. Kaygusuz Abdal’ın, Abdal Musa tekkesine okladığı bir geyiği izleyerek girip, bir daha çıkmadığı öyküsü tutarlı gözükmüyor. Keramet gösteriminin de temelini yukarıda açıklamaya çalıştık. Bize göre, Bursa’nın alınışından (1326) sonra Orhan Bey’le anlaşamıyarak Osmanoğullarını terkeden Abdal Musa Sultan, 1330’larda Elmalı’da tekkesini kurmuş. Teke yöresinde yaşayan yerleşik ve göçer Türkmenlerin Alevi inançlı ve Hacı Bektaş tekkesine bağlı oluşları nedeniyle, kısa zamanda ikinci Pir olarak Abdal Musa başkenti Antalya olan 1279’da kurulmuş Teke Beyliği ve çevresinde büyük nüfuz sahibi olmuş bulunuyordu. Hacı Bektaş Veli gibi, Baba İlyas halifelerinden olan Nuri Sufi’nin torunlarının kurduğu Karaman Beyliği Ermenek’ten yönetiliyor ve bir sancağı olan Alaiye kenti ile Akdeniz’e açılmaktaydı. Abdal Musa ve tekkesinin, Karaman ülkesinde olduğu kadar, Menteşe ve Aydınoğulları egemenlik alanlarında da etkisi büyük ve özellikle Aydınoğlu Umur Bey ile ilişkisi sıkıydı. Ayrıca adalar ve kıyılarda yaşayan yerli Hıristiyanlarla da dostluklar kurmuş, müritler edinmişti. Menakıbnâmeler ve onun yolundan giden pek çok Alevi-Bektaşi ozanlarının şiirlerinde işlediği, "dağlar, taşlar ve ağaçların semah dönerek Abdal Musa’nın ardından" gitmesi, onun dağlar, tepeler ve taşlar ağaçlar dolusu müridleri yandaşları vardır. Denizden gelen gemiler dolusu Hıristiyanları ve Umur Paşa’nın kırk bin askerini doyuracak yüksek ekonomik düzeye ulaşmıştı daha 1340’larda Abdal Musa tekkesi.[10]

Kısacası Abdal Musa Sultan’ın, Karaman Beyliği’ne bağlı 1333’lerde ilk Alaiye sancak beyi Karaman oğlu Yusuf dahil, oğlu Alaaddin ve torunu Hüsameddin Mahmud’dan da ilgi ve saygı görmediği düşünülemez. Bu sonuncusu Kaygusuz Abdal’ın babasıydı. Hatta bu beylerin tekkeyi ziyarete geldikleri ve Abdal Musa’ya nezir (hakkullah) getirip hayır duasını almadıkları da söylenemez. Aydın ili ve Teke ilinden, İç ile (İçel) kadar uzanan birçok beyliği içine alan geniş bir bölgenin inanç önderidir Abdal Musa. Kaygusuz Abdal, bey babası maiyeti ile böyle bir ziyaret sırasında (belki de ilk sancak beyi olduğu yıl), o zamanlar seksen yaşın üzerinde bulunan ak sakallı Pir’i tanımış. Onu sevmiş, tekke yaşamına büyük merak ve ilgi duyarak, Abdal Musa’dan tekke eğitimi almayı arzulamıştır. Elmalı Abdal Musa Tekkesi çevresindeki sözlü gelenek, Kaygusuz Abdal’ın 13-14 yaşlarındayken içine Abdal Musa’nın (ona gaybdan göründüğü yada kerametiyle içine düşürdüğü) aşkının düştüğünü ve günden günden zayıflamaya başladığını anlatır. Nedenini kendisi de bilmez. Sonra bir gün babasından izin alıp, atlar atına ve dağlara çıkar. Sonra bilinen geyik avı öyküsüyle tekkede aşkıyla yandığı Abdal Musa Sultanı bulur ve onun bendesi olur…

İşte bu buluşmanın gerçekleşmesi, yani Kaygusuz’un tekke eğitimi almaya başlaması, babası Hüsameddin Mahmud’un rızasıyla olmuştur. Doğrusu onun (Menakıbnâme’ye göre aracı koyduğu Teke Beyi’nin, Abdal Musa’nın kerametleri karşısında, ölümle biten yenilgisinden sonra) 300 kişilik maiyyetiyle birlikte tekkeye gelmiş olması, olaya verdiği önemi gösteriyor; bu bey oğlunun bir çeşit eğitime başlatma törenidir. Her ne kadar kerametiyle çeşmelerden akıttığı yağ ve bal ile beslediği gösterilmiş olsa da, Abdal Musa Sultan onları üç gün boyunca yedirip içirerek ağırlıyor. Kanımızca Sancak Beyinin buraya, bey olarak ikinci gelişidir. Menakıbnâme’de onun söylemek zorunda bırakıldığı ima edilen şu sözleri, bizce asla rızası dışında değildir:

"Oğlum fahrin mezid olsun (övüncün artsın). Aklına fikrine kurban olayım. Bu fani dünyada akil (akıllı , zeki insan) o dur kim bir mürşid eteğine yapışa, salikler-veliler güruhuna karışa, ahırette dahi onlarla haşrola!…"

Menakıbnâme yazarı sürdürüyor:

"Alaiye Sancağı Beği, bu sözleri söyledikten sonra oğlu Gaybi’yi hatır u safa ve hüsn ü rıza ile Abdal Musa hazretlerine teslim edip, onun terbiyesine bıraktu… Gaybi Beğ Asitane’de kaldı…."[11]

İşte gerçek durum budur: Alaiye Sancak beyi Hüsameddin Mahmud, bir bey oğlu olarak sarayında verilebilecek her türlü eğitimi almayı sürdüren oğlu Kaygusuz’un birkaç yıl da tekke eğitiminden geçmesi gerektiğine karar vermiş ve oğlunu 13-14 yaşlarında Abdal Musa tekkesine bırakmıştır. Tekke eğitiminden sonra da oğlunu kıyı beyliklerinin çok iyi ilişkilerinin bulunduğu Mısır’a gönderecektir. O dönemde Anadolu beyliklerinden emirlerin, vezirlerin, kadıların oğullarını Mısır’a gönderip eğitim yaptırdıkları, kentlerin büyük esnaf ve zanaatkar sınıfından gençlerin gruplar halinde Mısır’a gittiklerini biliyoruz. Bunlardan Kadı Burhaneddin’in 14 yaşlarında Mısır’a gidip (1358-9) altı-yedi yıl kalarak, "usul -i fıkıh, feraiz, tefsir, heyet ve tıp dersleri görmüş dört mezhebi vakıf olmuş, Medrese tahsili yapmıştır."[12]

Bilindiği gibi 1383’de 20 yaşlarında bir grup gençle Mısır’a giden Şeyh Bedreddin Mahmud, orada yirmi yıl kadar kalmış, döneminin en büyük fıkıh bilgini ve mutasavvıf olmuştur.

Çok büyük olasılıkla 1354-55 yıllarında, Menakıbnâme’de Gaybi adıyla sunulan Alaiye Sancak Beyi’nin oğlu, yeniyetmelik döneminde Abdal Musa tekkesinde "Abdal Musa Sultan’ın terbiyesine verilir." Beş-altı yıl (Mekakıbnâme’deki kırk yıl hizmet sadece bir geleneksek söylemdir, bunun için Abdal Musa’nın yaklaşık 140 yıl yaşamış olması gerekir!) tekkede yetiştirilen, tasavvuf eğitimi alarak Heterodoks inanç (Alevilik) yoluna girmeye hazırlanır. Cem kurulup Meydan açılır; bir ikrar verme (initiation) töreniyle, Hacı Bektaş Veli’den sonra ikinci Pir sayılan Abdal Musa Sultan’ın huzurunda 18-19 yaşlarında tasavvufi Hak yoluna (tarikata) kabul edilir. Yukarıda belirtildiği gibi salik (yola giren), ikinci doğuşuyla birlikte Kaygusuz Abdal adını almıştır.

Abdurrahman Güzel’e bakılırsa Kaygusuz Abdal, 1341-42’yi izleyen 15-20 yıl içinde doğmuş. Dolayısıyla 1358-59 ile 1378-79 tarihleri arasında yıllarda Abdal Musa Sultan’a intisap etmiştir. Oysa Abdal Musa, özellikle ikinci tarihten en az 15-16 yıl önce ölmüş bulunuyordu. Öbür yandan Abdurrahman Güzel, Kaygusuz’un Abdal Musa’dan icazet alıp kırk abdalı ya da dervişi yanında, bir yapıtının başındaki bir tarihe (1397-98) dayanarak Mısır’a ilk kez bu yıl geldiği yargısı asla doğru olamaz. Abdurrahman Güzel’in bazan temkinli yaklaştığı , ama çoğunlukla kabul ettiği tarihlere bakıldığında Abdal Musa 130 yıldan fazla, Kaygusuz Abdal ise 100 yılı epeyce aşkın yaşam sürmüştür…

4. Kaygusuz Abdal’ın Mısır Gezileri ve Kıyı Olayları -Eğitimi

1359’larda Abdal Musa Sultan ömrünün son yıllarını yaşıyordu. Henüz 18-19 yaşlarındaki ve yola kabul edilmiş Kaygusuz Abdal’ın akıl, inanç ve bilgi gücünü çok iyi anlamıştır. Ona en gözde abdalı-dervişi olarak bakıyordu. Belli ki Kaygusuz’u, kendi yerine baş ardıl (halife) yetiştirmek istiyordu. Bunun için genç Kaygusuz’un zamanın tüm inanç, felsefe, mantık, hey’et (astronomi) ve diğer bilimlerini, ayrıca da Arap-Fars dillerini öğrenmesini candan arzu ediyordu. Abdal Musa ile farklı amaçlarına rağmen, Kaygusuz’un babasının da isteği zaten bu doğrultudadır. Olasıdırki Abdal Musa, ona güvendiğinden ötürü, çok iyi yetişmesi için Kaygusuz’un Mısır’a bir bey oğlu olarak gitmesine rızalık vermiştir; icazeti bu yolda değerlendirmek yerinde olur diye düşünüyoruz. Kıyı kentleriyle çok sıkı bir ticaret ağı kurmuş olan Memluk Sultanlığı’nın ticaret gemilerinden biriyle bu ilk Mısır yolculuğu olmalıdır Kaygusuz Abdal’ın. Kanımızca bu gidişinde, en fazla üç yıl kalmıştır Kaygusuz Mısır’da. Kıbrıs kralı Piérre’in donamasıyla 1361 yılında kıyı emirliklerine saldırması ve Antalya’yı ele geçirmesiyle bölgede büyük bir kriz başlamış. Abdal Musa Sultan da en geç 1362’de ölmüş olmalıdır. Kaygusuz Abdal, Asitane’ye dönüşünde Mürşidini bulamamıştır. Menakıbnâme yazarının söylediklerini aynısıyla benimseyen Abdurrahman Güzel’in, "Kaygusuz’un şeyhi Abdal Musa’ya kavuşuşunun heyecanını dile getiren" diye nitelediği şiire, biz tam tersine bir çeşit övgüsel ağıt gibi bakıyoruz.

Abdal Musa Sultan’a Urum abdallarının bağlılığını, hepsinin talibi olup kendisini Pir saydıkları; karşısında dar’a durduklarını, hatalarından arındıklarını anlatıyor şiirin başlarında. Tuğlarını ve sancaklarını kaldırmış ve kudümler çaldıran sultanlar ve Avlan gölü çevresinde toplanan beyler onun ziyaretine gelirdi. Hastalarla dolup taşardı Abdal Musa Sultan tekkesi. Hindistan’dan gelen bezirganlar tekkeye bağışta bulunur lokma sunar; bu lokmalar dağıtılır, açlar doyurulurdu. Ali’nin zülfikarı kullandığı gibi kılıç kullanan Abdal Musa, batıni inançla kafirlerin üstüne yürürdü. O yürüyünce arkasından dağı-taşı kaplamış tümen tümen erleri gelerek Genceli’yi almıştı. Matem aylarında (her Muharrem’de) Hüseyin için kanlarını dökerler; çerağlar uyandırıp, gülbenk çekerek Cemler yapar, birliğe yeterlerdi. Bu birliği sağlayan Pir, Abdal Musa Sultan idi. Onun adına Tanrı’ya niyaz ederken, inkarcıların (zahirilerin, zahitlerin-sünnilerin) velilik sırrını anlamadıklarını söyleyen Kaygusuz, artık pirinden ayrı düştüğü için ağlaya ağlaya gelir sultan Abdal Musa’ya. Ama geldiği yer Abdal Musa tekkesidir, kendisi değil. Pirine, dostuna, sevgilisine kavuşan kişi şad olur, sevinir ve coşar. İnsan sevdiklerinden ayrılırken ağlar sızlar, ama ağlayarak buluşmaya gelinmez. Onun Pirinden ebedi ayrılığıdır bu. Kaygusuz Abdal, Mısır dönüşü yolda duymuştur onun Hakk’a yürüdüğünü ve ağlaya ağlaya Abdal Musa Asitanesine gelir. Boşuna buluşma-kavuşmadan doğan sevinç ağlaması aramayalım. Bir de bu gözle okunması için şiiri verelim:

Beglerimiz Avlan gölün üstüne

Onlar gelür sultan Abdal Musa’ya

Urum abdalları postın egnine

Baglar gelür sultan Abdal Musa’ya

Urum abdalları gelür dost diyü

Giydükleri nemed (aba) ile post diyü

Hastalar gelür derman isteyü

Sağlar gelür sultan Abdal Musa’ya

Talip oldur bi rün nefsün haklar

Pir oldur talibi hatadan saklar

Çalınur kudümler açılun sancaklar

Tuğlar gelür sultan Abdal Musa’ya

Er oglınun ikrarıdur yuları

Muhannidi çeksen gelmez ilerü

Ak Pınar’ın Yeşil Göl’ün suları

Çağlar gelür sultan Abdal Musa’ya

Hind’den bezirganlar gelür yayılur

Lokması çekilür açlar toyulur

Hakka aşık olan canlar soyulur

Begler gelür sultan Abdal Musa’ya

Ali zülfikarın aldı destine

Batın saldı kafirlerün üstüne

Tümen tümen olur Gencel(i) üstüne

Daglar gelür sultan Abdal Musa’ya

Aşure aylarında kanlar dökerler

Çeraglar uyarub gülbenk çekerler

Anlar bir olmuş birlüge biterler

Birler gelür sultan Abdal Musa’ya

Bir niyazım vardur Gani Kerim’den

Münkir bilmez evliyanın sırrundan

Kul Kaygusuz ayru düşmiş pirinden

Aglar gelür sultan Abdal Musa’ya

Kaygusuz Abdal’ın dönüşü sırasında Antalya, Teke Beyliğinin başkenti olmaktan çıkmış, Kıbrıs Krallığının bir kentidir artık. Teke Beyi Korkuteli’ne çekilmiştir. Çevrede çok büyük inaçsal güç otoritesi bulunan Abdal Musa Sultan, Kaygusuz’un şiirinde görüldüğü gibi sıkıntılı, kavgalı dönemlerde Beylerin başvurduğu (dost) kapısıydı. Çünkü Beylerin kendi topraklarında yaşayan Türkmen toplulukların büyük çoğunluğu onun müridleriydi, Hacı Bektaş Veli’den sonra onu ulu Pir biliyorlardı. Beylerin kendi toplumunu harekete geçirebilmesi Abdal Musa Sultan’ın hayır duasına bağlıydı. Abdal Musa dünyadan göçüşüyle, Teke Beyi Mubarizuddin Mahmud, Alaiye beyi Hüsameddin Mahmud ve Karaman Oğullarına bağlı diğer sancak beyleri bu büyük dost desteğinden yoksun kalmışlardı.

Kıbrıs kralı Piérre 1366’da bir donanma göndererek Alaiye’yi almak istemişse de Karamanoğulları’nın yardımlarıyla kendilerini savunmuşlar. Bu savunmanın ardından yedi yıl içerisinde, Alaiye beyi Hüsameddin Mahmud, Teke beyi Mübarizüddin Mahmud ve Manavgat beyi aralarında kurdukları sıkı bir işbirliğiyle, güçlerinin birleştirip 1373 yılında Antalya’yı Kıbrıs Kralından geri almışlardı. Kalkaşandi’nin kayıtlarına göre, bu yıllar arasında Alaiye beyi Mısır Sultanına yardım ya da kendisine bağlanmak (naib olmak) için mektup yazmıştır. Öyle sanıyoruz ki, Alaiye beyi mektubu oğlu Kaygusuz’la göndermişti. Menakıbnâme’de geçen icazetnâme bu mektup olmalıdır. Böylece Kaygusuz Abdal’ın ikinci yolculuğuyla siyasi bir görev yaparken, öbür yandan Mısır’da yarım kalan eğitimini tamamlamış olacaktır.

Kaygusuz Abdal’ın bu ikinci Mısır seferinde orada ne kadar kaldığını ya da Abdal Musa tekkesine dönüp dönmediğini tahmin etmek güçtür. Ancak 1397-8’de, olasıyla yeni bir seyahatten Mısır’a döndüğü ve Dilguşa’yı bu tarihte yazdığı kesindir. Bu yapıtını da Sultan Ebu’l Ferec’e (1399-1412) sunmuş olmalıdır. Tekkesi Kasr ül-ayin’i bu tarihten sonra aynı Sultan’ın izni ve yardımlarıyla kurmuş olduğu anlaşılıyor. Kendisinden 15 yaş kadar küçük olan Şeyh Bedreddin Mahmud Mısır’a geldiğinde, Kaygusuz birkaç Mısır Sultanıyla ilişki kurmuş ve Kahire’de tanınmış bir batıni mutasavvıftı. 1397-8’e kadar Hicaz’ı, Suriye, Irak Güney ve Doğu Anadolu’yu, Azerbaycan ve İran-Horasan’ı kapsayan geziler yapmıştı. Şiir ve düzyazı yapıtlarında adlarını verdiği geniş coğrafyadan bu anlaşılmaktadır.

5. Kaygusuz Abdal’da Fazlulluh Hurufi ve Bedreddin Mahmud Çizgisi

Öyle sanıyoruz ki, Kaygusuz Abdal bu gezilerinde İsmaili olduğu söylenen Fazlullah Hurufi’yle (ölm. 1393-4) de görüşmüştür. 1386’da Tebriz’de ortaya çıkan; Tebriz, Tohçu, Isfahan, Şiraz, Damgan vb. kentlerde ünü yayıldıkça şeriat düzenini sarsmaya başlamış olan Fazlullah Hurufi’nin inanç yöntemi, harfler ve hatlarla dinsel buyrukları değiştirmek ve inancının aslı, "insanı tanrılaştırmaktır". Hurufi inanç sistemini şöyle özetlenebilir:

Varlığın ortaya çıkışı sesledir. Ses canlılarda eylemsel, cansız varlıklarda potansiyel güç olarak mevcuttur, yani cansız birşeyi bir diğerine vurduğunuzda, cinsine göre özündeki ses duyulur. Canlılarda ise irade-istemle ses meydana çıkar ve sözcükler oluşur. Bunlar da harf aracılığıyla olur. Dünya tanrı varlığının tecellisidir ve bu yedi hat içinde insan yüzünde belirmektedir.

Harf gizemciliği olarak tanımlayabileceğimiz Hurufilikte insan tanrının kendisidir. Evren mutlak varlığın zuhurudur (ortaya çıkışıdır). Hurufilikte ölümden sonra başka bir yaşam olmadığına inanılır. Ölüm birleşikliğin-tümelliğin basite, ayrıntıya dönüşmesidir. Yeniden aynı hale gelinemeyeceğinden dirilme olamaz.

İnsan bu dünyada 28 yahut 32 harfin (Fars alfabesi 32 harftir) gizemine erdiğinde kendisinden tüm dinsel teklifler kalkar. Fazlullah onların dinsel hükümler karşısındaki tüm sorumluluklarını üstüne almış, namazlarını kılıp, oruçlarını tutmuştur.[13]

Hurufiler "Dünya bize cennettir, cennette ibadet görevi olmaz” demektedirler. Bu düşünceler Şeyh Bedreddin’e kaynak oluşturduğu gibi, Kaygusuz Abdal’ın da benimseyip işlediği düşüncelerdir. Uzun paragraflar halinde karşılaştırmaya gerek yoktur. Kaygusuz Abdal’lın "Vücudnâme"si incelendiğinde bu düşüncelerin daha da ayrıntılanmış olduğu görülür.[14] Belki de bu yapıtını onunla tanıştıktan sonra yazmıştır. Kaygusuz Abdal "Adem’ün vücudı, aslında yigirmi sekiz huruf (harfler) üzere yaradılmuşdur" diyerek şöyle bir sıralama yapar:

"Ademün: Başı arş’dur ve Nokta-ı Ba’dur ve iki kaşı, biri fa’dur ve biri kaf’dur. İki gözleri, biri ayn’dur ve biri gayn’dur ve iki kulağı, biri zal’dur ve biri dal’dur. Çenesi cim’dür ve gerdanı tı sin mim’dür. Burnu elif’dür ve dudağı te’dür. Üst dudağı be’dür…Sağ yanı sad, sol yanı dad. Sağ memesi vav, sol memesi ha’dür vb."

Ancak ne varki, Nesimi kadar sadece harflerin gizemine takılıp kalmamıştır Kaygusuz Abdal.

1383-4 yıllarında eğitim için Kahire’ye gelip, Mısır’da yirmi yıl boyunca yaşamış olan Bedreddin’in, orada tekke kurmuş bulunan Kaygusuz Abdal’ı tanımaması ve onunla görüşmemesi olanak dışıdır. Bizce bu büyük İslam bilgini ve hukukçusunun kafasına tasavvufla birlikte batıni düşünceleri ilk sokan Kaygusuz Abdal’dır. Torunu Hafız Halil’in Bedreddin Menakıbnâme’sinde yazdığı gibi ne baldızı, ne de bacanağı Hüseyin Ahlati’dir. Bize göre Mısır’da başlayan Kaygusuz-Bedreddin düşünce yakınlığı, eylemliliklerinde de sürmüş. 1404-1405 yılında birlikte Anadolu’ya gelmişler ve Küçük Asya’yı (Anadolu) baştanbaşa dolaşarak ayrı kollardan Aleviliğin-Batıniliğin siyasetini yapmışlar. Kaygusuz Abdal, Abdal Musa Sultanın halifesi olarak, Alevi Türkmen boyları arasında, halkın zevkle dinlediği, rahatlıkla anladığı öztürkçe ve mizahi (ironik) şiirleriyle, düzyazılarıyla, Bedreddin hareketinin en büyük propagandisti ve yoldaşıydı. Onun destansı ve ironik şiirleri, nefesleri ve düzyazıları nesnel açıdan, derinlemesine incelenip yorumlandığında, Bedreddin’in düşünce ve eylemleriyle içiçe olduğunu anlamamak olası değildir. Aşağıda verdiğimiz karşılaştırmalı örnekler üzerinde yaptığımız yorumlar ve gösterdiğimiz kanıtlar; diliyoruz ki, dönemin ekonomik, toplumsal ve inançsal koşulları göz ardı edilmeden açık açık tartışılsın ve eleştirilsin.

Kaygusuz Abdal’ın Nesimi ile de mutassavvıf ozan olarak yüce bir gönül bağı var; şiirlerinde karşılıklı etkileşim yadsınamaz. Herikisi de koca ozan Yunus Emre’den esinlenmiş ve onu üstad bilmiş oldukları benzek şiirlerinden ve yöntemlerinden açıkça bellidir.

6. Karşılaştırmalı Birkaç Şiir ve Düzyazı Örneklemeler

Önce dost yüzü ve dost kapısı. Dost yüzüne dönüp, dost kapısından geçerek kendini bulmak ve özünü tanımaktır Kaygusuz’un felsefi inancı. Hacı Bektaş Veli’den ve Yunus’dan emanettir bu inanç ona. Dost pirdir, tanrıdır, sevgilidir; dost kapısından geçilerek barış ve sevgiye ulaşılır.

Kaygusuz Abdal:

"Çün dost bizüm, sözi dahı bizümdür. Her dem dost yüzine bakalum, özümüzle diyelüm, işidelüm." Budalanâme, s.51

Dost senin yüzünden özge ben kıble-i can bilmezem

Pirin hüsnünü severem bir gayri iman bilmezem

Bana derler ki şeyatin (şeytanlar) senin yolunu azdırır

Ben şu zerrak(ikiyüzlü) sufilerden gayri bir şeytan bilmezem

Sui-i salus nedendir hüzne münkir geçindiği

Ne acep bela gelüptür şu ki ben Hak’tan bilmezem

İnsan-ı kamil ki derler Mustafa’dır Murtaza’dır

Yani kim vardır cihanda ben gayri insan bilmezem

O şah-ı hüsnün ışkına özümü viran kılmışam

Kaygusuz Abdal’dır adım cübbe vü kaftan bilmezem

Hünkâr Hacı Bektaş Veli: "Doğruluk dost kapısıdır; dostumuzla beraber yaralanır, kanarız."

Yunus Emre:

Işk imamdır bize gönül cemaat

Dost yüzü kıbledir daimdir salat

Dost yüzün göricek şirk yağmalandı

Anınçün kapuda kaldı şeriat

Can secdeye vardı dost mihrabında

Yüz yere koyuban eyler münacat

Derildi beşimiz bir vakte geldi

Beş bölük oluban kim kıla taat

….

Doğruluk bekleyen dost kapısında

Gümansız ol bulır ilahi devlet

Yunus öyle esirdir ol kapıda

Diler ki olmaya ebedi azad

7. Kaygusuz Abdal, Musa Padişah (1410-1413) Zamanında Edirne’dedir, Sultan Murat Han (1421-1451) Döneminde Değil

Edrene şehrinde bugün bir dükkan aldım kiraya

Ol mahalde sataşmışam bir akçası çok karıya

Sordu bana garib misin hiç bu şehri görüb misin

Yohsa gelişün şindi mi Anatolı’dan beriye

Dedüm ki bu dem gelmişem kiraya dükkan almışam

Eydür yigit gel içerü döşek getürsin cariye

İy kurban oldugum yigit gör ne direm sözüm işit

Bu Edrene şehrinde sen gezmeyesen serseriye

Eydür ki bu Rum-ili’dür sanma ki Anatolı’dur

Bunda esir-bendler çok olur düşmeyesin bazariye

Harçlıg içün kayurma dir tek benüm terkim urma dir

Sen gel yi iç otur heman varma akına çeriye

Çağırdı Nergis Gülbahar büryan getür bazara var

İçerü evi sil süpür odun vurun bahariye

Aldı beni girdi içerü yapdu kapusını girü

Getürdi şol nimetleri kim bakar aka sarıya

….

Karı beni aldatdı çün hükmine eyledi zebun

Anca dürişdüm dün ü gün sarlanı kaldum deriye

Şol hadde irişdi belüm külli unıtdum bildügüm

Başladı şindi iligüm sünük içinde eriye

Gönlegi kaftan eyledi hükm,ne ferman eyldi

Hamama da varur-ısa beni yanınca süriye

Dişi kırık yüzi sovuk fitnesi çok kendü çabük

Ben biçare haberüm yok uğramışım zemheriye

Ol karıdan kurtulmaga kul oldum azad olmga

Fetva bulam mı ki aceb varsam İbn-i Fenari ‘ ye

Murad Han ‘a varımadum özümi kurtarımadum

Kaygusuz Abdal biçare uğradı bir haşarıya[15]

Avladı tutdı beni

Yanbolı’da bir karı

Veli ki akçası çok

Karabaşı kulları

….

Karı dime al beni

Ben donadayım seni

Nene gerekdür senün

Garibsin akın çeri

Yanbolı’ya varıcak

Mahallesin sorıcak

Tunca kıranındadır

Yeni Hamman’dan beri

…..

Kanda bir yigit görse

Akça(y)la avlar anı

Utanmaz oglan sever

Saçı ak döşi sarı

…..

Bir gice fursat-ıla

Koynına girdüm nagah

Göbegünün sovugı

Unutdurdu mermeri

Karıyla halini göre

Kaygusuz Abdal’un

Eli gitmiş sünüge

Sarlanı kaldı deri[16]

Abdurrahman Güzel’in ısrarla ileri sürdüğü gibi, Kaygusuz Abdal bu şiirlerde kesinlikle tasavvufi simgeler kullanmamıştır. Şathiye hiç değildir. Güncel maddi yaşam içerisinde başından geçen ya da kendisine anlatılan olayları hikâye etmiş olduğu açıkça görülmektedir. Burada bizim için önemli olan, birinci şiirde kadından kurtulmak için fetva ve yardım almak istediği kişilerin gerçekte kim olduğudur. Abdurrahman Güzel’in açıklaması şöyle:

"Yukarıdaki şiirden anlaşıldığına göre, Kaygusuz Edirne’ye Anadolu’dan yeni (bu dem) gelmiştir. Rumeli’de "garip"tir ve henüz Rumeli hakkında malumatı olmadığından, "sanma ki (burası) Anatolı’dır" diye ikaz edilmektedir. Şiirin devamında geçen "Fetva bulam mı ki aceb varsam İbn-i Fenari’ye" mısraından, Kaygusuz’un Anadolu’dan Edirne’ye geliş tarihinin İbn-i Fenari’ninn şeyhülislamlığı zamanında, yani 1424-1430 yılları arasında olduğunu anlıyoruz. Demek ki 1424-1430 arasında Rumeli’ye geçen Kaygusuz’un buradaki ilk durağı Edirne’dir."[17]

Görüldüğü gibi, bu şiirin son dizelerinde "Murad Han’ın (1421-1451)" da adı geçmektedir. Abdurrahman Güzel, aynı sayfalarda Kaygusuz’un, birkaç şiirinden aldığı dörtlüklerde adı geçen Trakya şehirlerini (Yanbolu, Filibe, Sofya, Manastır) de aynı tarihler arasında dolaştığını söylüyor. Daha da önemlisi, Kaygusuz Abdal’ın ölüm tarihi için 1424 yılını post quem alıyor, yani bu tarihten sonra ölmüş olması gerektiğini söylüyor. Şiirin verilerinden hareketle çizilen tarih sınırından sonra, Kaygusuz Abdal adı geçen kentleri, kısacası tüm Trakya’yı dolaşıyor. Öyle ki bugün bile Kaygusuz’un adı, Makedonya’da bulunan Manastır’da bir mahalle ve çeşme adı olarak yaşamaktadır. Bölgede Kaygusuz Abdal’ın yüzyıllar boyu unutulmayacak denli etkileyici olması, onun ömrünün son birkaç yılına sığmış olamaz. Eğer Kaygusuz Abdal 1341-2’larda doğmuş ise, 1425-30’larda 85 yaşın üzerinde olmalı. Bu yaşlarda Edirne’ye gelecek şiirlerinde anlattığı gibi, bu yaşta Tunca ırmağını aşıp Yanbolu’ya varacak, "Filibe’de yiniden bir karı sevecek onu", "karıdan kaçıp Sofya’ya göçecek" ve sonunda "Manastır’da bir başacuk (karı) gönülcüğünü alacak" Kaygusuz Abdal’ın. Bunlar olacak şey değil.

"Edrene şehrinde bugün" şiirinde geçen isimlerden hareketle Abdurrahman Güzel’in bu açıklamalara girişmesi, görüldüğü gibi havada kalıyor. Üstelik Abdurrahman Güzel, adı geçen kişi isimlerine kuşkuyla yaklaşmayı aklına bile getirmeden mantıksal bir kurgusunu hazırlayarak, tasavvufi simgelere sarılıyor. Şiirin nesnel konusuyla da ilgilenmiyor; normal erkek yaşamına müdahale ederek, Kaygusuz Abdal’ı erkek kadın ilişkilerinden, cinsellikten beri alıyor. Sözde bunları mutasavvıf ozana yakıştıramadığından, tasavvuf konulu başka bir yapıtından mecazi anlamda bazı sözcükleri anahtar olarak kullanıp, şiirlerin içeriğine tasavufi simgesel anlamlar yüklüyor; dükkan = vücud, karı=dünya, pazar=ömür…[18] Bunlar zorlamadan başka birşey değildir. Oysa onun gerçek simgesel şiirleri, Türk edebiyatında eşi az bulunan sürrealist-ironik şiirsel öyküleridir, tasavvufi şiirleri değil.

Bize göre Kaygusuz Abdal, "Edrene şehrinde bugün" şiirini 1410-11 yıllarında, 60’lı yaşlarda yazmıştır. Birkaç yıldan beri zaten Trakya’da Saray kasabasında oturmaktadır. Öbür kentlerin bir kısmını daha önce gezmiş olmalıdır. O zaman "Fetva bulam mı ki aceb varsam İbn-i Fenari ‘ ye" ve "Murad Han’a varımadum özümi kurtarımadum" dizelerindeki kişi adlarının değişmesi gerekmektedir. Çünkü bu yıllarda hem Fetva hem de Padişahlık makamlarında başkaları oturuyordu. Biz bu dizelerin aslının "Fetva bulam mı ki aceb varsam’ola Kazasker’e" ve "Musa Han’a varımadum özümi kurtarımadum" olduğunu düşünüyoruz. Bu şiir Kaygusuz Abdal’ın "Divan"ında bulunmaktadır. Kaygusuz Abdal’ın günümüze kadar gelmiş en eski Şiir mecmuasının 1461 tarihli olduğu ve Vasfi Mahir Kocatürk’ün kendi özel kitaplığında bulunduğu A. Güzel söylemektedir.[19] Kaygusuz Abdal’ın kendi ya da bir müridinin elinden çıkmış Divan’ı günümüze ulaşmamıştır. Bizim kanımız odur ki, 1424-1430 yılları arasında Kaygusuz Abdal Divanı’nı istinsah eden (suretini çıkaran) kişi ya da kişiler isimleri değiştirmişlerdir. Bunu korktukları için yaptıkları gibi, inanç ve düşünce yönünden karşı oldukları için de yapmış olabilirler.

Bu şiirdeki ‘Kazasker’, Simavnalı Şeyh Bedreddin, Padişah ise Musa Çelebi’dir. Musa Çelebi, kardeşi Süleyman Çelebi’yi yendikten sonra 1410 yılında Edirne’de padişahlığını ilan etmiş. Daha sonra öbür kardeşi Mehmed Çelebi’ye karşı yaptığı savaşlarda onu da yenerek Rumeli’den atmış bulunuyordu. Ancak 1413’te Bizansın yardımı ve Trakyalı malikâne sahipleri beylerin onu terk etmesi yüzünden Musa Çelebi kardeşine yenildi ve öldürüldü. Musa Çelebi’nin akıl hocası, danışmanı, askeri kadı (kazasker) olarak atamış olduğu, dönemin en büyük hukukçu ve bilginlerinden olan Şeyh Bedreddin idi. Hukukçu Necdet Kurdakul’un saptamalarına göre Bedreddin, Musa Çelebi’nin Kazaskerlik önerisini kabul ettikten sonra Camü-ul Fusuleyn’i yazmaya başladı. On ayda tamamladı. Hukukun özgürlük ve bağımsızlık ilkelerini öne çıkarıldı. 1410-1413 yılları arasında Musa Çelebi ile birlikte uygulamaya başladılar bu kuralları.[20] Onun yardımcılığını da (kethuda-kahya) ise Börklüce Mustafa (Dede Sultan) yapıyordu.

Murad Han şehzadeliği sırasında 1416’dan 1419-20’ye kadar Batı Anadolu’yu ve tüm Rumeli’yi saran Börklüce-Torlak Kemal-Bedreddin başkaldırılarının bastırılması için yapılan savaşların hemen hepsinde bulunmuştu. Padişah olduktan sonra da amcası Mustafa Çelebi ile birkaç savaş yapmış ve ancak 1423 yılının sonlarına doğru taht rakiplerini ortadan kaldırarak iç durumu düzeltebilmişti. 12 yaşından beri savaşın ve şiddetin içinden gelerek tahta oturmuş ve şimdi yirmilerin başında bulunan Murad Han’ın kulağına, Şeyh Bedreddin ve Musa Çelebi’nin adları gitmesi, müstensihler (suret çıkaranlar) için ölüm tehlikesi oluşturabilirdi. Roma İmparatorluğu’nda damnatio memorae (anıların silinmesi) geleneği vardı. Savaş ve mücadeleyle yönetimi ele geçirip kendini Caesar-imperator (imparator) ilan eden kişi, kendisinden önceki imparatorun adını tüm yazıtlardan ve senato belgelerinden sildirir ve heykellerini kırdırırdı. Bu geleneğin izleri Bizans’ta da yaşamış. Osmanlı padişahlarının da taht rakiplerini ortadan kaldırdıktan sonra, yandaşlarına iyi gözle bakmadıkları iyi bilinir. Onları tutan ve saflarında savaşmış beylerin öldürüldükleri ya da hapislerde çürüdükleri Mihailoğlu gibi örnekleri vardır…

Bundan dolayıdır ki, şiirdeki isimlerin İbn Fenari ve Murad Han’a dönüştürülmüş olduğunu düşünmekteyiz. Bizce aynı şekilde, yine Divan’daki bir şiirin "Bize bin mut piriç dise Murad Han / Dahı on bin koyun bile yimege…Murad Han’a halvet anlatsa sözi / Kapuda kim bile veziri söre" dizelerinde geçen Murad Han da aslında Musa Han’dır. Şiirde, kapıdaki vezire sormadan Musa Han ile yalnız kalmak amacındadır Kaygusuz Abdal. Ondan, malikânelerdeki beylerin şölenlerinde yenilen bin mut[21] pirinç ve onbin koyunun, ‘hepimizin olsun hep birlikte yiyelim’ demesini istiyor. Bunları Murad Han’dan istiyemezdi. Çünkü Kaygusuz Abdal bir Bedreddini propagandacısı idi. Murad Han tahta çıktığında Kaygusuz Abdal son yaşadığı bölge olan Trakya’dan çoktan ayrılmış; yetmiş yaşın üzerinde bulunmakta ve Kahire’deki tekkesinin başındadır. Babasını ve dedesini tanıdığı Mısır hükümdarı Ebul Ferec oğlu Melik Müeyyed’in (1412-1421) son yıllarına yetişmiş olmalıdır. Kendisinden 15 yaş kadar küçük olan Şeyh Bedreddin’i, inanç-felsefi-düşünsel yönden etkilemiş biri olarak, onun Bedreddini-Börklüce-Torlak hareketinin dışında olması düşünülemez. Özellikle Kaygusuz Abdal Divanı’ndaki şiirlerinin tümü incelendiğinde bu düşüncemiz tam açıklığa kavuşacaktır.

8. Kaygusuz Abdal Simgelerle Donatılmış (Sürrealistik) Toplumsal Yergi Şiirlerinde Neler Anlatıyor ve Nasıl Siyaset Yapıyor?

Erişti bad-ı nevruz gülsitane

Gülistan vakti yetti kim uyane

Temamet yeryüzü cünbişe geldi

Behişte benzedi devr-i zemane

Gülistan goncesin açtı donandı

Divane oldu bülbüller divane

Yine simurga haber verdi hüdhüd

Otağın başına konmuş şahane

Güvercin çifti ile ötegeldi

Dudak dudağa verdi canı cane

Kışın humuş olan kuşlar acep kim

Fırak u derd ile geldi lisane

Yine bülbül gülistan arzu kıldı

Tutiye şekker ü baykuş virane

Zihi fasl-lı behar ü revnak-ı gül

Zihi zevk u safa nam ü nişane

Bezendi dağ u sahra nur-ı rahmet

Nihani nesneler geldi iyane

Eğer bildinse hoş Kaygusuz Abdal

Yüzün hak eylegil pir ü cüvane

Görünüşte şiirde, gül bahçesinin gonca güllerle donandığı, güvercinlerin dudak dudağa seviştiği ve gülün bahar müjdecisi olduğu vb. söylemler, şiirde doğaya baharın geldiğinin betimlendiği anlaşılabilir. Ancak Kaygusuz’un, mutlu günleri anlatmak için bunları simge olarak kullandığı apaçık ortadadır. Çünkü yeryüzünün tamamının sevince boğulduğu ve zamanın cennet yaşamına benzediği bir dönem sözkonusu etmektedir. Üçüncü beyitte Kaf dağındaki Simurg’a (Anka kuşu), hüdhüd kuşunun bir müjdesi var: "Bir padişah (şahane) saltanat çadırının (otağ) başına konmuştur" Bu nedenle yeryüzü sevinç içinde ve devir cennete dönüşmüştür. Kaygusuz Abdal, bunu bilir ve durumun farkındadır; kendi kendisine, gencin ve yaşlının ayak toprağına yüz sürmesini öneriyor.

Bize göre bu padişah Musa Çelebi ve dönem 1410-1413 yılları arasıdır. Yani Kazasker Şeyh Bedreddin Mahmud ile Musa Padişah’ın yeni bir yönetim düzeni getirme çabası içindeki yıllardır. Aşağıdaki iki şiiri de bu dönem içinde, Edirne’de ya da Saray beldesinde yaşadığı sırada, bir yandan yönetime yol gösterme, öbür yandan toplumsal haksızlıklara karşı mücadelesini yaparken yazdığını düşünüyoruz. Rumeli’deki büyük malikâne sahibi beylerin büyük varsıllıklarını, doymazlıklarını dile getirmektedir. Onların tatlı, sadece kendilerini düşünen bencil yaşamlarını gerçeküstü (sürrealist) ögeler kullanarak, ironik simgelerle güldürü havası içinde anlatmıştır Kaygusuz Abdal:

-Doymak bilmeyenlere gerek olur-*

Koyun bine yeteceğiz sürmeğe de yarağ (gereksinim) olur

Beş yüzünü satıcağız harçlanmaya gerek olur

Berkdir erenler barusu bine sayılır birisi

Ell’iki teke derisi papucuma yorağ (yama) olur

Bin batmandan olsa kazan ustager değil mi düzen

Hayranlık esince cana bengilik de gerek olur

On iki kazan aşıyı yigirmi dokuz başıyı

Otuz üç yağlı döşüyü sonra için ferağ olur

Doymaz isen yalvar Hakk’a nazar kıl bucağa yüke

On sekiz kalınca yuka tam gönlünce gevrek olur

Kaygusuz Abdal bulunca gel otur pilav gelince

On tekne hamur salınca bir onarı çöreğ olur

-Emirler sofrasına buyurun hem yeyin hem de götürün-*

Beng ile seyretmeye ah bize bir bağ olsa

Issı souk olmasa havası hub sağ olsa

Pireden incinmesek kar u yağmur olmasa

Sinek hey vızlamasa ana hem yasağ olsa

Dobruca ovasından büyük yağlı çörekler

Akkirman’ın yağından benzimle hey ağ olsa

Cümle cihan koyunun semiz yahnı etseler

Biz yemeye başlasak engeller ırağ olsa

Gaziler helvasından cihan dopdolu olsa

Zülbiye halkaları sütü dahı çoğ olsa

Kanda bir göl varsa badem paluze olup

Bir yanından diş ursak çevresi bal yağ olsa

Dümdüz bu yaş ovalar her biri boş durmasa

Sulu şeftalisi çok bin üzümlü bağ olsa

Kaygusuz Abdal otur kimin ye kimin götür

Sufiye koz kalmadı abdala kaymağ olsa

-Hayvanlar börtü-böcek yönetmeğe durunca

Zamanın insanları başlamışlar kaçmağa-*

Kaplu kaplu(m) bağalar kanatlanmış uçmağa

Kertenkele derilmiş diler Kırım geçmeğe

Kelebek ok yay almış ava şikara çıkmış

Donuzları korkudur ayuları koçmağa

Ergene’nin köprüsü susuzluktan bunalmış

Edirne minaresi eğilmiş su içmeğe

Kazzaza (ipekçiye) balta koydum çervişin deremezem

Çuval çayırda gezer seğirdüben kaçmağa

Allahımın dağında üç bin balık kışlamış

Susuzluktan bunalmış kanlı ister göçmeğe

Leylek koduk (sıpa) doğurmuş ovada zurna çalar

Balık kavağa çıkmış söğüt dalın biçmeğe

Kelebek buğday ekmiş Manisa ovasına

Sivrisinek derilmiş ırgad olup biçmeğe

Bir sinek bir devenin çekmiş budun koparmış

Salunuben seğirdir bir yar ister kaçmağa

Bir aksacık karınca kırk batman tuz yüklenmiş

Gah yorgalar gah seker şehre gider satmağa

Donuz düğün eylemiş ayuya kızın vermiş

Maymun sındı getirmiş kaftan gömlek biçmeğe

Deve hamama girmiş dana dellaklık eder

Su sığırı natır olmuş növbet ister çıkmağa

Kaygusuz’un sözleri Hindistan’ın kozları

Bunca yalan söyledin girer misin uçmağa

[***Şiirlerin temasını belirleyen başlıklar tarafımdan konuldu İ.K.]

Kaygusuz Abdal aşağıdaki şiirde, takıldığı dilberden bir öpücük isteyince, kendisine karşı kadının küçümseyici ve hakaret edici davranışlarını sergiliyor. Kadının dilinden kendi yaşamı, dünyaya bakışı, sosyal durumu, görünüşü hakkında bilgi veriyor. Kaygusuz Abdal’ın gezici Torlaklara benzediği, kalenderi giysiler içinde marjinal yaşadığı anlaşılıyor. Şiirin açıklanmasına bile gerek duymadan, onun Bedreddin hareketinin Saruhan bölgesi önderlerinden Yahudi asıllı Torlak Hu Kemal ile de ilişkisi olduğu rahatlıkla söylenebilir. Şeyh Bedreddin’in 1408’lerde Kütahya’nın bir köyünde karşılaşıp kendine bağladığı Hu Kemal Torlakları, bu bölgede 8-9 yıl sonra Mehmet Çelebi’ye (1413-1421) karşı büyük bir başkaldırı hareketine girişecektir.[22]

Dedim ey dilber kulunum

Yürü hey Torlak der

Sen dahi yolunmamışsın

Sözlerin taslak der

Dedim ey dilber lebinden

Bir buse versen n’ola

Alnına sapan kayası

Ensene tokmak der

Sordum suçum nedir benim

Halime kılmaz(sın) nazar

Bu söz senin ne hakkındır

Söyleme küstah der

Haline bak çuluna bak

Bu dahı sevmiş (mi) seni

Niyyet-ül gaza değil mi

Dönüben ahmak der

Yürü hey derviş yoluna

Sende yoktur sim ü zer (gümüş ve altın)

Akılsız sersem zavallı

Cimri vü çıplak der

Serteser (baştanbaşa) gezmiş cihanı

Kurt üşmüş tabanına

Borusu yanını döver

Kabağı tak tak der

Yatağı külhan bucağı

Yüzü gözü is ü pas

Giydiği eski kepenek

Eteği sak sak der

Kaçuban kurtulamadım

Şol torlağın elinden

Her seher karşıma çıkar

Çağırır Hak Hak der

Hoş gelir Kaygusuz’a

Bir kazan kuzlu pilav

Yüz elli yağlıca çörek

O dahı yumşak der[23]

Kaygusuz Abdal Trakya’da, Saray kasabasında oturduğu dönemde Sarayi mahlasını kullanmıştır. (Sarayi mahlaslı 9 şiirini saptamış olan Abdurrahman Güzel’in, Kaygusuz’un Emir sarayında doğup büyüdüğü için bu mahlası kullandığını söylemesi kesinlikle tutarlı değildir. Biz Padişah sarayında doğup büyümüş yetişmiş şehzadelerin, prenslerin Sarayi takma adını kullanmış olduğuna rastlamadık. Hele Kaygusuz gibi beyoğlu olmayı reddedip dervişliği seçmiş; torlakça yaşayan, ama bilinçli bir halk ozanı ve bilgesi bunu yapar mı? Ben ‘Saraylı’yım diye övünür mü?) Kendini gizleme gereksinimi duymuş olmalıdır Kaygusuz Abdal.

Yukarıdaki verdiğimiz bazı şiirlerinde olduğu gibi aşağıdaki şiirinde de kendisini örnekleyerek, başka bir deyimle kendisi üzerinden dönemin insan ilişkileri, ahlak anlayışı, bireysel davranışları eleştirmektedir:

Yamru yumru söylerim her sözüm kelek gibi

Ben avare gezerim sahrada leylek gibi

İşim kalp sözüm yalan ben değil adım filan

Bu halk insana derem sözümü gerçek gibi

Aşk kuşları derilse aşktan dane verilse

Usülüm toya benzer avazım ördek gibi

Terketmedim benliği bilmedim insanlığı

Suretim adem veli her huyum eşek gibi

Arifler sohbetinde marifet söyleseler

Ben de hemen düşünmem ürerim köpek gibi

Gerçi Hakkın halkıyım marifetsiz aylakım

Arifler sohbetinden kaçarım ürkek gibi

Bu marifet ilminden haberim yok cahilim

Benden mana sorsalar sözlerim sürçek gibi

Aşıklar can içinde aşikar gördü Hakkı

İşitmenin manası olmaya görmek gibi

Miskin Sarayi kıydın kul oldun sen nefsine

Senin hırs u hevesin tuttu seni fak gibi[24]

Kaygusuz Abdal, aşağıdaki şiirinde insanlara, ahlaki davranışlarını ve karşılıklı ilişkilerini düzeltmeleri için edepli olmaları üzerine öğütlerde bulunuyor:

İy özin insan bilen var edep öğren edep

(İy) edep erkan bilen var edep öğren edep

Edebdür asl-ı taat külli sıfat cümle zat

Varlıgun edebesat var edep öğren edep

Gel Hakk’a olma asi ta gide gönlün pası

Dört kitabun ma’nisi var edep öğren edep

Gaflet içünden uyan edepsiz olma iy can

Edebdür asl-ı iman var edep öğren edep

Edep gerektür kula ta işi temiz ola

Edebsüz girme yola var edep öğren edep

Edebdür Hakka yakın bilür isen Hak hakkın

Edebsüz olma sakın var edep öğren edep

Bu edeb atayidür aşıka yüz suyıdur

Evliyalar huyı dur var edep öğren edep

Gel Hakk’a ikrar isen aşıklara yar isen

Yüz suyın ister isen var edep öğren edep

Edep gerekdür ereta yolı dogrı vara

Edepsiz olma yire var edep öğren edep

Edebi bekler talib edebdür Hak’dan nasib

Edepsiz olma habib var edep öğren edep

Edeblü ol can isen Hakk’ı bil insan isen

Müştak-ı Sultan isen var edep öğren edep

Edebdür Hakk’a delil edebden olma gafil

Olmayasın bi-hasıl var edep öğren edep

Kaygusuz Abdal uyan ışkı bil ışka boyan

Şöyle demiştir diyen var edep öğren edep[25]

Kaygusuz’un halk söyleyişi tarzında, sevgilisiyle konuşurken, kendi kendisine ve herkese verdiği bir sevgi öğüdünü görelim:

Aşık oldum zangadek ırlayuben fingedek

Yarum ögütler beni yanramagıl bangadak

Yarım severse seni sen dahi sevgil anı

Lutf-ıla söyle yare söylemegil vangadak

Yar ila otururken agyar gelse katıma

Kendüzini agır dut dur(u)gelme(gil) dangadak

Gördüm yarim oturur Çin ü Hıtay elinde

Yarım anda (orda) ben bunda tapu kıldum zengedek

Yarım Urum elinde benem Şiraz şehrinde

Arkıncacık söylerem şiveyile cingedek

Yare işaret eyledüm remiz ile söyledim

Bir taşçağız atmışam sapanıla fingedek

Işk-ıla hemdem oldum Mesih ü Meryem oldum

Çal ahı eyit begüm aklıcagun kangadek

Işkun-ıla faş oldum yolunda tıraş oldum

Melamet dümbecegin kakuverdim dümbedek

Luf u ihsan eylegil yare eyi söylegil

Işkunun denizine ben de düştüm cumbadak

Ben yarin mahallesin yöreneydüm dembedem

Agyar görüp ürmese köpek gibi fengedek

Kaygusuz Abdal’ı gör Işk-ıla oldug içün

Aklı deryadur anun kendüzi nihekkidek[26]

9. Kaygusuz Abdal’da Tasavvuf ve Tanrı İnancı / Maddeci Pantheizm

Çok iyi eğitim görmüş ve dönemin en geçerli dillerini (Arapça ve Farsça) tasavvuf konularını yazıp yorumlayacak kadar bilen bir mutasavvıf ve batıni halk ozanıdır Kaygusuz. Onu bir ortodoks (Sünni) mutasavvıf olarak görmek yanılgının ötesinde büyük yanlıştır. Hatta giderek Kaygusuz Abdal’ın düzyazı ve şiirlerinde kullanmış olduğu ayet ve hadislerden hareketle "Hanefi inancına aykırı olmadığını", dolayısıyla onu Hanefi bir mutasavvıf gibi tanımlama girişimi[27] kasıtlı bir zorlamadır.

Heresiyograflar (dinsel sapkınlık yazıcıları), insanı Tanrı ilan eden antropomorfist (insan biçimci) El Mugira (737), Abu’l Hattab (762) ve yandaşlarının yakılarak öldürülmesinden tutunuz, "Enelhak=Ben tanrıyım" diyen Hallac’ın bin parçaya bölünmesinden günümüze değin, ortodoks İslamın kendi dışındaki aykırı inanç anlayışında olanları nasıl gördüğü, neler yaptığı ve uygulayıcılarını övgülerle göklere çıkararak anlatmaktadırlar. Yandaşlarıyla birlikte zulümlere ve kırımlara uğramış olan tüm gayri-sünni (heterodoks, yani Alevi) mutasavvıflar, Kuran ayetleri ve hadislere, onların içsel (batıni,ésotérique) anlamlarına dayanarak ve onların mecazi yorumlarıyla (tevil) inaçlarını yazılı ya da sözlü açığa vurmuşlardı. Antropomorfist-panteist maddeci inanç Sunniliğin dört mezhebine de aykırıdır. Kaygusuz Abdal’ın tanrı inancı da maddeci panteizmden başkası değildir.

Aşağıda şiirsel ve düzyazı yapıtlarından verdiğimiz örneklemelerde görüldüğü gibi Kaygusuz Abdal, vahdet-i vücud’dan (vücut birliği) Vahdet-i mevcud’a (varlık birliği) uzanan çizgi üzerinde yürümekte:

"Evvel ü ahir menem… Cümleye Mabud (Tanrı) benem, Kabe benem put benem; Alem külli vücudumdur vücudum, Özüm özüme kıluram sücudum (Secdeleri, tapınmamı kendime yaparım,İ.K.). Eşya-yı mahluk Halik’ten ayrı degüldir (yani yaratılmış nesneler-maddeler, yaratıcısıyla birdir; ayrı olamaz, herşey Tanrıdır. İ.K.)"

diyerek Madde-Tanrı birliği düşüncesine, yani tam anlamıyla Pantheism (pan=Theos=s’tan, ‘Herşey Tanrıdır’ anlamına gelir) inancına ulaşmaktadır. Kaygusuz’un aşağıda yapıtlarından yaptığımız alıntılar dikkatli okunduğunda, hiçbir yoruma gerek kalmadan kısaca vurguladığımız inanç özellikleri rahatlıkla anlaşılacaktır.

Yaptığımız karşılaştırmalarla Kaygusuz Abdal’ın Hacı Bektaş Veli’den ve Yunus’dan ayrı düşünmediği, ayrı inançta olmadığı; çağdaşları Seyyid İmadeddin Nesimi ve Şeyh Bedreddin ile birer heterodoks (Alevi) mutasavvıf olarak karşılıklı etkileşim içinde bulundukları açıkça görülmektedir:

Dilguşa (Gönüle Ferahlık Veren)’dan:

"…Hak ile kul arasındaki hicap (örtü) kulun kendisidir. Allah zerreden güneşe katreden ummana kadar her yerde dopdolu…İnsan vücudunun hareket ve cümbüşü Haktır. Onsuz eşya deprenmez…

Herkesin gönlü bir nesneye emin olur; kimi aya güneşe, kimi kendi eliyle yaptığı şeye, kimi Allaha tapar; bunların cümlesi ‘pergal’den (daire) dışarı değildir, hepsi Allah’ın yed-i kudretindedir…

Hakkı aramak ayrılığa tanıklık vermek demek olur. Çünkü Allah bütün yaratılmış eşyada mevcuttur. Hakkı hazır görenler, Haktan gayri iş işlemezler. Bütün ibadetlerin aslı Hakkı hazır görmektir. Vacip olan, Allah’ı bulmak için herkesin kendisine yönelmesidir."

(Hakka erişmek demek insanın kendi saf varlığına erişmesi demektir.[28])

"Hakkı istemek adet ile kaideden dışarı değildir. Bu kaidenin aslı üç nesnedir: Tanrıyı heryerde hazır görmek, özünden tamamen fena olmak(yokolmak), taatı temiz kılmak. Fer’i (ayrıntısı, ikinci derecesi) üç nesnedir: Mürşid-i kamil, mülazemet (sımsıkı bağlılık), kaabiliyet. Bu altı nesne ile hidayete erişilir..Bir sanata kulluk eylemek ile Allaha kulluk etmek farklı değildir… Bu alem olmazdan evvel on sekiz bin alem içinde Hak celle ve Ala, kamış içinde şeker ve gülap gibi vaki olmuştur..Bu adem kisvetin giymedin can idük didi dir, Sultan vücudunda bir idük… nagah gördüm bu yir ve gök, bu kevakib ü seyyare, bu nakş ü pergal tamam oldı dir. Her eşya yirlü yirin aldı, durdı; resm ü şekl kurıldı…Padişah-ı alem bu pergalün içinde sır oldı (= Padişah-ı alem heman bu karhanenün içünde sır oldı[29])

"…Men arafe nefsuhu babında birkaç söz söyledim. Aklımın erdiği kadar remiz eyledim. Alim değilim ibadet bilmem. Veli değilim keramet bilmem. Sözü karpuz gibi yamru yumru söyledim. Sözden top yontup aşk meydanına koydum. Eriştiğim menzillere nişan verdim. Gördüğüm nişanları remiz ile söyledim. Deliyi zincirle bağladım, akıllıya nasihat eyledim. İşte armağanım budur, daha ne vereyim? Nereye baktımsa vücudumdan başka nesne görmedim."[30]

"…İnsan kisvetini giymeden önce can idik ve sultanın vücudunda bir idik. Aniden gördüm ki yer, gök, yıldızlar, seyyareler (gezegenler) tamam oldu. Her eşya yerli yerini aldı ve padişah-ı alem (Tanrı) bunların içinde sır oldu. Alem cümbüşe geldi, her şekil ve suret bir ayrıksı şubede göründü. Padişah adem donunu (insan kılığını) bize hilat olarak verdi, donu giyip bu mülkü seyrana geldik…"

"Yer vücudum, sular damarım, gök çadırım, arş sayvanım, çarh devranım, yıldızlar meşalem (Yeryüzü etim, tenim / Akar sulardır kanım/Tahkik burcundan togar / Uyanmaz benim günüm[31]), nakş ü hayaller teferrücüm (seyre dalmak, gezinme), yedi kat yer avucum, dokuz felek bir değirmen, gece velayet, gündüz nübüvvet, kış koz(alak!) , yaz keven (dikeni), doğmak bahar, ölmek güz, sağlık gülüstan, sayrılık (hastalık) zindan, yalan söylemek zagallık, doğrusunu dimek erlik… Cennet halk, Cehennem kahr, yerden göğe bir kulaç, yerin eni uzunu bir arşın, evliyalar vezir, peygamberler elçi, kitaplar vasf-i halim, külli kainat hilkatim, beglik hakimliğim, kulluk mertebemdir… Aşk muhabbetten doğar, akıl fikirden biter, inancın aslı ikrar, marifetin aslı tevhid, tevhidin aslı herşeyde Allahı (ya da herşeyi Allah) görmektir.."[32]

Vücutnâme’den:

"…İmdi herkim herşeyi görür, Hakk’tan ayru nice görür. Bunlar Hakk’tan ayru degildür. Çünki Hak taala hazretleri eşyaya ‘muhit’ imiş. Yabanda aramanın aslı yoktur. Yabanda arayanlar bulamadılar. İmdi eşyada aramanın aslı budur ki delili ‘adem’dür. Yani ‘insan-ı kamil’dür…Delil ‘adem’dür, sıfat ‘adem’ sıfatıdur. Ve zat-ı kadim’dür. Ezelidür ve ebedidür; Tanrı’dur. Her mekanlar anundur ve sıfat ve hem alem anundur. Hem şekiller ve hem varlık anundur. Beyt:

Bir bazar kurdı ezelden her metaı koydı

Ol kendi aldı kendi satdı kendi bazar eyledi"

"…Adem hakkiki kainatın defteridir. Yirlerde ve göklerde her neki vardur, ademde mevcutdur. Zira Hakk, sade bir şey ile bilinmez… Hakk Taala buyurur: ‘Ela inne evliyu’llahi la havfün aleyhim velehüm yahzenun.[33] Öyle olınca hiçbir şeyden faide okumam ve hiçbir şeyden keyf eylemem. Ancak Allah’ü azimişşan ki balada (yukarıda, yükseklerde) zikr olundı. Ol Tanrıdan gayriye meyil virmem, zira bu manada dahı Tanrı ‘bir’ degüldür. Çok Tanrılar vardur. Yine Resulullah Sallallahü Aleyhi vesselem buyurdu ki: ‘Külli maksudin mağbudun’ . Bir kişinin maksudı (yani erişmek istediği meramı, arzusu) ne ise Mabudu (Tanrısı) dahı oldur dimek olur. Zira özini bir mürşide irişdür. Gözin aç özin bak gör heman kul mısun, sultan mısun?…"

"Pes adem kendüyi bilmek mücerred (soyut) Hakk’ı bilmek gibidür… Zira ki mahluk (yaratık, yaratılmış), sıfat-ı Hak’dur. Çünki sıfat rencide olır ise, zatı dahı rencide olur. Çünki Akıl Allahu Taala’nın terazisidir (Nisa Suresi, ayet 126). Gerekdür ki egri yola gitmeyüz. Hayr u şer fark ola, Eşya-yı mahluk Halik’den ayrı degüldür (yani yaratılmış nesneler-maddeler, yaratıcısıyla birdir, ayrı olamaz=Madde-Tanrı birliği İ.K.)…"

"…Yirde ve gökte her ne var ise adem(de)dür. İşte yirün gögün ‘Halifesi’ ‘adem’dür. Her ne ki istersen ademde bulınur.[34] Zira insan yirün ve gögün halifesidür… Zira zahirde ve batında yirde ve gökde ademden eşref vücud (en şerefli varlık) yokdur. Adem makbule’l vücud’dur. Ademoğlu yerde ve gökte var olan cümle eşyanın en güzidesidir. Ademden şirin nesne yokdur. Mazhar-ı zatdur. Sair eşyada bu kaabiliyet (diğer nesnelerde bu yetenek) bulunmadı…anun için ademin hali cemi eşyanın üzerine malikdür. Ve hem alemdür. Ve Haki(le) birdür. Cümleye hükmeyler. Ademin nihayeti yoktur ve kenarı bulunmaz. Ve yine ol seyr ü her-bar (vücud-ı daim, yani Tanrı!) anunla kaimdür…[35] "

"Zira eşya yir ü gök mahsülidür ve eşya cesedler tılsımıdur, alem-i zat-ı Hak onların ruhudur. Belki ruhun ruhıdur. Bir cesedden ruh götürüle ve ruh-ı hakikat deryasında yalnız başına mahvolur, cesed türabda (toprakta) mahvolur.[36] Zira ruh yele tabidür. Kan ataşe tabidür. Yil ile ateş biri birüne müştakdür. Ve et dahı suya tabidür. Ve kemük türaba tabidür. Ve ruh kendisü yil ile ateşe tabidür. Her adem ki fetv olur (ölür) ruh ervah-ı aleme (ruhlar dünyasına) gider. Cesedi yine defn olur ki anasır-ı erbaa’dan (dört unsurdan) hasıl olmışdur ve andan hasıl olur ve ateş ile bad (hava, yel) ulvidir ve ab (su) ile hak (toprak) süflidür…"[37]

"Halk birbirine sorarlar ki, acep bu karhaneyi bünyad iden (yapan) üstad nirede ola?, diye hayran ve sergerdan (başı dönük) kalmışlardır. Gökdeki mahluk yine bakar ki aşağıda mı ola dir ve yerdeki göge bakar ki yukarıda mı ola dir… (Biz) Karhaneyi (dünyayı) bünyad iden üstadı yine bu karhane içinde bilirdik ve (çünkü) nişanını bu eşya içinde verdi…"[38]

Ey bene na-hak diyenler kandedir bes yaradan

Gel getir isbatın et kimdir bu şeyni yaradan…

Yel ü su toprak u oddan böyle suret bağlayan

Böyle dükkanı düzen kendi çıkar mı aradan…

Gelberu söyle bana kimdir senin nutkundaki

Söyleyen işittiren hem gösteren her yaradan…

Ey Nesimi onsekiz bin alemin mevcudusun

Kim ki bu devre irişmez koy gide devvareden[39]

"Ol bu cümle eşyadan gayrı mıdur

Eşya gayrı ol özi gayri mıdur[40]

"Ger insanı sorarsan

Hak’dan gayri değildir

Sıfatı nur-ı Mutlak (yüzü, Tanrının ışığı)

Hırkası çar pareden (dört nesne, yani toprak hava su ve ateşten)[41]

10. Kaygusuz Abdal’ın Vahdet-i Mevcud ve Vahdet-i Vücud İnancını Belirleyen Şiir Örnekleri ve Bazı Karşılaştırmalar

Kitab-ı Miglate’den dörtlükler:

Benem mevcud olan cümle vücudda

Benem maksud heman Kabe’de putda

Benem neheng benem derya ü umman (neheng: timsah)

Benem kıymetlü kan Bahr-i muhide

*

Alem külli vücuddur can ben oldum

Vücudda can ile canan ben oldum

Suretimi göründir ki ademdür

Ma’nide sıfat-ı rahman ben oldum (ma’nide: mana aleminde)

*

Zahir batın kamu alem ben oldum

Nekim var puhte ü ham ben oldum

Her nekim var ayan gizli cihanda

Gör ahi cümleye derhem ben oldum

*

Benem ol gevher-i vahded ki derler

Benem cümle sıfat ü zat ki dirler

Benem Mansur benem dem-i enelhak

Benem Ayyar benem Bagdad ki dirler

*

Alem külli vücudumdur vücudum

Özüm özüme kılurum sücudum (=Kendi özüme secde ederim)

Özüm özüme söylerem sözümi

Özüm şeyhüm özümdür hem müridüm

Budalanâme’den:

Kamu şeyde menem ayn-ı hakikat

Sıfat-ı zat-ı mutlak bahr-i hikmet

Derya-ı umman menem gevher-i kan bendedür (kan:maden)

Aç gözini anlayu bak hem iki cihan bendedür

Cism ü suret menem delil ü bürhan menem

Sud menem ziyan menem işde dükkan bendedür (sud: kazanç)

Maksad-ı insan menem gerdiş-i devran menem

Mekteb-i irfan menem işde nişan bendedür

Bagdad-ı ayyar menem cümleye serdar menem (ayyar:hırsız,dolandırıcı)

Bürhan-ı esrar menem sırr-ı nihan bendedür

Zahid ü Tersa menem Mescid-i Aksa menem (zahid: aşırı dindar, tersa:hristiyan)

Mürde-i İsa menem yahşi yaman bendedür (mürde: ölü)

Muhit-i Zevrak menem Hak menemdür Hak menem (muhit – i zevrak: kayıkhane)

Tamu vu uçmak menem cümle mekan bendedür (tamu – uçmak: cehennem-cennet)

Evvel ü ahir menem gani ve fakir menem

Zakir ü mezkur menem küf ü iman bendedür

Cümleye ma’bud menem Kabe menem put menem

Ademe maksud menem işte fulan bendedür

Zerre ve güneş menem gizlü menem faş menem

Her ne ki var uş menem can u canan bendedür

Kaygusuz Abdal menem cümledeki can menem

Evvel ü ahir menem genc-i nihan bendedür (genc-i nihan: gizli hazine)

Yunus Emre’den (ölm. 1320):

Ol kaadir-i kün feyekün lütfedici Rahman benim

(Ol deyip herşeyi yaratan bağışlayıcı benim)

Kesmeden rızkını veren cümlelere sultan benim

Lütfedip adem yaratan yumurtadan kuş üreten

Kudret dilini söyleyen zikreyleyen Subhan benim

Kimin zahid eyleyen kimin fasık eyleyen

Ayıplarını örtücü ol delil-i burhan benim

Bir kuluna atlar verip avret ü mal çiftler verip

Hem birinin bir pulu yok ol Rahim ü Rahman benim

Benim ebed benim bakaa ol kaadiri hay mutlaka (hay: canlı, diri, sağ)

Hızır ola yarın sakka onu kılan gufran benim

Dört türlü nesneden hasıl bilin benim işte delil

Od ile su toprag u yel bünyad kılan Yezdan benim

Ete deri sünük çatan ten perdelerini tutan

Kudret işi çoktur benim hem zahir ü ayan benim

Hem batınım hem zahirim hem evvelim hem ahirim

Hem ben oyum hem ol benim hem ol kerim ü han benim

…..

Kabe vü büt iman benim çerh uruban dönen benim (büt: put)

Bulutca havaya ağıp rahmet olup yağan benim

…..

Et ü deri sünük çatan hükmeyleyip diri tutan

Kudret beşiğinde yatan hikmet sütün emen benim

Bu yeri göğü yaratan bu arşı kürsü durduran

Binbir adı vardır Yunus ol sahibi Kur’an benim

….

Yunus değil bunu diyen kendiliğidir söyleyen

Mutlak kafir inanmayan evvel ahir heman benim

Seyyid İmadeddin Nesimi’den (ölm. 1404):

Çeşme-i hayvan benim bendedir ab-ı hayat (çeşme-i hayvan: canlılar kaynağı)

Dur neçe bir yatasın fizulumat’il memat (fizulumat’il memat=ölüm karanlığında)

Cennet ü huri benim Kevser ü Tuba benim

Nar vu nuru benim hem susuzum hem Fırat

Kıble-i iman benim suret-i Rahman benim

Levh ile Kur’an benim Mısr ile kand u nebat

Genc-i nihan uş benim kevn ü mekan uş benim

(Gizli hazine benim işte, varlık ve yer de benim)

Cism ile can uş benim vacib ile mümkinat

Bag ile bostan benim taze gülistan benim (gülistan: gül bahçesi)

Kafire tufan benim münine Nuh u necat (necat: kurtuluş)

….

Bay ile yoksul benim yolcu ile yol benim

Kim ki bu mensubeyi oynamadı oldu mat

Mülk ile ile malik benim muhyi vü halik benim

(muhyi vü halik: canlandırıcı ve yaratıcı)

Mürşid ü salik benim abid-i aşnam ü Lat

(Mürşid ve talib-mürit, dosta ve Lat’a (Kabedeki put) tapan benim)

Haşr ile mahşer benim sahib-ül kevser benim

Hem gezerim derbeder ki ehl-i zekatım zekat

….

Şem ile pervaneyim bahr ile dür daneyim

Mescid ü meyhaneyim mabed ile Sumenat (Sumenat: Hindu tapınağı)

Çarh-ı muallak benim fa’ili mutlak benim

Hak ileyim Hak benim ayet ile beyyinat (beyyinat: açıklık, ispatlanabilir)

Hem yetiren hem yeten hem bitiren hem biten

Cümle benim cümle ben dehr ile hem kainat (dehr: zaman)

Kendi vücudunda çün buldu Nesimi seni

Bildi yakın kendidir mazhar-ı envar-ı Zat (=Tanrı nurlarının açınımı, mazharı)

Şeyh Bedreddin’den (ölm. 1420):

"İnsan Mutlak varlığın (Tanrı’nın) sadık ve parlak bir aynasıdır. İnsandan başka canlı ve cansız hiçbir mahluk böyle bir nailiyet (erişim) görmemiştir… Öyleyse ‘Ben Hakkım, ben bu gerçeğin kendisiyim (ene’l Hak)’ denilebilir mi? Bir ağacın ‘inni enellahü ‘, yani ‘ben Allahım’ demesi ve bir insanın bu sözü söylemesinde şaşılacak bir şey bulunmadığının kanıtıdır. Mademki bütün alem Hakkın suretinden ibarettir. O halde her kim ve her hangi şey ‘ben O’ yum’ dese, yalan söylemiş olmaz. Çünkü buradaki ‘ben’ sözcüğü alemin bir parçası olan söylemek mazharını taşıyan şahsa değil, alem suretinin gerçek sahibi bulunan Hakk’a işarettir…"

11. Kaygusuz Abdal’ın Değişik Konular İşlediği Başka Şiirlerinden Örnekler

11.1 Kaygusuz Abdal Tanrı’nın Anasını Babasını Soruyor

Kaygusuz Abdal’da Tanrı’yı sorgulama, aşağılama, sövgü, hakaret tehdit ne ararsanız bulursunuz. Yücelttiğini sandığınız an, yerin dibine batırmıştır. Ali ile kıyaslar, okuma yazmada ondan geri kaldığını söyler. Kıldan köprüden önce kendisinin geçmesini ister. Cennet neyise; bahçedir, muhabbet yeridir ama cehennemi karşısına dikmeyi akılsızca bulur. Hele namaz kılmayanı ateşe atan, ancak onun gibi anasız babasız bir piç olabilir. Tanrı’nın heryerde ve herkeste zuhur ettiğini ve tüm sırlarını bildiğini söyler. Bu sırları açıklayıp, onu dile düşürmekle tehdit eder. Dinlerdeki bu tür inançlarla alay ederken, inananları da eleştirmektedir. Tanrı’ya onca başkaldırı ve amansız saldırısına rağmen, sonunu kurnazca bağlıyor, kendini güvenceye almak için. Yaradana inancını ortaya koyup, onunla dost olmak istediğini vurguluyor. Böylelikle tanrıyla şakalaştığı ve ona naz yaptığına inandırıyor okuyanları:

Yücelerden yüce gördüm

Erbabsın sen yüce Tanrı

Bu allahlığı sen nereden

Satın aldın kaça Tanrı

Ali ile bir olmuşsun

Bir mektepte okumuşsun

Ali olmuş hafız kelam

Sen okursun hece Tanrı

Kıldan köprü yaratmışsın

Gelip geçsin kullar deyu

Hele biz beri duralım

Yiğit isen geç a Tanrı

Yaratmışsın bağ ü cennet

Kulların etsinler sohbet

Cehennemi niçin yarattın

Be akılsız koca Tanrı

Unuttun diye namazı

Bizi ateşe atarsın

Kul yanması abes değil

Gel bas kızgın saca Tanrı

Senin kulların anılır

Atası anası ile

Senin anan baban yoktur

Benzersin bir pice Tanrı

Seni her yerde görürüm

İçini dışını bilirim

Sırrın halka faş edersem

Halin olur nice Tanrı

Kaygusuz’em der buradan

Cümle mahluku yaradan

Kaldır perdeyi aradan

Gezelim bilece Tanrı

Kaygusuz Abdal bir başka şiirinde Tanrı’nın, neden insanı çamurdan yaratıp da işleri karıştırdığını sorguluyor. Balçıktan yoğurup yaptığı(!) insanlara günah yükleyip, hem de bakkalmış gibi onları tartması, ağır gelenleri katran kazanlarına atması, kıldan köprüden geçirmesini anlamsız buluyor. Bütün bunları neden yaptığını sorarken, bu saçmalıklarla insanların kafalarının bulandırılması, aşağılanması ve korkutulmasını dile getirerek, toplumsal eleştiriye dönüştürüyor. Gerektiğinde en yapılamaz denileni, uçmayı başararak korkuların aşılabileceğini gösteriyor Tanrı’ya meydan okuyarak:

Adem’i balçıktan yoğurdun yaptın

Yapıp da neylersin bundan sana ne

Yarattın insanı saldın cihana

Salıp da neylersin bundan sana ne

Bakkal mısın teraziyi neylersin

İşin gücün yoktur gönül eğlersin

Kulun günahını tartıp neylersin

Geçiver suçundan bundan sana ne

Katran kazanını döküver gitsin

Mümin olan kullar didara yetsin

Yılana emreyle tamuyu yutsun

Söndür şu ateşi bundan sana ne

Sefil düştüm bu alemde naçarım

Kıldan köprü yaratmışsın geçerim

şol köprüden geçemezsem uçarım

Geçir kullarını bundan sana ne

Kaygusuz’um aydur cennet yarattın

Nice kullarını ceh’neme attın

Nicesin ateş-i aşk ile yaktın

Yakıp da neylersin bundan sana ne

Bu şiirden tasavvufun naz makamını belirleyecek inanca ilişkin tek dize, "Mümin olan kullar didara yetsin" olabilir. İnanan, korkuyla değil sevgiyle sana ulaşır, didarını (yüzünü) görür, anlamındadır.[42]

11.2 Kaygusuz "Pişmeyen Kaz" Gerçeküstü Simgesiyle Yaşamın Güçlüklerini, Toplumsal ve Bireysel Sorunların Çözülmezliğini Anlatıyor

Bir kaz aldım karıdan

Boynu uzun borudan

Kırk abdal kanı kurutan

Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz

Sekizimiz odun çeker

Dokuzumuz ateş yakar

Kaz kaldırmış başın bakar

Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz

Kaza verdik birkaç akça

Eti kemiğinden pekçe

Ne kazan kaldı ne kepçe

Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz

Kaz değilmiş be bu azmış

Kırk yıl Kafdağında gezmiş

Kanadın kuyruğun düzmüş

Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz

Kazı koyduk bir ocağa

Uçtu gitti bir bucağa

Bu ne haldir hacı ağa

Kırk gün oldu kaynatırız kaynamaz

Kazımın kanadı selki

Dişi koyun emmiş tilki

Nuh nebiden kalmış belki

Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz

Kazımın kanadı sarı

Kemiği etinden iri

Sağlık ile satma karı

Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz

Kazımın kanadı ala

Var yürü git güle güle

Başımıza kalma bela

Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz

Suyuna biz saldık bulgur

Bulgur Allah deyü kalgır

Be yarenler bu ne haldir

Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz

Kaygusuz Abdal nidelim

Ahd ile vefa güdelim

Kaldırıp postu gidelim

Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz

Kaygusuz Abdal, şiirin sonunda kendini ele veriyor: Bunu verdiği söze (ahd) sadık kalarak (vefa) postunu (sırtına atıp) kaldırıp gitmesinden anlıyoruz. Görünüşte kendi üzerine aldığı bir hizmeti yerine getiremeyişi, çeşitli nedenlerden dolayı işini pişirip kotaramadığını anlatıyor Kaygusuz. Bir türlü pişmek bilmeyen kaz simgesiyle gerçeğin ötesindeki doğruyu (sürrealistik gerçekliği), yani döneminin inançsal ve toplumsal yaşamı içinde yaşanan zorlu koşulları ve olayları, sorunların çözülmezliğini gösteriyor; onları alaya alarak, gülmeceye çevirerek irdeliyor. Bu tür şiirlerinde Kaygusuz olmazları, zıtları, benzemezleri ve birbirine aykırı özne ve nesneleri öylesine eylemlerde buluşturuyor ki, asla karşı çıkamıyor ve gülerken düşünüyorsunuz.

Toplumsal eleştirilerini, amansız yergilerini simgelerle örgülemiş ve gerçeküstü ögelere dönüştürmüştür Kaygusuz Abdal. Gerçekleri tüm çizgisel ayrıntılarıyla (realistik) değil, o çizgilerden geometrik paraboller, biçimlenmeler oluşturarak gösteriyor. Özümsediği gerçekliği, kaba çizgisel doğrularından uzaklaştırıp kendisine yabancılaştırılmış havası veriyor, ama bu şiirlerindeki simgelere yüklediği yoğun anlamlar içinde, okuyan dinleyen her birey ve topluluk kendi gerçeklerini görüyor ya da düşlerini, özlemlerini yaşıyor. Kaygusuz’un bu şiirlerde kullandığı dil, kırda bayırda dolaşan gün bulup gün yiyen gezgin Torlakların, Kalenderlerin; yaylaktan yaylağa göçen, mezralar, köyler ve küçük kasabalarda en kötü sosyo-ekonomik koşullar içinde yaşayan Alevi Türkmen halkların Türkçesi; yani ağır vergilerin, zorla alınan borçların altında ezilen alt toplumsal tabakaların dili.

"Boru boyunlu kazlar, tarlalara üşüşen kelebek sürüleri, işlenmeyen ve bataklığa dönüşerek sivrisineklere yuva olmuş tarlalar, develer, eşekler, balıklar, leylekler, kavaklar, dağlar, ovalar"

onların koyun koyuna yaşadıkları doğa ve can yoldaşları.

Bu nedenle Kaygusuz Abdal’ın bu sürrealist şiirlerini çok rahat anlıyorlardı. Zaten halk, kendi aralarında bu sözcüklerin ve söz kümelerinin her birine onlarca mecazi anlamlar yükleyerek -simgeler aracılığıyla- konuştukları dili yönetici sınıfa karşı koruma aracı yapmışlardır. Devleti, padişahı, memurları ve beyleri simgeler kullanarak, mecazlar üreterek eleştirmişlerdir. Toplumsal korunma içgüdüsünün, ya da toplum bilincinin yarattığı masallarda, destanlarda türkülerde hâlâ yaşamaktadır. Örneğin,

"Manda yuva yapmış söğüt dalına / Yavrusunu sinek kapmış gördün mü? Amanın tiridine bandım… Sabahtan erkenden çifte giderken / Öküzüm torbadan düştü gördün mü? / Amanın tiridine bandım…"

gibi türküler çığırıp ve "Aslı yok yaylasında onbin koyundan" haber veren uzun havalı kaşık oyunuyla hem eğlenir-eğlendirir, hem de toplumsal eleştirilerini yaparlar.

Kaygusuz Abdal da aynı kaygıyla, yergilerini, toplumsal eleştiri ve gerçekleri, halkın diliyle halka bu yöntemle götürmüştür. Bu şiirler aynı zamanda, genele açık pazar yerlerinde, hanlarda kervansaraylarda, çarşılarda ve panayırlarda sazla okunup gülünecek, eğlenilecek ve zevk alınacak destanlardır.

Olmazlar destanı ile gerçeği anlatmak!

Allahımın dağında üç bin balık kışlamış

Susuzluktan bunalmış kanlı ister göçmeğe

Leylek koduk (sıpa) doğurmuş ovada zurna çalar

Balık kavağa çıkmış söğüt dalın biçmeğe

Kelebek buğday ekmiş Manisa ovasına

Sivrisinek derilmiş ırgad olup biçmeğe

Bir sinek bir devenin çekmiş budun koparmış

Salunuben seğirdir bir yar ister kaçmağa

Bir aksacık karınca kırk batman tuz yüklenmiş

Gah yorgalar gah seker şehre gider satmağa

Donuz düğün eylemiş ayuya kızın vermiş

Maymun sındı getirmiş kaftan gömlek biçmeğe

Deve hamama girmiş dana dellaklık eder

Su sığırı natır olmuş növbet ister çıkmağa

Kaygusuz’un sözleri Hindistan’ın kozları

Bunca yalan söyledin girer misin uçmağa

Kendi kendisine sözde övgü

Dinle imdi şu ben beni ögeyin

Usta Kerem elüm vardur her işde

Şöyle kesad düşmiş iken…

Ya alkışda bulınasız ya kargışda

Durup bir şehre ugruluga vardum

Bir ok ile bin bir varyimez urdum

Çarşu çarşu dükkan komadum yardum

Bin tay ipek çıkardum bir kirişde

Evvel vardum usta yanunda okıdum

Ustam beni dögdi ben kakıdum

Çulla hem bin bir çile bez dokıdum

Hisabı var argaç ile arışda

Terziyüm parmaga yüksük takarum

Yanum sıra yitmiş şakird nökerüm

Bir dürtişde bin bir kafdan dikerüm

Aslı vardur ignesini sürişde

Bir sıçrayışda doksan tepe aşdum

Bir avuçda yüz mut darı saçdum

Marsuvanla at katır komadum geçdüm

Hiç önüme kimse gelmez yarışda

Dahı yeltenürem illa geçmedüm

Çok günah işledüm illa açmadum

Anında muzlimesinden kaçmadum

Üç yüz altmış kelek kuçdum oruçda

Kaygusuz dir günahlarun çok senün

Günahını bağışlasın Hak senün

Hiç bu sözde bir kusurun yok senün

Oranlayıp top top idüp sürişde

11.3 Kaygusuz Abdal "aşka düşmüş sakalını bıyığını kırkarken" , "dizini dikip oturan" Eksik ve Bilgisiz Kadınların Okutulup Eğitilmesini İşaret Ediyor

Ben bu aşka düşeli

Bu sakalı kırkarım

Dost ile bilişeli

Bu sakalı kırkarım

Ben kırkarım o biter

Çimende bülbül öter

Usta berber der yeter

Bu sakalı kırkarım

Aşka olup mülazım

Bilindi cümle razım

Gayrı sakal ne lazım

Bu sakalı kırkarım

Ben çaları tanbura

Giyinirim tennure

Hak çerağın uyara

Bu sakalı kırkarım

Var mı bunda bir hatam

Gayrı gönülden atam

Çok mu gelir bir tutam

Bu sakalı kırkarım

Bem gezerim yazıda

Kuvvetim var bazuda

Ne işim var kadıda

Bu sakalı kırkarım

Kaba sakal istemem

Hep kesilse gam yemem

Hiç kısa uzun demem

Bu sakalı kırkarım

Sakalımla başımı

Bıyığımı kaşımı

Hak onara işimi

Bu sakalı kırkarım

Kaygusuz Abdal menem

Fartı furtu bilmenem

Bir tüyünü koymanam

Bu sakalı kırkarım

***

Hey erenler hey gaziler

Avrad bizi döğeyazdı

Çekdi sakalım kopardı

Bıyığımı yolayazdım

Baltanın sapını kaptı

Kağnının küpünü söktü

Silkindi üstüme çıktı

Kemiklerim kırayazdı

Avrad sormadı suçumu

Çekdi kopardı saçımı

Kırdı eğemin ucunu

Yine bizi döğeyazdı

Avrad oldu bize vezir

Bizi etdi köye kizir

Gahi tuz ister gah bezir

İnek gibi gibi sağayazdı

Kaygusuz’um der ki ni’dem

Başım alam nere gidem

Ben bu avradı ne idem

Bizi köyden koğayazdı

***

Eksik avradın kötüsü dizini dikip oturur

İşinin kolayın bilmez yüzünü yıkıp oturur

Boğaza takmış akigi aşına bulmaz kekigi

Yeni donunun sökügü dizine takıp oturur

Ayağında meşin fesi kolunda gümüşün hası

Soyunmaya elbisesi taşraya bakıp oturur

Yata yata karnı şişer eşiğin başaına işer

Bitler kanatlanmış uçar sirkeye bakıp oturur

Eline yakmış kınayı ocağa vurmuş tavayı

Suya batırmış kovayı akara bakıp oturur

Çocuklar oynar aşığı köpekler yur bulaşığı

Karga da kapmuş kaşığı havaya bakıp oturur

Başa bağlamış emiri rençberler sever demiri

Danalar yemiş hamuru tekneye bakıp oturur

Kaygusuz aydur atılmaz pazara çeksen satılmaz

Soyunup koyna yatılmaz bir manda çöküp oturur

Kaygusuz son iki şiirde öyle simgelere filan başvurmuyor; birlikte yaşadığı, çok yakından tanıdığı iki kadın kişiliğinde topladığı kötü ve yakışıksız davranışları ayrıntılıyor. Ancak kadın tiplerinden böylesine yakınmasını kimseyi, Kaygusuz’un kadınları sevmediği, onları aşağıladığı varsayımına götürmesin. Kaygusuz’un kadınsız günü yoktur; "zangadek (ansızın) âşık olan" ve Torlak kılığına bakmadan, "her seher vakti karşısına" çıkıp bir dilberin "lebinden buse" isteyen bir ozandır o. Urum’da, Şiraz’da, Çin ve Hitay’da gönül eğlendirdiği "yari" vardır, Şiraz’dakiyle birlikteyken, Urum’dakini düşünür. Edirne’de, Filibe’de, Yanbolu’da, "Manastır’da başı açık" kadınlarla ilgilendiği ve seviştiğini açık açık anlatır şiirlerinde.

İlk bakışta, huysuz bir kadınla yaşanan mutsuz bir aile ortamını anlatan üçüncü şiirde, dönemin günlük yaşamını da görmekteyiz. Ailede bu türden olumsuz özelliklere sahip bir kadının bulunmasının, nasıl mutsuzluklar ve sorunlar yaratacağı ortadadır. Bu bağlamda şiirin içinde kadının okutulup eğitilmesi, kurtulması gerektiği sürrealist gerçeklik yatıyor. Bir önceki şiirden rahatça anlaşıldığına göre, Kaygusuz Abdal mutsuz bir evlilik geçirdiği için, yaşadığı gerçekliği topluma malederek kendisi gibi olanların da sözcülüğünü yapmaktadır.

12. Kaygusuz Abdal’ın Yapıtları Üzerine Birkaç Söz ve Sonuç

Kaygusuz Abdal’ın çok sayıda olan yapıtlarını anlatım yönünden üçe ayırmak gerekiyor:

1)     Şiirsel yapıtları,

2)     Düzyazı yapıtlar,

3)     Düzyazı-şiir karışımı yapıtlar.

Abdurrahman Güzel bu yapıtları (Doçentlik yıllarında), farklı nüshaları dahil, tek tek görmüş ve incelemiş; karşılaştırmalar yaparak kendi anlayışına uygun olanları öne çıkartıp dökümünü yapmış ve yapıtların çok kısa özetlerini vermiş bulunmaktadır.[43] Bu sayfalardan özetlersek: Kaygusuz’un şiirsel yapıtlarından Divan’ında bulunan iki yüz şiirin büyük çoğunluğu gazeldir. Hece vezniyle yazdığı otuza yakını ise Güzel’in şathiye olarak adlandırdığı, başlarda açıklamalı örneklerini verdiğimiz gerçeküstücü toplumsal yergi şiirleridir. Gülistan, batıni tasavvuf inanca göre dünyanın ve Adem’in yaratılışı ve peygamberler tarihinin şiirsel öyküsüdür. Baba Kaygusuz üç lirik Mesnevi’sinde tasavvufi konulardaki coşku ve heyecanını dışa vurur.

Aşağıya aldığımız 71 beyitlik bir mesnevi olan Gevhernâme onun vahdet-i vücud (varlık birliği) anlayışını gevher simgesiyle dile getirir. Minbernâme şiirinde ise kendi özünü (nefsini) bilmenin Tanrıyı bilmekle eşdeğer olduğunu açıklığa kavuşturur.

Kaygusuz Abdal, şiirlerinden ancak yüzde yirmisini hece vezniyle yazmış. 500’e yakın gazeli ve 8000 beyit dolaylarındaki mesnevilerinde ise aruz vezni kullanmıştır.

Abdurrahman Güzel, Kaygusuz’un "Budalanâme, Kitab-ı Miglate, Vücudnâme ve Risale-i Kaygusuz Abdal" adını taşıyan dört düzyazı eserini, uzun özetleriyle birlikte eleştiri ve yorumlarıyla tam metinlerini yayınlamıştır Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları arasında çıkan kitabında. Zaten 1981 yılında Kültür Bakanlığı’nın yayınlamış olduğu olduğu "Kaygusuz Abdal" kitabında, şiir-düzyazı karışımı Saraynâme ve Dilgüşa’la birlikte Kaygusuz’un tüm yapıtlarının özetlerini vermiş; edebiyat ve tasavvuf inancı yönünden inceleme ve değerlendirmelerini yapmış bulunuyordu.

Ancak, yukarıda karşılaştırmalı örneklerde çok kısa bazı paragraflarını verdiğimiz bu metinler Abdurrahman Güzel’in düşünce ve yorumlarıyla öylesine birbirine karışmıştır ki, onların özgünlüğü güven uyandırmamaktadır. Araştırmacı ve bilim adamlarının tarih ve topluma karşı büyük sorumluluğu vardır, bunu asla unutmamalıdır. Bu tür bilimsel çalışmalarda özgün metin (ilk yazıldığı dil ve yazı), çeviriyazı (transcription) ve çeviri-açıklama-yorum birbirinden bağımsız olarak verilir aynı kitap da olsa. Yapıtın tümelliğini sayfalar ve paragraflara yollamalar-dipnotlar sağlar. Bu kurallara uymadığınız takdirde, sizden farklı düşünen başka araştırmacılara inceleme olanağı vermemiş ve o yapıtı tekelinize almış olursunuz. Bu asla bilimsel tavır değildir ve bilimin onurunu çiğnemektir. Abdurrahman Güzel, Kaygusuz’un yapıtlarına Sünni görüş açısından ve 12 Eylül anlayışının devlet felsefesi ve kendisinin de mimarlarından olduğu Türk-İslam sentezi doğrultusunda değerlendirmiş. Bilim adamı tarafsızlığını göstermemiş ve kendi düşünce yapısına uygun davranmıştır.

Güzel’in tamamıyla karşı olduğumuz olumsuz değerlendirmelerine rağmen kitaplarını, Kaygusuz Abdal üzerine şimdiye kadar yapılmış araştırmalar arasında en ciddiye alınacak çalışma olarak görüyoruz. Gerçekten de Kaygusuz Abdal Sultan’ın bilinen ve bilinmeyen tüm yapıtlarını, elyazmaları halinde kitaplıkların küflü arşiv raflarından gün ışığına çıkarmış ve biraraya getirerek incelemiş olması büyük önem taşımaktadır. Bu nedenledir ki, bu çalışmamızı Abdurrahman Güzel’in kitapları üzerinden yaparak, Kaygusuz Abdal’ın kimliği, yaşamı, inanç felsefesi hakkındaki düşünce ve görüşlerimizi özetlemeye çalıştık.

Son söz olarak şunu söylemek istiyoruz: Kaygusuz Abdal Sultan’ın bütün bu şiirsel, düzyazı ve karışık yapıtlarının özgün metinleri, doğru ve düzgün çeviriyazıları (transkripsiyonu), uzmanları tarafından tüm tarihçi, araştırmacı yazar ve bilim adamlarının incelemesine sunulmadıkça, bu büyük Alevi düşünür ve ozanını gerçek anlamda tanımak ve değerlendirmek olası değildir.

13. Kaygusuz Abdal’ın Mesnevilerinden Örnekler

 -Dolapnâme-

Sual ettim bugün ben bir dolaba

Niçün daim sürersin yüzün aba

Niçün bağrın deliktir gözlerin yaş

Sebeb neden dolaştın bu itaba

İnildinden delindi dertli bağrım

Firakından ciğer döndü kebaba

Ne zulmetti sana bu çerh-i gerdun

Ki derdin defteri sığmaz kitaba

Dolab eydür eya gözüm çırağı

İşitmeğe cevabım aç kulağı

Benim budur sorarsan sergüzeştim

Ki ben yaylar idim bir yüce dağı

Geçirmiştim seradan göklerimi

Eriştirdim süreyyaya budağı

Durağa derneşüben kaumu kuşlar

Budağunda tutarlardı otağı

Öterdi tuti vü kumri vü dürrac

Geçirdim bir zaman bu resme çağı

Heves bağında can mürgi gezerken

Üzüldü ömr kuşunun tuzağı

Kaza koptu meğer dest-i Huda’dan

Ki bir şahs irişüb saldı nacağı

Delüben bağrımı taktı kemendi

Sürüdüler dolaştım her sokağı

Sokaklarda niçe müddet yaturken

Gelen geçen ururlardı ayağı

Demir mıhlar dokundu yütrgimr

Kaza destiyle çerhin çomağı

Zekerya gibi bağrımdan delüben

Dolap içün düzelttiler yerağı

İnilerüm ben anda dost deyüben

Gözüm yaşı sular büstan ü bağı

Felek kime tatırdı bir kaşık bal

Sonunda sunmada tas ile ağı

Şüleyman kim sürerdi tahtını yel

Son ucu toprağa kodu yanağı

Skender kim cihanı Kaf ber Kaf

Tutup hükmiyle sürmüştür yasağı

Gezip zulmet ararken ab-ı hayvan

Dolu zehr ile sundular eyağı

Kani Kayser kani Kisra kani Sam

Belürmez bunların yurdu durağı

Cihanın varlığı baştan başa hep

Bela yurdudürür mihnet ocağı

Resul buna çü beyt-ül-ankebut der

Pes ol olur m(n)ekeslerin durağı

Baka ehli fenada mülk edinmez

Bakadır onların yeri durağı

Alai Gaybi bundan tekke kılmaz

Hak’ın fazlıdürür ancak dayağı

Sabır seccadesin altına almış

Tevekkülden kuşanmıştır kuşağı

Sözünü Kaygusuz arife söyle

Ne bilsün sükkeri dana buzağı

-Minbernâme-

Eya aklı ile irfanım deyenler

Eya mülke Süleyman’ım deyenler

Eya bildim deyenler cümle hali

Eya vardım deyenler doğru yolu

Hakkı buldum deyu irşad edersin

Depersin minberi feryad edersin

Ne bildin neye erdin işbu halde

Akıllar mat olubdur bu hayalde

Buna akl ile kimse ermemiştir

Göziyle kimse Hakk’ı görmemiştir

Bu bir deryadürür akıllar ermez

Özünden geçmeyen Rab’bini bilmez

Dilersen bulasın kevn ü mekanı

Özünden fariğ ol Rab’bini tanı

Ki sen benliğini gider aradan

Bilesin ta seni kimdir yaradan

Sen ü ben eylemek şeytan işidir

Sen ü ben eylemez ol kim kişidir

Özünden gayri kul görmez arada

Hak’ı hazır görür ağ ü karada

Dilersen olasın mahrem-i esrar

Bu dünya gavgasına uyma zinhar

Feragat ol cihanın gavgasından

Ki nefsin kurtarasın fitnesinden

Hemen seyrancısın seyranın eyle

Sakın deme ol öyledir bu böyle

Özüne gel özüne Tanrı dostu

Sana direm budur sözün dürüstü

Cihan halkının işbudur hayali

Hayali gice gündüz mülk ü mali

Eğer söyler olursan Hak sözünü

Çevirir yüzünü örter gözünü

Azazildir Hak’a eylemez ikrar

Gerekse söyle ana bunca tekrar

Binüpdür nefs atına ha seğirdir

İşitmez kulağı hemen sağırdır

Hemen bir birinin aybın gözedir

Ne idüp nice ideceği bilmez

Birinin unduğun biri dilemez

Eğer malin varsa kavm ü kardaş

Cihan hlkı seninle cümle yoldaş

Eğer kendü halinde bir aşıkdur

Ona derler ki iş sevmez ışıkdur

Aşık olsam adım tenbel Alayi

Eğer sofi isem derler mürai

Ha bir cenktir biri birin beğenmez

Arifler Hak’dan özge nesne bilmez

Bulurlar bir sözü bin söz ederler

Koyup doğru yolu eğri giderler

Söz ile bulmak olsa idi Hak’kı

Uçup arşa çıkay(r)dı fakı

Cihanda şimdi kavga çoğalubdur

Cihanı fitne-i şeytan alubdur

Eğer alim eğer sofi vü derviş

Heman şöhret olubdur cümle cünbiş

Ko sözü fariğ ol Kaygusuz Abdal

Ki sözden açılur cümle kil ü kal

 -Esrarnâme-

Esrarı gördüm bugün binmiş gider bir ata

Şöyle kim derviş olmuş herkiz (asla)söylemez hata

Hızır donudur donu Hakk’a doğrudur yönü

Şöyle cüst eyler beni erişince gizlü ta

Kırmızı don giyinür yeşil kubbe sarınur

Miskinlikten görünür iner alçak sıfata

Sufiler bunu yerer bittiği yeri sorar

Gazel olmadan derer hissesi var kuvvete

Sufi yemez haram der gizlice de görem der

Gelen yıl çok derem der ister birazın sata

Bir kişi kim ayıktır yabanda bir o yoktur

Anın hiç aklı yoktur ta’neyleye bu ota

Bir kişi kim hayrandır yer gök ona seyrandır

İnsan değil hayvandır başın bürüye yata

Gel ey miskin Kaygusuz esrardan al öğüdün

Bu aşıklar otudur yemez verme her tata

-Gevhernâme-

Esselam iy dürr-i derya-yı cemal

Esselam iy afitab-ı bizeval

Esselam iy heşt Cennetü’n-Naim

Esselam iy bag-ı erzani vihal

İy sıfatım "Kulhüv’allahü ahad"

Her dem içinde kadirsin her sahad

Cümle sıırı sen bilürsin iy Kadir

Bi-şeriksin bi-misalsin bi-nazir

Külli sensin aşikare vü nihan

Yirde gökde yine sensin cisme can

Külli sensin mute’ber ü mıhtasar

Ol ki sensüzdür fişar ender fişar

Senden özge cümlenin canı yok

Pür kemalsün kudretün noksanı yok

Malike’l-mülksün kadim ül lemyezal

Mahlukun haliki sensin Zü’l-celal

Degme bir zerrede bin dürlü aceb

Sen bilürsün sen kılarsun iy Çalab

Padişahsın bi-sipah (u) bi-vezir

Kalmışa hem yine sensin destigar

Söz öküşdür kendü halüm söylerem

Derdümi vasf-ı hikayet eylerem

Kim bu tenüm yoğidi ben can idüm

Katre degül ezeli umman idüm

Ol alemde bu alem olmaz idi

Ay (u) güneş gedilüb tolmaz idi

Birlik idi olmaz idi ayrulık

Yoğidi ölmek direlmek sayrulık

Hem o demde biz dahı andayıduk

Ol alemde bile cevlandayıduk

Hem o demde yogidi ins (ü) melek

Gerdiş-i gerdan degüldi nüh felek

Dahı yirler kan-ı ma’dendeyidi

Ketre varı külli ummandayidi

Arş u fer ü gav (u) mahi yogidi

Cümle varlık heman ol Allah idi

Diledi kim sani-i perverdigar

Kendi kudretin kılaydı aşikar

Mevce gelüben o derya kıldı cuş

Mevc ıle beni kenara saldı uş

Mevc içinden taşra düşdi bir güher

Öyle gevher kim misal-i muteber

Deryayidüm katre oldı menzilüm

Buyidi bu hal içinde müşkilüm

Çünki gevher taşra düşdi deryadan

Vuslatı fürkat ayırdı ortadan

Ol gühere bunca zaman Tanrılık

Eyleyüben kendüsi oldı aşık

Işkun dahı bünyadı andandurur

Işk-ı varak hem ol divandandurur

Ol güherden bunca hüner eyledi

Bunca hikmet bahr u hem berr eyledi

Asl-ı hikmet ol bir gevherdendürür

Gevher aslı heman ol birdendürür

Ol güherden oldı bu cümle alem

Ne kim vardur yir ü gök levh ü kalem

Yidi yılduz hem ol gevherdendürür

Cümle hüner hem ol gevherdendürür

Andan oldı evliya vü enbiya

Birlik olur karışıcak su suya

Toprak aslı gine toprakdandurur

Cümle varlık heman ol Hak’dandurur

Ol güherin bir adı Mahmud idi

Baht içinde tali’i mesud idi

Ol gher Adem tonunı ihtiyar

Eyleyüben hem o dem kıldı karar

Adem’i gevhere sadef eyledi

Yani bu mülki müşerref eyledi

Sadef içinde muradum dürdürür

Dürr ü sadef Hak katında birdürür

Dürr ü sadef yine ma’dende biter

Aslı birdür yine bir kanda biter

Su dilersen bardağa kılma nazar

Bardak içinde suyı kıl ihtiyar

Cümle bir çeşme suyıdur iy veli

Tutalum bardag kiçidür ya ulı

Külli suyun aslı birdür iy aziz

Su temizdür bardagun kılgıl temiz

Ger degülsen sen bu hikmetden gafil

Gafil olma yol içinde iy akil

Ehl-i tevhid ol ki canun şad ola

Şakird olan akıbet üsted ola

Ol güher idi Muhammed’in canı

Anun içün dutdı cümle sayvanı (cihanı)

Anun için oldı alem gül-sitan

Ud sandal serv ü tüba ergavan

Hur u Cennet vahş u tayr u akl u can

Ol güherdür cümlenin aslı heman

Cümle alem ışkına kıldı karar

İhtiyar oldur kamuda ihtiyar

Buyidi kim vasf-ı halüm söyledüm

Anı kim gördüm hikayet eyledüm

Her ne ilm üstaddan gördümise

Akl içinde her neye irdümise

Nazm kıldum bir dasitan eyledüm

Buyidi şikeste beste söyledüm

Taze gülden desteler çin eyledüm

Her nefesi buy-i müşkin eyledüm

Benefşe(yi) nergise kıldum nisar

Tuninün öninde komışam şeker

Goncenin yüzinden açdum perdeyi

Güneş ile bile görmişem ayı

Nesterani güle burka eyledüm

Gülşeni bülbüle otag eyledüm

Ben fakirem kuş dilinden anlamam

Tutiye şekker gerek hare saman

Ne ekersen anı bitürür çekirdek

Tavuk yumurtasından çıkmaz ördek

Şahbazun cinsi heman şahbaz ola

Hümanun hüma bazun baz ola

Dervişem ben Mustafa kıldı nazar

Hem anun bahşayişidür bu haber

Yohsa ben kendü halümi anlaram

Sözümi heman yirinde banlaram

Aşık isen Kaygusuz Abdal gibi

Sana bir hırka hemandur şal gibi

Anı ko kim Mustafa murdar didi

Anı koyana erenler er didi

Tekebbürlük eyleyen mel’un olur

Nitekim şeytan gibi bi-din olur

Yol içinde alçaga ko menzilün

Ta ki hallolmak dilersen müşkilün

Meskenet toprağına her dem yüzün

Süre dur kim ta bilesin kend’özün

Toprak olmayınca gevher olmadı

Toprağa düşen güher hiç solmadı

Toprak ol toprak gibi teslim vücud

Cümle alem toprağa kıldı sücud

Evliyayı bil ki benzin solmaya

Hiç mukallidler müselman olmaya

Evliya oldı delil- bürhanum

İnsan-ı kamilde buldum sultanum

Yidi gün yidi gice ol na tüvan

Bekledi peygamberün kabrün heman

Bu nasibi anda sundular ana

Hem didiler aduna Gevhername

Kıymetün bilür anun sarraf olan

Gıll u gişdan kalbi daim saf olan

Gevhername burada oldı temam

Vir Resul’un ruhına yüzbin selam

Kaynaklar:

Abdurrahman Güzel: Kaygusuz Abdal. Ankara 1981.

Abdurrahman Güzel:Kaygusuz Abdal’ın Mensur Eserleri.Ankara 1983.

Abdülbaki Gölpınarlı: Alevi Bektaşi Nefesleri. İstanbul 1963.

Bernard Lewis: The Jews of Islam (İslam Yahudileri). Princeton University Press 1987.

İsmail Kaygusuz: Alevilik İnanç, Kültür, Siyaset Tarihive Uluları I. İstanbul  1995.

İsmail Kaygusuz: Alevilikte Dar ve Pirleri. 2.Basım, İstanbul 1995.

İsmail Kaygusuz: Görmediğim Tanrıya Tapmam. İstanbul 1996.

Necdet Kurdakul: Bütün Yönleriyle Bedreddin. İstanbul 1977.

Sadeddin Nüzhet Ergun: Bektaşi Şairleri ve Nefesleri. Ankara 1955.

Saint Athanase, çev. Arnauld D’Andilly: Vie de Saint Antoine, Pére des Moines du Désert (Çöl Keşişlerinin Babası Saint Antoine’nın Yaşamı), Paris 1943.

Vasfi Mahir Kocatürk: Türk Edebiyat Tarihi. Ankara 1970.

Yaşar Yücel: Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar Eratna Devleti, Kadı Burhaneddin Ahmet ve Devleti… II. Ankara 1989.

Yaşar Yücel: Çobanoğulları-Çandaroğulları Beyliği I. Ankara 1988.

[1] Menakıbnâme’den aktaran Abdurrahman Güzel: Kaygusuz Abdal’ın Mensur Eserleri. Ankara 1983: 22.

[2] Sadeddin Nüzhet Ergun: Bektaşi Şairleri ve Nefesleri. Ankara 1955: 26.

[3] Sadeddin Nüzhet Ergun, Bektaşi Şairleri ve Nefesleri, s. 28.

[4] Mesaliku’l-Ebsar’dan aktaran Yaşar Yücel: Çobanoğulları-Çandaroğulları Beyliği I. Ankara 1988: 184, 201.

[5] Kaygusuz Abdal Menakıbnâme’sinden aktaran, Abdurrahman Güzel: Kaygusuz Abdal. Ankara 1981: 41-42.

[6] Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal, s. 54, dipnt. 25.

[7] Bu motif zaten 8. yüzyılda "tacını tahtını terkeden İbrahim Ethem (ölm. 777) ile İslam sufizmine, yani tasavvufa girmiştir. Belh prensi olan İbrahim Edhem, Suriye gezisi sırasında tanıştığı Hıristiyan mistiklerinden rahip Simeon’dan gnosizmi, yani marifeti tanıma yöntemi olan dünya nimetlerini terk etmek olan çilecilik (murakaba, inziva) sanatını öğrenmiş. Sonra bunu İslam tasavvufuna taşımış olduğu bilinmektedir. Ancak, Suriyeli rahip Simeon’dan dört yüzyıl önce Hristiyanlığa bu inanç yöntemi girmiştir. Mısırlı ‘çöl keşişlerinin babası’ olarak tanınan Aziz Antonius’a (ölm. 356-357), genç ve çok varlıklı bir kimsenin oğlu iken Tanrı şöyle sesleniyordu: "Eğer mükemmel (kamil insan) olmak istiyorsan, git sahibolduğun herşeyi sat ve parasını yoksullara dağıt. Sonra gel beni izle; sen gökte bir hazine olacaksın!" (Saint Athanase, çev. Arnauld D’Andilly: Vie de Saint Antoine, Pére des Moines du Désert. Paris 1943: 8.)

[8] Abul Hattab (ölm. 762) tarafından yazıldığı ispatlanan ve Aleviliğin ilk yazılı kaynağı olarak bilinen Ummu’l Kitab’daki Salsal’ın (Salman) Azazil (Şeytan) ile yaptığı kavgalardan Kaygusuz Abdal’ın esinlendiğini görüyoruz. Kaygusuz’un 1501 yılına tarihlenen Kitab-ı Miglate (Hedefini bulan okun kitabı) adlı yapıtında, çeşitli kötülük gösterileri içinde, Şeyh kılığıyla mana aleminde karşısına çıkan Şeytan’a karşı dokuz kez kavgaya girdiğini görmekteyiz. Ummu’l Kitab’daki ‘Göksel Adem, yersel Cebrail’ Salsal’ın (Salman) yerini Rum dervişi Kaygusuz almıştır. Onun ikinci ve üçüncü kavgasından iki kısa betimleme geçelim:

" … ‘Ya Şeyh! yine mi geldün bunda?’ dir. Şeytan kakıdı. Tiz asasun çeküb dervişün üstüne yüridi…Peygamberler tuş tuş söyleşirler ki ol miskin derviş zaif ve naiftir. Koman anı şeytan şimdi öldürür dirler. Bunlar bu sözde iken derviş heman gayretlendi. Arkasından kepenegün çıkardı. Şöyle kodı. Heman ilerü yürüyüp hamle kıldı, el sundı. Şeytanı muhkem tutdı. Ol galebe divan içinde şeytanı basdı. Peygamberler şad oldılar. Dervişe divan kıldılar. Hazeran aferin dediler. Şeytan feryad eyledi. Derviş anı salıverdi. Kepenegün arkasına giyüb geldi oturdı.. Muhammed Mustafa dervişe eydür: ‘Eyü urdın derviş, sen anun hakundan geldün’. Derviş eyitdi: ‘Ya Resula’lah kimesnem yokdur. Garibem, karnum dahı aç. Resul Hazretleri buyurdı. Derviş’e ta’am getürdiler. Yidi karnun toyırdı. Ol demde uykudan benilledi. Uyanıgeldi…Düşidir. Yalnız kendünden gayri kimesne yok. Bu beyti didi:

Cümle aleme sultan ben oldum

Saadet gevherine kan ben oldum

Ben ol bahr-i muhitem her gönüle

Veli bu suret-i insan ben oldum

…

Suretümi gören dir ki ademdür

Surette sıfat-ı Rahman ben oldum"

"…Derviş’e yine uyku havale oldı yatdı. Yine meclis yine yerlü yerünce…Derviş şah Ali’yi gördi. Elin öpüp eyitdi: ‘Ya Şah! Ol şeyh benümle katı savaşdı. Kanı ol şimdi, kanda gitdi?’ dir. Nagah ol demde Şeytan çıkageldi. Derviş gördü ki ol herifdür…Şeyh dahi gördi. Derviş gelür, eyitdi: ‘Bu ne beladur ki ugradum’ dir. Derviş kepenegün çıkardu, şöyle kodı. Şeytanın üzerine hamle kıldu. Şeytan dahı buna karşu geldi. Birbiriyle cenge durdılar. Cümle peygamberler turup bakarlardı…"

Derviş Şeytan’ı kaçırdıktan sonra Şah Ali ile Uçmag’ı(Cennet) dolaşırlar. Sonra şu beyitleri okur:

Hak’a minnet canum külli nur oldu

İçüm taşım nur ile mamur oldu

Uyandı devletüm gaflet habından

Bir ile külli varlıgum bir oldu

"Bunu didi. Derviş gözün açub baktı. Gördü ki, yerde gökde her ne mahluk ve cemi eşya ki var, cümle fasih kelam ile (açık sözle) söyler. Derviş bu kez bunı böyle söyledi:

Hak’a minnet ki Hak cümlede mevcud

Kamu şeyde görinen nuru Mab’ud

Ne kim vardur heman nur-ı tecelli

Ticaretde kamusu buldılar sud (kazanç)"

("Kitab-ı Miglate", Kaygusuz Abdal’ın Mensur Eserleri. Haz. Abdurrahman Güzel. Ankara 1983: 75-129; 89-91)

[9] Abdurrahman Güzel: Kaygusuz Abdal. Ankara 1981: 80.

[10] İsmail Kaygusuz: Alevilik İnanç, Kültür, Siyaset Tarihive Uluları I. İstanbul 1995: 208-216.

[11] Menakıbnâme AG nüshasından aktaran Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal, s.41.

[12] Yaşar Yücel: Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar Eratna Devleti, Kadı Burhaneddin Ahmet ve Devleti… II. Ankara 1989: 41-42

[13] İsmail Kaygusuz: Alevilikte Dar ve Pirleri. 2.Basım, İstanbul 1995: 147-150.

[14] Kaygusuz Abdal’ın Mensur Eserleri. Haz. Abdurrahman Güzel. Ankara 1983: 135-152.

[15] Divan’dan aktaran Abdurrahman Güzel, agy. s.202-203.

[16] Divan, Mar., v.334a.

[17] Abdurrahman Güzel, agy. s.81-82.

[18] Abdurrahman Güzel, agy. s.205-208.

[19] Abdurrahman Güzel, agy. s.102; Vasfi Mahir Kocatürk: Türk Edebiyat Tarihi. Ankara 1970: 144.

[20] Necdet Kurdakul: Bütün Yönleriyle Bedreddin. İstanbul 1977: 229.

[21] 1 Edirne mud’u 11,546 kg olduğuna göre, 11,5 ton pirinç söz konusudur.

[22] Bernard Lewis: The Jews of Islam-İslam Yahudileri. Princeton University Press 1987: 104, 208.

[23] Abdülbaki Gölpınarlı: Alevi Bektaşi Nefesleri. İstanbul 1963: 247-252.

[24] Abdülbaki Gölpınarlı, agy. s. 214-215.

[25] Abdurrahman Güzel: Kaygusuz Abdal. Ankara 1981: 180-181.

[26] Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal, s. 212-213.

[27] Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal, s. 260.

[28] Varidat, s.125.

[29] Budalanâme s.18’den aktaran Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal, s.263.

[30] Dilgüşa’dan aktaran, Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal. 146-7, 264.

[31] Hacı Bektaş Veli, Makalat, s.88.

[32] Dilgüşa’dan aktaran, Abdurrahman Güzel, agy. s143-144

[33] Yunus suresi, ayet 62: İyi bilin ki, Tanrının dostlarına, yani evliya (veli’nin çoğulu) için korku yoktur, onlar üzülmeyeceklerdir.

[34] Pes Hak Taala celle cellale dünyada her nekim halk etti ise adem oglanında mevcutdur. Bilki ademde dahı artık vardır. Hacı Bektaş Veli (ölm. 1270 / 72), Makalat, s.79; Seyyid İmadeddin Nesimi’den (ölm. 1404): Hak teala varlığı ademdedir / Ev anundur ol bu evde demdedir… Her ne yerde gökte var ademde var / Her ne ne ki yılda ayda var ademde var / Ne ki elde yüzde var kademde var / Bu sözü fehmetmeyen adem davar, Ey Hakk’ı her yerde aydursun ki var / Sende bes Hak var imiş Hak sende var…

[35] Arş ile ferş arasında çok nesneler vardır. İlla ademden ulusu yoktur. Dügeli (bütün) alem adem için halkolmuştur. İmdi gafil olan kimesne ilm ile irade-i ezeliye istiye, gözleye. Arştan ta tahtıssaraya (yerin altına) değin ne ki varsa kendude (kendinde) bile ve bula. Hacı Bektaş Veli, agy. s. 69; İnsan saltık varlığın (Tanrı’nın) sadık ve parlak bir aynasıdır. Bütün alem kendisini örgüleyen cüzleriyle birlikte sapasağlam bir insan gibidir. İnsanın asıl şerefi ilahi isimlere mazhar oluşudur. İnsandaki algıların, biliş ve tasarrufların, gerek mücerredat (soyut alem) denilen ruhani şeylerde, gerek onların daha üstlerinde bulunması imkansızdır. Saltık varlık için bu kamillik ancak insan mertebesinde hasıl olur. İnsan olgun bir (Tanrı) mazharıdır. Şeyh Bedreddin, Varidat, s.160-167.

[36] Bu beden için ölümsüzlük olmadığı gibi, kaybolduktan sonra cüzileri için de eskisi gibi bir birleşme yoktur. Şeyh Bedreddin, Varidat, s. 150; Halkın zanneylediği üzere cesedlerin haşri, yani gövdelerin tekrar dirilip mahşere çıkması olanaksızdır. Şeyh Bedreddin agy, s. 129.

[37] Vücudnâme’den aktaran Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal’ın Mensur Eserleri, s. 145-151.

[38] Budalanâme’den aktaran Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdal, s. 227.

[39] Seyyid İmadeddin Nesimi Divanı’ndan.

[40] Kaygusuz Abdal,Gülistan’dan.

[41] Kaygusuz Abdal, Divan.

[42] İsmail Kaygusuz: Görmediğim Tanrıya Tapmam. İstanbul 1996: 109-112.

[43] Haz. Abdurrahman Güzel: Kaygusuz Abdal’ın Mensur Eserleri. Ankara 1983: 38-42.

Kaygusuz Abdal Sultan yazısı ilk önce Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam üzerinde ortaya çıktı.

Faili Meçhul Bir Siyasal Cinayet Kurbanı Şemseddin Tebrizi (1183/4-1247/8) – Şems’in Tarihsel, İnançsal ve Siyasal Sorunlarının Çözümü Üzerine Bir Deneme –
Şemseddin Tebrizi (1183/4-1247/8) bir batıni İsmailidir. Ancak sıradan bir İsmaili değil; Şems (Güneş), Şems-i Tebriz (Tebriz’in Güneşi), Şemseddin Tebrizi (Tebrizli din güneşi), Şemseddin Muhammed, Şemseddin bin Hasan-i İhtiyar, Pir Şemseddin el-Tabriz vb. farklı adlarla çagrilan, İsmaili İmamları soyundan bir Huccet ya da Baş Dai makamında bulunan bir sufi, mutasavvıf düşünür ve bir dava adamıdır. Aynı zamanda onu, yaşamının değişik devrelerinde yönetici, siyaset adamı, askeri komutan ve bir diplomat olarak görmekteyiz. Mevlana Celaleddin Rumi’nin batıni ögretmeni Şemseddin Muhammed Tebrizi’nin Alamut İsmaili İmamı Celaleddin Hasan III’ün (1166-1221) oğlu olduğunu Devletşah, 1487 yılında tamamladığı "Tazkirat al-Şuara" (Ozanların Yaşam Öyküleri) yapıtında yazmakta ve çocukluguna dair bazı bilgiler vermektedir. Ne varki bu bilgiler ciddi bir biçimde ele alınmamıştır. Hatta İsmaili yazarlar bile bu konuda dikkate değer bir araştırma yapmamış görünüyor; sadece onun bir İsmaili dai’si olduğunu söylemekle yetinmişlerdir…
Şimdi, Şemseddin Tebrizi üzerinde özetledigimiz görüşlerimizi nasıl kazandığımızı ve çesitli kaynaklardan edindiğimiz bilgileri karşilaştırıp yorumlayarak, bu sonuçlara nereden vardığımızı aşağıdaki araştırmamızda göstermeye çalisalim:
1. Şemseddin Tebrizi’yi Önce Vilayetnâme’den Okuyalım
Hacı Bektaş Veli Vilayetnâme’si ve Ahi Evren Menakıbnâme’sindeki Şemsi Tebriz’e ilişkin bilgilerin çok büyük bölümünün Mevlevi kaynaklardan alındığı anlaşilıyor. Ancak çogu Menakıbnâme yazarlarının ve yazdıranların -Mevlevilerin yaptıkları gibi- güncel siyasetlerine uydurulmuştur. Yine de bazı tarihsel olayların yansıtılmasında farklılıklar bulunmaktadır. Mevlevi kaynaklarından alıntı olmasına rağmen bir doğru tarihlemeyi ve bir ilişkiyi gösteren örnegi verelim:
"Molla Celaleddin’i, Şems-i Tebriz derviş yaptı. Nasıl derviş yaptığını anlatırsak, anlatacağımız şeyleri anlatmaya vakit kalmaz. İsteyen Molla’ya ait menakıpta (Mevlana ve çevresini anlatan Ahmet Eflaki’nin Ariflerin Menkıbeleri sözkonusu ediliyor. İ.K.) bulabilir. Molla (Mevlana) derviş olunca şehrin bütün bilginleri, Selim Han-ı Gazi oğlu (?) Kılıçarslan oğlu Sultan Aliyüddin Keyhusrev’e gidip, bir derviş geldi dediler, ne yaptıysa yaptı, Molla Celaleddin’i bizden ayırdı. Emret bize katılsın. Padişah, o dedi, bunca kitap okumuş, bunca bilgili bir er, erenlerden biri gelmiş onu derviş yapmış, o da dervişlere katılmış, şimdi ben gel, dön onlara katılma diyemem, bu doğru değil, ben diyemem. Bilginler, padişahın bu sözüne çok incindiler. Yanından çiktilar, böyle zalim bir padişahın yanında oturmamız caiz değildir, dediler. Hepsi birden, bir perşembe günü Konya’dan çikip Arabistan’a doğru yola koyuldular…" (Abdülbaki Gölpınarlı: Menakıb-ı Hacı Bektaş Veli "Vilayetnâme". İstanbul 1990: 49, 91-97, 116)
1244 yılının Ekim ayı içinde Konya’da Mevlana ile buluşmuş. Gölpınarlı’nın yaptığı hesaba göre, "bu ilk gelişinde Konya’da 15 ay yirmi beş gün, gün hesabıyla da dörtyüz altmış sekiz gün oturmuştur ki gidişi 1246 Şubat’ının 15. gününe rastlamaktadır." (Abdülbaki Gölpınarlı: Mevlana Celaleddin. İstanbul 1985: 67, 77; Vilayetnâme incelemesinde, s. 116) A. Gölpınarlı her ne kadar, "Selçuk soyunda, Sultan Alaaddin Keyhusrev İbni Kılıcarslan İbni Selim Şah-ı Gazi yoktur" diyorsa da, Konyalı bilginlerin huzuruna çiktigi sultan, yanlış kayda geçirilmiş Alaaddin oğlu II. Gıyaseddin Keyhusrev’den (1237-1245) başkası değildir. Mevlana’yı Şemseddin’e aşirı bağlılığından ötürü ona şikâyet etmişlerdir. Gıyaseddin Keyhusrev 1245 yılı sonunda öldügüne bakılırsa Şems-i Tebriz bir yıl içinde Mevlana’yı, tüm zahiri inanç ve bilgilerinden arındırarak batıniliğe çevirmis ve onu derviş yapmıştır. Yine Vilayetnâme’ye (s. 50) göre, sözde kendilerini dinlemeyen Sultanı, zalim padişah olarak niteleyerek kenti terkeden Konya’nın büyük din bilginlerini, Denizli’den "üç adımda" atlayarak önünü kesen ve onları Konya’ya döndüren Ahi Evran olmuş.
Gölpınarlı’nın Vilayetnâme’nin sonuna koyduğu (s. 91-97) Ahi Evren Menakıbnâmesi’nden alınan Şemsi Tebrizi’ye ilişkin bölümde, Molla Hünkâr’ın kendisinden bir Dede istediği ve Hacı Bektaş Veli’nin bu isteğe karşi davranışı şöyle anlatılmakta:
"Eğer derviş matlup (aranılan) edeydi biz kendümiz gitmek lazım gelürdi, ancak mabeynimizde (kapımızda) otuzaltı bin halifemiz vardır, birini irsal ederiz (göndeririz)’ deyü buyurdılar. Dönüp etrafına nazar eyleyüp,’kangınız gidersüz?’ deyü nutuk buyurdılar. Cümlesi sükuta vardı. Şems-i Tebrizi yerinden durup, ‘Erenler Şahı ben giderim’ dedi. Hazreti Hünkâr’ın mübarek nutkından öyle bir çikti ki, ‘benlik ile meydane geldün, baş ile git başsız gel’ dedi. Derhal Şemsi Tebrizi Hazreti Hünkâr’ın elini öpüp yola revan oldu…"
Daha önce bizim de kabul etmiş olduğumuz, yani "Şemsi Tebrizi’yi Mevlana’ya gönderen Hacı Bektaş’tır" varsayımı doğru olamaz. Yukarıdaki paragrafta belirtildiği biçimde Şemsi Tebrizi, Hacı Bektaş’ın otuzaltıbin halifesinden biri değildir; tam tersine Hacı Bektaş Veli bir batıni daisi olarak, kendisinden en az otuz yaş büyük ve baş Dai ya da Huccet olan Şemsi Tebrizi’ye bağlıdır. Şems yeri geldiğinde genişçe açıklayacağımız üzere Alamut tarafından görevlendirilmiştir; İsmaili dava için Rum’da bulunmaktadır. "Baş ile git başsız gel" ilkesi İsmaili ögretisinde, bir görevi yerine getirmeyi üstlenen dai’ler ve fedai’lere verilen buyruktan başkası değildir; onlar başlarını kaybetme pahasına işlerini başarmak zorundadırlar. Nitekim yine aynı Menakıbnâme’ye (s.95) göre; katledilen Şems kafası koltuğunun altında semah dönerek Hacı Bektaş dergâhının kapısı önünde görülür. Hacı Bektaş Veli de ona, "başinı al, var, makamın Tebriz memleketinde olsun, seni isteyen anda arsın bulsun; durma tiz git" der. Biz bu söylemi de, Hacı Bektaş Veli’nin Şems’in kafasının kesildiği haberini, Tebriz’deki İsmaili dai’si aracılığıyla Alamut’a bildirmesi olarak değerlendiriyoruz.

2. Mevlevi Kaynaklarında Şemsi Tebrizi
A. Gölpınarlı’nın Eflaki’nin Ariflerin Menkıbeleri ve Sultan Veled’in İbtidanâme’sinden verdiği bilginlerin ve Mevlana müritlerinin ilk başkaldırma olaylarına ilişkin örneklerde Sultan’a şikâyet görülmediği gibi, Eflaki’de tarihsel yanılgılar kadar isim yanlışları da sözkonusudur. Örnegin, Sadreddin meclisinde Mevlana’nın Şems’in yanını başköşe olarak niteleyip oturtmasına bilginlerin tepkisi olayı Celaleddin Karatay’ın yaptırdığı medresesinin açılışında geçmekte. Üstelik bilginleri kızdıran bu olay güya Şems-i Tebriz’in Konya’da tanınmasına neden olmuş. (Ariflerin Menkıbeleri’nden aktaran A. Gölpınarlı: Mevlana Celadeddin. İstanbul 1985: 74-75) Oysa Konya’daki Celaleddin Karatay Medresesi’nin 1251-1252 yılları arasında, Şems-i Tebriz’in öldürülmesinden dört-beş yıl sonra yapıldığı bilinmektedir. Ayrıca bir göz tanığı olarak Sultan Veled’in İbtidanâme’sinde yazılı olanlar, bırakınız bilginlerin-müritlerin Konya’yı terketme niyetlerini, Şems’in ölümle tehdit edildiğini göstermektedir:
"(Mevlana’yı) hepsi de kınamaya koyuldu. Gerçekten haberleri olmayan ve bir sürüye benzeyen o müritler birbirlerine, neden şeyhimiz onun (Şems) gibi birine kapılsın da bizden yüz çevirsin. Hepimiz kişizadeyiz, ünümüz var… Mevlana bizim yüzümüzden tanındı. Dostu sevindi, düşmanı kahroldu. Bu böyleyken, kim oluyor bu Şemseddin ki şeyhimiz ona kapıldı, yüzümüze bile bakmıyor. Artık yüzünü göremez olduk. Büyücü müdür nedir? Sihirle kendini şeyhe sevdirdi, şeyhi meftun etti. Ne aslı belli, ne nesli. Nereli olduğunu bile layıkiyle bilmiyoruz. Halk vaazdan mahrum kaldı, kutlu talihimiz döndü diyorlardı. Bazan Şemseddin’i gördükçe kılıçlarına el atıyorlar, yüzüne karşi ona sövüyorlardı. Hepsi Şems’in Konya’dan gitmesini yahut da ölmesini istiyordu."
"İntihanâme’de de Şems’in Mevlana ile buluşmasını anlattıktan sonra (Sultan Veled); ‘halk o sadakatı, o vefayı o coşkunluğu, o şevki ve o sevgiyi görünce hasede düştü, herkes kınamaya koyuldu. Şeyhler, büyükler, yüce kişiler, bu adam ne biçim adamdır ki Mevlana’yı bu hale getirdi… diye apaçık ve topluluk içinde söylenmeye başladılar’ diye anlatıyor." (İbtidanâme ve İntihanâme’den aktaran Abdülbaki Gölpınarlı: Mevlana Celaleddin, s.76-77)
Ahmet Eflaki’nin Ariflerin Menkıbeleri ve diğer bazı Mevlevi yapıtlarında Şemsi Tebrizi’nin yaşamı, yetişmesi üzerinde saklı bilgiler ve onun batıni (İsmaili) Dai’liğine ilişkin ipuçları vardır. Onları özetle aşağıda sergilemeye çalisacagiz
Abdülbaki Gölpınarlı, "Şems, Konya’ya gelmeden önce ne yapıyordu, neredeydi?" diye soruyla başlıyor onu tanıtmaya:
"Bu hususta Makalat’ından bazı bilgiler ediniyoruz. Pek çok yer gezdiği ve bir yerde azıcık tanınır tanınmaz oradan göçtüğü için kendisine Uçan Şems (Şems-i Perende) dedikleri gibi, olgunluğu nedeniyle Kamil-i Tebrizi de derlermiş (Eflaki 154, b; 160, 160, b). Bu ikinci lakab, Makalat’ta da (Fatih nüsha. 41. b) bulunmaktadır." (A. Gölpınarlı, Mevlana Celaleddin. İstanbul 1985: 66)
Şemseddin Tebrizi’nin öbür adının Muhammed olduğunu ögreniyoruz: Bir gönül adamı olan Kutbeddin İbrahim bir gün Konya’da Pazar yerinde Şems ile karşilaşir ve "Tanrı’dan başka Tanrı yoktur ve Şemseddin Tanrı’nın elçisidir (Lailahe illa-llah Şemsüddin Rasul-Allah)" diyerek diliyle şehadet getirir. Bunu duyan halk onun çevresini sarar ve içlerinden biri de onu dövmeğe başlamaz mı? Hemen Şemseddin araya girip, öyle bir feryad koparır ki, saldırgan oracıkta düşüp ölür. Bunun üzerine Şemseddin Kutbeddin’in elini tutarak bir köşeye çekip, ona: "Benim de adım Muhammed’dir; ama senin, Muhammed Tanrı’nın elçisidir demekliğin lazımdı. Halk damgasız altını tanımaz" demiş. (Ahmet Eflaki, (Çeviren: Tahsin Yazıcıoğlu): Ariflerin Menkıbeleri II. İstanbul !9.. s. 69, prf.30)
Gölpınarlı’nın, Eflaki’nin anlattıkları ve Şemseddin’in Makalat’ından derlediği bilgileri özetle şöyle verebiliriz:
"Şemseddin Erzurum’da bir süre ögretmenlik yapmıştır. Kendi Makalat’ında bir ögrenciye üç ay içinde Kuran okumayı ögrettigi ve hatta ögretmenligi sırasında çocuklara kızıp onları falakaya yatırdığı da yazılıdır. Eflaki Şems ile ilgili pek çok bilgiyi bu Makalat’tan almış bulunmaktadır. Şems, nereye gelirse orada Kervansaraylara konmaktadır. Bu Kervansaraylarda, bir Kalenderi dervişi gibi kalırken ne tekkelere ne de medreselere uğrardı. Niye tekkeye gitmediğini soranlara: ‘Bizde o güç ve kudret yok ki, derdi; kendimi tekkeye layık bulmuyorum. Tekke pişip olgunlaşmak, yetişip gelişmek kaydında olanlar için yapılmıştır. Ben onlardan değilim.’ O zaman Medreseye neden gelmediği sorulduğunda: ‘Tartışmalara girişecek adam değilim ben. Lafza göre mealen mana versem bahsedemem (Her sözün dışsal anlamını versem, benim işim değil yapamam. İ.K.). Kendi dilimce tartışmalara girişsem gülerler, kâfir derler (Hal diliyle konuşsam, batıni yorumlara (tevil) girsem anlamazlar ve bana dinsiz derler, anlamında İ.K.). Ben garibim, garibin yeri kervensaraydır’ diyordu Şemseddin." (Abdülbaki Gölpınarlı: Mevlana Celaleddin. İstanbul 1985: 67)
Gölpınarlı, Makalat’ta anlatılanlara dayanarak, onun bir sohbet arkadaşi aramak için Tebriz’den ayrıldığını; Mevlana ile buluşuncaya kadar görüşüp konuştuğu kimselerin hiçbirine kapılmadığını, hepsine yukarıdan baktığını düşünüyor. Gerçekte, Şemseddin bir yabancı olarak ve Kalenderi kılığında gizlenerek dolaşmasının nedenleri vardı. Mevlana’ya ulaşması ve onu tasavvufa yönlendirmesi görevini yüklenmişti. Zamanı geldiğinde ise kendisini İsmaililiğe davet edecekti. Zaten Mevlana aşağıda görüleceği gibi ona ‘davetçi’, yani Dai demekteydi.
Selçuklu Sultanı Keyhusrev’in (1237-1245) her taşin altında bir Babai aradığı, yani Batıni inançlı Türkmenlerin şiddetle koğuşturulduğu, yakalananların başlarını uçurulduğu yıllardı. Öbür yandan İran’ı, Horasan ve Azerbaycan’ı ezip geçmiş olan Mogollar, önlerinden kaçan Harezmilerin peşinden Doğu Anadolu’ya girmiş durumdaydılar. Adı geçen bölgelerde sadece Alamut Nizarileri (İsmaililer), çesitli anlaşma ve savunma yöntemleriyle Mogolların kıyımlarından şimdilik kurtulmuş durumdaydılar. İşte böyle bir zamanda Nizari İsmailileri eski Kuhistan valisi / muhtaşim (1224-1226) Şemseddin Muhammed, Alamut tarafından büyük davetçi (Dai al-Duat) olarak Rum’da (Anadolu’da) görevlendirilmişti. Kendisi olasılıkla 1227-30 yıllarından 1240’lara kadar, İsmaili dava’yı yayma görevini büyük başarıyla yönetip, etkinliklerini Badakhshan’dan Kashmir üzerinden, Pencap ve Sind’den, Mutan’la Gucerat’a kadar, merkezler kurarak düzene sokmuştu.
Kısacası Şemseddin Tebrizi ve Mevlana buluşması olarak İslam mistisizmi (tasavvuf) tarihine geçen olay, olağan İsmaili Dava (misyonerlik) siyasetinden başkası değildi. Dai’lerin dolaştığı yerlerde en tanınmış Sünni (ortodoks İslam) din adamları, ozanları, kadıları, mütefessirleri (Kuran yorumcuları) ile buluşup, açık tartışmalara girmesi ve onları altetmesi en başta gelen görevleriydi. Çok kez de kendi din bilginlerini altederek, onları inançlarına çevirme korkusu duyan topluluklar bu kişileri kentlerinden kovmuş ya da ortadan kaldırmışlardır.1
Bizim düşüncemize göre, Alamut baş dai’lerinden Şemseddin Muhammed Tebrizi ilk önce, dostu ve kendi yetiştirmesi (ögrencisi), dai meslekdaşi; otuzbeş yaşlarında bulunan Hacı Bektaş’a uğraması gerekiyordu. Hacı Bektaş ise o yıllarda, durmadan yer değiştirmekte ve Baba Resul’un sağ kalmış halifeleriyle buluşup görüşerek birlik sağlamaya, Sulucakarahüyük dergâhının temellerini atmaya çalisiyordu.
Şemseddin Tebrizi, ısrarlara rağmen ögretmenlik yaptığı Erzurum’dan hemen ayrılmış olduğu anlaşilıyor. O, ne burada ne de diğer Rum (Anadolu) kentlerinde, Gölpınarlı’nın farkına vardığı, ama söyleyemediği davetçiliğini öne çikarmisti. Şemsi Tebrizi, döneminde Rum’un en büyük bilgini, bilgesi ve şairi, aynı zamanda Emirlerin ve Sultanların gözdesi Mevlana Celadeddin’i hedef seçmiş bulunuyordu.

1 Nasır Husrev (ökm. 1080) ve Hasan Sabbah (ölm. 1124) buna en önemli örneklerdir. Bu büyük dailer uzun gezileri sırasında benzer olaylar yaşamışlardır. Örnegin Hasan Sabbah 1060’lı yıllarda Kahire’ye Fatımi İmamıyla görüşüp, ondan el almaya giderken Meyyaferakin (Silvan) kadısı ve bilginlerini teolojik bilgileriyle altedip, onları İmam’ı tanımaya çagirinca, onu hemen kentten sürgün etmişlerdi.

2.1 Şemseddin Muhammed Tebrizi’nin Konya’ya gelişi, İzlediği Yol ve Amacı
Şemseddin Tebrizi büyük olasılıkla, Mogol hanı Baycu’nun 1242 yılını 43’e bağlayan kış Erzurum’u kuşatmasından önce ayrılmıştı. Mogollar, mevsimin koşulları altında çok güç olacak bir kuşatma yapmaksızın bu kenti almayı başarmış. Böylelikle, Anadolu’nun anahtarını ele geçirerek, baharda Rum ülkesini işgale başlamışlardı. Selçuklu Sultanı Keyhusrev komşu prensliklerden yardım istemiş ve birliklerin Sivas’ta buluşması kararlaştırılmıştı. Ancak Sultan onları beklemeden Erzincan eyaletindeki Köse Dağı boğazında Baycu Hanı karşiladı. 26 Haziran 1243 günü akşamı olduğunda artık Selçuklu ordusu diye birşey kalmamıştı. Sultan Tokat’taki hazinesini alıp Ankara’ya kaçtı. Aynı yıl içinde Mogollar Sivas’ı kolayca ele geçirmiş, ancak Kayseri’de Ahilerin ve Türkmenlerin büyük direnişiyle karşilaştıklarından epeyce zorlanmışlar; kenti elegeçirince büyük katliam ve ve yağma yapmışlardı. (Claude Cahen, Çev.Yıldız Moran: Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler. İstanbul 1984: 144-145.) Büyük olasılıkla Şemseddin, bu direniş sırasında Hacı Bektaş’la birlikte Kayseri’deydi ve canını kurtaran ahi şeyhi olarak tanınanlardan biriydi. Daha da ileri giderek diyebiliriz ki, eski bir İsmaili kale komutanı-Kuhistan muhtaşim’i-, Sistanlıları yenmiş büyük bir savaşçi olarak Şemseddin Muhammed, Kayseri kentinin savunma ve direnişinde taktik görevler de yapmış olabilir. Hele Eflaki’de onun savaşçilığını belirleyen bir ifade varki, bu da düşüncemizi destekleyebilir:
"Kalbi uyanık büyükler Mevlana Şems-i Tebrizi’ye, ‘Seyfullah’ (Tanrı’nın kılıcı) derlerdi; çünkü o kimden incinse, ya onu öldürür ya da onun ruhunda derin yaralar açardı…" ( Ahmet Eflaki, Çev.: Tahsin Yazıcıoğlu: Ariflerin Menkıbeleri II, s.70, prf.34)
Konya’ya giderken Aksaray’da hakaret edilmeye dövülmeye hatta öldürülmeye çalisilmasi, sadece mescitte yatmak istemesi yüzünden olamaz. Ama, onun batıni ya da ahi dervişi tavrıyla, Konya Sultanlığı’nı bir süre sonra Rum eyaletine çevirmis Mogol yönetimi karşitı olmasına bağlanabilir. Bu olayı Eflaki şöyle anlatıyor:
"Mevlana Şemseddin Hazretleri, diyor, birgün Kayseri’den Aksaraya geldi ve bir mescitte konakladı. Yatsı namazından sonra müezzin şiddetle: ‘Mescitten git, başka yerde konakla’ dedi. Mevlana Şems: ‘Beni mazur gör, garip bir adamım, başka bir şey istemiyorum. Bırak beni şurada rahat edeyim’ dedi. Müezzin aşirı derecedeki terbiyesizliği ve kapalı gözlülüğü yüzünden saygısızlıkta bulundu, çok şiddet gösterdi. Şemseddin de ona: ‘Dilin şişsin’ dedi. Hemen müezzinin dili şişti. Şemseddin de mescitten çikip Konya’ya gitti. Mescidin imamı geldi ve müeezzini cançekişir halde buldu." (Ahmet Eflaki: Ariflerin Menkıbeleri II, s.65, prf.16)
Eski savaşçi, şimdi Kalenderi ya da ahi dervişi kılığındaki batıni sufi Şemseddin, müezzinin saldırısına hiç papuç bırakır mıydı? Kerametle filan değil, adamı bir güzel pataklayıp ‘dilini-dudağını şişirerek’ Aksaray’dan ayrılıyor. Şemseddin artık Konya’nın yolunu tutacak ve Mevlana ile buluşup, onu ‘hayıra-güzelliğe davet edecekti’. Şems Konya’ya geldiği 1244 yılında altmış yaşlarında, Mevlana ise kırk yaşin altında bulunuyordu.2
Abdülbaki Gölpınarlı, Şems’in Konya’ya geliş tarihinin, Makalat’ta şu şekilde kayıtlı olduğunu söylüyor:
"Tanrı bereketini daim etsin, Tebrizli Şemseddin’in gelişi, altıyüz kırkiki cumadelahırasının yirmialtıncı Cumartesi sabahıdır, yani 23 Ekim 1244 tarihidir".
Gölpınarlı arkasından, "Eflaki, bu tarihi de aynı kitaptan almıştır. Şüphe yok ki bu kayıt, ya Mevlana tarafından yazılmış, yahut yazdırılmıştır" diye kesin saptamasını koymaktadır. (A.Gölpınarlı: Mevlana Celaleddin, s.67)
Mevlana gerek mektuplarını ve gerekse şiirlerini Hüsamettin Çelebi’ye yazdırdığına göre, bu tarih doğru olmalıdır. Ancak aynı Mevlevi çevre tarafından yazılmış Şemseddin’in Makalat’ında, onun Konya öncesi yaşamı, çocuklugu ve gençliği, hatta ana-babası hakkında ya hiç ya da yetersiz hatta uyduruk bilgiler bulunması nasıl açıklanır? Bize göre o, kesinlikle babasının ve ailesinin kim olduğunu saklamıştı. Onun bir batıni İsmaili Dai’si olduğunu belki sadece Mevlana biliyordu.

2 Buna karşilık, Abdülbaki Gölpınarlı, aynı kitapta onun 1207’de doğduğunu yazmasına rağmen, buluştuklarında Mevlana’nın elli yaşinı aşmış, Şems’in ise altmışında olduğunu söylemektedir (A. Gölpınarlı, agy. s.42, 68).

2.2 Şemseddin Tebrizi’nin Okuduğu Bilimler, Hocası ve Konya’daki Son Durumu
Ahmet Eflaki, Şemseddin’e dair bilgileri, daha önce yazılmış olan Şemseddin Tebrizi Makalat’ından, Mevlana ve oğlu Veled Çelebi’nin, halifesi Hüsameddin’in yapıtları ve de onlardan gelen sözlü rivayetlerden derlemiştir. Bu nedenle onun yaşamının, başta Konya olmak üzere, Erzurum, Kayseri ve Sivas gibi bazı Rum (Anadolu) kentleri ile Halep, Şam ve Bağdad vb. Suriye-Irak kentlerinde geçen sadece 3-4 yıllık kesiti verilmektedir. Yine de yaşamının önceki dönemlerine ilişkin ipuçlarına rastlayabiliyoruz. Şimdi bu ipuçlarından kendisini ilk yetiştiren Şeyhinin adını, ögretimini ve okuduğu bilimleri ögrenelim:
"Yine nakledilmiştir ki: Mevlana hazretleri: ‘Şemseddin’imizin nefisleri eli altına almak konusunda, İsa’nin nefesi gibi mübarek bir nefesi vardı. Kimya ilminde eşi benzeri yoktu. Yıldızları davette, Riyaziyatta (sufi çileciliginde), ilahiyatta (din biliminde), hikemiyatta (felsefede, bilgelikte), nücum bilgisi (yıldızlardan geleceği okuma, astroloji), mantık, hilafiyatta (karşit görüş üretmede, fikir tartışmasında) ve narincatta onun için; ‘afak ve enfüste (nesnel ve öznellikte) onun gibi bir kişi yoktur’ sözünü söylerler. Fakat Tanrı erlerinin sohbetine eriştikten sonra hepsini defterden sildi. Akli ve nakli ilimlerden sıyrıldı; tecrit (Tanrı’ya yönelme, soyutlama), tefrit (herşeyi Tanrı varlığında görme, panteizm, vahdet-i mevcut), tevhit (birlik, vahdet-i vücut) alemini seçti," buyurdu. (A. Eflaki, agy. s.66, prf.18)
"Sultan Veled buyurdu ki: Bir gün Mevlana Şemseddin-i Tebrizi babama diyordu ki: ‘Benim, Tebriz’de Ebu Bekir adında bir şeyhim vardı. Bütün velilikleri ondan aldım, fakat bende şeyhimin ve kimsenin görmediği bir şey vardı. O şeyi, şimdi Hudavendigarım Mevlana gördü." (A. Eflaki, agy. s.66, prf.81)
"Yine bir gün Şemseddin hazretleri babama şöyle anlattı: ‘Ben çocuktum; Tanrı’yı ve meleği görüyor, yüksek ve alçak dünyanın gayıplarını müşahade ediyor bütün insanların bunları gördüklerini zannediyordum. Fakat sonunda görmedikleri anlaşildı. Şeyh Ebu Bekir beni, onları söylemekten alıkoyuyordu.’ Babam buyurdu ki: ‘Bu, bizim Şemseddin’e taat ve riyazat sebebiyle değil, ezelden verilmiştir. Nitekim İsa’ya de beşikte verildi…" (A. Eflaki, agy. s.66, prf.82)
Eğer Şemseddin, Abbasi halifesine bağlanarak Sünniliği seçmiş olan Nev-Müsülman (yeni Müslüman) lakaplı Celaleddin Hasan III’ün (ölm. 1221) oğlu ise -ki biz öyle olduğunu düşünüyoruz-, olasılıkla o, babası tarafından Tebrizli Şeyh Ebu Bekir’e Alamut’tan uzaklaştırılmak üzere teslim edilmişti. Daha prenslik döneminde Sünni eğilimler göstermeye başlamış olan Hasan III, belki de Alamut İmamı seçildiği 1210 yılından birkaç yıl önce Tebriz’e getirmişti onu. Şeyh Ebu Bekir’den İslam şeriatını ögrenecek, arkasından babasının ‘Yeni Müslüman Hasan’ olarak bağlandığı Abbasi halifesinin başkentine gidip Medrese tahsili yapması gerekecekti. Ama anlaşilıyor ki, Şemseddin Ebu Bekir’e gizlice teslim edildiğinde 20’sini geçmiş olmalıdır ve de dedesi Muhammed II (1166-1210) zamanında yeterince batıni eğitimi almıştı. Genç Şemseddin’in yukarıda verdiğimiz, şeyhine anlattıkları, batıni inancın somutlaştığı bir durumdur. Şeyh Ebu Bekir onun bu söylediklerine engel olması, bunları unutması içindi. Bir süre sonra Şemseddin’in, Şeyh Ebu Bekir Sele-baf’ı (sepet örücü), "ona kahrederek bırakıp gittiğini" Makalat’ından ögreniyoruz.
Mevlana Celaleddin, her ne kadar "Şemseddin’e bu taat (ibadetler) ve riyazat (çileci eğitim) sebebiyle değil, ezelden (doğuştan ya da ruhsal alemde) verilmiştir" diyorsa da, gerçekte yukarıda anlatılan ögretiminin büyük kısmını Alamut’ta almış bulunuyordu. Babasının Alamut’un başinda bulunduğu yıllar içinde Bağdad’da, bir Alamut prensi olarak değil, fakat herhalde Sünni Şeyh Ebu Bekir’in bir ögrencisi olarak Tebrizli Şemseddin adıyla ögretimini sürdürüyor olmalıydı. Bu durum, Hasan III’ün kendisinden sonra, Alamut’ta Sünnileştirme siyasetini sürdürmesi için oğlunu gizli olarak hazırladığı anlamına gelmektedir. Ama, Hasan III’ün siyasetinin tersi gelişti; Alamut’un başinda bulunduğu 11 yıl içinde, Şemseddin aldığı eğitimle zahiri değil, tam tersine ilk eğitimini gördüğü batıni yönüyle gelişti.

2.3 Mevlana Celaleddin Şemseddin Muhammed’i Nasıl Görüyor?
Sultan Veled, ‘İbtida-nâme’ adlı yapıtında Mevlana ile Şems’in buluşmasını Musa Peygamber’le Hızır’ın buluşmasına benzetmekte. Ona göre Mevlana Musa’yı, Şems de Hızır’ı temsil ediyordu. Orada buluşmayı şöyle anlatıyor:
"Şems’in yüzünü görünce gün gibi aydın sırlar ona açıldı. Görülmemiş şeyleri gördü, kimsenin duymadıklarını duydu. Ona âsik oldu, elden çikti. Yanında yücelikler alçaklık bir oldu. Şems’i evine çagirip, ‘padişahım dedi, şu dervişi dinle. Evim sana layık değil, ama sana sadakatle âsikim ben. Kulun nesi varsa, eline ne geçerse hepsi efendisinindir. Bundan böyle ev senin evin…"
"Ansızın Şemseddin geldi, ona ulaştı. Mevlana’nın gölgesi onun ışığında kayboldu. Aşk aleminin ötesinden defsiz, sazsız bir sestir erişti. Şems, ona maşuk halinden bahsetti. Bu suretle de Mevlana’nın sırrı gökleri aştı. Şems dedi ki: ‘Batın aleminde ilerisin, ama ben batının da batınıyım. Sırların sırrıyım, nurların nuruyum ben. Erenler, benim sırlarıma erişemez. Aşk yolumda perdedir benim. Diri sevgi tapımda ölüdür…’ Şems onu öyle şaşilacak bir aleme çagirdi ki, o alemi ne bir Türk rüyasında gördü ne de Arap. Üstad Şeyh (Mevlana), yeni bilgi beller hale geldi, her gün huzurunda ders okuyordu. Sona erişmişti, işe yeni baştan başladı. Kendisine uyuluyordu, bu sefer o Şems’e uydu. Yokluk bilgisinde olgundu, fakat Şems’in ona gösterdiği bilgi, yepyeni bilgiydi… Şems onu da maşukluk cihanına davet etti. Mevlana da onun cinsindendi, ona ulaştı; can yoluyla canlar canına kavuştu. Şems-i Tebriz, o tabiatı kan dökücülük olan er, yol gösterici oldu." (İbtida-Nâme, s. 42, 197,198’den aktaran A. Gölpınarlı, agy. s. 71-72)
"Ben batının da batınıyım", "Şems onu şaşilacak bir aleme çagirdi" ve "can yoluyla canlar canına kavuştu" ve "yolgösterici oldu" gibi cümleler, Şems’in Mevlana’yı çagirdigi şaşilacak alem olan İsmaili batıniliğinin söylemleridir. Hatta mecazi-tasavvufi anlamda kullanılmış olsa bile, "o tabiatı kan dökücülük olan er" nitelemesi, Sultan Veled’in Şems’in savaşçilığını bildiğini gösteriyor.
Henry Corbin’in "Huccet rolü üstlenmis Şemsi Tebrizi" tanımlamasından hareket edersek, bu buluşmayı yine onun vurguladığı İsmaililikteki ‘Batıni hacılığı’, simgesel olarak görebiliriz. H. Corbin’in aşağıdaki açıklamasında ‘Canlar canına kavuşmanın’, yani ‘Batıni hacılığın’ ne olduğunu, nasıl gerçekleştiğini görelim:
"Bu batıni hacılığın tamamlanması, Can’ın Sina doruğuna ulaşması, Salman-ı Pak’ın, yani Huccet’in durumunun mistik uygulanmasıdır: ‘Can’ın arzusu, canlar canı’na ya da can-ı can’a (a l’Ame de l’ame) ulaşmak.3 Bu canlar canı, yani İmam, Aşkın Sina zirvesindeki zeytin ağacından hilaldır. Mademki Sina dağı, onun varoluşunun Sina’sıdır, öyleyse mistik can (ruh) bu aşktır. Böylece, varoluşunun doruğunda (ya da kalbinde) keşfettiği, ölümsüz sevgili olan İmam’dır. İmam ve onun Huccet’inin yaklaşimı âsik ile maşuğun, seven ile sevilenin içsel (batıni) diyaloğuna dönüşür. Onun canının canı; yani bu bir ikinci kişiye, ‘ben senim’, ‘sen bensin’ demektir.4 Canlar Canı’nın varlığında, Sina dağında Musa peygamber için, ‘Onun varlığının Musa’sı’, yani onun birinci kişiliğindeki ‘Ben’i için olduğu gibi sanki buhar olunup uçulur. Canlar canının içindeki bu seyir sırasında, can onunkiyle (evreni) seyre dalıp, onun makamında artık kendisi konuşmaktadır: Ego sum Deus (=Enelhak, Ben Tanrı’yım)" (Henry Corbin: Histoire de la Philosophie Islamique. Paris 1986: 154)
Mevlana’nın kavuştuğu, ona ulaşarak batıni hacı olduğu Şemseddin Muhammed için, yazdığı şiirlerden bazı dizeleri Gölpınarlı’nın çevirisiyle sunup, canlar canına neler dediğini görelim:
…
Her seheri çu ebr-i dey barem eşk ber deret
Pak kunem be astin eşk zi astan-ı tu
Maşrık u magrib er şevem er suy-ı asman revem
Nist neşan-ı zidegi ta neresed nişan-ı tu
Zahid-i kişveri budem sahib-i minberi budem
Kerd kaza-yı dil mera âsik-ı kef zenan-ı tu
(…Her seher çagi, kış buludu gibi eşiğine gözyaşları yağdırmada, yine o eşikteki nemi yenimle silip orayı yıkamada, arıtmadayım. Doğu olsam, batı kesilsem, göklere çiksam, senden bir nişane bulmadıkça, dirilikten bir nişan bile yok bana. Ülkenin zahidiydim, minbere sahiptim. Gönül kazası sana karşi ellerini çirpan bir âsik haline getirdi beni.)
…
Ziberdest-i ediban minişestem
Çu didem lovh-ı pişani-i sakıy
Şodem mest-u kalemhara şikestem
Cemal-i yar şod kıble-y nemazem
Zi reşk-i eşk-i u şod ab-ı destem
Mebadem ser eger cuz tu serem hest
Bisuzan hestiyem ger bi tu hestem
Tuyi mabud der kabe-v kuniştem
Tuyi maksud ez bala vu pestem
Çu didem nan-ı tu bes sir-çesmem
Çu hordem ab-ı tu zin cuy cestem
Heman erzed kesi ki miperested
Zihi men ki mer ura meperestem
(…ediplerin üst yanına otururdum. Sakinin alın levhini, yüzünü görünce sarhoş oldum, kalemleri kırdım. Gayret gözyaşlarıyla abdest aldım da namazımda kıblem sevgilinin yüzü oldu. Senden başka başim varsa yokolsun. Sensiz yaşarsam yak varlığımı. Kabe’de de mabudum sensin kilisede de. Yukarıdan da maksadım sensin, aşağıdan da. Ekmeğini gördüm, artık gözüm yok. Suyunu içtim, bu sudan usandım, vazgeçtim. Kişi taptığının derecesindedir, onun değerindedir. Ne mutlu bana ki ona tapmadayım.)
Çu ateşhay-ı ışk-ı u zi arş-u ferş bigzeşte
Derin ateş netanemkerd men ru puş-ı Şemseddin
Der ağuşem bebini tu der ateş tenghe leykin
Şeved on ab-ı hayvan ez pey-i ağuş-ı Şemseddin
Zeban-ı zül-fekaar-ı akl kin derya pur ez dur kerd
Zebaneş baz bigrift-u şod u hamuş-ı Şemseddin
(Aşkının ateşleri Arşi da geçti, ferşi de. Bu ateş içinde Şemseddin’in yüzünü gizliyemiyorum. Kucağımda ateş içinde demetler, denkler görüyorsun, ama onlar Şemseddin’in kucağına ulaşmak için ab-ı hayat kesilirler. Aklın Zülfikar’a benzeyen dili, bu denizi incilerle doldurdu, ama Şemseddin’in tapısında dili tutuldu, susup kaldı. (Mesnevi’den aktaran A.Gölpınarlı, agy. s.69-70)
Ayrıca
"Celaleddin Rumi’nin hem Şems-i Tebriz hem de İmam Şemseddin Muhammed’in (1257-1310) kim olduklarını tanımış olması gerektiğine inanmak için bir neden de vardır. Divan’ında açık olarak bunu tanımlamamasına rağmen Rumi, Şems’i Peygamberin mirasçısı olarak bildirmekte (beyit no.2473) ve onu Ali ile karşilaştırmaktadır (beyit no.1944). Bunların sadece bir İmama atfedilmiş olduğu bilinmelidir." (www.ismaili.net: "Poet Nizari Kohistani" başlıklı yazarı belirtilmeyen bir makaleden)
Mevlana’nın bu ifadeleri bize, gerçekten Şems’in İmam soylu olduğunu kendisinin onun bildiğini göstermektedir. O beyitler de kuşkusuz İmam Şemseddin Muhammed (1257-1310) için değil, Şems için yazılmıştı.

3 Henry Corbin kitabının 120.sayfasında bu hadis hakkında şu açıklamayı yapıyor:
"İsmaililik için felsefenin kesin anlamını, Peygamberin bir hadis’inin -Abu’l Khaytam Gorcani’nin bir Kaside’siin anlatımıyla geliştirilmiş İsmaili yorumu içinde aramaktır. Söz konusu hadis şudur: ‘Mezarıma girin ve vaız verdiğim kürsüye (gelin), orada cennetin bahçeleri arasında bir başka bahçe vardır.’ Kuşkusuz bu söz kelimesi kelimesine, yani dışanlamı (zahiri) yönünden anlaşilabilir. Vaız verme kürsüsü, gerçekten bu zahiri görünüşüyle, yani emir ve dogmalarıyla şeriattır. Mezara gelince o felsefedir, zira pozitif dinin (şeriat) ve dogmalarının zahiri görünüşü mezarın içinde ölünün bozulup çürümesi ile kaybolması zorunludur. Bu mezar ve kürsünün arasında duran cennet bahçesi, gerçek marifetin (gnostique) bahçesidir; bozulmaz-çürümez bir yaşamın başladığı yer olan Kıyamet (yeniden dirirliş) alanıdır. Bu kavram işte, felsefenin gerekli bir başlangıç evresini (une phase initiatique) oluşturuyor. Kuşkusuz İslam’da bu tek örnektir: Şii marifetinin ruhu da, İsmaililerin inançlarına çagrisi olan Davet’in de amacı budur."
4 Bir şiirinde söylemin çogulunu kullanarak, "Canlar canını buldum/Bu canım yağma olsun/Assı ziyandan geçtim/Dükkanım yağma olsun…" diyen Yunus Emre’nin, ‘Canlar canı’na kavuştuğunu ögreniyoruz. Bir başka şiirinde ise kendisini kavuşulacak ‘Canlar canı’ ilan etmiştir: "Evvel benim ahir benim/Canlara can olan benim…" Bunları yazan Yunus Emre’yi Alamut batıniliğinin inanç felsefesinden nasıl ayrı düşünebiliriz ki?

2.4 Şemsi Tebrizi Felsefeye Karşi Olabilir mi?
Şemseddin Tebrizi 1243-1247 yılları arasında Rum’da, Ali soyundan ve İmam Cafer’in oğlu İsmail kolundan inme bir İsmaili baş daisi olarak bulunuyordu. Bir batıni davetçisiydi. O, yine Mevlana’nın dediği gibi, ögrendigi tüm zahiri bilimleri bırakmış tecrit, tefrit ve tevhidi seçmiştir. Bunlar sufilik kadar batıniliğin de ana ilkeleridir. Tanınmış bir söz vardır: Her İsmaili sufidir, ama her sufi İsmaili değidir. Şimdi kendisini bir sufi gibi gösteren Şems’in benimsediği marifet (gnostizm), bilim ve tevhit anlayışını Ariflerin Menkıbeleri’nden okuyalım:
"Yine biri: ‘Marifet nedir?’ diye sordu: O (Şemseddin): ‘Gönlün Tanrı ile diriliğidir. Diri olanı öldür. Bu diri senin vücudundur. Ölü olanı dirilt, bu da senin kalbindir… Var olanı yok et; o da arzudur. Yok olanı var et; bu da senin niyetindir. Marifet kalpte, şehadet dildedir. Cehenemden kurtulmak istersen, hizmet et. Cennet istersen niyet et. Eğer Tanrı’yı istersen, yüzünü ona çevir ki o anda, onu bulasın. O ‘beni tanıyan bana yönelir, beni isteyen beni arar, beni arayan beni bulur ve benden başkasının yüzüne bakmaz’ buyurdu." (A. Eflaki, agy. s.80, prf.58)
Bu tasavvufi birlik, yani vahdet-i Vücud anlayışıyla, insanları kendi göstericiliğini yaptığı yola çagiriyor. Tanrısallık özünü taşiyan ögretici-aydınlatıcı, yani mürşit olarak kendini gösteriyor. Zaten İsmaili batıniliğin yetkin kuramını (talimiyye) geliştiren Hasan Sabbah (ölm. 1124) da "herzaman eğitici bir büyük mürşide gereksinim vardır" demekteydi.5 Şemseddin bu çagrinin arkasından, tasavvufun son aşaması Enelhak’ta (Tanrı benim) karar kılıyor ve kendisine ulaşmanın yöntemlerini sıralıyor:
"Biri Şems’ten: ‘ Sana nasıl ulaşirım?’diye sordu. O da: ‘Tenini bırak da gel; çünkü kul ile Tanrı arasındaki perde tendir. Ten dört şeydir: tenasül aleti, boğaz, mal ve mansıb (mevki, makam)…Arifin alameti üçtür: Kalbin fikirle, tenin hizmetle, gözün yakınlıkla meşgul olmasıdır. Arifin nazarında dünyanın önemi, ahiretin eseri, Tanrı’nın bedeli olmaz. İlim üç şeydir: Anan dil, şükreden kalb, sabreden ten. İlim olmayan bir vücut susuz bir şehirdir…İlimin yararlı, amelin sağlıklı, sözün de ögüt verici olması gerekir. İlmi kolaylıkla arayan zahmet çeker…Bilginde üç nitelik bulunmalıdır: Yumuşaklık, başkasının malında gözü olmamaklık, sakınmaklık. Bütün şeylerin en büyüğü ikidir: Biri ilim, öbürü yumuşaklık, yani hilimdir.6 Birisi hikmetten (felsefeden) sordu. Şems: ‘Hikmet üç türlüdür; birisi söz, ikincisi ibadet, üçüncüsü didardır. Söz hikmeti alimlerin, ibadet hikmeti ibadet edenlerin, didar hikmeti ise ariflerindir."
Hem bilgin olarak, hem taat (ibadetler) sahibi ve hem de didara yetmiş, yani dostun, sevgilinin yüzüne tapan bir koca bilge olarak Şems için Gölpınarlı:
"Mevlana gibi o da felsefe ve filozoflara muarızdır (karşidır). Zaten Mevlana, bu felsefe düşmanlığını babasının ve Şems’in meşrebinden tevarüs etmiştir (niteliklerinden almıştır)"
diyor.
A. Gölpınarlı, Mevlana’nın felsefe düşmanlığını da Şems’e bağlıyor. Son sözleyeceğimiz sözü baştan söyleyelim: Abdülbaki Gölpınarlı üstad, hemen hemen yarısını Şemseddin Tebrizi’ye ayırdığı Mevlana Celaleddin (s. 27-30; 49-104) kitabında, Mevlana ile Şems’in, kimin kimi etkilediği; hangisinin üstün olduğu konusunda tamamıyla öznel (subjektif) davranmıştır, sanki onları birbiriyle karşilaştırmak gerekiyormuş gibi. Ona kalırsa; Mevlana olumsuzluklarını Şems-i Tebriz’den almış, Şemseddin’de olumlu gördüğü herşey ise Mevlana’dan geçmiştir(!).
Gölpınarlı Şemseddin’in Makalat’ından verdiği örneklerle, onun felsefeye ve filozoflara karşi olduğu sonucuna varıyor ve diyor ki:
"Şems’e göre, bilgi ancak bir araçtır, amaç değildir. Hatta bilgi, bilgideki aczi anlattığı cihetle hoş görülebilir. Onca filezof muallakta kalmıştır."
Bundan felsefeye karşitlık çikarilabilir mi? Felsefede bilgi amaç mıdır? Öyle olsaydı, bilgi gerçekliğe-doğruya ulaşmak için araç olarak kullanılmamış olsaydı, yeni felsefeler üretilebilir miydi? Şemseddin’in herhangi bir felsefe ya da filozofa karşi olması, onları irdelemesi-eleştirmesi kadar doğal bir durum olamaz. Gölpınarlı’nın bu tezini dayandırdığı Makalat’ın şu cümlelerini ele alalım:
"Elde olmayan şeyi bilmemeye şaşilmaz. Asıl şaşilacak şey şudur ki, birşeyi ele alırlar, avuçlarına korlar, götürüp gösterirler de adam gene görmez. İş böyle olmasa, Muhammed’le Muhammed soyuna, hem de sudan topraktan gelen soyuna değil, candan gönülden gelen soyuna karşi Sokrat’ın, Bukrat’ın (Hipokrates), İhvan-ı Safa’nın ve Yunanlıların sözlerini kim söyler?" (Makalat, s. 125, str.28-31’den aktaran A. Gölpınarlı, agy., s. 54)
"Cehennemliklerin çogu, şu keskin fikirli kişilerden, şu filozoflardan, şu bilginlerden meydana gelir. Onların keskin zekaları, kendilerine perde kesilmiştir. Hayallere kapılırlar, her hayalden on hayal daha doğar." (Makalat, s.97, str.25-26’dan aktaran A.Gölpınarlı, agy. ayn.syf.)
İhvan-ı Safa’yı okuyup özümsemis, Sokrates’i tanıyan Şemseddin, ögrencisi Platon’u da onun ögrencisi Aristoteles’i de okumuştur. Bugün hala onun hekimlik yemininin kullanıldığı İÖ 4.yüzyılda Samos’lu (Sisam adası) Hipokrates’ı (Bukrat) incelemiş ve olasılıkla Gölpınarlı’nın "Yunanlıların sözlerini" olarak yanlış görmüş ya da Makalat’a yanlış geçirilmiş "Şeyh el-Yunani’nin sözlerini" de okumuştur.7 Bütün bu filozofları, bilginleri ve yapıtlarını okuyup incelemiş ve bazılarını da, Gölpınarlı’nın kendisinin de dediği gibi eleştirecek, irdeleyecek hatta kınayacak kadar felsefeyi bilen (agy. s. 56) Şemseddin Tebrizi’nin, "filozoflara ve bilginlere cehennemlikler" demesi olası mıdır? Kuşkusuz dememiştir.
Kendi meşrebine aykırı, Sünni aşari filozof ve bilgin Fahreddin Razi (ölm. 1210) için bile şu söyledikleri bir çesit istemdir, ‘keşke olsaydı’ arzusudur bizce:
"Eğer (keşke) bu manalar layıkıyla okunmak ve bellenmekle elde edilebilseydi alemin hali değişir, bir başka hale dönerdi. O vakit Bayezid ve Cüneyd, Fahri Razi’ye hased ederlerdi. Onların yüzyıl Fahri Razi’ye şakirtlik etmeleri gerekirdi. Çünkü Fahri Razi’nin Kuran için yazdığı tefsir bin kağıt doldurur; bazıları beş yüz kağıtlık derler…" (Makalat, s. 91, str 26-31)
Şems’in Fahri Razi’ye kızgınlığı, çok sevdiği Muhammed ve soyundan gelenlere saygısızlığına ve peygamberi ‘Arap Muhammed’ (Muhammed Tazi) diye küçümseyici davranışınadır. Yoksa Şems, Makalat nüshalarında geçtiği gibi ne Fahreddin Razi için,
"O, Ebu-Yezid’in (Bayezid Bistami) izinin tozuna bile erişemez, kapı halkası gibi dışarda kalır. Hem de harem odasının kapı halkası değil, dış kapının halkası (!)",
ne de "bu adam zamanın mürtedi olmaz mı? Kıpkızıl kâfir değil de nedir?" demiştir. (Makalat, s. 91, str 26-31; Fatih, 31 b. Üniv.104a ve Eflaki’den aktaran A. Gölpınarlı agy. s.56)
Oysa Makalat’ın başka bir sayfasında:
"Ben kâfirim, sen müslümansın. Müslüman kâfirin içinde, ama Alemde kâfir hani? Göster de ona secde edeyim. Sen ‘ben kâfirim’ de, seni öpeyim. Bunlar şu alemde beni tanımıyorlar. Peki öyleyse kime tapıyorlar?" (Makalat, s. 96-97, str.32-1; A. Gölpınarlı, agy. s. 58)
Mutlak ve gerçek varlığa (Tanrı’ya) erişmiş, onunla bütünleştiğine inanmış ve bunu açığa vuran Şems’in gözünde kâfir, mürted, Müslüman ve Hıristiyan ayırımı hiç olur mu?
Gölpınarlı’nın Şems’in felsefeye karşi olduğunu ıspatlama çabasi, onun bir Sünni mutasavvıfı olarak görülmesi gerektiğini vurgulamak içindir. Ayrıca en sonunda "Şems, bir Mevlevi Mehdisi mahiyetindedir" yargısına varıyor. (A. Gölpınarlı, agy. s.92) Gölpınarlı’nın özellikle seçerek verdiği bu ve diğer birçok örnekler, Makalat’ı hazırlayan ve kopya eden Mevlevi çevre tarafından, Mevlevi anlayışına aykırı görülenlerin değiştirilmiş olanlardan başkası değildir.
Aslında Gölpınarlı’nın, sırılsıklam Mevlevi olduğu ve Mevlana aşkıyla yanıp tutuştuğu dönemde yaptığı bu incelemede bütün amacı Şems’i İsmaili batıniliğinden uzaklaştırmaktır. Zaten Mevlevi anlayışı tamamıyla bu doğrultudadır, bunu yinelemeye gerek var mıydı? Vardı, çünkü Gölpınarlı Şems’in gerçekten bir İsmaili baş Dai’si, hatta H. Corbin’in nitelendirmesiyle Huccet (kanıt) makamında bir İsmaili olduğunun farkındadır. Salt kendisini inandırmak ve kuşkusunu giderme çabasina girişmiştir.
"Artık bu (felsefe karşitı dediği İ.K.) sözlerden sonra Şems’in, diyor Gölpınarlı, Hükema felsefesini halka yayan ve o felsefeyi ameli ve hayati bir tarzda sistemleştirerek batıni bir mezhep kuran İsmaililerle müsbet bir münasebeti olduğundan şüphe etmek bile saçma birşeydir." (A. Gölpınarlı, agy., s.57)
Acaba üstad, Şiiliğe geçtiği son zamanlarında bu çalismayi yapmış olsaydı, Şemseddin’i şeriatı da ihmal etmeyen bir Şii sufi olarak mı değerlendirirdi dersiniz? Böyle de, başka türlü de değerlendirirdi bu kitabında yaptığı gibi. Pek sevmediği Hacı Bektaş’ın batıni olduğu gerçeğini rahatlıkla söyleyebiliyor. Ancak, batıniliği sapkınlık gördüğü için, hakaret gibi kullanıyor bunu. Şemseddin’e gelince, onu "coşmuş, kabarmış, kıyıya değer biçilmez bir inci olan Mevlana’yı armağan etmiş bir deniz" olarak gördüğünden, batınilik dışında koyacak bir yerler arıyor. Ancak "Şems’e, bütün zıtları nefsinde toplamış ve her türlü kayıttan kurtulmuş" biri olarak da baktığı için, bunda güçlük çekmektedir. Diyor ki:
"Ancak şunu söyleyelim ki Şems, ister Kalenderiyyeden olsun bir şeyhe mensub olsun, ister fütuvvet yolunda ilerlemiş ve ahilik makamına ulaşmış bulunsun, Şuttar’dan (şetaret-neş’e ehli) olduğu ve bir melameti’den daha ziyade melameti temsil ettiği muhakkak olan bu zat, ömrü boyunca herhangi bir yere bağlanmış değil. Yanmış, yakmış, ziyasiyle ortalığı aydınlatmış, kainata Mevlana’yı göstermiştir." (A. Gölpınarlı, agy., s.59, 66)
Sanki böyle edebiyat yaparak, Şemsi Tebrizi’nin İsmaililerle ilişkisi olmadığını ispat etmiş oluyor. Oysa arkasından Makalat’ın yine Fatih nüshasından verdiği örnekler kendisini yalanlıyor. Şems’in bu görüşleri onun Kalenderiliğini ötesinde, bırakın sadece İsmaililerle eylemsel bağını (İsmaili baş Dai’liğini), Alamut Nizari inanç ve siyaset ilkelerinin kökenini oluşturan Karmatilere bile uzatabiliriz.

5 "Bu kurala uyularak tanrısal birlik (tevhid) inancına ulaşilabilir. Şöyleki, tanrısal birlik ancak Tanrı-Peygamber-İmam üçlemine eşit derecede uygun düşmektedir. Hasan’ın teorilerinin uzandığı en uç nokta buydu." Muhammed bin Abd al-Kerim al-Shahristani, Çev. Jean-Claude Vadet, Kitab el – Milal (Les Dissidences de l’Islam), Paris 1984: 318) Büyük Kıyamet’ten (1164) sonra tanrısal birlik tam belirginleşti. Zamanın İmamı, Ali’nin ruhunu taşiyor, onu temsil ediyordu; böylelikle Allah-Muhammed-Ali birliği (tevhid) inancı Anadolu Aleviliğinde günümüze ulaştı.
6 Görüldüğü gibi Hacı Bektaş Veli’nin ‘Herşeyin büyüğü ilim ve hilimdir; çünkü ilimle Hakka yol bulunur, hilimle-yumuşaklıkla da Halka tahammül edilir’ sözüyle anlatılan inanç felsefesi üstüste düşmektedir.
7 Bu kişi Neo-Platonizm’in, yani Yeni Platoncu felsefenin kurucusu ve varlık birliği (Tevhid) kavramını ilk ortaya atan 3.yüzyıl filozoflarından Plotinus’tur (ölm. 270-271) ve Araplarca ‘Şeyh el-Yunani/Yunanlı Şeyh’ olarak tanınıyordu.

2.5 Şemseddin Tebrizi’de Gönül ve Kabe
Şemseddin Tebrizi Makalat’ında (Fatih nüshası 7,a; 12,b)
"herşey insana fedadır, insansa kendisine diyor; Arşa gitsen de faydası yok, yedi kat yerin dibine girsen de. Gönüle, gönül sahibine yar olmak gerek. Bütün peygamberlerin, erenlerin, temiz erlerin çalisip can vermeleri bunun içindir, bunu arıyorlardı. Bütün alem bir kişidedir. İnsan kendisini bildi mi, herşeyi bildi demektir… Kabe dünyanın ortasındadır. Bütün alem halkı yüzlerini ona çevirir. Fakat şu Kabe’yi ortadan kaldırdın mı, birbirlerinin gönüllerine secde ettikleri meydana çikar. Onun secdesi bunun, bunun secdesi onun gönlünedir."
Görüldüğü gibi Şems, secdenin-tapınmanın insana ve insan gönlüne olması gerektiğini söylüyor. Bunun gerçek olmasını da Kabe’nin ortadan kalkmasına bağlıyor. Sonra Kabe’yi ziyaret etmenin anlamsızlığı üzerine Şemseddin Makalat’ta (Fatih nüsh.24,b), Bayezid Bistami’den bir öykü anlatıyor:
"Tanrı rahmet etsin, Ebu-Yezid hacca gidiyordu. Adetiydi, hangi şehre varırsa önce şeyhleri ziyaret ederdi. Bir şehre vardı, oradaki büyük bir şeyhi gitti. Şeyh, Bayezid’in hacca gittiğini ögrenince, ‘zahmet etme dedi, etrafımda yedi kere dön. Kemerindeki paraları da bana ver, yürü git memleketine. Ey Bayezid, Kabe Tanrı evidir, ama şu gönlüm de Tanrı evi. Yalnız o evin de bu evin de Tanrısına hamdolsun; o ev kurulalı Tanrı içine hiç girmedi. Halbuki bu ev yapıldığı günden beri, Tanrı bu evden hiç çikmadi." (Makalat’tan aktaran A. Gölpınarlı, agy., s.57)
Ortodoks İslamın koşullarından biri olan Kabe’nin ziyareti ve Hacca gitmenin gereksizliği üzerinde batıni ya da batıni olmayan birçok mutasavvıf benzer sözler söylemiştir.8 Kabeye varan ayağı ile yürür, ama gönül isteyen yüzü üstü yürüse gerek… Kabe’de.
Şemseddin Muhammed’in Kabe’nin ortadan kaldırılması anlayışı; 10.yüzyılda Kabe’den Siyah taşi (Hacer el-Esved) söküp götüren ve tam 21 yıl başkentlerinde tutan Karmati (proto-İsmaili) geleneksel inancı ve kendi dedesi Alaaddin Muhammed II (1166-1210) zamanındaki Büyük Kıyamet inancından gelmektedir. Alamut İsmaililiğinin Kıyamet dönemi inanç ve felsefesini içeren Haft-i Bab-i Baba Sayyid-na yapıtında, Tanrı’nın bilinemiyeceği ve ulaşilamıyacağını ileri sürmenin kâfirlik olduğu yazılıdır. Kabe’yi ve tapınakları ona ulaşmak için araç olarak kullanılmasına da karşi çikilir:
"…Kuran’da, "Kötülük eden kimseler çok yüksekten konuşurlar" demektedir, fakat yalnızca kendi sözlerine göre onlar Tanrı’yı bilmezler. Bütün Adem oğulları için, Tanrı’yı tanımamak kâfir olma nedenidir ve kâfirin yeri de Cehennemdir. Öyleyse bu duruma göre, bu gerçekler topluluğu (Cemaat-i muhikka, yani Nizari İsmaili topluluğu) dışında, geride kalanlar kâfirdir…"
"Onlar ki, Tanrı’ya ibadet sırasında, göklere doğru, güneşe, aya ve yıldızlara ya da o iyi bilinen ünlü dünya yapılarına ve ateş tapınaklarına doğru onlar yüzlerini çevirirler. Onları Tanrı ile kendileri arasında aracı yapıyor ve böylece sanıyorlar ki, o kıble aracılığıyla Tanrı’ya ulaşacaklar (Bu paragraf asıl olarak, şeriatı tutan Oniki İmamcı Şiiler ve Sünni Müslümanlara karşi yöneltilmiştir. Namaz kılarken Mekke’de bulunan Kabe’ye yüzlerini çevirmeleri; kıble gibi diğer şeyler de, Müslümanların putatapar olarak niteledikleri Zerdüştlerin tapınakları kadar, başka bir çesit putataparlık gibi gösteriliyor.Yorum: Marshall G.S. Hodgson). Bu noktada Tanrı zaten hükmünü vermiştir: ‘Onlar koyun gibidirler, hatta daha fazla şaşkınlardır.’ Bu durumda akıl, bu olaya bir düşünce ve arabulucu tahsis etmeli…"
"Dinin meyvası (far) olan Tanrı’ya tapınmada ise, yine bunun gibi, aracı olarak bir taş, bir ev, bir ağaç ve benzeri şeyleri kıble yapıyorlar. Tanrı’yı nasıl bilecekler ya da ona ne zaman ulaşacaklar? Ulu Mevlamız, yüce varlığının cömertliği ve lütfuyla tüm kullarını (bu hatadan) korusun." (Marshall G.S. Hodgson, "Translation of the HAFT Bab-ı Baba Sayyid-na and Commentary Thereon", The Order of Assassins, University of Chicago 1955: 279-324)

8 İlk kadın mutasavvıf Basralı Rabia (ölm. 801), Kabe’yi ziyaret ettiği zaman bağırarak şu sözleri söylediği anlatılır: "Sadece taştan ve tuğladan yapılmış bir ev görüyorum; bunların bana ne yararı var!" Koyu Sünni ve Batıni karşitı olan Gazali (ölm. 1111) bile Mekke’ye yaptığı bir seyahat sırasında; Kabe’ye hac ziyareti ile birleştirilmiş paganizm törenleri ve hacıların Siyah taş için gösterdikleri putataparlık saygısını artan bir şaşkınlıkla seyretmiş. Bunların İslamın tektanrıcı inanç ve anlayışıyla uyuşmadığını yazmıştır. (Benjamin Walker: Foundations of İslam, London 1998: 215, 217) Batıni sufilerden Şibli (10.yüzyıl) eline alev alev yanan bir odun almış sokaklarda koşuyor, bir yandan da "Kabe’yi yakmaya gidiyorum!"diye bağırıyormuş. Neden yakmak istediğini sorduklarında: "Böylece Müslümanlar Kabe’nin yeri ile değil, sahibi (Tanrı) ile daha fazla ilgilenirler" diye yanıt vermiş. (Timoty Freke: The Wisdom of the Sufi Sages. Goldsfield Press Ltd.:printed in Hong Kong 1999: 9) Kabe ve hac konusunda en akılcı ve nesnel dünyaya dayalı sözler söyleyen Hacı Bektaş olmuştur:
"Ve hem beytülmamur (yedinci katta bulunduğuna inanılan Cennet köşkü) var, Kabe var. Lakin gönül ikisinden dahi yeğdir… İnananın gönlü Kabe’ye bezer. ihram giymek, hakkı batıldan seçmektir…Ve hem yoldan taş arıtmak, Kabe’de Arafatta taş atmaya, kendi nefsini (kötü) heveslerini depelemek ise Kabe’de kurban kesmeğe benzer" (Hacı Bektaş Veli. Makalat. Haz. Sefer Aytekin, İstanbul 1954:74-75)

3. Şemseddin Muhammed Tebrizi’yi Gerçek Kimliği ile Tanımak ve Tanıtmak…
Genel olarak Şemseddin Tebrizi (Tebriz’in din güneşi) adıyla tanınan Şams al- Din Muhammed al-Tabrizi hakkında ne yazık ki, onun gerçek kimliğini açıklayan sağlıklı bilgiler bulunmamaktadır. Ancak, yaşamından sadece birkaç yıllık kesiti anlatan ayrıntılar var ki, onu kendi özünden ve gerçek kökeninden koparmıştır. Bunu yapan, Şafi (İşari) ve Şii görüşlerin egemen olduğu Makalat’ın Tebriz nüshaları ve eski Mevlevi kaynakları olduğu kadar, bu kaynakları eleştirel gözle incelemeden aynısıyla kullanan günümüz çagdas araştırmacıların yapıtlarıdır. Bu kaynaklar ve yapıtlar, onun Batıniliği ve Alamut İsmaililerinden olduğu konusunda hep susmuş ve susmayı sürdürmektedirler.
İsmaili Web sayfasında Karachi’den (Pakistan) Zawahir Noorally isimli bir İsmaili hanım yazar şunları söylemektedir:
"Eski Dai’lerimizin bir bölümünü göstermekte olan Pir şeceresi, Pir Şems Sabzwari Multani’nin İsmaili Pir’lerinin (İmam) silsilesini izlediğini onaylıyor. Benzer şekilde, Pir Şems Tebrizi de Hazreti İmam Alaaddin Muhammed’in bir oğlu ve İmam Rukneddin Hurşah’ın kardeşi olarak doğrudan İsmaili İmamlardan düşmüştür."
Zawahir Noorally’nin, İmam Şemseddin Muhammed (1257-1310) ile karıştırdığı Şems-i Tebrizi’nin Alaaddin Muhammed’in oğlu olduğu iddiası kesinlikle doğru olamaz; Şems 1180’li yıllarda doğmuştur ve onun büyük kardeşidir. Çünkü Alaaddin Muhammed III 1221’de Alamut İmamı olduğunda 9 yaşinda bulunuyordu. Şecere’nin İmam İsmail’in soyundan geldiğini onayladığı Pir Şems Sebzevari değil, Şems-i Tebrizi’nin kendisidir. Bize göre, son Alamut İmamı Rükneddin Hurşah’ın (1255-1257) oğlu ve ilk post-Alamut (Alamut sonrası) İmamının Şemseddin Muhammed (1257-1310) adını taşiması da, İmam ailesindeki ilk Şemseddin Muhammed Tebrizi’nin varlığının anısına olmalıdır, tıpkı Hasan’lar, Alaaddin’ler gibi!
Gölpınarlı sadece İsmaili düşmanı Cuveyni’den (Cihan-guşa, C.III, s. 249) kaynaklanıp, "Celaleddin Nev Müsülman’ın Alaaddin’den başka oğlu yoktur" diye kestirip atmış. (A. Gölpınarlı, Mevlana Celaleddin, s.50)
Bu yargısı ve diğer iddialarıyla Gölpınarlı, Şems’in İsmaililerle ilişkisini kesmeği başarmış görünmenin rahatlığı içine girmiştir. İsmaililerin daha sık Kalenderi kılığında dolaştıkları ve kendilerini kalenderi gösterdikleri çok iyi bilinmektedir. Şems’in de Kalenderi tacı giydiğini kendisi yazıyor; Kalenderi taçlarının üstünde çogunlukla "Ya Ali Meded" yazılıdır. Hatta bunlardan bir örnegin İstanbul Belediye Müzesi’nde bulunuduğunu yine Gölpınarlı’nın kendisi belirtmektedir (A. Gölpınarlı, agy. s. 64). Bugün İsmaililerin birbirleriyle "Ya Ali Meded!" diye selamlaştıklarını biliyoruz. Ayrıca "ya Ali Meded!" çigirisi, Anadolu Alevilerinin en çok kullandığı yalvarı ve yakarışlardandır.
Bu arada Mevlana Celaleddin’in Mesnevi’de, batıni üstadi Şems ve onun Kalenderiliği için yazdığı şiirlerden aşağıdaki örneklemelere ne demeli:
"Ey Tebrizli Şemseddin! Senin güneşin gibi bir güneş yoktur bu gökyüzünde (26).Medreseyle minare yıkılmadıkça Kalenderilik düzene girmez. İman küfür, küfür de iman olmadıkça hiçbir Tanrı kulu hakkıyla müslüman değildir (30). Ey gönül, yokluk kumarını oynayanların yolu, varlık içinde varlıktır. Ey gönül, şüphe yok ki kalender gerçek (yakin) içinde gerçeklik (yakiyn) sahibidir. Tebrizli Şems’i duydun, ondan birşey umdun. Ey gönül sonunda, açıkça bir sevgiye, bir mahbubluk sırrına nail oldun.(28)"
Görüldüğü gibi Abdülbaki Gölpınarlı, Mevlevi çevresinin, hatta daha onun sağlığında başlanan ve bizzat Velet Çelebi’nin kaleme almış olduğunu sandığı Şems’in "Makalat"ından pek çok örneklemeler yapmıştır. Ve yine diğer örneklerde de gördük ki, üstadin yararlandığı Makalat nüshalarında farklı bigiler bulunmakta; birinde yazılı olanlar diğerinde yoktur ya da değişik biçimlerde anlatılmıştır. Demekki, Mevlevi müstensihler (kopya edenler) makamına ve anlayışına göre işine gelmiyenleri, özellikle batıni düşüncelerini ılımlılaştırarak ya da Mevlevi görüş açısından yorumlayarak Şems’i değerlendirmişlerdir. Ne yazık ki Gölpınarlı da, onlar gibi hareket ederek Şemseddin’in düşünce ve inancının çözümlemesini yapmaktadır.
İşte Gölpınarlı’nın başka bir karşilaştırmalı örnegi daha:
"Gene birgün (Şems), Muhyiddin Arabi’den (ölm. 1240) sözederken Makalat’ta diyor ki: ‘Şeyh Muhammed sözümü Kabul ve tasdit etti, bahse girişmedi. Bahse girişseydi, daha fazla faydalar elde edilirdi, bahse girişmesi de lazımdı bence. Ona dedim ki: Al mana huvallah (Mana Tanrı’dır). ‘Evet dedi; sahabe Resul aleyhisselamla daha fazla mubaheseye (tartışmalara) girişmiş olsaydı, daha fazla faydalanırlardı. (Makalat Konya nüshası, s.15, str.24-26)’ Aynı sözleri Fatih nüshasında (s.112, b.) şu şekilde bulduk: ‘Diri Tanrımız var bizim, artık ölü Tanrı’yı ne yapalım? Bu, al mana huvallah dediğimiz manadır iste. Tanrı ahdi fasid olamaz…" (A. Gölpınarlı, agy. s. 53)
Bu sözlere ve açık açık dışavurulmuş batıni inanç ögelerine rağmen Şemseddin Muhammed’i kendi özünden koparmanın bir anlamı var mı?
Yine Abdülbaki Gölpınarlı
"Şemsi Tebrizi, Eflaki’ye göre Melikdad oğlu Ali’nin oğludur, Sipehsalar ise, onun gittiği yerlerde kervansaraylara konduğunu, tacir elbisesiyle gezdiğini ve riyazatla (sufi çilesi) vakit geçirdiğini anlatır, diyor; Sadece Tezkire-i Devletşah’da (Nefahat çevirisi, İstanbul 1289, s.195), Şems’in bir İsmaili prensi olduğu kayıtlıdır. Devletşah’a göre Şemseddin Muhammed Tebrizi, Celaleddin Nev-Müsülman’ın (1210-1221) oğludur ve gizlice Tebriz’de okumuştur." (Abdülbaki Gölpınarlı, Mevlana Celaleddin, s.49-50)
Devletşah, "oğlunu gizlice ögrenim içinTebriz’e gönderen Celaleddin Hasan III’ün, atalarının bütün sapkın (heretic) kitaplarını yakmış olduğunu" da belirtme gereği duymuştur. Bu demektir ki, Celaleddin Hasan batıni Alamut İsmaililiği inancı dışında oğlunu eğitmek ve kendisinin benimsediği Sünni şeriatının gerektirdiği bilgileri kazanmasını arzu etmekteydi. Gerçekten onun bu arzusu yerine gelmiş ve Şemseddin’in geleneksel din bilimlerinde çok iyi yetişmiş olduğunu yine her fırsatta Devletşah vurgulamaktadır. Onun Sipehsalar, Eflaki ve Cami’den farklı olarak verdiği bu bilgiler dışında Şems’in yeniyetmelik döneminden de kesitler sunmaktadır.
Devletşah’a göre:
"Şems çok güzel bir çocuktu ve o kadar güzeldi ki, onu gören bir erkek hemen âsik olabilirdi. Bu yüzden sarayın, erkeklerin değil kadınların bulunduğu yerde kalıyordu. Haremde kadınların arasında yaşarken çok iyi nakış yapmasını ögrenmisti ve kendisine ‘Altın Nakışçı’ diyorlardı."9
Bizce Devletşah’ın duyup kayda geçirdiği bu son betimleme, Alamut sarayında yeniyetme ve ilkgençlik döneminde çok sevildiği için heryere girip çikabilen el üstünde tutulan bu prensin Alamut’tan, dolayısıyla dedesi Ala Muhammed II’nin (1168-1210) Kıyamet inancından uzaklaştırmak amacıyla, babası tarafından kadınsı davranışlardan kurtarılma bahanesinin ortaya atıldığını gösteriyor.
Aşağıda Celaleddin Hasan III’ün siyaseti ve oğlu Şemseddin arasındaki olası ilişkiler üzerinde genişçe duracağız. Burada ısrarla söyleyelim ki, Devletşah’ın Şems’in kim olduğu üzerinde, gezgin dervişlerden (çok büyük olasılıkla sufi dervişler ve kalenderi kılığında kendilerini gizleyen İsmaili dai’lerinden) duyup anlattığı bu bilgileri çok önemsiyoruz. 1487 yılında "Tazkirat al-Şuara / Ozanların Yaşam Öyküleri" yapıtını tamamlamış olan Devletşah, Şems hakkında 1476-77 yılları arasında Abdurrahman Cami’nin yazdığı "Nafakat al-Uns/Dostlukların Rayihaları" adlı 640 sayfa içinde 600 şeyh ve sufi ozandan sözedilen yapıt dışında, gezileri boyunca rastladığı adlarını vermediği (belki de bile bile vermediği), kendilerini gizleyen bu gezginci İsmaili dervişlerin sözlü anlatımlarından yararlanmıştır. Çünkü dönemin İsmaili İmamı Abdus Selam (1475-1493) "Pandiyat-i Jawanmardi/Yiğitlik Ögütleri" (s. 56) kitabında, babası Mevlana Şah Mustansir Billah’ın ağzından şunları söylemektedir:
"Ey gerçek inananlar! Cahillerin, Peygamberliğe ve İmamlığa kin ve düşmanlık duyan inançsız kimselerin bulunduğu yerde benim ve İmamınız Abdusselam Şah’ın adını zikretmeyiniz! Ama ona, gönlünüzden ve kendi dilinizle çagirmalisiniz. Benim çevremin sırrını (sırr-i marra) zamanın inançsız halkından saklayınız. Ancak, böylece mükemmel armağana ve dürüst, erdemli bir yaşama ulaşabilirsiniz; o zaman kalpleriniz parlayıp aydınlanacak ve neşe dolacaktır."
Devletşah, Şemsi Tebrizi’nin babasına ilişkin bir başka söylentiyi, "bazı kişiler onun köken olarak Horasan’ın Bazar kasabasında doğduğu; babasının kumaş ticareti yapmak amacıyla Tebriz’e yerleşniş olduğu" biçiminde vermiştir. Nurullah Şustari (ölm. 1610) ise "Majalis al-Mominin" (6th vol., s. 291) kitabında "Şems, bir İsmaili şefinin oğludur (da’iyani Ismailiyya budand)" deyip, Devletşah’taki diğer söylentiyi de arkasına eklemiştir.Bu bilgilere rağmen, Şemsi Tebriz’inin yaşam öyküsünü iyi izlemek için, daha önemli bilimsel incelemelere gereksinim vardır.
Ayrıca Semenov’un, Sheih Dzhelal-ud-Din-Rumi po predstavleniyam Shughnanskikh İsmailitov araştırmasında; Orta Asya ve diğer bazı bölgelerin Nizarileri tarafından, kendileriyle ortak inançta olduğu düşünülen, Mevlana Celaleddin üzerinde Şuğnanlı Nizarileri fikirlerinin analizi yapılmaktadır. (F. Daftary: The Ismaili’is, Their history and doctrines. Cambridge University Press, 2. baskı, 1992: 414, 695) Bu çözümleme, o insanların, Mevlana’yı batıni özgür düşünce ve inanç aydınlığına çeken Şemseddin Tebrizi’nin İsmaili İmamı olduğuna inanmalarından başka neye dayandırılabilir ki?
Mevlana Celaleddin üzerinde en son çalismalardan birini yapmış olan Franklin D. Lewis, özellikle Şems’in öldürülme olayına ilişkin görüşleri ayrıntılamasına rağmen -ki o, Şems’in Konya’dan son bir ayrılışla sırra kadem bastığına, yani arkasında iz bırakmadan kaybolduğu ve daha sonraki bir tarihte Hoy’da öldügüne inanmakta-, Şems’in gerçek İsmaili kimliği üzerinde bir inceleme yapma gereği bile duymamış.
"Mevlevi geleneğine göre Şems Konya’ya geldiğinde 60 yaşlarında idi, bu da onun 1180’lerde doğduğunu gösterir. Eflaki, babası ve büyükbabasının adı dahil, onun yaşamına ilişkin birçok ipuçları veriyorsa da gerekli güveni sağlayamıyor"
dedikten sonra Makalat’tan bu konuda bazı ayrıntılar geçen Franklin D. Lewis, Şems’in doğup büyüdüğü ve yetiştiği yerin Tebriz olduğunu ıspatlama peşindedir. (Franklin D. Lewis: Rumi, Past and Present, East and West; The Life, Teachings and Poetry of Jalal al-Din Rumi, s.138, 140) Şems’in Makalat’ta hakkında konuştuğu, aralarında büyük yabancılık ve çeliskilerin olduğunu söylediği babasının Alamut İmamı Celaleddin Hasan III (1210-1221) olmaması için bir neden yoktur:
"Babam beni hiç anlamadı. Kendi kentimde bir yabancıydım, babam da bana yabancıydı. Kalbim ondan uzaktı. Onun hep beni ezdiğini düşünürdüm. Benimle nazikçe konuşsa bile, beni dövüp evden kovacağını sanıyordum." (Makalat 740)
"Yine babası ona ‘deli olmadığını biliyorum, fakat senin gittiğin yolu anlamıyorum; yanlış olan nedir aramızda?’ diye soruyor. Şems de ona ‘aynı kumaştan urba giymediklerini anlatarak’ yani aynı karakter yapısına sahip olmadıkları yanıtını veriyordu. Yine Şems, babasının yanında ‘kendisini bir tavuğun altındaki ördek yumurtası gibi duyumsadığını söylemekteydi" (Makalat 740, 741, 77’den aktaran Franklin D. Lewis, agy. s.142)
Şemseddin Tebrizi’nin yaşamına ilişkin anlattıkları, din, inanç ve Tanrı anlayışı, felsefi düşünceleri üzerinde söylediklerini, kendi inançları (Şafii, Şii ve Mevlevi) kadar çekinceleri-korkuları doğrultusunda ilk kayda geçiren Makalat yazarları onun bir Nizari İsmaili İmamının oğlu olduğunu açıklamamış ya da açıklayamamışlardır. Bu durum, büyük çapta Sünni ve Şii dünyasına yayılmış İsmaili düşmanlığı ve 13. yüzyılın ilk yarısının siyasal olaylarıyla ilişkilidir. Kaldıki, zaten Şems’in kendisi hem inancı hem de siyasal konumu gereği, -olasılıkla Mevlana dışında?- kim olduğunu kimseye tanıtmamıştır Selçuklu başkentinde. Tanındığı zaman ise, hiç vakit geçirilmeden yokedilmiştir.
Şemseddin Tebrizi’nin babasıyla ilişkilerinin iyi olmadığını belirten Makalat’ından alıntılar, ilk bakışta onun çocukluk döneminin sıkıntılarıymış gibi görünse de gerçekten babası Celaleddin Hasan ile "aynı kumaştan urba giymedikleri", böylesine açık ve seçiktir. Anlayış, inanç ve kişilik yapısı olarak farklılıklarını bu sözle en iyi biçimde tanımlayan Şems’in kendisini "tavuk altında ördek yumurtası" gibi duyumsaması, "babasını kendisine yabancı görmesi", ona karşi yabancılığı; duygusal ve düşünsel uzaklığının göstergesidir. Babasına karşi öylesine sevgisizdir ki Şems, onu bir ezici-zulmedici biri olarak düşündüğünden, en yumuşak bir sözü bile diken gibi ona batıyor ya da bir sopa etkisi yapıyordu. Bütün bu anlatımları sadece Şems’in çocukluk dönemi bilinçaltı psikolojisinin dışavurumu olarak değerlendirilmemelidir. Bize göre, gerçek adını vermediği babası, Alamut İmamı Ala Muhammed II (1168-1210) oğlu Celaleddin Hasan III (1210-1221) hakkındadır bu sözler. 1166 doğumlu olan Celaleddin Hasan henüz 18 yaşlarında bir prens iken Şemseddin dünyaya gelmiş olmalı. Belki de annesi Tebrizli bir cariyeydi. 1183-4’lerde doğmuş olması gereken Şemseddin’in çocukluk ve ilk gençlik yaşamı, büyük olasılıkla dedesi ve İsmailiğin Büyük Kıyamet ögretisinin uygulayıcısı Ala Muhammed’in Alamut’taki sarayında geçti. Onun uzun İmamlık dönemi (44 yıl) içerisinde İsmaililer, Doğu Akdeniz’den Hazar kıyılarına uzanan geniş coğrafyada kurulmuş çok sayıda Dar al-Hicra kale yerleşmeleri ağının oluşturduğu Alamut Nizari toplumcu federatif devletinde tam bir şeriatsız özyönetime kavuşmuşlardı.

9 Dawlatshah, Tazkirat al-Shu’ara, s.216’dan aktaran Franklin D.Lewis: RUMİ, Past and Present, East and West; The Life, Teachings and Poetry of Jalal al-Din Rumi. Oneworld-Oxford 2000: 265-6:
"Bazı modern eşcinsel yazarlar ve çevirmenler Devletşah’ın bu pasajlarından, Şems ile Celaleddin Rumi arasında bu tür bir ilişki olduğunu çikarmaktadirlar. Oysa Devletşah onların ilişkilerinin fiziksel olduğunu kesinlikle belirtmez. Kaldı ki, Şemseddin’in kendisi Makalat’ında Evhadeddin Kirmani’yi genç erkeklerle ilişkisinden dolayı kınamaktadır." F. D. Lewis

3.1 İmam Ala Muhammed II (1168-1210) Kişiliği ve Dönemine Kısa Değinmeler
B. Hourcade
"Hasan’ın oğlu Nur al-Din Muhammed II (ölm. 1210), diye yazıyor; Alamut’ta gizlenmiş olan Nizar’ın torunlarından birinin sır (gizli) oğlu gerçek İmam olarak duyurduğu babasının yapıtını (Büyük Kıyamet ögretisi İ.K.) sağlamlaştırdı." ("Encyclopaedia of Iran and Islam" ed. by Yarshater, London 1982: 800).
Biraz daha açarsak Ala Muhammed, batıni ögretiler ve felsefe üzerindeki ilgisine kendini fazlaca kaptırmıştı. Onun edebi verimliliği ciltler doldurdu ve İsmaililerin ögretilerini ortaya açıklayan Kuran yorumları üzerinde bir çok kitap yazdı. O Arapça’da da çok ileriydi; parçaları hala Kazvinli Müslümanların anılarında yaşayan Arapça birçok şiirler ve atasözleri düzenledi. Bu arada onun döneminde İran ve Suriye’deki Müslümanlar arasında, Kıyamet hakkında bazı yanlış anlamalar başlamıştı ve bu yüzden Ala Muhammed Kıyamet ögretilerini haklı göstermek maksadıyla birkaç risale yazdı. Kıyamet ögretisi değerlendirmesinde o da elbette, her zamanki gibi, İmama merkezi rol vermekteydi. Burada, hiçbirşey anlamayı değil, fakat İmamı ve onda Tanrısal gerçeğin açınımını (zuhurunu) bekleyen İsmaililerin tam bir kişisel biçim değişimi kapalı olarak belirtilmektedir. İmam, kendi özünde Tanrı’nın yeryüzünde ki mazharı (epiphany) olarak tanımlanmaktadır. (www.ismaili.net)
1200’lerde yazılıp tamamlanan Haft-ı Babı Baba Seyyid-na kitabı Büyük Kıyamet, özyönetiminin birçeşit anayasası olmuştu. Ancak onları sapkın (rafızi, heresy) olarak niteleyen çevrelerindeki Abbasi Halifeliği, Harezmşah, Selçuklu vb. Sünni-Şii Şeriat yönetimleri, bu yeni durumda İsmaililere daha fazla düşman kesilmişlerdi.
Muhammed II’nin son 16 yılı boyunca İran Nizari İsmailileri, önemsiz de olsa komşularıyla yeniden savaşlara girişti; örnegin, Rudbarlı İsmaililer Mazanderan ile boğuştular ve Alamut, bu bölgede Bavandid Husameddin Ardaşir’e başkaldıran Ruyan yöneticisi Bisutun’a sığınma hakkı verdi. Daha sonra Rudbarlı Nizariler Bavandid Şemsül Mülk Şah Gazi Rüstem II’nin genç kardeşini bir saldırı sırasında öldürerek Mazanderan’a yayıldılar. Aynı zamanda Harezmiler’e karışarak Daylam’ın içerilerine kadar girdiler…

3.2 Ve Celaleddin Hasan III (1210-1221)
Muhammed II’nin en büyük oğlu olan Celaleddin Hasan’ın daha çocukluk yıllarında babasından nass aldığı, yani İmam olarak onun yerine geçirileceği biliniyordu. Ancak mansus (nass almış) olarak geçirdiği prenslik döneminde Kıyamet ögretisi ve uygulamalarından memnun olmadığının belirtileri vardı. Gerçekte o Nizariler ile, daha büyük olan Sünni dünyası arasında bir yakınlaşmayı arzu ediyor. Bu yüzden gelecekte iyi ilişkilerde bulunmayı istediği birçok Sünni yöneticilere gizlice kendi fikirlerini ulaştırıyordu. (Farhad Daftary, agy. s. 404-405)
1210 Eylül’ünde zehirlenerek öldürülen Alaaddin Muhammed II’nin yerine geçen Celaleddin Hasan III, kurduğu ilişkiler çerçevesinde tasarladığı, zorbacı reformunu hemen uygulamaya geçirdi. Kıyamet ögretisini reddedip, Sünni şeriatını zorunlu kıldı. İsmaili köylerine camiler ve hamamlar yaptırdı. Bağdad Halifesi Nasır’a, Muhammed Harezmşah’a ve diğer ülke emirlerine onun reformunu bildirmek üzere elçiler gönderdi. Irak ve Horasan’dan Şeriatı ögretmek için Sünni fakihler Alamut’a davet edildi. 1211 yılında Halife Nasır, Celaleddin Hasan’ı Nev-Müsülman, yani yeni Müslüman olarak Sünni dünyasına kabul etti. Ertesi yıl Gilan bölgesinden Sünni Kutum yöneticisi Keykavus Şehinşah’ın (ertesi yıl oğlu ve halefi Alaaddin Muhammed III’ü doğuracak olan) kızkardeşi ile evlendi. Ayrıca üç Sünni yöneticisiyle daha evlilik yoluyla akraba oldu 1213’te annesini Halife Nasr aracılığıyla Hacca gönderdi. Bu değişimlere kuşkuyla bakan Kazvinli fakihler ve önemli kişilerin Alamut kitaplığını denetlemesine ve heretic (sapkınlık) olarak değerlendirdikleri kitapları yakmalarına bile izin verildi. Rudbar, Kumi, Kuhistan, Suriye İsmaililerinden de Hasan’ın buyruklarına hiçbir karşikoyum gelmedi.
W. Montgomery Watt, "Islam and the Integration of Society" (London 1961: 77) adlı kitabında bu konuda şu görüşe yer veriyor:
"İsmaililer için İmam aynı zamanda mutlak otokrattı, onun kararları kabul edilmek zorundaydı. Bununla birlikte onun bu yeni kararı garip görülebilirdi; kendisinden daha fazla bildiğine inandığından İmama sonuna kadar saygıyla bağlı olan sadık bir inançlı kişi bunu sorun yapamazdı. Gerçekten topluluğun, Hasan III’ü tereddütsüz izlemiş olduğu görülüyor."
Hasan III, İmamlık kavramını terketmedi ve sözde reddettiği Kıyamet ögretisi gereği "şaşmaz ve yanılmaz İmam" inancına dayanan bu boyun eğişi rahatça kullandı. İsmaililer, Alamut’un bu 11 yılını Kıyamet ögretisine giydirilmiş takıye örtüsü olarak algıladı; bunu ikinci bir satr (gizlenme) dönemi kabul etti. (Farhad Daftary, agy. 105 vd. ve "The Cambridge History of Iran vol.5 ", London 1968: 470)
Bizce, Celaleddin Hasan III’ün, İmam Cafer oğlu İsmail’den (760’lardan) itibaren tam 450 yıldır, heterodoks İslam (Alevilik) olarak birçok aşamalar ve gelişimler gösteren İsmaili inancını, tüm ögretileri ve tapınma kurumlarıyla reddederek, koskoca toplumu Sünni Şeriatına çekme girişimi için çok hazırlıklı olması gerekiyordu. Bunun da ötesinde kendisini ve yaşamını güvenceye alabilmesi için etkili dış güçlere gereksinimi vardı. Bütün bunları sağlaması için olasıdır ki, prensliğinin son birkaç yılını harcamış olmalıdır.
Kuşkusuz işte bu dönem içerisinde en büyük çocugu Şemseddin Muhammed’i de bu siyasetine hazırlama çabasi olmuştur. Büyük olasılıkla dedesinin sarayında Alamut’un sert savaşçi disiplini ve İsmaili Kıyamet ögretisi ve inanç felsefesi eğitimi almış olan Şemseddin Muhammed’in, Tebriz’de, Halep’te Bağdad’da gizlice Şafii ve Hanefi fıkıhı, Sünni Şeriatı alanlarında söz sahibi olacak kadar dersler aldırtıp yetişmesini istemiştir. Zaten Şems’in, Makalat’ın İran ve Türkiye nüshalarında onun, bu dersleri aldığı açık ya da kapalı biçimlerde belirtildiğini Franklin D. Lewis uzun uzun açıklamaktadır.(F. D. Lewis, Rumi…s. 142-143) Ancak bunlar, Hasan III’ün oğlu üzerindeki büyük siyasi tasarımları dolayısıyla baskıyla yaptırıldığı, Şems’in babası hakkında yukarıda verdiğimiz söylemlerinden anlaşilıyor.
Celaleddin Hasan’ın dışarıda kendini güçlendirme, toprak ve çikar kazanma ve ilişkilerine gelince; ilkönce Azerbaycan ve Arran’ın altıncı ve son İldeniz hanedanı yöneticilerinden Muzaffaruddin Özbek bin Pehlivan (1210-1225) ile yakın ilişkiyi geliştirdi. Özbek, Irak-ı Acem’de başkaldırmış olan vekili Nasiruddin Mengli ile anlaşmayı kararlaştırdığı zaman, Alamut’tan yardım araştırdı. Celaleddin Hasan III, ordusunun başinda 1214 yılında Alamut’tan ayrıldı ve Özbek’in sarayının bulunduğu Azerbaycan’a gitti.
Özbek’le bir süre Bailakan’da birlikte kaldı ve oradan Suriye, Bağdad ve diğer ülkelere ortak elçiler gönderdiler. Buralardan Irak-ı Acem’den Meng’liyi sürmek için kuvvetler istediler. Abbasi halifesi Muzaffaruddin Wajh (Vech) Sabu komutasındaki ordularını gönderdi ve aynı şekilde Suriye’den bir ordu geldi. 1215 yılı içinde Hamdan yakınları yapılan savaşta Mengli yenildi. Zaferden sonra Celaleddin Hasan III Abhar ve Zanjan eyaletlerini elde etti.10
Hasan III’ün Özbek’le bu ilişkisi ve Azerbaycan’da 18 ay oturup, Alamut’tan uzak kalışı bize göre, "İmama mutlak bağlılık" inancına rağmen, kapalı bir iç baskıdan doğan bir gönüllü sürgündü. Başarılı olacağını kanıtlaması gerekiyordu, oldu da. Alamut İsmaili inancına aykırı izlediği bu dönek siyasetle, onun Alamut Nizari devletine, o günün dünyasından soyutlanmış olmaktan kurtarıp, büyük çikarlar kazandırdığı ve kalelerini güvenceye aldığı gerçeği yadsınamaz.
Hasan III, İran’daki korkunç Mongol fırtınalarından da Alamut’u korumasını bildi. Bu yüzden o hemen 1219 yılında Karakurum’da bulunan Cengiz Han’a elçilerini gönderdi. Celaleddin Hasan’ın elçilik heyeti Cengiz Han’la ancak 1221 baharında Belh’te karşilaşabildi. O, Cengiz Han’a İslam önderleri arasında ilk iyi dilek mesajı gönderen kimse oldu. Onun önceden aldığı bir başka önlemin, Azerbaycan’da uzun müddet kalışıyla gerçekleştiği görülüyor; orayı olasılıkla acil bir tehlike durumunda kendisi, oğlu ve torunu ya da herhangibir yakını için sığınılacak uygun bir bölge olarak seçmişti. Sanki o, gerçekten bu amaç için, Alamut’tan Azerbaycan’a dokunulmamış bir yol haritası çizmis bulunuyordu.
Celaleddin Hasan III’ün Alamut’u Ortodoks İslam’a çevirme siyasetine dış dünyayı inandırıp, Bağdad ve diğer Sünni önderlerle işbirliğine girerek, 11 yıl İmamlığını kendi topluluğunun inancına aykırı bir biçimde sürdürmesi sürecinde, oğlu Şemseddin Muhammed’in onun yanında olmak zorunda bulunsa da onaylamadığını tahmin edebiliriz. Gerek Makalat nüshalarında Mevlevi yapıtlarında onun açıkça belirlenen batıni İsmaili inanç ve felsefesi, babasına ilişkin görüşleri bunu göstermektedir. Buna rağmen, gençliğini yaşadığı bu dönem içerisinde askeri alanda iyi yetiştiği ve belki babasının müttefikleriyle birlikte yaptığı savaşlarda komutanlık bile yaptığı söylenebilir. Çünkü gelecekte, Kuhistan eyaletinin muhtaşim’liği (Türkçedeki ‘heybetli, muazzam’ anlamına gelen muhteşem sıfatı) yaptığı yıllarda Sistanlılarla savaşlarında deneyim ve yeteneklerini gösterecektir..

10 Celaleddin Hasan’ın Azerbaycan’da bulunduğu birbuçuk yıl boyunca Muzafferaddin Özbek ona karşi çok dikkate değer davranışlarda bulundu ve aralarında kardeşçe duygular gelişti. Özbek ona bol bol yiyecek-giyecek gereksinimi ve aşirı miktarda para gönderiyordu. Toplantıdan sonra, Celaleddin’in her çesitten payların verilmesi yolunda talepleri o kadar çok ki; sadece yüksek subaylarına değil, fakat aynı zamanda birliklerin geneline bol bol verdiği onursal urbalar ve armağanları dağıttıktan sonra Özbek, zorunlu harcamalar için onun (Hasan III’ün) hazinesine hala her gün 1000 altın (Dinar) gönderiyordu.

3.3 Kuhistan Bölgesi İki Önemli Nizari Valisi Döneminde Mogollardan Kaçan Müslümanların Geçici Sığınağı Oluyor
Batıya doğru ilerleyen Cengiz Han 1221’e doğru Oksus’u geçip Buhara’yı aldı. Genç oğlu Toluy’u Horasan’ı fethetmekle görevlendirdi. Mogollar Merv ve Nişabur’u tamamıyla yakıp yıktı; tarlaya çevirdi ve insanlarını öldürdüler. Doğu İran’a yöneldikleri sırada Cengiz Han öldü ve bölge biraz nefes aldı.
1221 yılnda olasıyla zehirlenerek öldürüldügü bildirilen Hasan III’ün yerine 9 yaşindaki küçük oğlu Alaaddin Muhammed III (1221-1255) geçirildi. Onun seçilmesinde, annesi ile başvezirin işbirliği büyük rol oynamıştı. Hasan III’ün üçü Sünni olmak üzere birkaç karısı ya da cariyesi olduğu bilinmektedir.
Alaaddin Muhammed III’ün ilk yıllarıydı. Sünni ulema dahil, Mogolların önünden kaçan çok sayıda Horasanlı göçmenler giderek Kuhistan’daki Nizari İsmaili kalelerine sığındılar. Mogollar istilalarının başlangıcından itibaren, Nizari İsmaili devletinin, diğer küçük prensliklerden daha güçlü olduklarını deneyerek anlamışlardı. Kuhistan’daki Nizari topluluğu bölgesel işlerde, olaylarda bağımsız davranma siyaseti izliyordu; diğer bölgelerle ticaret yolları geliştirdi, bu da ekonomisinin yükselmesine büyük yardımcı oldu. Nizari İsmailileri yayılma ve inançlarını yayma tutkularını hiç yitirmediler. Bağdad Halifesi ile Harezmiler arasındaki anlaşmazlıklar döneminde topraklarını genişlettiler. Muhammed Harezmşah oğlu Rukneddin 1222’de Rey’de bir grup İsmaili, propaganda yaptıkları için yakalatıp öldürttü. İran’daki Nizari toprakları Muhammed III’ün ilk altı yılı içerisinde çok genişledi… (Farhad Daftary, The Isma’ilis… s. 412-415)

3.4 Şemseddin Muhammed bin Hasan Kuhistan Valisi
Olasıdır ki Şemseddin Muhammed babası ölünce, onun kendisine dönük siyasetini bilen Alamut yönetiminden çekindigi için Şemseddin Tebrizi adıyla bir süre gizlenmiş olmalıdır. Ancak onu 1224-1226 yılları arasında, olasıyla 40 yaşlarındayken Kuhistan eyaletinin muhtaşim’i (Kuhistan Nizari valilerine verilen genel ad) olarak ve aynı zamanda bir askeri komutan durumunda görüyoruz…
Cengiz Han ve oğulları İran’ın doğu bölgelerini ele geçirmişi, fakat Kuhistan İsmailileri, bu operasyonların başlangıç döneminde hiç etkilenmedi. Üstünlügünü sürdürdü. Bu nazik dönemde, Horasanlı çok sayıda ulema dahil, sayısı gittikçe artan Sünni Müslüman göçmenler, Kuhistan eyaleti İsmaili kasabalarında sağlam sığınaklar buldular. İsmaililer bu kaçar-göçer dalgalarını hoş karşiladı ve kendi kaynaklarıyla onlara yardımcı oldular. Kuhistan’da, İsmaililer, bütün kazandıklarından sağlamca yerleşik ve zengin bir ülke sağlamışlardı. İlk yıllarını Hindistan’daki Ghor hanedanının hizmetinde geçirmiş tarihçi ve Sunni hukukçusu (kadı) Minhaj Siraj Juzjani (ö.1286) Kuhistan’ı 1226 ile 1226 arasında 3 kez ziyaret etmişti. 1260 yılında yazdığı "Tabakat-i Nasiri"de, Kuhistan’ın çok bilgili İsmaili valisi Şihabuddin bin Mansur Abul Fateh’in, dağ istihkamları (kaleleri ) içinde bu Sünni göçmenlere çok cömert davrandığını anlatmaktadır.11
Marshall G.S. Hodgson’un bu konuda verdiği bilgiden bazı doğruları çikarmak olası görünüyor. Şöyleki; "Kuhistan yöneticisi Şihabeddin çok iyi bir insan ve bir bilgin olarak nasıl övgü aldıysa, ardılı Şemseddin Hasan-i İhtiyar da en iyi anlamda bir asker sıfatıyla ünlendi" derken Şemseddin’in babasının adını vermiş oluyor. (Marshall G. S. Hodgson: The Order of Assassins. University of Chicago 1955: 244). Bizce bu adın ‘Şemseddin bin Hasan-i İhtiyar’ olarak alınması gerekir. ‘İhtiyar’ sözcüğünü kendi istemiyle, bildiği gibi hareket eden anlamında düşünürsek, Hasan III’ün kişilik yapısına uygun bir nitelik olduğu ortaya çikar bu lakap. Yoksa, ona Sünni şeriatını benimseyerek Bağdad halifesiyle anlaşan Hasan III’e, İsmaililer tarafından kendisine ‘kocamış’ anlamında İhtiyar sıfatı mı takılmıştı?
Kuhistan’ın yerli İsmaililerinin, devlet hazinesinden gösterilen bu cömert konukseverliğin olumsuz sonuçlarını Alamut’a şikâyet ettikleri söylenmektedir. Böylece Şihabuddin Alamut’a geri çagrildi ve yerine yeni vali (muhaşim) Şemseddin (bin) Hasan İhtiyar atanmıştı. Ona da, benzer cömert davranışından dolayı, Müslüman göçmenler tarfından eşit derecede hayranlık duyuldu.12

11 Juzjani (Cüzcani) ,Tabaqat-i Nasiri (tr. by Ghulam Rasul Maher, Lahore 1975, 2nd vol., pp. 230-31) adlı yapıtında bir tanık olarak şunları kaydediyor:
"Onu bilgeliği (marifeti), bilim ve felsefeyi sınırsız ögrenmis bir kişi olarak buldum; o denli akıllı ki, onun gibi bir bilgin ve filozof Horasan topraklarında yoktu. Yoksul garipleri ve gezginleri bağrına basıyordu. Horasan’nın bu gibi Müslümanları onunla yakınlık kurmuşlar, onun güvencesi ve koruması altına girmişlerdi. Bu (yakınlık) bağlamında onun cemaatları Horasan’ın en seçkin ulemasından bazılarını da içlerine almıştı. Onların hepsini de onurlandırdı ve kendilerine saygıyla davrandı, nezaket gösterdi. Bu olayı yaşayan insanlar anlattılar: Horasan’daki o iki ya da üç yıllık anarşi sırasında valinin hazinesi ve ahırından, ulema ve yoksul yabancılar tarafından, bin tane onurlandırıcı giysi ve koşumlarıyla birlikte yedi yüz at verilmişti."
12 Gerçekte ima edilen, onun yerine atama yapılmasının ana nedeni, elibol davranması değildi, fakat başka bir görev için çagrilmasiydi. Shihabuddin’n kendisi yetkin bir bilgindi. Ayrıca onun Kuhistan’daki katibi Rais al-Hasan bin Saleh Munshi Birjandi İsmaili tarihini yazdı. Bu bilgileri Rashiduddin, "Jamiut Tawarikh" kitabının içinde kullanmıştır.

3.5 Sistanlı Sünnilerle Yapılan Savaşlar
Şemseddin Muhammed bin Hasan-i İhtiyar’ın Kuhistan’a varması, İsmaililerin Sistanlı komşularıyla yeni kavgaların patlamasına bir işaret oldu. Bu işaret, Şemseddin’in olasılıkla babasının İmamlığı döneminde Sistan’la yapılan savaşlarda askeri kumandanlardan biri olmasını çagristirabilir. İlk dönem savaşlarına dönersek: Sistan’ın Nasir soylu yerel önderi Yamuniddin Behramşah binTajaldin Harb (1213-1221), önceden İmam Celaleddin Hasan zamanında Alamut’a karşi iki savaş sürdürmüş; yeğeni ise Nih kasabası yakınındaki Şehinşah’ın kalesini Alamut’a satmış bulunuyordu. Yamuniddin de 1221’de Kuhistanlı İsmaililerden kaleyi alma taleplerinden vazgeçmelerini istemiş ve kuvvetle onu ele geçirme girişiminde bulunmuştu. Ancak Yamuniddin Kuhistan üzerine saldırmadan önce, aynı yılın 29 Mayıs’ında gönderilen dört Fedai tarafından Zarang’da öldürülünce, Sistan’da Yamuniddin’in oğulları arasında tahta çikislar birbirini izledi.
Kuhistanlı İsmaililer, itibarlı kişilerin tahta oturttuğu genç kardeş Nusratuddin’e karşi Ruknuddin’i desteklediler. Nusratuddin de babası gibi Şehinşah kalesi üzerindeki talebini sürdürüyordu. Hemen arkasından Ruknuddin, 1222 yılı içinde İsmaililerin yardımıyla Sistan tahtını ele geçirdi. Bu arada Mogollar Sistan’ı -orada kalmamak kaydıyla- istila ettiler ve Ruknuddin de kölesi tarafından öldürülmüstü. Sistan eşrafı (itibarlı kişiler) Şihabuddin bin Harb ve kardeşi Ali’yi, Uthman (Osman?) Şah Nasuriddin Uthman’ı aday gösteren İsmaililerin memnuniyetsizliklerine karşin tahta oturtmuşlardı. Bu sırada Uthman’ın hakları için Kirman’da konuşlanmış olan Tajuddin Yinaltagin adındaki Harezmli kumandandan destek talep ettiler. Yinaltagin 1225 yılında birlikleriyle Sistan’a girdi ve Sistan güçlerini yendi. Yinaltagin tahtta oturan Uthman’ın yerine, iktidarı onunla birlikte hemen hemen on yıl elinde tuttu.
Bunun üzerine Kuhistan’ın İsmaili valisi Şemseddin bin Hasan-i İhtiyar, Yinaltagin’e karşi açtığı savaşta kuvvetlerinin başina geçti ve 1226 yılında onu büyük yenilgiye uğrattı. Yinaltagin’in, Kuhistanlı İsmaililer ile diplomatik görüşmeleri yürütmek için elçi olarak Minhaj Siraj Juzjani’yi ataması bu savaştan sonraydı. Minhaj Siraj Juzjani, Yinaltagin adına Nih kasabasında Semseddin ile bir andlaşma yaptı ve sonuçta; İsmaililer kendi yerel işlerinde bağımsız bir politika izledi ve diğer bölgeler ile önemli ticaret yolları geliştirdiler. Bu yollar ve yolların ulaştığı bölgeler onların ekonomik koşullarını hızlandırma ve geliştirme kaynaklarıydı. Minhaj Siraj ateşkes anlaşmasında sonra Sistan’a dönünce Yinaltagin onu, İsmaililere karşi savaş duyurusunu bildirmek üzere bir kez daha Kuhistan’a gitmeye zorladı. Fakat, o Hindistan’a bir gezi yapmaya karar verdiği için, ikinci bir seyahata çikmayi uygun bulmadı. Bu reddediş, Yinaltagin’in yaklaşimıyla örtüsmüyordu. Bunun üzerine onun, Sistan’ın Safhad kalesinde 43 gün tutuklanmasını emretti ve surların dışına çikmasini yasakladı.
Bu arada Alamut, Ozbeg’in oğlu Malik Khamush ve Jaluladdin’in kardeşi Ghiasuddin’e sığınma hakkı verdi. Bu kişiler 1228 yılında, Kharezmşah tarafından görevlerinden kovulmuşlardı. İsmaililer, Kharezmlilerin Rudbar’ı kuşatmalarına rağmen, Ghiasuddin’e yardım ettilerse de orada öldürüldü.
1228 yılında, İsmaili elçisi Badruddin Oxus’un doğusuna geçerek Mogol sarayına giderken, Celaleddin Harezmşah Suriye yolunda bazı İsmaililerin eşliğinde bir Mogol elçisinin bulunduğunu bahane ederek, o yöne giden bütün kervanların derhal durdurulmasını emretti. Buna uyan veziri Şeref al Mülk Azerbaycan’da, batı Suriye İsmaili kervanının yetmiş tüccarını öldürttü. Bunun üzerine Alamut Kharezmşah’a, öldürülen Suriyeli İsmaililerden alınan malları haklı olarak geri isteyen bir elçilik heyeti gönderdi. Bu arada Celaleddin Harzemşah’ı kızdırmış olan Ghiasuddin Alamut’tan kaçmıştı.
Sonuç olarak, Kuhistan Nizarileri Mogol istilasından etkilenmedi, güçlerini gelişim ve saltanatlarını sürdürdüler. Alamut’a, Şihabeddin’in yerine atanmış olan yeni muhtaşim Şemseddin de mülteciler tarafından eşit derecede saygı ve hayranlık kazandı. Bu olaylar ve Kuhistan’daki Nizarilerin o zamanki durumunun ayrıntıları, yukarıda anlattığımız gibi Minhaj-i Siraj adıyla tanınan, Hindistan’ın Slav hanedanı Muizzi ve Guri’lerin tarihçisi ve Sünni bir kadı, 1224-1226 arasında üç kez Kuhistan’ı ziyaret etmiş bulunan Minhaj al-Din Uthman bin Siraj al-Din al Juzjani anlatmaktadır. Ayrıca o,Şemseddin ile Sistan adına diplomatik görüşmeler yapmıştı.. (Minhaj-i Siraj Juzjani: Tabaqat. vol 2: 182-185 ve 186-188’den aktaran F. Daftary, İsmailis… s.414). Bize göre, Nişabur’un yakılıp yıkılmasından çok az süre önce genç Hacı Bektaş ve ailesi de Kuhistan İsmaili kalelerine sığınmış ve Şemseddin Muhammed’den yakın ilgi görmüşlerdi. İşte bu Kuhistan muhtaşim’i, Mevlana’nın Tebriz Güneşi’nden (Şemseddin Tebrizi) başkası değildi.

3.6 Şemseddin Muhammed bin Hasan-i İhtiyar (Tebrizi) ve Hind Davası
Hindistan kıtasında Nizari etkinlikleri esas olarak Sind’de toplandı 905’lerde Hallacı Mansur’un bu bölgede uzun süre kaldığı ve buralarda Karmatilerin söz sahibi oldukları bilinmektedir. Yine Anne Marie Schimmell’e göre, Şiiler tarafından yapılan büyük baskılara rağmen Multan’da İsmailizmin farklı biçimleri direndiler.
Sind’deki İsmaili etkinliklerinin başlangıcıyla bağlantılı olan kişi Pir Şemseddin’dir. Babasının Pir Salahaddin olduğu söylenen Pir Şemseddin’in, Alamut’tan Sind’e gönderilen ilk post-Alamut İmamı olduğu bildirilir. Şemseddin, burada uzun zaman alan İsmaililiği yayma etkinlikleri masalsı-destansı çesitlemelerle çerçevelenmis karanlık bir figürdür. Bu karanlık kişi 1240’lara kadar, Pir Salahaddin oğlu Pir Şemseddin değil, Şemseddin Muhammed bin Hasan-i İhtiyar, Şemseddin Tebrizi’dir. Bazı yazarlarca, masalsı anlatımlarda, Mevlana’nın manevi rehberi ve aynı zamanda ilk post-Alamut Nizari İmamı olan,1247 yılında öldürülen Şemseddin Tebrizi ile aynılaştırılmasına olumlu baksalar da, mezarı Multan’da bulunan kişi, Pir Salahaddin oğlu Pir Şemseddin’dir. Ayrıca Daftary için, bazı kaynakların Şemseddin Tebrizi’nin soyağacının, Alamut dönemi İsmaili İmamlarını izlediğini belirtmesi ilgi çekici gelmektedir. (F. Daftary, agy. s. 415; W. Ivanow: Shums Tabrez of Multan, in Professor Muhammed Shafi, Presentation Volume ed. S.M. Abdullah, Lahor 1955: 109-118) Bizce Farhad Daftary, bazı kaynakların Şemseddin’in İsmaili İmamlarının soyundan, yani Celaleddin Hasan’ın oğlu olduğunu ileri sürmesini ilginç bulmakla yetinmeyip, bu kaynakları daha ciddi bir biçimde incelemeliydi. O zaman böyle terddütlü bir yaklaşima girmezdi.
Şemseddin Muhammed bin Hasan-i İhtiyar’ı Kuhistan yöneticiliğinden alan Alamut,1227 yılında onun yerine Nasiruddin Abdurrahman bin Mansur’u (ölm. 1257) atadı. Kuhistan Nizarilerinin muhteşim’i olarak, uzun süre Kain’de ve Kuhistan’ın diğer Nizari kalelerinde oturan Nasiruddin Abdurrahman bin Mansur çok bilgili ve bilimi seven bir kişiydi. Kuhistan eyaleti yöneticiliğine başladığı yıl, genç Nasiruddin Tusi’nin (1201-1274) onun hizmetine girdiğini biliyoruz. Tusi onunla çok yakın dost olmuş 1235 yılında ona adadığı Ahlak-i Nasir ve Ahlak-i Muhteşim gibi yapıtlar hazırlamıştı. (F. Daftary, agy. s.409)13
Kısacası bize göre, Şemseddin bin Hasan-i İhtiyar, yani Şemseddin Tebrizi Alamut tarafından Bedehşan ve Kuzey Hind dava’sına atandı. Davayı yayma görevini büyük şevk ve gayretle yönetip, etkinliklerini Bedehşan’dan Kashmir üzerinden, Pencap ve Sind’den, Mutan’la Gucerat’a kadar, merkezler kurarak düzene soktu. Şemseddin Tebrizi’nin Kuhistan valiliğinden sonra Huccet ya da Pir olarak bu görevleri 1227-40 yılları arasında yapmış olduğu çok büyük olasılıktır.
Şu halde 1247’de Selçuklu başkentinde katledilen Semsi Tebrizi’nin Sind, Multan halk kültürü ve İsmaili toplulukları arasında yoğun biçimde hala yaşamakta oluşu, Kuhistan’daki başarılarından sonra Alamut’tan bu geniş bölgeye gönderilmiş ve Pir ya da Hüccet olarak görev yapmış olmasındandır. Böyle olunca, farklı kişiler olarak – bazı İsmaili araştırmacıları Şemseddin Tebrizi ve Şemseddin Multani aynı kişi olduğunu düşünüyorlarsa da bu olası değildir-, aynı ismi taşimalarından dolayı, yaşamlarınının birbirine karışmış olması doğal sayılmalıdır. Ölüm tarihi 1356 olan Şemseddin Multani’nin, Tebrizi’den çok daha sonra buralarda yaşamış olduğu kesindir. Bu da Tebrizi’nin dava etkinlikleri ve söylenceler dolu yaşam olaylarından bazıları Multani’ninkilere karışmış olması demektir.
"Yerel folklorda ve (İsmaili) toplulukların söylencelerinde o, Hazreti Şems Tebrizi ile karıştırılıyor. Şemsi Tebrizi’nin yaşamının olayları hatalı bir biçimde, Pir Şems Sebzevari Multani’nkiler olarak sunuluyor; hatta öncekinin (Tebrizi’nin) yerini sonrakinin (Multani’nin) aldığı inancı giderek genişliyor"
diye yazan Miss Zewahir Noorally’nin makalesinde verdiği yorum sonuç olarak doğrudur. Öncekinin kerametleri ya da dava etkinliklerini, Şemseddin Sebzavari Multani’nin daha etkin oluşu ve bölgede çok daha uzun yaşamasından ötürü, toplumsal bellek bu sonuncuya yüklemiştir. Ancak birbirine karıştırılan yaşam olayları, tarihsel yanlışlık ve hatadan daha fazla, bu sosyo-psikolojik etki yoğun isim ve görev benzerliğindendir.

13 Şii doğumlu ve yirmi beş yaşindan itibaren otuz yıl boyunca İsmaili olarak yaşamış ve patronu aracılığıyla tanıştırıldığı Alamut’ta İmam Muhammet III ve onun halefinin koruması altında Alamut kitaplığında çalismis; İsmaililik inancı, siyaset ve felsefesi üzerine çok sayıda eserler vermiştir. Ancak 1257’den, yani Alamut’un çöküsünden itibaren Nasiruddin Tusi, kendisini destekleyen, yetiştiren, büyük kariyer sahibi yapan İsmaililik ve İsmaililerden ayrılmış, açıkçası onlara ihanet etmiş ve Alamut’u yakıp yıkan Hulagu’nun danışmanı ve kurduğu gözlemevinde bir Şii düşünür olarak kendini yıldızları incelemeye vermiştir.

3.7 Pir Şemseddin Muhammed Taperez-Sebzevari-Multani Hakkında Bazı Kısa Bilgiler
Pir Şemseddin’in Hind ve Sind dava’sına ilişkin eylemleri, hizmetleri ve Şemseddin Tebrizi’yle karıştırılması konusu İsmaili websitesi tarih departmanlarındaki genel makalelerde genişçe işlenmiştir. Seyyid / Pir Selahaddin’in ölümünden sonra, İmam Kasım Şah, Pir Şemseddin’i Daylam’da, Hind ve Sind’in Huccet’i olarak Hindistan davası (mission) için görevlendirdiği söylenmekte. Ayrıca Pir Şems, çok sayıdaki Ginan’larından birinde (Garbi, 5:17) İmam’a, yani "Zamanın Efendisi Kasım Şah’ın kişiliğinde zuhur etmiş olan gerçek yolgösterici ışığa ciddi bir biçimde (dua etmelisin) tapınmalısın" diye gönderme yapmaktadır.
Pir Şemseddin hakkında en eski tanımlama, İran’ın son klasik şairi Nureddin Abdurrahman Cami’nin (817-898/1414-1492)"Nafahat al-Uns" (1478) başlıklı sufi yaşam öyküleri risalesindedir. Nurullah bin Sharif Shushtari ise (d. 1019/1610) "Majalis al-Mominin"de (1604) soyağacını İsmaili İmamlarına bağlar. Bazı ayrıntılar da "Tarikh-i Firishta"da (1606) bulunduğu vurgulanmaktadır.(www.ismaili.net) Gerçekte bu yazarlar, daha önce açıkladığımız gibi Şemseddin Tebrizi’yi anlatmaktadırlar. Çagdas kaynaklarda, Pir Şemseddin Multani’nin ne zaman doğduğu belirlenemiyen bir noktadır. Onca zengin malzemenin bile insanı kesin bir sonuca götürmeye izin vermediği belirtiliyor. Bununla birlikte ölüm tarihi, Multan’daki türbesinde yazılı olan 1356 yılı tartışmasızdır.
En fazla karıştırılan ve çözülememis nokta, onun doğum tarihini belirlemek olmuştur. Bilginlerin büyük çogunlugu Pir Şems’in 115 yıl yaşadığı üzerinde uyuşurlar; böylece doğduğu tarih 1240-1 gösterilir. Buna karşilık, Pir Şems’in 115 yılından çok daha fazla yaşadığı ileri sürülüyor. Örnegin, Sayed Bawa Ahmad Ali Khaki eski bir el yazmasını temel alarak yazdığı "Dar-i Khuld-i Bari" (Ahmadabad 1905: 123) kitabında Pir Şems’in ömür süresinin 171 yıl olduğu belirtilmektedir. Buna göre, onun ölüm tarihi 1356 yılının gerçekliği düşünülüyorsa, doğum tarihi İmam Ala Muhammed (1166-1210) döneminde, 1175 civarında olmalıdır. Daha da ileri gidilerek, Multan’daki türbesinde bulunan -ne zaman yazıldığı belli olmayan- Pir Şems seceresinde ise doğum tarihi 1165 gösterilir, yani tam 191 yıl yaşamış oluyor.
Bizce burada da iki Şems’in ömrü de karıştırılmış, yani birbirine eklenip tek Şems’te, yani Pir Şemseddin Sebzevar’ide birleştirilmiştir. Pir Şems Sebzevari’nin 171 ya da 191 yıl yaşadığına inanan bazı çagdas yazarlar; Desmond kontesinin (ölm. 1604) 140 yıl, Thomas Parr’ın (ölm. 1635) 152, Henry Jenkins’in (ölm. 1670) 169 yıl ömür sürdüklerini ve çok tanınmış biyolog Prof. E. Metchinkoff’un da Glaskow’lu St. Mungo’nun 185 yıl yaşadığını kabul etmiş olmasını ve de 150 yıl üzerinde yaşamış uzun ömürlü bazı Şeyh-Seyyid vb. örneklerini ("The New Encyclopaedia Britannica" (1990, 15th ed., 20th vol., p. 428) and "Encyclopaedia of Religion and Ethics" (1959, 4th ed., 1st vol., p. 182; "Akhbar al-Akhayar" (comp. 998/1590)) göstererek doğruluğunu kanıtlama peşindedirler. Ama nedense, bu istisna kişilerden hiçbirinin yaşamının, bir başkasıyla karışmamış olduğunu akıllarına getirmiyorlar.
Pir Şems’in aşağı Sind’i ziyaret ederek, İndus nehrinin kıvrımları boyunca seyahat ettiği, büyük olasıyla 1328’de, davanın merkezi olan Uç Şarif’e ulaştığı anlaşilıyor. O ayrıca Çin, Tibet, Badahşan, Kaşmir ve Gujerat’ta birçok dai’ler görevlendirdi.Kendisi misyonu (davayı) sürekli hareket halinde tutuyordu. Hatta onun, Çin’in bir parçası gibi gösterilen ve Hindistan Budistleri arasında, kuzey Hindistani Chinab-Nagari olarak tanınan, Nepal’a kadar gitmiş olduğu söylenir.
Multan’da Pir Şems’in pek çok mucizelerinden sözedilir, fakat bunların fazla tarihsel değeri yoktur. Bunun için, Pir Şemseddin’in yaşamı süresince biçimlenen ve ölümünden sonra hızla yoğunlaşan söylencelerin ortasında gerçeğe ulaşmak zordur.
Bunlardan en tanınmışı ve Şemsi Tebriz ile karıştırılmasına neden olduğu sanılan, güneşi yeryüzüne indirdiği kerametidir. Bu mucizesi Pencab’da ona taparez (yanan, alev saçan) sıfatını kazandırmıştı. Taparez sözcüğünün söylenişinde, Tabriz ile öylesine yakınlık var ki, tıpkı Tabriz gibi telafuz edilmeye başlandı. Bu da, ikisini birbirine karıştıracak bir yanlış kuramınn üretilmesine neden olmuştur. Olasıdır ki bu yüzden, yani Şems Taparez olarak da tanınan Pir Şems, telaffuz benzerliğinden dolayı, Şems-i Tabriz ile karıştırılmıştır.
Kısacası Şemseddin Tebrizi, Kuhistan muhtaşim’liğinden alınmasından, yani 1227 yılından itibaren bu bölgelerde, adı yüzyıllarca unutulamıyacak ve kendisinden en az yarım asır sonra aynı adı taşiyan çok başarılı bir baş Dai Şemseddin Muhammed Sebzavari Taparez (1241?-1356) ile karıştırılacak kadar etkili olmuş ve İsmaililiği iyice kökleştirmişti.
Alamut İmamı Alaaddin Muhammed III (1221-1256) tarafından büyük kardeşi Şemseddin Muhammmed’i (Tebrizi) bir yönetici, baş Dai ya da Huccet olarak Hind ve Sind’e atanmış olmasında yadırganacak bir durum yoktur. Bu geleneğin varlığını gösteren bir örnegi burada verebiliriz: İsmaililiğin post-Alamut dönemi İmamlarından Muhammed bin İslam Şah’ın (1423-1463) küçük kardeşi Pir Tajuddin 33 yaşlarındayken Hindistan’a Huccet olarak atandı (1427). O Lahor’u kendisine merkez yaptı, çünkü Uç Şerif’te, muhalifleri tarafından bir çekisme-çatisma zemini oluşturulmuştu. Ayrıca Lahor’da İsmaili dava ile ilgili olarak Pir Şems’in torunlarıyla doğrudan ilişkisi vardı. Onun, Afganistan ve Orta Asya’ya, ayrıntıları bilinmeyen birkaç dai göndermiş olduğu da anlaşilıyor.

3.8 Alamut Yönetimi, Rum’da Şemseddin Tebrizi Olarak Tanınan Eski Kuhistan Valisi Şemseddin bin Hasan-i İhtiyar’a, 20 Yıl Sonra Bir Diplomatik Görev Veriyor
Şemseddin Tebrizi’nin 10 Ocak ile 11 Şubat 1246 tarihleri arasında ansızın, hiçkimseye haber vermeden Konya’dan ayrılıp, yaklâşik bir buçuk yıl boyunca ortadan kayboluşu; sonuçları o günün bütün dünyasını ilgilendiren bir olayın geçtiği zaman aralığına denk düşmektedir. Bunun rastlantı olduğuna biz inanmıyoruz. Bu olay, 24 Agustos 1246 yılında, Mogol imparatorluğu başkenti Orta Asya’nın Karakurum bölgesindeki Talikan’da büyük Kurultay’ın toplanmasıydı. Bu Kurultay’da Ogeday’ın büyük oğlu Guyuk, Mogol Hanı seçilmişti. Aşağıda olayın ayrıntısını ve Şemseddin Tebrizi ile ilişkisini açıklamaya çalisacagiz:
Ogeday 1242 yılında öldü. Büyük oğlu Guyuk Mogol prenslerinden en güçlü olanıydı. Ancak kocası ölünce, Nayman prenseslerinden olan Toragina (Turkan) Hatun yönetimi üstlendi. Tahta geçerek, yaklâşik beş yıl İmparatorluğu yönetti ve ancak bu süre içinde hazırlanıp, Kurultayı toplantıya çagirabildi. Toplantının gerçekleştiği ve Guyuk’un han seçildiği tarihe kadar onun yönetimine kimse karşi koymadı. Turkan Hatun enerjik, fakat çok hırslı bir kadındı. Kendisi Hıristiyan doğumlu olmasına rağmen, Ogeday’ın erken ölümünden suçlanan bir Müslüman olan Abdurrahman’ı kendisine vezir yaptı. Onun yolsuzlukları ve cimriliği genel olarak hoşnutsuzluklar yarattığı halde, hiçkimse karşi koyacak güçte bulunmuyordu.
Bu Kurultay hakkında en geniş bilgiyi bize, papa İnnocent IV tarafından elçi olarak gönderilmiş olan Fransisken rahibi John Plan del Carpin vermektedir.1245 yılı Nisan ayında Fransa’dan yola çikan Rahip John Plan, Balkanlar ve Rusya üzerinden 15 ayda Karakurum’a vardı. Guyuk’un tahta çikisi, 24 Ağustos 1246 tarihinde toplanan kurultayda yapılan törenle gerçekleşti. Papanın elçisi olarak bu törene katılan Rahip John Plan 1247 yılı sonunda İtalya’ya dönebilmiştir. Onun anlattığına göre Moskova grandükü, Gürcüstan tahtının varisleri, Ermenistan başkumandanı Sempad, gelecekteki Selçuklu Sultanı Rükneddin IV.Kılıç Arslan, Bagdad Halifesinin temsicileri, Hıristiyan İmparator, Frank elçileri, Alamut emiri Alaaddin Muhammed’in elçileri vb…bu kurultaya katıldılar (Steven Runciman: A History of the Crusades, Vol.III, 5.Baskı, London 1990: 259-260; Jean Paul Roux: Orta Asya / Tarih ve Uygarlık. Çev.Lale Arslan, Kabal Yayınları: İstanbul 2001; Krş. Gregory Abul Farac (Bar Hebraus): Abul Farac Tarihi II. İngilizce’den Türkçeye çev. Ömer Rıza Doğrul, 2.Baskı, Ankara 1987: 546)
Burada konumuzla yakın ilişkisi olduğu için Selçuklu Sultanlığından giden elçilik heyeti hakkında Abul Farac’ın verdiği bilgiyi kısaca gözden geçirelim:
"Vezir (Şemseddin Isfahani) birçok altınlar, şahane hilatlar ve atlar hazırlayarak, onları Rükneddin (Kılıç Arslan) ile birlikte Tatarların yanına rehine olmak üzere gönderdi ve böylece barışı sağlamlamak istedi. Genç Prens (Rükneddin) Guyuk Han’ın yanına gelince, kendisi ile beraber olan eşraftan Bahauddin Tarjan (Tercuman?) vezir Şemseddin’den şikâyet ederek Han’a şu sözleri söyledi: ‘Vezir eşrafı öldürdü, vefat eden sultanın (Gıyaseddin Keyhusrev) karısıyla evlendi ve sizden emir almaksızın yeni bir Sultan (İzzüddin) tayin etmek istedi’. Bunun üzerine Han, İzzüddin’in tahttan inmesini ve kendi yüzünü görmeye gelen Rüknüddin’in hüküm sürmesini, Bahaeddin Tarjan’ın onun veziri olmasını ve Şemseddin’in mevkiinden atılmasını emretti… Kısa bir zaman sonra Bahaeddin 2000 Mogolla birlikte gelerek, Rükneddin’i Erzincan, Sebasteia (Sivas), Kayseri, Malatya, Zait kalesi ve Amid’de sultan ilan etti. Her yere vali ve hakimler tayin ediyor. İzzeddin’in memurlarını azlediyordu…" (Gregory Abul Farac (Bar Hebraus): Abul Farac Tarihi II. İngilizce’den Türkçeye çev. Ömer Rıza Doğrul, 2.Baskı, s.548)
Alaaddin Muhammed III (1221-1256), Abbasi Halifesi al-Mutasım (1242-1258) diğer birçok İslam önderleri tarafından ortak anlaşmayla düzenlenen bir elçilik heyetinin başina, eski Kuhistan valisi ve baş dailerden Şihabeddin ve Şemseddin Muhammed geçirilerek Karakurum’daki Mogol başkentine (Talikan) gönderildi. 24 Ağustos 1246 tarihinde Mogol İmparatorluğunun başina geçen Güyük Han’ın tahta oturma törenlerine katılmıştı bu heyet. Mogol geleneğine göre toplanan bu Kurultaya 2000 kişi katılmıştı. Alamut önderi Alaaddin Muhammed III, bu heyetle babası Celaleddin Hasan ile Mogollar arasında yapılan anlaşmayı ve 1228 yılında Cengiz Han’a bir dostluk örnegi olarak kendisinin gönderdiği elçilik heyetindeki yetmiş tacirin Harezmşahlılar tarafından öldürüldügünü anımsatan bir memorandum gönderdi Guyuk Han’a. Ancak, Nizari elçileri Han tarafından hakarete uğradı ve kovuldular. Memorandum’a da ağır sözlerle karşilık verildi. Han’ın bu ağır sözleri ve hakaretlerine muhatap olan; ancak Kurultay geleneklerine aykırı olduğı için öldürülmekten kurtulan bu elçilik heyetinin ikinci adamı Semsi Tebrizi’den başkası değildi. Guyuk Han, Kurultay’ın arkasından bu sözlerini uygulamaya koydu ve Elgidey’i (Elçigiday) Mogol ordularının başina geçirerek İran’a gönderdi. Hedef, İsmaililerin ve Bağdad halifelerinin idaresindeki toprakların zaptı idi. Guyuk’un Nizariler’e karşi düşmanca planları onun ölümünden (1248) sonra halefleri tarafından sürdürüldü. (F. Daftary, The Ismailis… s.409, 418; V.V. Barthold, Haz. Hakkı Dursun Yıldız: Mogol İstilasına kadar Türkistan. Ankara 1990: 511-513)
Şemseddin Muhammed Tebrizi, 1240’lı yıllarda Rum’da (Anadolu’da) davetçilik (Huccet ya da baş Dai’lik) yaptığı sırada Alamut’a çagrilip ona bu görev verilmiş olmalıdır. Sistan’a karşi büyük bir savaş vererek, yıllarca süren anlaşmazlıkları sona erdirmiş bulunan Şemseddin’in başarılı bir askeri kumandan oluşu onun bu diplomatik göreve seçilmesini sağlamıştır. Ancak bu görev aynı zamanda onun, Mogollar tarafından peşinin bırakılmaması ve olasıyla iki yıl dolmadan Konya’da öldürülmesine de neden olduğu anlaşilıyor.

3.9 İmam Şemseddin Muhammed (1257-1310) ve Şemsi Tebrizi
İsmaili Website’ında konuya ilişkin bazı açıklamaları içeren, yazarı verilmemiş bir makaleden bu karşilatırmaya ilişkin kısa bir alıntı özetleyelim:
İmam Şemseddin Muhammed’in, Tebriz’deki yerli sufiler tarafından Şems Tebrizi olarak tanındığı görülmektedir. Şihabuddin Şah (ölm. 1884) "Khitabat-i Alliya" (Tehran 1963: 42) kitabında şu açıklamayı yapıyor:
"Tebriz’de yaşayan Şemseddin Muhammad yerli halk tarafından, yakışıklı görünüşünden ötürü, güneşle karşilaştırılıp, güneşe benzetildi; böylece ona ‘Tebriz’in Güneşi’ denildi. Bu adlandırma Mevlana Celaleddin’in (batıni) ögretmeni Şemsi Tebrizi ile onun arasında karışıklığa neden oldu, fakat gerçekte onlar daima farklı kişilikler idi"
İmam Şemseddin Muhammad (1257-1310) birkaç kere Tebriz’de bulununca Şemsi Tebriz olarak tanınmış oldu. Aynı dönem içerisinde Celaleddin Rumi’nin (ölm. 1273) batıni ögretmeni olan Şemsi Tebrizi, 1247 yılından sonra Konya’da iz bırakmadan kaybolmuştur, deniliyor. İşte bu yüzden olasıdır ki, Şemseddin Muhammed, Tebriz’de bir süre için Sufi çevresinde Ceelaleddin Rumi’nin üstadinin adını kullanarak, onun hüviyetini gösteren kılığa bürünmeyi seçmiştir. Rida Quli Khan (d. 1872) "Majmau’l Fusaha" kitabında, "Şeyh Abu Hamid Evhadeddin Kirmani, Şems-i Tebrizi’yi görmüş ve onunla buluşmuştur" diye yazıyor. Bu doğru değildir; Şeyh Abu Hamit Evhadeddin Kirmani’nin gerçekte Şems-i Tebrizi’nin mantosu içindeki Şemseddin Muhammed’i gördüğünü ve ona benzettiğini eklemek zorundayız.
Ne yazık ki, gizem bulutu, bir diğer çagdas Şems-i Tebrizi’nin yaşamını çepeçevre sarmıştır. Ahmet Aflaki, Şems’in ölümünün 1247 yılında Konya’da vukubulduğunu yazmaktadır. Görülüyorki, bir grup sufi Şemseddin Tebrizi’nin Konya’dan ayrılarak Tebriz’e gittiği dedikodusunu üretmis ve orada Şems Tebriz olarak tanınan Şemseddin Muhammed’i birkaç yıl sonra Şems-i Tebrizi ile aynılaştırıp birbirine karıştırmışlar.(www.ismaili.net)

3.10 Şems Tebrizi" Faili Meçhul Bir Siyasi Cinayetin" Kurbanıdır
Franklin D. Lewis, kitabının Şemsi Tebriz’i işlediği bölümünde (s.185), ölümü üzerine anlatılanları çesitli kaynaklardan genişçe derlemiş bulunmaktadır. O, Şems’in katledildiğine inanmıyor, daha önce birkaç kez yaptığı gibi, Konya’dan ayrılıp izini yitirdiğini düşünüyor. "Bununla birlikte", diye yazıyor,
"öldürüldügü söylentisi Eflaki ile başladı. Diğer kaynaklarda da aynı biçimde sürdürülen Şems’in katledildiği söylentilerine Mehmet Önder, Abdülbaki Gölpınarlı, Anne Marie Schimmel vb. yazarlar tarafından, ikinci derecede Türkçe kaynaklara dayandırılarak, bilimsel kılıf geçirildi."
Yazar bölümün sonunda, eski kaynakların Şems’in ölümü üzerine verdikleri bilgiler ve bunlara ilişkin yorumlarını şöyle özetliyor:
"Toparlarsak, Şems’in kendisi Makalat’ında, daha önce yapmış olduğu gibi bir iz bırakmadan kaybolduğu işaretini veriyor. Rumi, Şems’in ölümü üzerine hiç bir açıklama getirmediği gibi, açık bir biçimde oğlu Alaaddin’i de evlatlıktan reddetmiyor; tersine onunla ilişki kuruyor. İki hükümet görevlisine onu öven ve ilgilenmelerini isteyen mektuplar yazmıştır. Bu konuda ne 1291’de ailesinin tarihçesini yazan Sultan Veled bir açıklama yapıyor ne de 1320’den önce Sipahsalar. Sadece 1320 ile 1353 yılları arasında Eflaki, Şems’in yaşamının sonunu çeliskili versiyonlar halinde vermektedir; birinde Şems’in yaralı olarak ortadan kaybolduğunu, diğerinde ise öldürülüp bir kuyuya atıldığını. Bu ikincisi, sözde Sultan Veled’e düşünde Şems tarafından anlatılmış, o da cesedini bularak istediği yere gömmüş. Bunları sözü edilen tarihlerde Eflaki, ağızdan ağıza Mevleviler arasında anlatılan öykülerden derlemiştir. Neden Sultan Veled yazılarının hiçbirinde bunun hakkında konuşmaz? Sonuç olarak 14. yüzyılın ortalarında İbn Abi el-Vefa kuşkulu bir biçimde, Eflaki’nin Şems’in cinayete kurban gittiği ve cinayetin gizlendiği varsayımının bir özeti olduğu görülen şeyleri yinelemektedir. Yüzyıl sonra, Abdurrahman Cami’nin (1414-92) "Nafahat al-Uns" yapıtında, Şems cinayeti öyküsüne ve Rumi’nin oğlu Alaaddin’in suçortaklığına inandığı görülür. İsfahanlı Devletşah dahi 1487 yılında yazdığı Tazkerat al-Shuara’sında bu söylentileri gezgin dervişlerden duyduğunu anlatıyor, ama kuşkuyla bakıyordu… Çagdas yazarlardan Gölpınarlı’ya göre, Şems’in ölümünden Rumi’nin oğlu Alaaddin sorumlu, Sultan Veled ise haberlidir, ancak suçortağı olmamasına rağmen, cinayetin üstünü örtmeye çalismistir. Böylece cinayet öyküsü, ağızdan ağıza dolaşarak hemen hemen zemini olmayan bir söylentiye dönüşmüştür." (Franklin D. Lewis, agy. s.191-193)
Lewis’in alıntı yaptığımız bu yapıtından çok önce Prof. Dr. Mikail Bayram, yayınladığı Ahi Evren araştırmalarında farklı bir görüş ortaya koymuştur. Kendisiyle 1999 yılında bir söyleşi yapmış ve yapıtlarından söz etmiş bulunan Franklin D. Lewis (agy. s. 216, 658) onun bu konudaki özel görüşünü önemseyip kitabına almamıştır.
Mikail Bayram da Şems’in öldürülmesine ilişkin bilgileri Lewis’ten biraz farklı alarak özetledikten sonra kendi görüşünü şöyle sunuyor:
"…Ahmet Eflaki ve Sipehsalar, Şems’in öldürülmesi olayında Alaaddin Çelebi’nin önemli rolü olduğunu bildirmektedir. Sipehsalar, Alaaddin’in Şems ile evlendirilen genç ve güzel bir hatun olan Kimya Hatun’a ilgi duyması, Şems ile aralarında bir sürtüşmenin yanısıra Şems aleyhindeki dedikoduları Şems’in öldürülmesine sebep olarak gösterilmektedir." (Menakıb-i Hz.Hudavendigar, s.178 ve İbtidanâme Tercümesi’nden aktaran Mikail Bayram: Ahi Evren-İmanın Boyutları… Konya 1996: 30)
"Eflaki ise, kimleri kasteddiğini açıklamaksızın Alaaddin Çelebi’nin bazı kötü kişilere uyarak bu suçu işlediğini, bu yüzden de babasına asi olduğunu kaydeder. Diğer taraftan gene Eflaki, Şems’in öldürülmesi olayının bir başka perdesini şöyle anlatıyor: Konya’daki Vezir Nasıruddin Hankah’ında bir tören münasebetiyle bazı kimseler biraraya gelmiş; çesitli ilimlerden, tefsir ve hadisten eski bilginlerin sözlerini nakletmekteydiler. Şems de orada bulunuyorlarmış. Bir ara Şems topluluğa hitaben; ‘ne zamana kadar onun bunun sözünü anlatıp duracaksınız? Kalbim bana Rabbimden haber veriyor, diyecek yok mu?’ deyince orada bulunanların itiraz ve tepkileriyle karşilaştı." (Ariflerin Menkıbeleri II , s. 99 vd.dan aktaran Mikail Bayram, Ahi Evren-İmanın Boyutları…s.30-31)
"Eflaki’nin rivayetine göre aynı Hankah’ta, gene bir tören sırasında Şemsi Tebrizi ve vezir Nasiruddin arasında meydana gelen hoşnutsuzluk yüzünden, Nasiruddin adamlarını gönderip Şems’i katlettirmiştir". (Ariflerin Menkıbeleri II, s.133)
"A.Eflaki başka bir yerde, Şems ve Mevlana yalnız otururken onu, dışarıdan çagiran ve yedi kişi olan katiller çetesi tarafından bıçaklayıp öldürmüslerdir, diye anlatır. Bu kişilerin, vezir Nasiruddin’in adamları olduğuna olduğuna hükmetmek gerekir." (Mikail Bayram, agy. s.31)
Sözü edilen Vezir Nasiruddin’in Anadolu’da Ahi örgütlerinin kurucusu ve Piri olarak tanınan Ahi Evren olduğu görüşü Mikail Bayram’a aittir ve henüz kabul görmüş değildir. Bayram, Eflaki’nin yukarıdaki söylemlerine dayanarak, vezir olarak kabul ettiği Ahi Evren’in, sözde aralarındaki tasavvufi görüş ve inanç farklılığından dolayı -Hankah’taki tartışmalardan- üç gün sonra Şems’i öldürttügünü ileri sürmektedir. Bu gülünç iddiayı, daha gülünç bir siyasi karşitlık iddasıyla destek vermekte; çok daha ileri giderek Şems’i, Moğollar tarafından Konya’ya gönderilmiş ve onların adamı olarak suçlamaktadır. (Doç. Dr. Mikail Bayram: Ahi Evren ve Ahi Teşkilatı’nın Kuruluşu. Konya 1991: 91-93)
Ahmet Eflaki’ye göre Mevlana, Konya’dan ayrılıp, ansızın kaybolan Şemseddin’in yolunu gözlerken, ona aşağıdaki sıfatlarlarla hitap ediyor ve Çelebi Hüsameddin’e tarih düşürüyordu:
"Şems…Şam’a gitmeyi kararlaştırıp kaybolunca, Hudavendigar hazretleri, onun bu seferini Çelebi Hüsameddin’e şu suretle yazdırdı: Bizim aziz efendimiz, hayıra davetçi (Dai), ruhların özü, kandil şişesinin sırrı; Hakkın ve dinin güneşi, Tanrı’nın evveller ve ahirlerdeki gizli nuru geziye çikti. Tanrı onun ömrünü uzatsın ve bize hayırla onun yüzünü görmeyi nasip etsin. Tarih: 21 Şevval 643/10 Ocak-11 Şubat 1246 Perşembe günü." (Ahmet Eflaki: Ariflerin Menkıbeleri II, s.68, pargf. 24)
Başka bir yerde "Şems bir gün Bağdad’da, bir sarayın kapısından geçiyordu… saraydan çikip yola koyuldu. Kimse ona yetişemedi" diye yazılıdır.(Ahmet Eflaki, agy.s.68, pargf.28)
Şems’in Şam’a gittiğini bilen Mevlana Celaleddin, onun için mevla-na (efendimiz), dai (davetçi) ve can-ı canan (ruhların özü) gibi İsmaili deyimlerle seslenmektedir. Anlatıldığı gibi "Bağdad’da bir sarayın kapısında görünen ve saraydan çikip yola koyulan Şems", Bağdad halifesinin elçilerini Alamut’unkiler ile Irak-ı Acem’de bilinmeyen bir yerde, olasılıkla Kuhistan kalelerinden birinde buluşturup, Talikan’daki Kurultaya yetişmek üzere Orta Asya’ya giden bir kervana karışmışlardı. Yukarıda anlatıldığı gibi Alamut elçileri Guyuk Han tarafından huzurdan kovulmuş ve hakarete uğramışlardı. Çok büyük olasılıkla Alamut elçileri, kendilerini Talikan dışında izleyip gizlice öldürme emrini almış olan Mogol askerlerini, İsmaililerin her zaman yaptıkları gibi birbirlerinden ayrılıp, gizlenme ve sık sık başvurdukları derviş, kalenderi, tacir, sarraf vb. kılıklarına girme taktikleriyle atlatmışlardı.
Mevlana’ya, Şems’in Şam’da ya da Halep’te görüldüğü haberi geldiğinde aradan bir yıldan fazla zaman geçmiş bulunuyordu. Yirmi adamıyla onu alıp Konya’ya götürmeye gelen Veled Çelebi, Şems’i bir Frenk’le sohbet ederken buluyor. Şems olasıdır ki Frenkler arasında izini kaybetmeyi hesaplıyordu. Babasından aldığı buyruk üzerine, Veled Çelebi tarafından Konya’ya dönmeye ikna edilen Şemseddin Muhammed Tebrizi, F. D. Lewis’e göre 9 Mayıs 1247 ile 23 Nisan 1248 tarihleri arasında öldürüldü ya da kayboldu. (Franklin D. Lewis, agy. s.185) Eflaki, Şems’in dönüşünden sonra kırk gün tamam olunca, Mevlana’nın "asi müritleri kaynaşmaya ve kıskançlıklarından tekrar küstahlık ve taşkınlıklar yapmaya başladılar" demektedir. (Ariflerin Menkıbeleri II, s.103, prf.107-108)
Anlaşilıyor ki, daha Şems gelir gelmez, Mogol Hanı Guyuk’a yaranmak isteyen düşman harekete geçmiş ve Mevlana’nın müridlerini kullanmaya başlamıştı. Mikail Bayram’ın büyük yanılgı içinde Ahi Evren olarak tanımladığı Vezir Nasiruddin adıyla Ariflerin Menakıbnâmesi’nde geçen Vezir Bahauddin olmalıdır. Bu kişi Rükneddin Kılıç Arslan II ile Talikan Kurultayına katılan ve Guyuk Han tarafından Sultan Rükneddin’e vezir olarak atanmıştı. Yukarıda Abul Farac’ın onun hakkında anlattıklarından alıntı yapmış ve 2000 kişilik Mogol askerinin başinda, Guyuk Han’ın isteğini yerine getirme, yani Rükneddin’i Mogol korumalığında Sultan yapma çabalarindan sözetmiştik. İzzeddin Konya’da hüküm sürerken, Vezir Bahauddin yaklâşik 3 yıl süren doğu kentlerini işgal, saldırı, çatisma çarpismalardan sonra bu amacına ulaşmış Rükneddin’i başa geçirip, Sivas’ı başkentli Selçuklu Sultanlığı kurmuştu. Kuşkusuz, Kurultay’da Guyuk Han’ın büyük öfkesini üzerine çekmis Alamut elçilik heyeti içerisinde Şems’i görüp tanımıştı Vezir Bahauddin. Çünkü kendisi Konya eşrafından biriydi ve Mevlana’dan dolayı Şemsi Tebrizi’yi tanımıyor olamazdı. Bize göre işte bu vezir, 1247-1248 yılları içinde, Mogolların desteğiyle saldırganlığını sürdürürken, Guyuk Han’a yaranmak için Şemseddin Tebrizi’yi Konya’ya adamlarını gönderip öldürttü. Bu yıllarda Mogol yanlısı -ayrıca Mogol asıllı- olarak Rükneddin Kılıç Arslanı tutan geleceğin büyük veziri ve Mevlana Celaleddin’in baş müridi olan Muinnuddin Pervane Tokat’ta Bahauddin’in buyruğunda bir askeri kumandandı. Vezir Bahauddin bu işi Pervane’ye de havale etmiş; onu ve Şems’i kıskanan Mevlana’nın müritlerini de kullanmış olabilir. Sormak gerekiyor; Mogollara düşman olan ve onları hiç sevmeyen Ahi Evren, Mogollar tarafından cezalandırılmak üzere aranan Şems’i niçin öldürsün? Tasavvufi inançta, aralarındaki birkaç ayrıntı farkından dolayı Şems’i öldürmesi Ahi Evren’in şanına yakışır mı? Bu sadece, yanlış saptama ve yargılardan kaynaklanan bir Mikail Bayram iftirasıdır. Hele onun, Şems’i Mogol ajanı olarak tanımlaması, büyük yanılgının ötesinde gerçekten tarisel bir karaçalma!
Şems’in öldürülmesinin ardından geçen birkaç yıl içinde Anadolu Selçuklu Sultanlığı tamamıyla Mogol İmparatorluğu’nun bir doğu eyaleti durumuna girdiğinden, Mevlana dahil kimse bu öldürme olayından söz edememiş. 70 yıl gibi uzun bir zaman aşimından sonra olay hakkında yanlış varsayımlar ve söylentiler yazıya geçirilmiştir. Kısacası "faili meçhul bir siyasi cinayet" olarak kapanmıştır. Şems’in öldürülmesinden 10-12 yıl sonra Mogol (valisi, temsilcisi) vezirlerle çok sıkı fıkı olduğu dönemde siyasi yönden güçlenen Mevlana Celaleddin Rumi sorma cesareti gösterdiğinde, büyük olasılıkla ona vezir Pervane tarafından "Kan Parası" ödenerek, adaletin yerine getirildiği kendisine inandırılmıştır.
Franklin D. Lewis’in (Rumi…s. 657-658, 6) Şems Tebrizi’nin öldürülmedigi, ortadan kaybolduğunu kanıtlamak maksadıyla Eflaki’den (Prgf. 155) anlattığı iki örnek olay, bizce tam tersine siyasi bir cinayete kurban gittiğini açıklayıcı kanıtlar olabilir. Birinci olay şudur: Celaleddin Rumi, müritlerinden birinin evinde saklanan cinayetten suçlu bir adam için, Muinuddin Pervane’ye, iltimas yapmasını rica eden bir mektup yazmış. Pervane’den, bir cinayet davası, üzerinde bir baskı yapabileceği birşey olmadığı yanıdını alınca; Rumi buna, "katilin, Tanrı’nın iradesi gereğince iş yaptığını (adam öldürdügünü?) ileri sürerek, bir başkasını öldüren kişinin, ölüm meleğinin oğlu (gibi) düşünüldüğü" karşilığını vermiş. Bu yanıttan hoşlanan Pervane iltimasını yapmış; maktulun ailesini, katilin bir diyetle razı etmesi ve kan parası vermeyi kabul etmesini sağlamıştı. Böylece katil özgür kalmış oluyordu.
"Anlatılan olayın gerçekten kuşku duyulan bir temeli varsa bile diyor, Franklin D. Lewis (agy. s.658), 1247 ya da 1248’de kaybolan Şems ile ilgili olamaz. Çünkü Şems olayı, Muinuddin Pervane’nin Sultan Rukneddin Kılıçarslan’ın temsilcisi (naibi) olarak atanmasından (1256) ve Konya’da iktidara geçmesinden (1260) önce meydana gelmiştir. Çok daha önce de Tokat’ta askeri komutandı. Eflaki bu davada, kapalı da olsa, koğuşturulan katilin tanınmamış biri olduğunu ve Mevlana ailesiyle yakınlığı bulunmadığını belirtmektedir."
Bu ilkel adalet sisteminin uygulandığı Rum Selçuklu devletinde, günün yöneticileri, maktul ailesi ve dostları ile suçlananın ailesi (katilinkiler) arasında aracılık yaparak, kendilerini bugünün söylemiyle avukat, savcı ve yargı üçlüsünün yerini aldıkları görülüyor.
Eflaki’nin (Prgf. 459) anlattığı ikinci olayda Rumi, kendisine çok bağlı bir vaizin, yine kendisi hakkında kötü konuşan birini yumruklayarak ölümüne neden olması üzerine Konya’da evine gelip sığındığını emirlerden Alamaddin Kaymar’a (1264-1272) yazıyor. Onun ilgilenmesiyle katil vaiz, maktulun (öldürdügü kişinin) akrabalarına 40 000 dirhem (gümüş) "Kan Parası" ödemesi üzerine serbest kalıyor.
Bu örnekte Mevlana Celaleddin, bizzat Mevlana’nın kendisini savunduğu için katil olan bir vaizi, ricacı olup cezalandırılmaktan kurtarmıştır. Birinci örnek olay doğrudan Şems ile ilgili olmayabilir. Dolaylı ilişki üzerindeki kuşkuyu saklama kaydını düşüyoruz; çünkü Şems’in katledilmesinde, Mogol ataması vezirin Mevlana’nın müridlerini suç ortağı yaptığı ve onları bu eylemde kullandığı kesin biçimde söylenebilir. Bu birinci örnekte, Mevlana, olasılıkla kendi müridleri ve daha sonra karısı Gürcü Hatun’la en önemli müridleri arasına giren Muinuddin Pervane’nin -ki kendisinin Şems olayında parmağı olduğunu düşünüyoruz- tuzağına düşerek, "katil kişi ölüm meleğinin (Azrail’in) oğlu olduğu ve Tanrısal iradeyi yerine getirdiği" fetvasını vermiştir. Bir katile bu gözle bakan Mevlana’dan, Şemseddin Tebrizi’nin katilinin ortaya çikartilip cezalandırılması talebi beklenemezdi. İki örnekleme bize açıkça gösteriyor ki, Mevlana ailesine, maktulun (yani Şems’in) en yakın dostları olarak çok yüklü miktarda "Kan Parası" ödetilip, Mevlana Celaleddin’in gözyaşları (!) durdurulmuştur. Zaten bir başka katil için kendi verdiği fetva ile, kitaplar dolusu şiir ve öykülerinde büyük bir sevgi içinde övgüler düzdüğü Şems’in katledilme olayı ve katili hakkında ima yollu bile sözetmekten kendi kendisini engellemiş oluyordu. Acaba yazmış, sıkça konuşmış olsaydı bile, olayın arkasında yönetim ve dış ilişkiler olunca, günümüzde de olduğu gibi, "faili meçhul bir siyasal cinayet" olarak zamanın derinliklerinde gömülüp gitmez miydi dersiniz?
Ailesinin tarihçesini anlatan, hatta Şems’in Makalat’ını düzenlemiş olduğu söylenen oğlu Sultan Veled de olaydan tek söz etmemiştir. Ancak çok ilginçtir, Veled Çelebi, kitaplarında tek söz etmediği Şemseddin Tebrizi’nin katledilme olayını (kimin tarafından öldürtüldügü doğru olmasa da), gördürdüğü (!) bir rüya aracılığıyla karısına söyletmiş ve dedikodu biçiminde yayılmasını sağlamıştır. Bu sayede olay tam 72 yıl sonra Sipehsalar tarafından ilk kez yazıya geçirilmiş oluyordu.

4. Araştırmamızda Vardığımız Sonuçları Özetlersek
Şemseddin Tebrizi (1183/4-1247/8) bir batıni İsmailidir. Ancak sıradan bir İsmaili değil; Şems (Güneş), Şems-i Tebriz (Tebriz’in Güneşi), Şemseddin Tebrizi (Tebrizli din güneşi), Şemseddin Muhammed, Şemseddin bin Hasan-i İhtiyar, Pir Şemseddin el-Tabriz vb. farklı isimler, İsmaili İmamları soyundan bir Huccet ya da baş Dai makamında bulunan bir sufi, mutasavvıf düşünür ve bir dava adamıdır. Aynı zamanda onu, yaşamının değişik devrelerinde yönetici, siyaset adamı, askeri komutan ve bir diplomat olarak görmekteyiz…
Eski ve yeni Sünni-Şii yazarlar, araştırmacılar ise Şems’in, kendilerinin bağlı bulundukları mezhep ve tasavvufi tarikatlarlarından (Şii, Şafii / İşari, Hanefi / Mevlevi vb.) birinden olduğunu göstermekten çekinmemisler. Onu batıniliğinden ve Alamut İsmaililiğinden koparmak için çok büyük çaba harcamışlardır.
Daha önce bizim de aralarında bulunduğumuz Alevi-Bektaşi araştırmacıları da, "Vilayetnâme"yi temel alarak, Şems’in Hacı Bektaş Veli’nin halifelerinden olduğu ve onu "baş ile git başsız gel" diye ağır bir görevle Mevlana’ya gönderdiğinde ısrarlıdırlar. Oysa Şemseddin ondan en az 30 yaş büyük ve tersine Hacı Bektaş’ın eğitilip yetiştirilerek bir batıni velisi, bir kutb olmasında büyük emeği vardır. O bir batıni Dai’si olarak, Alamut İsmaili İmamının Huccet’i ya da baş Dai’si olan Şemseddin Muhammed (bin) Hasan İhtiyar’a bağlıydı. 1224’de Hacı Bektaş onunla tanışırken 18 yaşindan küçüktü. Çok büyük olasılıkla Şems’in korumalığında, bir Kuhistan kalesi olan Şahdiz kalesindeki Abdulmalik Attaş (ölm. 1107) tarafından kurulmuş İsmaili medresesinde ya da 1257 yılında yakılıp yıkılmadan önce, yaklâşik 200 bin ciltlik kitaplığı bulunduğu söylenen Alamut kalesinde batıni eğitimini tamamlamıştı.
Araştırmalarımız Şemseddin Tebrizi ile 1224-1226 yılları arasında Kuhistan eyaleti İsmaili valisi (muhtaşim’i) Şemseddin Muhammed (bin) Hasan İhtiyar’ın aynı kişi olduğu düşüncesine götürdü. Bu olayın üzerinde hiç durmamış görünen İsmaili tarihi araştırmacıları, her nedense Tebrizi’nin öldürüldügü tarihlerde 7-8 yaşinda bulunan Pir Salahaddin oğlu Pir Şemseddin Muhammed Sebzavari (Multani Taparazi) ile Şems Tebrizi’nin aynı ya da farklı kişilikler oldukları üzerine çok sayıda yazılar döktürmüşlerdir. Zaten aynı kişi olmaları olanaksızdır; buna rağmen Hind kıtasında ve Orta Asya İsmaili toplulukları arasında Pir Şemseddin’in Şems Tebrizi olarak adlandırıldığı, birbirine karıştırıldığı konusuna -araştırmacıların çogu aynı kişi olmadıklarını vurguladıkları halde- akılcı ve anlamlı çözümler getirilmemiştir. Bunun yolu da, geleneksel söylemlerin ve kaynakların verdiği doğrudan ve dolaylı bilgileri yorumlayarak, Şemsi Tebrizi ile Alamut İmamları ve Alamut yönetimiyle sağlam bir köprü kurmak ve Hind ve Sind’deki dava etkinliklerini araştırmaktan geçer. Biz bu yolu seçtik; Alamut İmamı Celaleddin Hasan’ın büyük oğlu olan Şemseddin Muhammed’in kırk yaşlarındayken Kuhistan valisi olarak atanması kadar doğal bir durum olamazdı. Açıklayıcı bir belge olmamasına rağmen, 1227’den itibaren aynı Şemseddin Muhammed’in Hind ve Sind bölgelerinde yıllarca İsmaili dava etkinliklerini çok etkili bir biçimde yürütmüş olduğuna inanıyoruz. Eğer böyle olmasaydı, 14. yüzyılın ilk çeyreginden, ikinci yarısının başlarına kadar yerli dillerde söylediği binlerce ginan (beyitler) ve garbi’leriyle (şarkılar) inancın propagandasını yapmış ve keramet olarak günümüze gelmiş etkinlikleriyle gönüllerde taht kurmuş; ayrıca soyundan gelen Pir’lerle davayı kuşaklar boyu sürdürmüş Pir Şemseddin Muhammed Multani’den (ölm. 1356) sonra, hâlâ İsmaili halklarının toplumsal belleğinde Şemsi Tebrizi kalır mıydı?
Ayrıca ilk post-Alamut İmamı Şemseddin Muhammed’in (1257-1310), Tebriz’deki yerli sufiler tarafından Şemsi Tebrizi olarak tanındığı görülmektedir. Pir Shihabuddin Shah (ölm. 1884) "Khitabat-i Alliya" (Tehran, 1963, p. 42) kitabında şu açıklamayı yapıyor:
"Tebriz’de yaşayan Şemseddin Muhammed yerli halk tarafından, yakışıklı görünüşünden ötürü, güneşle karşilaştırılıp, güneşe benzetildi; böylece ona ‘Tebriz’in Güneşi’ denildi. Bu adlandırma Mevlana Celaleddin’in (batıni) ögretmeni Şemsi Tebrizi ile onun arasında karışıklığa neden oldu, fakat gerçekte onlar daima farklı kişilikler idi"
1244 yılında Şemseddin Muhammed bin Hasan Tebrizi’yi artık Konya’da görüyoruz. Üç yıl sonra ansızın, kimseye birşey söylemeden 11 Şubat 1246 tarihinde ortadan kayboluyor Şems Tebrizi. Alamut İmamından aldığı buyruk üzerine son olarak bir diplomatik görev yerine getiriyor; Alamut Nizari İsmaili devleti ve Bağdad Halifeliğinin elçilik heyetinin başinda iki eski Kuhistan mustaşim’i olarak Şemseddin Muhammed ve Şihabuddin, birlikte Mogol başkentinde 24 Agustos 1246’da toplanan Kurultay’a katılıyorlar.
Ancak bu son yüklendiği siyasal ve diplomatik görevin içeriği, yeni Mogol Hanı Guyuk (ölm. Nisan 1248) tarafından düşmanca karşilanması yüzünden, Şems’in kendi sonunu hazırladı. Bir yıl dört ay sonra sonra Konya’ya geri dönen Şemseddin Tebrizi 1247 sonunda ya da 1248 yılı başlarında; kendilerine menşur (yarlıg) verip Rum’a Sultan olarak atamış olan Guyuk Han’a yaranmak için, Rukneddin Kılıçarslan III’ün veziri Bahauddin tarafından katlettirilmiş ve olay "faili meçhul bir cinayet" olarak tarihe geçmiştir. Bu çalismayla olayın 754 yıldan beri korunmakta olan gizeminin bir kıyısından çok ince bir gedik açtığımızı düşünüyoruz. Umuyoruz ki bu gedik, çesitli tartışma ve tezlerle genişletilir.
Kaynaklar
Ahmet Eflaki, Çev. Tahsin Yazıcı: Ariflerin Menkıbeleri I. 4. Basım, İstanbul 1986.
Ahmet Eflaki, Çev. Tahsin Yazıcıoğlu: Ariflerin Menkıbeleri II. İstanbul 1989.
Abdülbaki Gölpınarlı: Mevlana Celaleddin. 4.baskı, İstanbul 1985.
Mevlana Celaleddin. Mektuplar. Haz. Abdülbaki Gölpınarlı. İstanbul 1963.
Abdülbaki Gölpınarlı: Menakıb-ı Hacı Bektaş Veli "Vilayetnâme". İstanbul 1990.
Claude Cahen, Çev. Yıldız Moran: Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler. İstanbul 1984.
Henry Corbin: Histoire de la Philosophie Islamique. Paris 1986.
Marshall G. S. Hodgson: "Translation of the HAFT BAB-I BABA SAYYID-NA and Commentary Thereon", The Order of Assassins. University of Chicago 1980.
Benjamin Walker: Foundations of İslam. London 1998.
Timoty Freke: The Wisdom of the Sufi Sages. Goldsfield Press Ltd.: printed in Hong Kong 1999.
Hacı Bektaş Veli. Makalat. Haz. Sefer Aytekin, İstanbul 1954.
Franklin D. Lewis: Rumi, Past and Present, East and West; The Life, Teachings and Poetry of Jalal al-Din Rumi. Oneworld-Oxford 2000.
Firdevs-i Rumi (Uzun Firdevsi). Vilayetnâme (Menakıb-ı Hacı Bektaş Veli). Haz. E. Korkmaz, Ant Yayınları: İstanbul 1995.
İ. Hakkı Uzunçarşilı: Anadolu Beylikleri. Ankara 1984.
İlhan Başgöz: Yunus Emre I. Cumhuriyet Dünya Klasikleri: İstanbul 1999.
Ahi Evren (Şeyh Nasırüddin Mahmut al-Hoyi). İmanın Boyutları (Metali-ül İman). Çeviri ve İnceleme: Doç.Dr. Mikail Bayram, Konya 1996.
Louis Bréhier: La Civilisation Byzantine. Paris 1970.
Ümit Hassan: "Siyasal Tarih, Açıklamalı Bir Krolonoji" Türkiye Tarihi I. İstanbul 1980.
"Pandiyat-i Jawanmardi" (Sermons of İmam Mustansir Billah II). yayım ve çev. W.İvanow, Leiden 1953.
F. Daftary: The Ismaili’is, Their history and doctrines. 2. baskı, Cambridge University Press 1992.
Al Shustari, al Qadi Nur Allah, Majalis al-Mominin 6th vol. Tehran 1375-1376/1955-1956.
Sheih Dzhelal-ud-Din-Rumi po predstavleniyam Shughnanskikh İsmailitov.
Encyclopaedia of Iran and Islam" ed. by Yarshater, London 1982.
W. Montgomery Watt: Islam and the Integration of Society. London 1961.
The Cambridge History of Iran,Vol.5, The Saljuq and Mongol Periods. ed. P. Jackson and L. Lockhart, Cambridge 1968.
Juzjani, Minhaj al-Din Uthman b.Siraj: Tabaqat-i Nasiri. (Çev.Ghulam Rasul Maher, Lahore 1975, 2nd vol.
W. Ivanow: Shums Tabrez of Multan, in Professor Muhammed Shafi, Presentation Volume ed. S.M. Abdullah (Lahor 1955).
Sayed Bawa Ahmad Ali Khaki: Dar-i Khuld-i Bari. Ahmadabad 1905.
Dawlatshash b. Ala Al Dawla: Tadhkirat al-shuara, ed. E.G. Browne.
Jami, N. Abd al-Rahman ami: Nafahat al-Uns" (1478) .
The New Encyclopaedia Britannica" (1990, 15th ed., 20th vol., p. 428).
"Encyclopaedia of Religion and Ethics" (1959, 4th ed., 1st vol., p. 182);
Şihabuddin Şah, Khitabat-i Alliya. Tehran 1963.
Rida Quli Khan (d. 1872) "Majmau’l Fusaha".
Steven Runciman: A History of the Crusades, Vol.III, 5.Baskı, London 1990.
Jean Paul Roux: Orta Asya / Tarih ve Uygarlık. Çev.Lale Arslan, Kabal Yayınları: İstanbul 2001.
Gregory Abul Farac (Bar Hebraus): Abul Farac Tarihi II. İngilizce’den Türkçeye çev. Ömer Rıza Doğrul, 2.Baskı, Ankara 1987.
V. V. Barthold, Haz. Hakkı Dursun Yıldız: Mogol İstilasına kadar Türkistan. Ankara 1990.
İsmail Kaygusuz: Alevilikte Dar ve Dar’ın Pirleri. 2. Basım, Alev Yayınları; İstanbul 1995.
İsmail Kaygusuz: Alevilik İnanç, Kültür,Siyaset Tarihi Ve Uluları I. Alev Yayınları: İstanbul 1995.
İsmail Kaygusuz: Hünkâr Hacı Bektaş. Alev Yayınları: İstanbul 1998.

Şemseddin Tebrizi yazısı ilk önce Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam üzerinde ortaya çıktı.

BÜYÜK İSYANCI KIZILBAŞ HALK OZANI
PİR SULTAN ABDAL*                          

III. I. 1. Pir Sultan Abdal’ın Sazıyla ve Şiirleriyle Sözetmediği Konu Yoktur
III. I. 2. Pir Sultan, Erenler Ceminin Bülbülüdür
III. I. 3. Celaleddin Ulusoy Pir Sultan İçin Neler Söylüyor?
III. I. 4. Pir Sultan’ın Yaşadığı Dönem: Tanık Olduğu ve İçinde Yaşadığı Alevi Halk Hareketleri
III. I. 5. Kalender Çelebi, Dergahın Manevi öncülügünü Silahlı Başkaldırıyla Siyasi Toparlanışa Yöneltiyor
III. I. 6. Pir Sultan Abdal Ve Hacı Bektaş Veli Dergahı Seçeneği
III. I. 7. Kalender Çelebi, Pir Sultan Abdal,  Kul Himmet, Şah İsmail Hatayi  İlişkileri Üzerine
III. I. 8. Pir Sultan’ın Hacı Bektaş Dergahı’na bağlılığı
III. I. 9. Pir Sultan Kalender Şah’ın Huzurunda Özünü Dâra Çekiyor
III. I. 10. Kalender Çelebi ayaklanması Ve Pir Sultan Abdal
III. I. 11. Pir Sultan Abdal’ın Kalender Çelebi Kırımından Kurtuluşu
III. I. 12. Pir Sultan Abdal Yıllar Boyu Rumeli’nde Gizlenmişti
III. I. 13. Sivas İllerine Geri Dönüş
III. I. 14. Pir Sultan Abdal’ın Tanrı İnancı ve Ali Tanrısallığının Anlamı
III. I. 15. Pir Sultan Abdal’ın Oğlu Pir Mehmet, Kendini Dergah’taki Kayıtlardan İspatlayarak Yolu Sürdürüyor

III. I. 1. Pir Sultan Abdal’ın Sazıyla ve Şiirleriyle Sözetmediği Konu Yoktur

On altıncı yüzyılın bu büyük Alevi ozanının şiirlerinde işlemediği konu yoktur dense yeridir. Sazıyla konuşur dertleşir inleşir:

Gel benim sarı tamburam
Sen ne için inilersin
İçim oyuk derdim büyük
Ben anınçin inilerim

Emek çekip ev yaptırır ya, güzeline bildirmeye fırsatı olmamıştır. Ama kendisine değil, ot çiçek bitmeyen dağa, taşa üzülür:

Bahar geldi çiçek bitti ot bitti
Toprak güldü taşı güldüremedim

Ozanımız en yüce konulardan en basitine kadar iner, güzelim nefeslerini, deyişlerini, güzellemelerini her insanın beğenisine sunar. Pir Sultan Abdal Alevi’dir, Ali ve Ehlibeyt sevdalısıdır. Aşk deryasını boylamış, ummana dalmıştır. Bu sevda onu aşk harmanında savurmuş, elenip yoğrulmuş ve kazanda piştikten sonra kendini ortaya koymuştur. Ayin-i Cem bülbülüdür asıl, Ali Meydanı’nda öter ve inci mercanlarını orada döker. Bu kadarla kalmaz, eksiğini noksanını da döker bu meydana, özünü Dâr’a çeker:

Pir Sultan’ım yeryüzünde
Hiç hata yoktur sözümde
Eksiklik kendi özümde
Dâr’ına durmaya geldim

Pir Sultan Abdal, paşa olmuş yezitleşmiş eski bir talibinin (!) darağacında, inanç ve düşünceleri yüzünden can vermiştir “Şah” diye diye. 

Yürü bire Hızır Paşa
Senin de çarkın kırılır
Güvendiğin padişahın
Gün olur bir gün devrilir
    (…)
     Şah’ı sevmek suç mu bana
Kem bildirdin beni Han’a
Can için yalvarmam sana
Şehinşah bana darılır

III. I. 2. Pir Sultan, Erenler Ceminin Bülbülüdür

Son yarım yüzyıl içerisinde Pir Sultan Abdal hakkında çok sayıda makaleler, kitaplar yazıldı. Yaşadığı dönem ve idamı üzerine farklı görüşler ortaya atıldı.

Devrimciler Pir Sultan’ın kavga şiirlerini kendilerine bayrak yaparken, onu Aleviliğinden soyutlamaya çalistilar. Sünni bağnazlar ise son günlerde büyük ozanın engin Ali sevgisini çarpitarak, Alevilerin Müslümanlığını korumak (!) adına, – daha doğrusu onları Şii görmek istedikleri için – Pir Sultan’ın “Alevi olmadığını”söyleyecek kadar ileri gitmişlerdir.  Üç zıtlar bu girişimleriyle Pir Sultan’a küfürde birleşmiş oluyorlar. Ama, o bunlara kendisi karşilık veriyor:

Ezelden divane etti aşk beni
Hüseyni’yim Alevi’yim ne dersin
Niçin dahledersin tarık  düşmanı (tarık:yol)
Hüseyni’yim Alevi’yim ne dersin

İmam-ı Ali’dir ayn-ı bekadır (daimi, sonsuza kadar gören-gözdür)
Pir elinden zehir içsem şifadır
Yardımcımız Muhammed Mustafa’dır
Hüseyni’yim Alevi’yim ne dersin

İmam Rıza’nın ben envariyim (nurlarındanım)
Şah-ı Kerbela’da doğan Ali’yim
Münkirin yezidin Azrail’iyim
Hüseyni’yim Alevi’yim ne dersin

Pir Sultan Abdal yaşadığı dönem, özellikle ilişkide bulunduğu halk hareketleri konusunda üç tartışmalı görüş bulunmaktadır.
Birinci görüşe göre, Pir Sultan II.Bayezit (1483-1512), Yavuz Selim (1512-1520) ve Kanuni Süleyman (1520-1566) dönemlerinde Alevi halk kıyımlarını yaşamış; Şah Kulu’ndan başlayarak, Kalender Şah dahil birçok başkaldırılara tanık olmuş ve içinde bulunmuştur. Kanuni’nin İran seferi sırasında uyguladığı köylü-Alevi kırımı sonucunda idam edilmiştir. Yani Pir Sultan 1475/80 ile 1547/50 yılları arasında yaşamış oluyor. Biz de bu görüşü paylaşmaktayız.
İkinci görüşün iddiası, Pir Sultan’ın, Aziz Mahmut Hüdai’nin I.Ahmet’e yazdığı mektupta adı geçen Hızır Paşa tarafından, 1603-1608 yılları arasında astırıldığıdır.

Üçüncüsü ve son zamanlarda en çok kabul görmüş olanı ise, ilk kez araştırmacı İlhan Başgöz’ün S.Eyuboğlu’nun Pir Sultan Abdal derlemesine yazdığı önsözde ortaya attığı görüştür.  Bu sava göre, Pir Sultan Abdal, 1577-78’de elli bin kişiyi toplayarak Osmanlı’ya büyük bir başkaldırı hazırlıklarına girişen ve yönetimi dehşete sokan “Düzmece Şah İsmail” hareketiyle doğrudan ilişkisi yüzünden, 1588-90 yılları arasında Sivas’ta valilik yapmış Hızır Paşa tarafından asılmış olabileceği savıdır. Bu düşünce Mehmet Bayrak tarafından biraz daha da geliştirilmiş görülmektedir.  Ne bütün bunları ayrıntılamayı, ne de, “Pir Sultan Abdal ne Hızır Paşa ile takışmasından ne de İran dostu olduğundan asılmıştır. Pir Sultan, Bedreddinci’lerle birlikte yeraltı örgütünde çalisiyor olmalıydı. İdamı onlarla birlikte hareket etmesinden kaynaklanıyordu, suçu buydu” diye kestirilip atılan görüşleri  irdelemeyi uygun görmüyoruz.

Bu arada, Baki Öz’ün Osmanlı’da Alevi Ayaklanmaları adlı kitabının son bölümünü “Düzmece Şah İsmail- Pir Sultan Abdal” başlığı altında, Pir Sultan hakkında yazılan ve ileri sürülen görüşlerin çok geniş bir özetine ayırmış olduğuna dikkat çekelim.  Ancak, titiz bir araştırmacı olarak tanıdığımız Baki Öz’ün bu geniş özette, Celaleddin Ulusoy’un Alevi-Bektaşiliğin 7 büyük ozanını tanıtan Yedi Ulular kitabından hiç sözetmemesini doğrusu yadırgadık. Ulusoy’un kitabının Pir Sultan’ı inceleyen bölümünde getirdiği ve şimdiye dek araştırmacıların üzerinde durmadığı açık olan görüşe yer verilmemiş olması, bizce büyük eksikliktir.

III. I.  3.  Celaleddin Ulusoy Pir Sultan İçin Neler Söylüyor?

Celaleddin Ulusoy, önce büyük ozanın adı üzerinde değişik bir açıklama getiriyor:

“Pir ve Sultan sözcükleri tasavvuf ehlince, Alevi-Bektaşi’lerce Ehl-i Beyt soyundan gelen kutsal kişilere ve yol kurucularına verilen sıfatlardır. Bizim kişisel kanımıza göre bu mahlasla kendisini `Pir Sultan Abdalı’ olarak lanse etmiştir. `Pir Sultan Abdal’ım’ derken, `Pir Sultan’ın abdalıyım’ anlamında kullanmaktadır. Burada `Pir Sultan’ sözcüğü, şairin bağlı olduğu yol ulusu Hacı Bektaş Veli, Seyyid Ali Sultan, Balım Sultan veya bir başkasıdır. (Başkası yoktur-İK)”

Gerçekten, gelenekte Pir Sultan’ın asıl adının Haydar ya da Koca Haydar olduğu kabul edilir. O halde, ozanımız, Hacı Bektaş Dergahı’nda ikrar verip nasip aldıktan sonra, bir yol talibi olarak kendini `Pir Sultan Abdalı’ niçin saymasın?

Sonra Celaleddin Ulusoy, üslup farklılıklarından yola çikarak “birden fazla Pir Sultanlar” olduğunu düşünmenin yanlışlığına parmak basıyor. Mahlaslarının değişik kullanıldığı şiirlerin de kesin belgelerle ispatlanıncaya değin Pir Sultan’ın sayılması gerektiğini vurguluyor ve şöyle yazıyor:

“Pir Sultan Abdal’ın yaşantısı ve kişiliği anlatılırken, O’nun Safeviler’e, özellikle Şah Tahmasb’a bağlı olduğu işlenmiş ve diğer tüm olaylar bu açıdan yorumlanmıştır. Pir Sultan Abdal’ın İran şahlarına sempati duyduğu şiirlerindeki her ’Şah’ sözcüğünden, İran şahlarının kastedildiğini sanmak yanılgıdır. Alevi-Bektaşi toplumunda ‘Şah’ sözcüğü büyük çogunlukla İmam Ali ve onun soyundan gelenler için kullanılmıştır. Hacı Bektaş Veli’ye, Seyyid Ali Sultan’a ve Balım Sultan’a da ‘Şah’ denilmiştir.”

Ulusoy, Pir Sultan Abdal’ın hitap ettiği ve beklediği “Şah”ın -bizim de doğru yaklaşim olarak kabul ettiğimiz-, Hacı Bektaş Dergahı’nın Postnişini ve soyundan gelen Kalender Şah Çelebi olduğu görüşünü getiriyor. İncelememizde Ulısoy’un bu görüşünü geliştirmeye  çalisacagiz.

III. I. 4. Pir Sultan’ın Yaşadığı Dönem: Tanık Olduğu ve İçinde Yaşadığı Alevi Halk Hareketleri

Celaleddin Ulusoy’un getirdiği yaklaşimla Kalender Çelebi’ye bağlandığında, Pir Sultan’ın yaşadığı dönem, yukarıda değindiğimiz birinci görüşte ileri sürülen dönemle, yani II.Bayezid (1483-1512), I.Selim (1512-1520) ve Kanuni Süleyman (1520-1566) zamanlarıyla  denk düşebiliyor.

Bunun yanısıra, İlhan Başgöz’ün, Düzmece Şah İsmail’in (1577-8) “Pir Sultan’ın beklediği Şah” olduğuna tarihsel kanıt olarak gösterdiği dörtlüğe göz atalım:

Pir Sultan Abdal’ım dost çiresine
Arzumanım kaldı Şah cilvesine
Altmış ile yetmiş üç’ün arasına
Özümü irfana koşamam m’ola

İlhan Başgöz, rakamları Hicri 960 (1552-53) ve Hicri 973 (1565-6) tarihleri olarak yorumlayıp, “bu yıllar arasında, özünü irfana koşmak isteyen Pir Sultan yaşamaktadır” diyor.  Hangi gerekçe ile bu rakamları tarih kabul ettiği açık değil. Neden Pir Sultan Abdal, altmış ile yetmiş üç yaşları arasında özünü irfana koşmuş olmasın? Demek ki ömrünün bu dönemi, onun olgunlaştığı ve çaginin bilgilerine ulaşip onları özümsedigi dönemdir. Bizce bu şiiri Pir Sultan yetmiş üç yaşlarındayken yazmış olmalıdır. Belki de Hızır Paşa’nın zindanlarında, ömrünün son zamanlarında yazmıştır. Böyle olunca onun 1475-80 arasında doğmuş olabileceği ortaya çikiyor.

Bu tarihi esas aldığımızda, “Pir Sultan’ın zamanında, yaşadığı çevrede herhangi bir halk hareketi olmamış ve kendisi de böyle bir harekete katılmamıştır” diyenlerin  niyetlerinin karanlık olduğu görülür. Çünkü Pir Sultan Abdal, bu tarihe göre, otuz yaşlarından itibaren, idam edilinceye kadar en az on Alevi halk hareketi yaşadı. Büyük kırımlar ve kanla bastırılmış onca ayaklanmaya, Çaldiran savaşi (1514) öncesi ve sonrasında, yüzbinlerin öldürüldügü toplu Kızılbaş kırımlarına tanık oldu. İran savaşları sırasında (1548-55) Kanuni’nin Kızılbaş kırımından yakasını kurtaramadı.

Pir Sultan Abdal’ın yaşamış ve tanık olduğu bu halk hareketlerinden bazılarına değinelim:

1. 1509-11 yılları arasında iki yıl süren Şah Kulu Sultan ayaklanması. Bu, Şah İsmail Safevi’yi dayanak alıp başlayan, ama kısa zamanda bağımsız gelişerek, Anadolu ve Rumeli’yi saran ve doğrudan siyasal iktidara yönelik bir Alevi halk hareketiydi. Yenilgiden yenilgiye uğrayan Osmanlı kuvvetleri, ancak Vezir Hadım Ali Paşa’nın yönetiminde Sivas yakınlarında Gedikhan’da yapılan savaşta Şah Kulu’nu öldürerek ayaklanmayı bastırabildiler. 1511 Haziran’ında yapılan bu savaşta Ali Paşa da öldü. Şahkulu Sultan’ın ölümüyle halk birlikleri dağıldı, on beş bin kadarı İran’a geçti. Şah İsmail daha başlardayken, bu hareketten desteğini çekmis sudan bahanelerle birçoğunu  katletti…

2. Nur Ali Halife ayaklanması. 1512 yılında Tokat, Amasya, Yozgat ve Çorum yörelerindeki Alevi kitleler tarafından gerçekleştirildi. Nur Ali, Şah İsmail’in halifelerindendi. Tokat’da Şah İsmail adına hutbe okuttu. Şehzade Ahmet’in (Yavuz Selim’in kardeşi) isyanı bastırmakla görevlendirdiği Sinan Paşa’yı iki bin askeriyle öldürüp, Sivas’ı kuşattı. Şehzade Ahmet’in oğlu Murat Kızılbaş olmuş ve Nur Ali Halife’yle işbirliğine girmişti. Nur Ali, emrinde on bin kişilik kuvvet bulunan Murat’la Kazova’da birleşti. Aynı yılın yazında Erzincan yakınlarında Göksu’da yapılan savaşta Nur Ali Halife birlikleri Osmanlı ordusuna yenildi. Bıyıklı Mehmet Paşa, Nur Ali’nin başiyla birlikte altı yüz isyancı Kızılbaşin kellesini Yavuz’a İstanbul’a gönderdi. Doğrusu ise, F. Sumer’in yazdığı gibi, Nur Ali Halife kurtulup Erzincan’a döndü. Kendisi 1514 Çaldiran savaşinda Şah İsmail’in kumandanlarından biri olarak görev yapmıştır.  Şah İsmail, kendisi adına başkaldıran  Nur Ali Halife’yi de desteksiz bırakmıştı. Bununla da kalmıyarak Çaldiran savaşinın başinda, Osmanlı ordusunun özelliklerini çok iyi tanıyan Diyarbakır valisiyle birlikte Nur Ali’nin de savaş planlarını kabul etmemiştir. Kızılbaş ordusunun Çaldiran’da yenilmesinin birinci nedeni Şah İsmail’in ateşli silahlar kullanmayışıysa,  ikinci önemli neden bu çok değerli iki Kızılbaş önderinin savaş taktiklerini reddetmesidir.
Çaldıran öncesi ve sonrası iki yıl içerisinde Anadolu’da Büyük Kızılbaş Kırımları gerçekleştirildi. Osmanlı’yla Safevi devleti arasında 1514 yılında yapılan Çaldiran savaşi, Anadolu Kızılbaşları için bir dönüm noktasıydı. Bu büyük yenilgiyle Şah İsmail’den umutlar kesildi.
Bütün bu olaylardan, o sırada otuzunu aşmış bulunan Pir Sultan uzak mı kalmıştır? Hayır, tersine tamamıyla içinde bulunuyor ve kendisi Anadolu Kızılbaş siyasetinin öncülerindendi. 

3. Bozoklu Celal, 1517 yılı ortalarında, Yavuz Selim’in Mısır seferi sırasında ayaklandı. Amasya ve Tokat bölgelerinin Alevi Türkmenlerini başina toplamıştı. Bozoklu Celal eyleminin tabanının oluşturan yirmi bini aşkın yoksul halk ve köylüler, iki yıla yakın süre Osmanlı’ya karşi mücadele verdiler. Ferhat Paşa liderliğinde ordunun üstlerine yürümesi karşisında Bozoklu Celal ve yandaşları Turhal, Zile, Artova ve Sivas üzerinden İran’a yöneldiler. Ancak sonunda Erzincan’da Celal yakalanıp kafası kesildi ve Yavuz’a gönderildi.

4. Şah Veli ayaklanması 1519’da Yozgat’ta başladı. Şah Veli, Bozoklu Şah Celal’ın talibiydi. Çevresinde toplanan dört binden fazla insanla Celal’ın öcünü aldı. Zile’de Sivas beylerbeyi Şadi Paşa’yı savaşa zorlayarak, birliklerini dağıttı. Çarpismalarda Sivas defterdarı öldürüldü ve Şadi Paşa yaralandı. Bu olayla Şah Veli büyük ün kazandı. Öyle ki bir Osmanlı tarihyazıcısı, sonradan onun “Şah İsmail Safevi’in bile adını unutturduğunu” yazacaktır. Şah Veli’nin kuvvetleri, aynı yılın ortalarına doğru, Kızılırmak üzerindeki Şahruh köprüsü yakınlarında Osmanlının Husrev Paşa’sına ve büyük bir Alevi katliamı daha yapıldı.

5. Süklün ve Baba Zünnun ayaklanmaları da Alevi Türkmenlerin yoğun olduğu Bozok’da (Yozgat) çikmis, Tokat, Sivas, Amasya, Maraş, Adana, Tarsus ve İçel yörelerine kadar yayılmıştır. Osmanlı’nın ağır baskıya dayanan toprak-vergi-köylü siyaseti, Aleviler ve Alevilik inancına horbakışı, Alevileri “mülhid, rafızi (dinsiz, sapık)” olarak nitelemesi ve hakaretin ötesinde Aleviliği “ağır suç” kapsamında görmesi, ayaklanmaların ana nedenleriydi.

Türkmen oymaklarından Süklün aşiretinin Koca Dede’sine devlet memurlarının yaptığı hakaret (hiç bıçak vurmadığı sakalının, bıyığının zorla kestirilmesi), Alevi Türkmenlerin geniş tepkisine yol açan bir kıvılcım oldu. Yoksul halkın başa geçirdiği Baba Zünnun’un 1525’lerde başlattığı ayaklanma, hızla gelişip yayıldı ve 1527’ye kadar sürdü. Ayaklanma sırasında Bozok sancak beyi Mustafa bey, İlyazıcısı Kadı Muslihüddin öldürüldüler. Sancak beyinin Kanuni’nin halasının oğlu olması, İstanbul’da geniş yankı uyandırmış ve isyanı bastırmak üzere Hurrem Paşa görevlendirilmişti.

Baba Zünnun’cu Alevi yığınlar, Kayseri yakınlarında Hurrem Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetlerini perişan ettiler. Hurrem Paşa, İçel sancak beyi Ali bey, Kayseri valisi Behram bey ve daha birçok zeamet ve timar sahibi beyler öldürüldü. Bu başarılarıyla taraftarları artan Baba Zünnun ise Artova ve Kazova’ya doğru ilerleyerek, Alevi köylü yığınlarının kaynağına yöneldi.

Osmanlı yönetimi bu kez Rumeli beylerbeyi Hüseyin Paşa’yı, Sivas beylerbeyi Hasan Paşa’yı ve Maraş beyi Mahmut’u isyanı bastırmakla görevlendirdi. Hüseyin Paşa tüm eyalet askerleriyle Zünnun’un üzerine yürüdü. Höyüklü’deki kanlı çarpismalarda, Baba Zünnun’un kendisi ve yandaşlarından çok ölenler oldu, ama Aleviler Osmanlı ordusuna pes etmediler. Dağlara çekilip toparlandılar. Vakit geçirmeden yeniden Osmanlı güçlerine saldırıp onları dağıttılar ve  Hüseyin Paşa öldürüldü.

Baba Zünnuncu Alevi Türkmenler, daha sonra, güneyden gelen Diyarbakır beylerbeyi Hüsrev Paşa’nın Kürt birlikleri tarafından dağıtıldılar.

Aynı yıllar içinde, Atmaca ayaklanması, babasının öldürülmesiyle oymağının başina geçen Zünnunoğlu; Maraş, Adana, Tarsus-İçel  hattında Tonuzoğlu ve Yenice Bey, yine Adana’da Veli Halife, Seydi Bey ve İnciryemez Alevi kökenli halk ayaklanmaları, aynı zincirin halkalarıydı ve resmi tarihin “Yükselme Devri” adını verdiği Kanuni Süleyman’ın “Cihan İmparatorluğu’nu” temelinden sarsıyorlardı.

III. I. 5. Kalender Çelebi, Dergahın Manevi  Öncülügünü Silahlı Başkaldırıyla Siyasi Toparlanışa Yöneltiyor

Baba Zünnun ölmüs, fakat yandaşları dağılmamış, mücadeleyi sürdürüyorlardı. Çünkü Hacı Bektaş torunlarından Kalender Şah, Ankara-Kırşehir yöresinde ayaklanmış, süratle Kazova’ya doğru gelmektedir. Bu iki büyük ayaklanma, ayrı ayrı değil birlikte ele alınmalıdır. Aynı ya da birbirini izleyen yıllarda ortaya çikan bu iki eylem, Alevi-Bektaşi inancındaki halk kitlelerinin ilk ciddi toparlanışı ve birlikte hareket etmeyi ilk denemeleridir.

Baba Zünnun’un harekete geçmesinden az bir süre sonra Kalender Çelebi’nin başkaldırması, iki ayrı cephede aynı beyleri ve vezirleri şaşkına çevirip yenilgiden yenilgiye sürüklemeleri bir rastlantı değildir. Kanımızca bu, Alevi-Bektaşi inancındaki halk yığınlarının “Pirlerin Piri Hünkâr Hacı Bektaş Veli Dergâhı”na manevi bağlılıklarının siyasi birliği, “İstanbul şehrindeki tac-ı devleti” elegeçirmek için bilinçli bir andlaşma ve güçbirliğidir.

Ancak Osmanlı bunu sezmiş, ayaklanan kitlelerin Kazova’ya birlik sancağını dikmelerine, bütün güçleri seferber edip engel olmuştur. Zünnun’culara en büyük darbeyi, Diyarbakır beylerbeyi Hüsrev Paşa, “Rüstem yaratılışlı Kürt askerleri!” ile vurmuş  ve onları dağıtarak Kalender Şah’ın da yenilmesine zemin hazırlamıştır.

Anlaşılıyor ki, Hacı Bektaş Veli’nin torunlarından, Balım Sultan’ın (1426?-1518) kardeşi ya da oğlu olan, “Kalender Abdal”, “Civan Kalender”, “Kalender Çelebi” adlarıyla da tanınan Kalender Şah bu birlikteliğin önderi seçilmiştir.

Kalender Şah (1476-1527/8) iyi bir ozandır. Balım Sultan’dan sonra Pir postuna oturmuş ve Hacı Bektaş Dergahı’nın başindadır.  Balım Sultan’ın barışçıl yumuşaklığına karşin, Kalender bu yola başkoymuştur. Dedesi Hacı Bektaş Veli’den manevi buyruğu almıştır:
Dün gece seyrimde batın yüzünde
Aslı imam nesl-i Ali’yi gördüm
Elif taç başında nikap yüzünde
Hünkar Hacı Bektaş Veli’yi gördüm

Geçti de secdeye oturdu kendi
Cemalin şeminden çerağlar yandı
İşaret eyledi Kar Abdal geldi
Bize Hak’tan gelen doluyu gördüm

İçtim o doluyu aklım yitirdim
Menzil gösterdiler geçtim oturdum
İndirdim kisvetim ikrar getirdim
Kemend ile bağlı belimi gördüm

Mürşid eteğidir tutmuştur destim
Bu idi muradım erişti kastım
Ben beni yitirdim serhoşum mestim
İsmini vird eden dilimi gördüm

Kalender yoluna koymuştur seri
Şükür kurban kestim gördüm didarı
Erenler serveri Horasan piri
Hünkar Hacı Bektaş Veli’yi gördüm

Anadolu Alevi-Bektaşi önderleri Seyyidler, Dedeler toplanarak, bir anlaşmaya varmış ve karar vermişlerdi. Kalender Şah’ın arkasında yürüyeceklerdi. Alevilerin büyük umudu ve şahı Şah İsmail (1487-1524) büyük yenilgiden sonra toparlanamamış ve 1524’de ölmüstü. Anadolu Alevilerini Erdebil Tekkesi’ne bağlayan, Hoca Ali’den (1392-1429) bu yana en büyük halka da kırılmış bulunuyordu. Anadolu’daki Alevi-Bektaşi inançlı halk kitleleri kendi şahlarını yaratmalıydılar. Bunu Hacı Bektaş Dergahı’nın başindaki Kalender’in kişiliğinde buldular.

İşte bu dönemde Pir Sultan Abdal da nefeslerinde, deyişlerinde ve düvazimamlarda Hacı Bektaş Veli ve evlatlarını, Dergah’ını işleyerek, onları ehlibeytle, Muhammed Mustafa ve Haydar-ı Kerrar (Ali) ile eşleştirerek, Hacı Bektaş Dergahı’nın siyasetini yapmıştır.

Pir Sultan, şiirlerinde adını kullanmayacak kadar Şah’laştırıp, bağlanmıştır Kalender’e. Olasılıkla özel olarak Kalender Şah üzerine yazdığı şiirler ortadan kaldırılmış olduğu için günümüze ulaşamamıştır. Buna rağmen yeni saptamış bulunduğumuz iki önemli şiirde, iki ayrı ozanın doğrudan Kalender’e hitap ettiğini de görüyoruz. Ayrıca konumuzla da çok yakından ilişkilidir, Kalender Şah’ın taliplerinden olduğu anlaşilan Koyun Abdal adındaki ozan (Mezarı Kayseri-Bünyan’ın Akkışla köyünde), bilinen tek şiirinde Kalender’e seslenmektedir.

Koyun Abdal, hareketin içinden olup, ortamı değerlendirirken (Kalender’in) İran Şahı’na (Şah Tahmasb) gideceği dedikodusu üzerine, endişelerini dile getiriyor ve gitmemesini diliyor:

Seni Şah’a gider derler
Gel gitme güzel Kalender
Anan atan yüzün suyun
Gel gitme güzel Kalender
   
    Hacı Bektaş değil m’atan
Kerbela’da mekan tutan
Hünkâr Veli değil m’öten
Gel gitme güzel Kalender

Bölük bölük oldu beyler
Yedilmez oldu yedekler
Terketme güzel Kalender
Gel gitme güzel Kalender

Sen Hacı Bektaş oğlusun
Şu aleme dopdolusun
Sen de bir erin oğlusun
Gel gitme güzel Kalender

Koyun Abdal durmuş ağlar
Kurulmaz oldu otağlar
Dikildi sayvanlar tuğlar
Gel gitme güzel Kalender

Koyun Abdal’ın dileği olmuş, daha sonra anlatacağımız ayaklanma sırasında “İran Şah’ından yardım dileme” ya da  İran’a “gitme” olayı vuku bulmamıştır.

Ayrıca Kalender Çelebi’nin, Şah İsmail Hatayi’nin -büyük olasılıkla ölümünden kısa bir süre önce – ziyaretine gittiğini görüyoruz. Hatayi, aruzla yazdığı bir şiirinde, kendisinden on yaş kadar da büyük olan Hacı Bektaş Veli Dergahı Postnişini Kalender’e büyük övgüler düzmüştür.
Onu “iki alemin gerçek sırrı ve sultanı” diye niteleyen, Kalender’in başkanlığında gelmiş olan heyete “Hak kadehinden içip mest olmuş konuklar” diyen Hatayi, Kalender’i “Mustafa (Muhammed) ve Murteza (Ali)” gibi karşilıyor. “Şah’a kavuşmuş mihman(ım)dır Kalender/ Hatayi’nin açtığı velilik kâbesinde Şah-ı Merdan kuludur Kalender” diyen Hatayi, konuklarını yedirip içirip ağırlıyor ve onları hesaba ihsan olarak geçirdiği şakasını yapıyor. Arkasından ona “şöhretin dünyayı tutması göründü (imdi şöhret-i alem göründü)” derken, sanki Kalender’e el verip, bir gelecek muştuluyor:

İki alemde sultandır Kalender
Kadimi küfr ü imandır Kalender

Kalender’dir hakikat sırr-ı kevneyn (iki dünyanın gerçek sırrı)
Emir-i Hayy-i fermandır Kalender (Hayy: Tanrı)

Kalender Mustafa vü Murteza’dır
Zihi cism ile hem candır Kalender (Zihi: ne mutlu)

Cihan içinde sertapa bürehne (baştan ayağa çiplak)
Şehin aşkına kurbandır Kalender

Misafirler ki mest-i cam-ı Hak’tır (Tanrının kadehi)
Visal-ı Şah’a mihmandır Kalender (visal: kavuşma, mihman: konuk)

Cihanın devrini buldu gıda nuş
Acayip ehl-i imandır Kalender

Geç imdi şöhret-i alem göründü
Hisaba cümle ihsandır Kalender

Velayet Kâ’besin açtı Hatayi
Gulam-ı Şah-ı Merdan’dır Kalender

III.  I.  6. Pir Sultan Abdal Ve Hacı Bektaş Veli Dergahı Seçeneği

Pir Sultan Abdal, Kalender Şah ayaklanmasına kadar, tam yirmi yıl boyunca yukarıda dökümünü yaptığımız, sözünü ettiğimiz onlarca isyan hareketlerini ve onların kanla bastırılmalarını, kırımları gördü. İçinde yaşadı. Dikkat ettiysek başkaldırıların çogunlugu Bozok (Yozgat), Tokat, Artova, Kazova (Tokat-Turhal arasındaki ova), Sivas ve Erzincan yöresinde düğümleniyor, güçleniyor, büyüyüp taşiyor. Ya da çözülüp yokoluyor. Kesin olan, Pir Sultan’ın Sivas’ının her başkaldırıda bulunmak durumunda olmasıdır.

Pir Sultan Abdal’ın – şiirlerinde karşilıklı etkileşimde bulundukları – Şah İsmail Hatayi ile görüşmüş olduğu, hakkındaki söylencelerden ve bazı şiirlerinin yorumundan çikarilabiliyor.

Dede-Talip yakınlıkları bir yana, Şah’lığını kabul ve ilan ettiği Kalender’in Şah İsmail Hatayi ile görüşmeğe gittiği heyetin içinde Pir Sultan da olsa gerektir. Ayrıca aşağıda kısaca değineceğimiz gibi 1509 yılında Şah İsmail ile bir buluşma gerçekleştirilmiştir.  Zaten şiirlerindeki kent ve ülke adlarına bakılırsa  Pir Sultan Abdal’ın bu yerleri gezmiş olduğu hemen anlaşilır.

Pir Sultan’ın Şah Hatayi’ye bir çesit serzeniş, ya da Çaldiran felaketi sonrası için teselli kokan bir şiiri vardır. Eğer sözünü ettiğimiz “konuk heyette” bulunuyorduysa, bunu kendisine okumuş olmalıdır. Bu dört kıtalık şiirinde serzeniş olduğu kadar, teselliyle birlikte eleştiri de bulunmaktadır:

Erenlere eş olayım
Bu yola yoldaş olayım
İçeyim serhoş olayım
Aymak elinden gelir mi?

Alna yazılmış yazıyı
Besili körpe kuzuyu
Hakkın yazdığı yazıyı
Bozmak elinden gelir mi?

Dere tepe dümdüz olur
Gece geçip gündüz olur
Gökte kaç bin yıldız olur
Saymak elinden gelir mi?

Pir Sultan’ım ey Hatayi
Dilimiz söyler hatayı
Pişmedik çiğ yumurtayı
Soymak elinden gelir mi?

Oysa daha önceleri, gençlik yıllarında, olasıdır ki bağ-bahçe ile uğraşirken, ağaçlara yazdığı şiirde bile ismiyle birlikte “Şahım!” diye sesleniyordu:

Yel esti mi aşka gelir sallanır
Mart ayında yeşillenir ağaçlar
Kıpkırmızı donlar giyer allanır
Hü dost çağırır sallanır ağaçlar
    (…)
    Pir Sultan Abdal’ım Hatayi şahım
Adem için ne halk etmiş Allahım
Güz gelince salar yaprağın daim
Vakti geldi mi sulanır ağaçlar

Yukarıda söylediğimiz gibi, Erdebil Tekkesi ile Anadolu Alevi-Bektaşilerinin bağları, son büyük halka olan Şah İsmail Hatayi’nin ölümüyle kopma noktasına ulaşmıştı.

Erdebil tarihine bir göz atarsak; Şeyh Safi (1252-1334) tarafından on üçüncü yüzyılın sonlarına doğru kurulan Erdebil Tekkesi, iki yüzyıl sonra kurulan Safevi Şii devletine ve hanedanına temel olmuştur. Şeyh Safi’nin oğlu Sadreddin (1334-92), torunu Hoca Ali (1392-1429) ve torununun oğlu Şeyh İbrahim (1429-1447), kimseyi istekleriyle rahatsız etmeksizin Safevi postunda oturuyorlardı. Ünleri Bursa’daki Osmanlı sarayına kadar ulaşmıştı. Öyle ki buradan Erdebil’e Çerag Akçesi adı altında değerli hediyeler gönderirlerdi.

Başlangıçta Şafii olan Erdebil tekkesini tam bir On İki İmamcı Şii dergahına çeviren ve Aleviliğe yaklaştıran, Şeyh Safi’nin torunu Hoca Ali (1392-1429) olmuş görünüyor. Hoca Ali’nin Anadolu’da, özellikle Teke, Hamid ve Karamanoğulları gibi güney beyliklerinde çok müritleri vardı.

Bu önemli ilişki 1402 Ankara savaşından sonra gerçekleşmiştir. Timur bu savaştan muzaffer dönerken Erdebil Dergahında Hoca Ali’yi ziyaret etmiş. Bu şeyh Timur üzerinde çok büyük etki bırakmış olacak ki, kendi egemenlik alanı içerisindeki Erdebil kentini köyleri ve arazisiyle birlikte Safevi ailesine vakıf olarak bağışladı. Ayrıca dileği üzerine yanında götürdüğü otuz bin Türkmen tutsağını Şeyh’e verdi, o da tümünü serbest bıraktı. Böylece bunların hepsi Erdebil Tekkesi’ne bağlandılar. Bir kısmı yurtlarına geri döndüyse de, Hoca Ali kalanların yerleşmesi için Erdebil’de bir mahalle ayırdı. On yedinci yüzyılda bile bu mahalle  Anadolu Türklerinin torunları “Sofiyan-ı Rum” adını taşiyordu.

Walther Hinz “Bu esirler de, şükran borcu olarak Safevi Tarikatına bağlandılar” demektedir. Oysa bu esir Türkmenler zaten Sünni değillerdi, Aleviydiler. Dergah değiştirip Erdebilli oldular. Ama, bu çok önemli ilişkiyle, Baba İlyas’dan bu yana özgünlük kazanıp, Hacı Bektaş Veli ile kurumlaşmış Anadolu Aleviliğini Erdebil Tekkesi’ne ilk sokan da bunlar olmuştu. Ancak bu ilişki, Sulucakarahöyük’teki Hacı Bektaş Dergahının Anadolu’da ikinci plana düşmesinin de başlangıcı oldu.

Asıl büyük ve sürekli temas, amcası Şeyh Cafer’in Karakoyunlu Cihan Şah’la işbirliği yaparak, Erdebil dergahı postundan uzaklaştırdığı Şeyh İbrahim oğlu Şeyh Cüneyd ile oldu. Onun 1448’den 1456’ya kadar Anadolu’da geçirmiş olduğu yedi-sekiz yıl, hem Anadolu Türkmenlerinden çok geniş taraftar kazanmasını, hem de Erdebil Şiiliğinin iyiden batınileşip Anadolu Aleviliğine dönüşmesini sağladı.

Safevi Erdebil Tekkesi’nin etkisi de büyük çapta, Anadolu Alevi halkları arasında, yine Şeyh Cüneyd’le başlayıp yayıldı. Şeyh Cüneyd, 1456 yılına değin Anadolu ve Suriye’de durmadan dolaşmış, batıniliği ağır basan bir Şiiliğin siyasetini yapmıştır. Özellikle Teke ve Hamidoğulları Türkmenleri arasında, Suriye ve Adana bölgelerinde  aralarına sığındığı Bedreddini Varsak Türkmenleriyle birlikte ve daha sonra Samsun-Canik yöresinde Çepniler arasında yaşamıştır.

Erdebil Dergahı’na bağlılık, sonra Şeyh Haydar’ın arkasından Anadolu’dan akın akın İran’a giden Türkmen oymak ve boylarına dayanarak 15001/2’de  Safevi devletini kurmuş olan Şah İsmail Hatayi ile en üst düzeye ulaştı. Çünkü bu yığınlar için, bir “tek kurtuluş yolu” siyasetine dönmüştü.

Kanımızca Kalender Şah olayı Anadolu Aleviliğinin bugüne kadarki tarihsel gelişimi açısından bir dönüm noktası olmuştur. Anadolu Alevi-Bektaşileri Şah İsmail’in ölümünden itibaren Erdebil’in etki alanından çikmistir. Bakıyoruz, Pir Sultan Abdal, bu aralıkta kesin siyasal tercihini Hacı Bektaş Veli Dergahı ve onun soyundan postnişinlerden yana yapıyor. Alevi-Bektaşiliğin serçeşmesi Hacı Bektaşi Veli’nin Dergahı ve ardılları (halife, postnişinleri) üzerine övgü dolu, etkileyici nefesler, şiirler söylüyor ve onun açık siyasetini yapıyor.

III. I. 7. Kalender Çelebi, Pir Sultan Abdal,  Kul Himmet, Şah İsmail Hatayi  İlişkileri Üzerine

Pir Sultan Abdal, Kalender Abdal’a bağlı bir talip olduğu gibi kendisi de İmam Rıza soyundan bir Seyyid olarak Kul Himmet’in  Dede’sidir. İnanç bağlamında belli bir dönem Anadolu Kızılbaşlarının (Alevi-Bektaşiler) Mürşid-iKamil olarak bağlanıp peşinden gittikleri, Şah İsmail Safevi’yi (1487-1524) aynı zamanda, can, derviş, derdimend vb. sıfatlarla birlikte, daha çok Şah Hatayi  tapşirması-mahlasıyla büyük Alevi ozanı olarak tanıyorlardı. Aralarındaki ilişkiler konusunda “Büyük Ozan, Şiir Dilinin Ustası, Siyaset ve Mücadele Adamı Dede Kul Himmet”  makalemizde geniş açıklamalar yapmaya çalistik. Burada da çok kısa olarak yinelemek yararlı olacaktır:

Bu üç büyük Alevi-Kızılbaş ermiş ozanı birbirinden etkilenmiş ve çok kez nefesleri birbirine karıştırılmıştır. İçlerinde yaşça en küçüğü olan Kul Himmet birçok şiirinde hem Şah hem ozan olarak Hatayi’yi ve ustadı-piri olarak Pir Sultan’ı zikretmiştir. Pir Sultan’ın da yukarıda verdiğimiz örneklerde görüldüğü gibi, bazı şiirlerinde Şah Hatayi’nin adı geçmekte.  Ayrıca Şah Hatayi’nin, o dönemlerde Hacı Bektaş Veli Dergahının Pir’i, Balım Sultan (1450?-1418?) hem de kardeşi Kalender Çelebi (1483?-1428) üzerine birer şiiri vardır. Bu kişiler, Şah’ın kendi inanç ve siyasetinin kaynağı Hacı Bektaş Veli’nin temsilcileri olduğu kadar, Küçük Asya’da yaşamakta olan Alevi-Kızılbaşların birinci derecede bağlı oldukları dergahın başindaydılar. Alevi toplulukların manevi önderleri Dede’ler, her yıl orada kazan kaynatıp icazet aldıktan sonra gelip Cem-cemaatlarını yaptırıyorlardı. Hatayi’nin, özellikle Balım Sultan’ı öven şiiri tamamıyla siyasidir. Olasıyla 1509’da,  II. Bayezid’in izniyle Osmanlı sınırında Yıldız Dağı çevresinde bir süre kalışı sırasında yazmıştır. 

Burada yapılan Cemlere ve siyasi toplantılara  Hacı Bektaş Dergahı’ndan Balım Sultan’ı temsilen Kalender Abdal, aynı Dergahtan icazetli dede Pir Sultan Abdal ve henüz on yedi-on sekiz yaşlarında bulunmasına rağmen ozanlığıyla kendini kabul ettirmiş. Safevi soylu dede Kul Himmet de katılmıştır. Bu geniş katılımlı siyasi toplantılarda ozan olarak Şah İsmail Hatayi,  Pir Sultan ve Kul Himmet’in biraraya  geldiklerini belirleyen Kul Himmet köyünde (Varzıl-Görümlü) anlatılan bir önemli söylence ve üçünün de adını birarada zikreden nefesler mevcuttur. Kalender Abdal bu üç ozanın biraraya gelişini, çok geniş yorumlara açık görünen “Eli kanlıların elin yumağa” dizesiyle vermiştir. Kalender üçünü de cümle aşikların atası ilan etmektedir:

Ezel-i ervahtan ceddim cemalim
Hatayi Kul Himmet Pir Sultan geldi
Eli kanlıların elin yumağa
Hatayi Kul Himmet Pir Sultan geldi

(…)

Kalender yok bu sözümün hatası
Beş harftendir aşıkların futası (Aşıkların çektigi –beş harfli- maşuk’tandır)
Üç aşıktır cümle aşik atası
Hatayi Kul Himmet Pir Sultan geldi
Kul Himmet dondan dona geçen, sürekli bir dönüşüm içinde herşeyde, heryerde ve bütün sevdiği kutsadığı kişiliklerde Ali’yi gördüğünü anlattığı nefesinde ikisini de anar. Ali hem kendisinde, hem de  Şah Hatayi ve Pir Sultan’dadır:

Ali’sin Muhammed yoktur gümanım
Şeriat içinde dinimsin Ali
Tarikat içinde sırr-ı ummanım
Marifet içinde pirimsin Ali
(…)
Dilek diler seni severim canda
Kul Himmet, Hatayi, Pir Sultan sende
Ruz-i mahşerde ulu divanda
Mümine şefaat edensin Ali

Kul Himmet bir başka nefesinde,  Hatayi’nin şiirine benzek yaparak; hem onun söylemiyle hem de onu arada kullanıp Hacı Bektaş’a yalvarıyor. Ayrıca Pir Sultan yolundan gittiğini ve ondan ayrılmak istemediğini ögreniyoruz:

Hatayi’m(e) Kul Himmet eder niyazı
Pir Sultan yolundan ayırma bizi
Ol mahşer gününde isteriz sizi
Muhammed önünde car Hacı Bektaş

Şah İsmail Hatayi, Pir Sultan ve Kul Himmet’in Yıldız dağında buluşup dem-devran geçirdikleri, hal diliyle  muhabbet ettiklerini  belirleyen bir söylence anlatılmaktadır Kul Himmet’in köyü Varzıl’da.  İrfan Çoban’ın derlediği söylenceye göre tarikatı yürüttükten, yani cem-cemaattan sonra Yıldız dağında üçü birlikte geziye çikar. Bir ara kırda çiçekler arasında oturur kendilerine sunulan bir tas balı yemeğe hazırlanırken Pir Sultan: “Dostlar, bu bala birer işaret koymadan yemeyelim!” diye öneride bulunur. Diğerleri öneriyi kabul ederler.   

Bunun üzerine her keresinde ikisi hakem olur biri işaretini söyler. Önce Kul Himmet başlar; hal diliyle buyurur bir arı gelip balı yemeğe girişir.  Hatayi: “Ey Kul Himmet, vızıltın kesilmesin,balını eller yesin!” der. Bu, bir çesit Kul Himmet’in geleceğinin görülmesi okunmasıdır.
Pir Sultan Abdal emreder; bir kıl takılır bala. Hatayi: “Ey Pir Sultan, sen de bala düşürdüğün kıl ile asılasın” dediği için o da ipe çekilmistir.

Sıra Hatayi’ye gelince; bala el atar, bal tası münevver olur (aydınlanır). Kul Himmet ile Pir Sultan aynı anda: “Ey Hatayi, balın çok olsun, yemeye doyma!” Sultan Hatayi tutkuludur ve çok kazanmıştır, ama yemeye doyamamıştır…
Önce Kul Himmet yıkanmak için Kızılırmak’a girer ve  “Vah, vaah!” der. Arkadaşları: “Ne oldu sana?” diye sorarlar. Kul Himmet: “Aah, Şimir’in açtığı yaraya su değdi!”  Sonra Pir Sultan soyunup suya girer, ırmak daha çok kanlanır. “Vaah!” der Pir Sultan.  Arkadaşları ona “Ne oldu?” diye sorarlar. O da, “Cude kızı Esma’nin elinden içtiğim zehirin acısı yaktı beni” der.

En son Şah Hatayi  ırmağa girer ve su tamamıyla kızılkan akmaya başlar. Hatayi de “Vaah!”’ diye inler. Öbürleri “peki sana ne oldu?” diye sorunca, “Mülcem oğlunun açtığı yaraya su değdi” diye yanıtlar Hatayi.
İşte o zaman anlarlar ki, Kul Himmet İmam Hüseyin, Pir Sultan Abdal İmam Hasan ve Şah İsmail Hatayi de Ali’dir. İşte o günden beri Kızılırmak kıpkızıl akmaktadır. Bu söylence, Kalender Çelebi’nin “cümle aşik atası” üç büyük ozanın Yıldız dağı büyük Kızılbaş birlik toplantısında karşilıklı muhabbet ettiklerini açıkça göstermesi dışında, iki önemli olayı da vurgulamaktadır: Birincisi, dönemin Anadolu Alevi-Bektaşi-Kızılbaş toplumu Şah İsmail Hatayi’yi Ali olarak tanıdıkları ve onun donunda Ali’nin zuhur ettiğine inandıkları (Kızılbaş siyasetinin en önemli parçasıydı bu) gibi, Kul Himmet’i  İmam Hüseyin, Pir Sultan’ı da İmam Hasan olarak öne çikartip değerlendirmiş ve büyük saygı göstermişlerdir. Otuzuna yaklaşmış bulunan Pir Sultan ile on yedi-on sekiz yaşlarındaki Kul Himmet’e, henüz yirmi üçüne yeni girmiş Şah İsmail’i baba seçmiş ve onları kutsal  aileden, ehlibeytten saymışlardır.

İkincisi doğrudan Kızılırmak’ın, padişah fermanlarıyla katledilip içine atılan Kızılbaş yığınların kanlarının rengini almasının simgesel öyküsüdür. Binlerce-onbinlerce Ali’lerin, Hasan ve Hüseyin’lerin bu ırmağa karışmış kanlarına dolaylı göndermedir.

Yine Kul Himmet bir düvazimam nefesinde, yardıma çagirdigi Muhammed Ali ve Oniki İmamları zikrederken üç ozanın adını birlikte anıyor. Hatta ilk dörtlükteki “Bastığın topraklar derman derdime” dizesini, doğrudan Şah İsmail’in Yıldız Yaylasına gelişiyle ilgili görmek çok olasıdır. Anadolu’nun her yöresinden gelen Alevi önder ve dedelerinin, Hacı Bektaş Dergahının başinda bulunan Balım Sultan’ın  temsilcisi olarak Kalender Çelebi’nin de katıldığını düşündüğümüz bu büyük toplantıda; Hacı Bektaş Dergahının başinı çektigi siyaset, Anadolu’da yaşayan -özellikle Osmanlı ülkesinde oturan Alevi-Kızılbaş Türkmenlerin kendi toprakları “dertlerine derman” olacağı gerçeğidir. Yani Kızılbaş devleti İran’da kurulup, Şah’ın Tebriz’den Küçük Asya’yı yönetme siyaseti eleştirilmiş ve Kızılbaş Safevi siyasetinin derhal değiştirilmesi arzu edilmiş. Kızılbaş ihtilalini gerçekleştiren kaynağa, yani başin gelip gövdenin üzerine oturması gerektiği tartışılmıştır.  Kul Himmet’in sözünü ettiğimiz düvazimam nefesinin birinci ve sonuncu dörtlüklerini konumuzla çok yakın ilgisi dolayısıyla aşağıya alıyoruz:

Siperimde verdin bunu yedime
Yetiş car günleri Ali Muhammed
Bastığın topraklar derdime derman
Yetiş car günleri Ali Muhammed
(…)
Kul Himmet Hatayi Pir Sultan geldi
Kur’an Muhammed’e kandilden indi
Mucizatın gören bu dine indi
Yetiş car günleri Ali Muhammed

III.  I.  8. Pir Sultan’ın Hacı Bektaş Dergahı’na bağlılığı

Pir Sultan zaten Hacı Bektaş Veli Dergahı’ndan el almış, Pir Balım Sultan elinden dolu içmiştir. Dergah eşiğine yüz sürdüğünü belirttiği nefesten anlaşildığı üzere, Balım Sultan sağdır.
Pir Sultan’ın Piri, C. Öztelli’nin ileri sürdüğü gibi, iki şiirinde adı geçen kesinlikle “Hasan Efendi” olamaz.

Hasan Efendi postunda oturur
Rumun abdalları hizmet yetirir
Zemheride deste gülü getirir
Hacı Bektaş Veli Sultan Balım var

Bu dörtlüğün geçtiği nefeste Pir Sultan Abdal, Hacı Bektaş Veli ve Balım Sultan’a sevgisini anlatmaktadır. Üstelik şiirin sonunda “Pir Sultan’ım biat ettik ol erden” demektedir. Bir başka şiirinden, Hasan Efendi’nin Koyun Baba Tekkesi postnişini olduğu da rahatlıkla çikarilabildigine göre,  onu Hacı Bektaş Dergahı’na halife yapmak zorlamadan başka birşey değildir. C. Öztelli, Pir Sultan’ın asılma tarihini 1617’lere kadar yaklaştırdığı için bu zorlamayı yapmış olmalıdır.

Hasan Efendi, Dergah’ta yapılan Cem’lerde on iki hizmet postlarından birinde oturmuş olabilir. Hatta Pir Sultan’ın kendisi bir nefesinde, “Ayn-ı Cem’in bülbülüyüm” dediğine bakılırsa o da, saz çalip deyiş okuyan “Zakir” postunda oturmuştur.

Arzuladım sana geldim
Hünkâr Hacı Bektaş Veli
Eşiğine yüzler sürdüm
Hünkar Hacı Bektaş Veli

Pir elinden dolu içtim
Erenler demine düştüm
Ak cenneti gördüm geçtim
Hünkar Hacı Bektaş Veli

Kırk Budak’ta şema yanar
Dolusun içenler kanar
Abdalları semah döner
Hünkar Hacı Bektaş Veli
    (…)
    Balım Sultan er köçeği
Keser kılıncı bıçağı
Cümle erenler gerçeği
Hünkar Hacı Bektaş Veli

Pir Sultan’ım gerçek veli
Erenlerden çekmem eli
On’ki imamın serveri
Hünkar Hacı Bektaş Veli

Hacı Bektaş Veli, onun dilinde hem Muhammed Mustafa, hem Haydar-ı Kerrar’dır (Ali’dir). Gerçek Şah odur:

Firdevs-i ala’da bir yanal elma
On sekiz bin alem nuru dediler
Muhammed Mustafa Haydar-ı Kerrar
Hünkar Hacı Bektaş Veli dediler
     (…)
     Pirim der ki Bektaşiyim Bektaşi
Size nasip veren ol nasıl kişi
Sıkar un ederdi örs gibi taşi
Budur cümlesindenh ulu dediler
    (…)
     Evvel Ali’ydi sonra sonra Veli oldu
Yol erkan bir zaman batında kaldı
Urum ellerinden nameler geldi
Budur Hakk’ın doğru yolu dediler

     Pir Sultan’ım eydür Şah’ım Veli’dir
Cihanı bürüyen onun nurudur
Şüphesiz ki Hak Muhammed Ali’dir
Bilmeyene Mülcem soyu dediler

Pir Sultan Abdal Hacı Bektaş kapısından, yani Dergah’dan medet-mürvet bekliyor. Hacı Bektaş Veli’yi “`Pirlerin Piri ve Şahların Şahı” olarak niteliyor:

Sensin bizim zahir batın ulumuz
Aman medet mürvet Pir Hacı Bektaş
Her taraftan sana çıkar yolumuz
Ali’sin bir adın var Hacı Bektaş

Seni sevdik senden yana yakıldık
Münkirlerin kesretinden sıkıldık (kesret : çokluk)
Herbirimiz künc-i gamda takıldık (künc-i gam: gam köşesi)
Yetiş bu imdada er Hacı Bektaş

Pirlerin pirisin yok sana teki
Müminin canısın münkirin şeki
Zahirde batında değilsin iki
Yetmiş üç milletsin bir Hacı Bektaş

Şahların şahısın zat-i Ali’sin
Her ilmin kânısın Şah-ı Veli’sin
Abdal Musa kendi Kızıl Deli’sin
Abdalların başi der Hacı Bektaş

Pir Sultan Abdal’ım sana dayandım
Uyur idim hizmetimden uyandım
Her isteyenlere verdin inandım
Benim de muradım ver Hacı Bektaş

Görüldüğü gibi, Pir Sultan Abdal Hacı Bektaş Veli’den manevi destek diliyor. Bir başka şiirinde Hacı Bektaş Dergahı’ndan “nasip alır da var, almaz da” derken, onları Dergah’a bağlayıp “irfan defterine yazdırmak” amacında olan Pir Sultan, “gelmezleri, görmezleri, bilmezleri” birliğe çagirir:

Evvel bu dergâhtan nasip
Alan da var almaz da
Tarikate kadem basıp (kadem: ayak)
Gelir de var gelmez de

Sazını almış destine
Hizmet ederdi dostuna
Ahd ile ikrar üstüne
Durur da var durmaz da

Olayım der isen Hızır
İrfan defterine yazıl
Hak her yerde hazır nazır
Görür de var görmez de

İçin bizim dolumuzdan
Çıkman sakın yolumuzdan
Pir Sultan’ım halımızdan
Bilir de var bilmez de
Pir Sultan Abdal, Dergah’ta birliğe çagri yaparken koşulları, kuralları da tek tek açıklıyor. Yoksa “sürerler dergahtan haller nic’olur” korkusunu çekiyor, anımsatıyor baştan. Kendisi Şah’ın, yani Hacı Bektaş’ın “aciz kuludur”, öyle görüyor:

Pir Sultan’ım kemter kuldur Şah’ına
Hünkar Hacı Bektaş nazargahına
Deli gönül hak ol düş Dergah’ına
Er olayım dersen er ile görüş

Aksi takdirde:

Pek imiş kurulmaz feleğin yayı
Ezelden sunulur aşığın payı
İki dinli yüzlü yüze gülücü
Sürerler Dergah’tan haller nic’olur

Er değildir er nefesi tutmayan
Er pislik temiz etmeyen
Özünü rızaya teslim etmeyen
Sürerler Dergah’tan haller nic’olur

Erenler kabul eylemez yalanı
İçi sual olup dışı güleni
Evvel ikrar verip sonra güleni
Sürerler Dergah’tan haller nic’olur

Pir Sultan’ım ihlas çagir Pir’ine
Yerler gökler inler ah ü zarına
Mümin olan çıkar Hak divanına
Sürerler Dergah’tan haller nic’olur

Pir Sultan Abdal inanmıştır ki, Pir önünde gerçeklerden söz açılır. Ama “yapı birlik ile yapılır”.

Yine gerçeklerden açtık kapuyu
Bir Pir’in önünde kıldık tapuyu
Arı birlik ile yapar yapuyu
Birlik ile bitmeyende bal olmaz

Pir Sultan’ım eydür kalbimin nuru
Müminler gözlüyse münafık kördür
Erenlerin yolu kadimdir birdir
Her tepenin başında da yol olmaz

Pir Sultan Abdal, hem şöyle sorar:

Muhammed Ali neslinden kim kaldı
Kim var Hacı Bektaş Veli’den gayrı
Onulmaz yaraya merhem kim sardı
Kim var Hacı Bektaş Veli’den gayrı

Hem de soruşturmasına yine kendisi yanıt verir:

Çok şükür olsun Hüda’nın demine
Hacı Bektaş Veli Sultan Balım var
Mehdi evsafı eyledim temine
Hacı Bektaş Veli Sultan Balım var                                    
(…)                                   
Bir güneş doğdu dünyanın yüzüne
Aşıkların nur göründü gözüne
Cümle canlar niyaz etti özüne
Hacı Bektaş Veli Sultan Balım var

Pir Sultan’ım biat ettik ol erden
Muhabbet kokusu geliyor serden
Katarından ayırma Şah-ı Merdan
Hacı Bektaş Veli Sultan Balım var

Anadolu’nun yetiştirdiği ve Aleviliğin Yedi Ulu’sundan biri olan büyük ozan, artık Hacı Bektaş Dergahı’nda daha önce oturmuş ve oturmakta olanların ve Bektaşilerin açık yürekli propagandası içindedir.
Artık Pir Sultan’a göre “devir Bektaşilerindir”. Öyleyse “sevdalı, bade süzen, dünyayı gezen, sırlarına güç erilen ama arifler arifi ve hak yoluna canlarını kurban etmekten çekinmeyen Bektaşiler” derlenip toparlanmalıdır.

Sevda çekmek şanlarıdır
Gizlice erkanlarıdır
Hak yoluna canlarıdır
Kurbanı Bektaşilerin

Onlar Horasan’ı gezer
Demkeş olur bade süzer
Seyyah olup daim gezer
Sultanı Bektaşiler’in

Sırlarına güç erilir
Remizleri geç bilinir
Üstad olan Pir seçilir
Hünkarı Bektaşilerin

Arifler arifi gelir
Arife tarif vız gelir
Uzak yakın hep bir gelir
Hassına Bektaşilerin

Pir Sultan’ım bu ne demek
Yerde insan gökte melek
Hiç cahile çekme emek
Devridir Bektaşilerin

Sanki bu derleniş için “Rum(eli)’u fetheden Kırklar serdarı Şah Kızıl Deli’yi (Seyyid Ali Sultan’ı) imdada” çagirmaktadir.

Şah-ı Merdan Ali kurdu bu yolu
Hazreti Fatıma cihanın gülü
Evvel Seyyid Ali aldı yürüdü
Kırkların serdarıdır Kızıl Deli

Pir Sultan’ım eydür sancak getiri
Zemheride gonca güller bitiri
Kalenin altın üstüne getiri
Rum’un fethin eden Şah Kızıl Deli
     ***
    Hey erenler evliyalar serveri
Himmet eyle bize Şah Seyyit Ali
Tarık-ı Naci’nin sensin rehberi
Himmet eyle bize Şah Seyyit Ali

Pir Sultan’ım eydür yola aşikız
Ta ezelden böyle kalbi sadıkız
Severiz ey Şah’ım kalbi sadıkız
Rahmet eyle bize Şah Seyyit Ali

III. I. 9.  Pir Sultan Kalender Şah’ın Huzurunda Özünü Dâra Çekiyor

Pir Sultan Abdal’ın, 1514 Çaldiran felaketi öncesi tek güvendiği ve peşinden koştuğu Şah, Şah İsmail Hatayi idi. Kendilerini ancak, on üç-on dört yıl önce Anadolu Alevi Türkmen boylarının yardımıyla Safevi Devletini kuran Şah İsmail kurtarabilirdi. “Urum’da (Anadolu’da) ağlayan sefilleri, o şad eder (sevindirir)” ve güldürebilirdi.

Hak’tan inayet olursa
Şah Urum’a gele birgün
Gazada bu Zülfikar’ı
Kafirlere çala birgün

     Hep devşire gele iller
Şah’a köle ola kullar
Rum’da ağlayan sefiller
Şad ola da güle bir gün

Çeke sancağı götüre
Şah İstanbul’da otura
Firenk’ten yesir getire
Horasan’a sala bir gün

Gülü Şah’ın doğdu deyü
Bol ırahmet yağdı deyü
Kutlu günler doğdu deyü
Şu alem şad ola birgün

Mehdi Dede’m gelse gerek
Ali divan kursa gerek
Haksızları kırsa gerek
İntikamın alsa gerek

Pir Sultan’ın işi ahtır
İntizarım güzel Şah’tır
Mülk iyesi padişahtır
Mülke sahip ola bir gün

Bizzat nasip aldığı Piri Balım Sultan’ın o dönemdeki anlaşmacı gördüğü tavrından olacak, “Hacı Bektaş evladını günahkar görüp” Şah İsmail’e sıkıca bağlı görünüyor. Fakat, Çaldiran yenilgisi ve büyük Kızılbaş kırımının ardından Pir Sultan Abdal’ın bütün gücüyle Hacı Bektaş Dergah’ına sarıldığını anlıyoruz.
Pir Sultan’ın Çaldiran öncesi ve sonrası yapılan kırımdan kurtulması, Divriği-Arapkir-Kemaliye ilçelerinin ortak otlağı olan Sarı Çiçek Yaylası’nda Koca Haydar adıyla bir zaman gizlenmiş olmasına bağlanabilir.  Yine Sarı Çiçek Yaylası’na çok yakın, Arapkir ilçesinin sınırları içerisinde bulunan Onar köyündeki Şeyh Hasan Oner türbesi ve zaviyesini ziyaret ettği ve orada konukladığını belirleyen bir nefesi günümüze gelmiştir. Bu nefeste Şeyh Hasan’a yalvarmakta, “zulümat (karanlık) içinde ve darda bulunduklarını” açıklayarak, evliyadan “imdat!” istemektedir. Aşağıya aldığımız uzun şiirinde, Pirini arayan Kul Himmet’in de yardım dilediği; 1204-5’de Bağdad halifesi Nasir tarafından Anadolu’da üst düzey Ahiliği kurmak, yani Selçuklu Sultanına Fütüvvet kuşağı bağlamak ve şalvarı giydirmek için gönderilen büyük Şeyhler arasında bulunan ve 1220’lerde ise bu bölgeye yerleşen Şeyh Hasan Onar, Bayad Türkmenlerindendir. Ve adı geçen köyde bir zaviye kurarak bölgeyi yurt tutan bir Şeyh-Beg olduğu bilinmektedir.  Köyün yaşlıları ve Dede’lerinden derlediğimiz nefes şöyledir:
 
    Bir gececik mihman oldum Onar’a
Aman Onar Dede sen imdat eyle
Özümü bağladım ol nazlı Pir’e
Aman Onar Dede sen imdat eyle

Adın Şeyh Hasan’dır hem derik Oner
Elbet er olanda bulunur hüner
Adını işiden secdeye iner
Aman Onar Dede sen imdat eyle

Kimimiz dardadır kimimiz yolda
Kimi zulümatta kandadır kanda
Tut elimiz’ koyma bizi dar günde
Yetiş Onar Dede sen imdat eyle

Dört duvar üstüne binasın’ kuran
Mahrum kalmaz eşiğine yüz süren
Horasan elinden azmedip gelen
Yetiş Onar Dede sen imdat eyle

Kalkıp Horasan’dan sökün edensin
Urum diyarını mekan tutansın
Çağıranın imdadına yetensin
Yetiş Onar Dede sen imdat eyle

Pir Sultan’ım düşmüş dürür cüdaya (cüda: ayrı, ayrılmış)
Halim’ arzedeyim Bar-i Hüda’ya  (Bari: yaratıcı)
Canım kurban olsun Onar Dede’ye
Yetiş Onar Dede sen imdat eyle

1516 ya da 1518 yılında Balım Sultan’ın ölümüyle Mürşid postuna oturmuş olan Kalender Şah’ın kişiliğinde Alevi-Bektaşi halk yığınları liderini bulmuştur. Kalender Şah’ın yukarıda aktardığımız şiirinde görüldüğü gibi, Şah İsmail Hatayi’nin de bir bakıma buna onayı vardır.

Pir Sultan, aşağıdaki nefeste Kalender Şah’a seslenmektedir. “Aman mürvet” diyerek onun kapısına gelmiş, Pir’inin huzurunda özünü dâr’a çekmis, hatalarını bir bir saymaktadır. Kendini düşkün görüp, Pir’ine yalvarmaktadır. Hatta vaktiyle “Hacı Bektaş oğlunu (Balım Sultan kastediliyor olmalı) günahkar”  görüp (Dergah’tan) uzaklaşmasından dolayı kendi kendine “yüzü kara” (iftiracı) nitelemesini yakıştırmaktan bile çekinmiyor. Pir Sultan Abdal, Pir Meydanı’nda özü dârda, müthiş bir özelestiri vermektedir:

Zahir batın On’ki İmam aşkına
Aman Şah’ım mürüvvet deyü geldim
Pirim nazar eyle şu ben düşküne
Aman Şah’ım mürüvvet deyü geldim

Bakmaz mısın cesedimin nârına
Elim ermez oldu cihan kârına
Yüzüm yerde geldim durdum dârına
Aman Şah’ım mürüvvet deyü geldim

Hacı Bektaş oğlun günahkar gördüm
Aradım isyanımı özümde buldum
Yüzümün karasın elime aldım
Aman Şah’ım mürüvvet deyü geldim

Erenler yolundan bir taş kaldırdım
Gönül bahçesinde gülün soldurdum
Bugün eksikliğim nefsi öldürdüm
Aman Şah’ım mürüvvet deyü geldim

Pir Sultan’ım eydür karşimda durma
Gidip münkirlerle yol erkan kurma
Alnımın karasın yüzüme vurma
Aman Şah’ım mürüvvet deyü geldim

Pir Sultan Abdal kendini Şah’ına, yani Piri Kalender Sultan’a bağışlattırdıktan sonra, nefeslerini, düvazlarını en etkin propaganda silahı olarak kullanmaya başlamıştır. Sazı elinde sözü dilinde dağlar aşmakta, ülkeyi köy köy, oba oba dolaşmaktadır. Artık Kalender; Şah’tır, Sultan’dır, Hacı Bektaş ve dört gözle beklediği Ali’dir O. Onun kişiliğinde Hacı Bektaş Veli’yi gördüğünü Pir Sultan Abdal şöyle dile getirir:

Kuş olup güvercin donunu geyen
Uyan dağlar uyan Ali’m geliyor
Mucizatın cümle aleme bildiren
Uyan dağlar uyan Ali’m geliyor
    (…)
    Pir Sultan Abdal’ın cisminde cansın
Gönlümün evinde kurulu hansın
Urum’un içinde sen bir Sultan’sın
Uyan dağlar uyan Ali’m geliyor

Kalender Şah’ın kurtarıcı lider olarak gelmekte olduğunu bildirirken, çekimser duranlara ve korkanlara güven veriyor. Onları bıkmadan-usanmadan, toparlanıp ayaklanmaya çagiriyor:

Muhammed Mehdi’nin hak sancağını
Çekelim bakalım nic’olursa olsun
Teber çekip münkirlerin kanını
Dökelim bakalım nic’olursa olsun
   (…)
    Münkirlerin sarayını yıkalım
Yıkalım bakalım nic’olursa olsun
     ***
     Serden başka benim sermayem yoktur
Verelim gaziler İmam aşkına
     ***
    Gelin canlar bir olalım
Münkire kılıç çalalim
Hüseyn’in kanın alalım
Tevekkeltü Taalallah (= Tanrıya dayandım-yaslandım)

Mervan soyunu vuralım
Padişahı öldürelim
Hüseyn’in kanın alalım
Tevekeltü Taalallah

Açalım kızıl sancağı
Geçsin Yezit’lerin çağı
Elimizde aşk bıçağı
Tevekkeltü Taalallah

Şah’ının ve evlatlarının, yani Alevi-Bektaşi halk yığınlarının  maddi-manevi gücünü açıklama gereği duyup, çatlak sesleri susturma yollarına da başvuruyor:
    
Arkası yok deme Şah’ım(ın) oğlunun
Zahirde batında yüzbin er vardır
Ondört masum ile Oniki İmam
Yanınca Muhammed’le Ali vardır

Önümüzce Rabbim sözüm pişirir
Yaramaz sofular Şah’ı şaşirır
Dervişler ar’oldu çiçek devşirir
Arının gömecinde balı vardır

Oddan kılıçtan keskindir gülbengi
Kırmızıdır donu hem aldır rengi
Renginde dürüm dürüm alı vardır
    (…)
Pir Sultan’ım der ki vaktın beklesin
İkrarını mümin olan haklasın
Arif olan kalb evine saklasın
Erenlerin çok gizli yolu vardır

Pir Sultan Abdal “el-gün arasına düşmüş”, toplu halde “köpüklenmiş sel gibi aşip giderlerken” biraz kuşkulu, ama büyük umutlar içinde Şah’ın yollarındadır.

“Engürü dağından” çok ötelerde değildir, Dergah ve başindaki Pir Kalender Şah. Dolayısıyla toprağını, yurdunu en güzel, en içten duygularla tanımlamış olduğu aşağıdaki şiirine “birçok kimse ile birlikte Pir Sultan’ın İran’a, Şah’a giderken söylediği” yorumunu yapmak gerekmiyor. Engürü dağından (Ankara yöresinden) İran Şahı’nın yolu mu sorulur?  Ayrıca, şiirin içine, İran tahtında birincisi 1587 yılından sonra görünen “Ala dağ ardındaki Şah Abbas” ifadesi çok sonradan girmiştir. Aşağıda görüleceği gibi söz konusu dörtlük, Pir Sultan Abdal’ın nefesinin genel havasına da kesinlikle uymamaktadır.

Engürü dağından bir yol azıttım
Acap Şah’a giden yollar bu m’ola
Sarardı gül benzim döndü aynaya
Acap Şah’a giden yollar bu m’ola

Nice pınarım var dolar eksilir
Ardıç dallarına gök tekeler asılır
Gırcılı boran tutmuş beller kesilir
Acap Şah’a giden yollar bu m’ola

Merdindendir deli gönlüm merdinden
Ala Dağ ardından Şah Abbas yurdundan
Kanlı yaş akıttım Şah’ın derdinden
Acap Şah’a giden yollar bu m’ola 

Nice pınarım var üstü bovalı (bentli)
Taşı kimyalı da toprağı dualı
Kayalarımız var şahin yuvalı
Acap Şah’a giden yollar bu m’ola

Pir Sultan Abdal’ım coşup giderim
El-gün arasına düşüp giderim
Köpüklenmiş selim taşıp giderim
Acap Şah’a giden yollar bu m’ola

Pir Sultan Abdal’ın “Şah’a gider ben bir bezirgan gördüm” diye başlayan nefesinde “bezirgan” ve “katar” birer simgedir bizce. Üstü örtülü olarak, bezirgan, Kalender Şah’ın yükselttiği isyan katarına çagridir. Kendisi de artık o katarın ayrılmaz eridir. Çünkü bu katar “hemen hakikatın yolunu tutmuştur.” “Ona hizmet eden ancak Dergah’a yeter”. Ayrıca “Bezirgan yükünü Yemen’den tutmuş” betimlemesi, Kanuni döneminde Osmanlı’ya Yemen’in iç kısımlarını kaybettiren Zeydi ayaklanmalarını anımsatmakta ve çok gezmiş olan Pir Sultan’ın oralara kadar uzanmış olduğunu düşündürmektedir. Katar çok güçlüdür; ona kâretmez Osmanlı haramisi. Şu dünyada çekilen vefasızlıktan kurtulmak için tek fırsat, bezirganın katarına girmektir.

Şah’a gider ben bir bezirgan gördüm
Ayrılmam katardan ben şimden geri
Hemen tutmuş hakikatin yolunu
Ayrılmam katardan ben şimden geri

Bezirgan yükünü Yemenden tutmuş
Ona hizmet eden Dergah’a yetmiş
    (…)
    Bezirganın yükü lal ile gevher
Ona kâr mı kılar harami safder
    (…)
    Şu yalan dünyada ne bulduk vefa
Fırsat elde iken giregör safa
    (…)
    Pir Sultan Abdal’ım aşikı çoklar
Hiç kardaş bulmamış kend’özün saklar
Korktuğumuz yerden yaradan saklar
Ayrılmam katardan ben şimden geri

Artık zamanı gelmiştir. Kalender Şah Ali’liğini göstermelidir ki  “Ali kim olduğu bilinsin”

O Şah’ına, yukarıdaki nefeslerinde görüldüğü gibi hem “Ali” hem “Hacı Bektaş” diyordu. Erenler evliyalar serçeşmesi Hacı Bektaş Veli ise, torunlarından Kalender Şah da serçeşmedir. Şu halde “kendini teslim et bu ser çesmeye” diyor Pir Sultan.

Ama onun asıl istediği, tüm Anadolu Alevileri ve de ezilen halklar adına dileği “Hazreti Ali’nin devrinin yürümesi ve yeryüzünü kızıl taçların bürüyerek İstanbul şehrinin alınmasıdır”.

Hazreti Ali’nin devri yürüye
Ali kim olduğu bilinmelidir
Alay alay gelen gaziler ile
İmamların öcü alınmalıdır

Kendini teslim et bu Serçeşme’ye
Er odur ki birisinden şaşmaya
Bin gaziye bir münafık düşmeye
Din aşkına kılıç çalinmalidir

Çağırırlar filan oğlu filana
Kılıcı arştadır doğru gelene
Ne itibar yezit kavli yalana
Ya ser verip ya ser alınmalıdır

Yeryüzünde kızıl taçlar bürüye
Münafık olanın bağrı eriye
Sahib-i zamanın emri yürüye
Mehdi kim olduğu bilinmelidir

Pir Sultan Abdal’ım ey Dede Dehman
Kendini çevir de andan gel heman
İstanbul şehrinde ol sahib-zaman
Tac ü Devlet ile salınmalıdır

Pir Sultan Abdal’ın “Dede Dehman, Dehmen”ı (doğrusu Dih-man-İK) hakkında C. Öztelli’nin P.N.Boratav’dan kaynaklanarak yazdığı “Dede Dehmen, Şah Tahmasb’ın adıdır”  yorumu bizce burada uygun değildir. Bu, Pir Sultan’ı İran Şahı’na bağlamak için zorlama bir yorum olurdu. Pir Sultan Abdal’ın “mihman canlar bize safa geldiniz” şiirindeki bir dörtlüğü biz, bizzat Dede olan babamızdan aşağıdaki biçimde dinledik:

Misafir kapının iç kilididir
Ev sahibi ise anın dilidir
Mehman Muhammed’dir dehman Ali’dir
Mihman canlar bize safa geldiniz

Ayrıca Kul Hüseyin:

Hak ileridedir geride sanma
Münezzeh şehrinde mihman bizimdir
Mümin kullar mabuduna tapmıştır
Ali Keramullah dehman bizimdir

Mihman Haktır dehman Ali demişler
Didar arzulayan veli demişler
İşte budur Allah kulu demişler
Nur alem nuruyla devran bizimdir

Hemen anlaşılacağı üzere bu ifadeler, “konuk Haktır, Muhammed’dir, yani onların makamındadır; karşilayan, yani evsahibi de Ali’dir” anlamını taşimaktadır. Birincisinde, dolaylı olarak Muhammed’in Kırklar’a konukluğu ve Ali’nin onu karşilaması anımsatılmaktadır. Yani, yukarıdaki nefesinde Pir Sultan Abdal,  Ali olarak gördüğü ve nitelediği Kalender Şah’a, “Dede Dehman” diye hitap etmesi oldukça doğaldır.

III.  I.  10. Kalender Çelebi ayaklanması Ve Pir Sultan Abdal

Baki Öz, Kalender Çelebi ayaklanmasının kitle tabanı ve toplumsal niteliği üzerine şu genel belirlemeyi yapmaktadır:

“Hacı Bektaş soyundan olan Kalender Çelebi ayaklanmasının kitle tabanı köylü-çiftçi kesimiydi. Yoksul halktı. Geniş Türkmen yığınlarıydı. Elinden dirliği alınmış, yoksulluğa itilmiş küçük dirlik sahipleriydi. Devletçe dışlanmış, baskıyla düzen içerisinde tutulmaya çalisilan kesimlerdi. Bunların geneli Alevi ve Türkmenlerdi. Doğallıkla içlerinde devletçe kıyıma uğramış, toprak yoksulu bırakılmış Sünni ögeler de vardı. Kalender Çelebi’nin bağlaşikları bu tür Sünni ögelerle, elinden dirlikleri alınan küçük toprak sahipleriydi.”

Osmanlı tarihyazıcıları, örnegin vakanüvis İbrahim Peçevi, Müneccimbaşi, Solakzade Mehmet ve Hemdani Çelebi, Kalender Şah ayaklanmasından uzun uzun sözetmektedir. Ortak oktaları, Kalender’in büyük güç ve itibar kazandığı, arkasında çok sayıda ve her kesimden halkın toplandığıdır. Tarihyazıcıların hepsi de, kendi inançları doğrultusunda, bunların “dinden çikmis, inancı bozuk, dinsiz-mezhepsiz” olduklarında birleşirler. Bu nitelemelerle Alevi halkı “Rafızi, mülhid, Kızılbaş” diye adlandırırlar.

İbrahim Peçevi şunları yazmaktadır:

“Kalender Şah o kadar güç ve itibar kazandı, o kadar kalabalık bir toplumun başi oldu ki, böylesi hiçbir isyancıya nasip olmuş değildi. Aşik ve Abdal diye anılan ne kadar imanı ve fiili bozuk kimseler var idiyse yanına toplanıp, yirmi- otuz bin kadar eşkıyadan oluşan bir çete meydana geldi.”

Solakzade de benzer yargıdadır:

“Kalender adlı kötü yollu bir aşik… zamanın Mehdi’siyim diyerek (ortaya çikti)… abdallar, torlaklar, dinsiz meşrebliler ile mezhepsizler, pekçok kötülükseverler ile onun havasına uyarak, yanına toplandılar. Bunların otuz bin kadar olduğu anlaşilmaktadır.”

Osmanlı tarihinin bu en büyük ayaklanmasını Hünkar Hacı Bektaş Veli’nin torunlarından ve Dergah postnişini Kalender Şah’ın yönetmesi, tüm Alevi-Bektaşi topluluklarını biraraya getirmişti. Gün, “İstanbul’daki devletin tac ü tahtını” ele geçirmenin günüydü.
Baba Zünnun’dan başlayarak Atmaca, Zünnunoğlu, Tonuz oğlan, Veli Halife ayaklanmaları, 1526-1528 yıllarındaki Kalender Çelebi büyük toplumsal başkaldırısının halkalarıydı.
Ayaklanma Ankara-Kırşehir yöresinde patlamıştı. Ayaklanmanın merkezi karargahı Hacı Bektaş Dergahı çevresi olmuş; yığınlar burada toplanmıştı. “Ali nesli güzel İmam Urum üstüne” Doğu’dan – İran’dan, Horasan’dan – değil “Mağripten çikmis” , yani Batı’dan geliyordu:

Yürüyüş eyledi Urum üstüne
Ali nesli güzel İmam geliyor
İnip temenna eyledim destine
Ali nesli güzel İmam geliyor

Doluları adım adım dağıdır
Tavlasında küheylanlar bağlıdır
Aslının sorarsan Şah’ın oğludur
Ali nesli güzel İmam geliyor

Tarlaları adım adım çizili
İrakip elinden ciğer sızılı
Al yeşil giyinmiş gerçek gazili
Ali nesli güzel İmam   geliyor

Magripten çıkar görünü görünü (magrip: batı)
Kimse bilmez evliyanın s ırrını
    Koca Haydar  Şah-ı Cihan torunu

Ali nesli güzel İmam geliyor

Pir Sultan Abdal’ım görsem şunları
Yüzüm sürsem boyun eğip yalvarı
Evvel baştan On’ki İmam serveri
Ali nesli güzel İmam geliyor

Pir Sultan, onca ayaklanmalar yaşamış, katılmış, toplumsal birliğin siyasetini yapmış ve hatta sazını silah gibi kullanarak, sancağın nereye dikileceğinin taktiğini bile vermiştir. “Görsem şunları ve boynumu eğip, yüzümü sürsem”, yalvarsam derken, “Kızılırmak gibi yatağından boşansın artık kuvvetlerin; Hama, Mardin ve Sivas’takilerle birleşip, ikiyüzlü Osmanlı’nın başina taşlar üsürerek, yani onları yokederek SANCAĞIMIZI KAZOVA’YA DİKİN ARTIK” diye beklemektedir.

Gözleyi gözleyi gözüm dört oldu
Alim ne yatarsın günlerin geldi
Korular kalmadı kara yurt oldu
Ali’m ne yatarsın günlerin geldi

Kızıl Irmak gibi bendinden boşan
Hama’dan Mardin’den Sivas’a döşen
Düldül eyerlendi Zülfikar kuşan
Ali’m ne yatarsın günlerin geldi

Mümin olan bir nihana çekilsin (nihan: gizli)
Münafık başina taşlar üsürsün
Sancağımız Kazova’ya dikilsin
Ali’m ne yatarsın günlerin geldi
     (…)
     Pir Sultan Abdal’ım bu sözüm haktır
Vallahi sözümün hatası yoktur
Şimdiki sofunun Yezidi çoktur
Ali’m ne yatarsın günlerin geldi

Ankara, Kırşehir, Bozok (Yozgat), Tokat, Sivas, Erzincan, Maraş, Adana ve Tarsus, ayaklanmaların alanı olmuştur. Kazova’ya sancak dikildiği takdirde Kalender Şah bütün güçlerin birleşmesini sağlayabilirdi.

Ayaklanmayı bastırmak için Sadrazam İbrahim Paşa görevlendirilmişti. Anadolu beylerbeyi Behram Paşa ile Karaman beylerbeyi Mahmud Paşa eyalet askerleriyle ona katılmış bulunuyorlardı. Her iki Paşa’nın askeri birlikleri, Kazova’ya yönelen Kalender Şah’ın ardına düştü. Kazova’daki korkunç savaşta Kalender’in yoksul köylü Alevi savaşçiları Osmanlı ordusunu bozguna uğrattı. Arkasından Mahmut Paşa’yla birleşen diğer Osmanlı güçleri Tokat yakınlarında Cincifle denilen yerde, yirmi yedi Mayıs 1527/8’de yapılan savaşta yine yenildiler. Karaman beylerbeyi Mahmut Paşa, Alaiye beyi Sinan bey, Amasya beyi Koçi bey, Anadolu Timar defterdarı Ruh ve Karaman defterdarı kethudası Şeyh Mehmet öldürüldüler.

Bu yenilgilerle birlikte Osmanlı ordusunun tüm ağırlıkları Kalender Şah birliklerinin eline geçti. Tarihyazıcı Solakzade’nin söylemiyle:

“Bütün torlaklar ağırlıklı silah, hayme ve çadirlar edindiler. Çiplak ve perişan iken giyinip kuşandılar. Övünülecek giysilerle donandılar.”

Pir Sultan Abdal bu olayları Kızıl Deli Sultan üzerine yazdığı bir
şiirinde anlatmakta ve Kırklar simgesiyle vermektedir:

    (…)
    Kırklar Urum’a geçti sen duydun mu
Tanrının arslanı geldi bildin mi
Pınar yanında kendini buldun mu
Kırklara serçeşmesin pirim Ali
Cümlemizden ulusun Kızıl Deli

Kırklar bir bir arda sökün eyledi
Domuz kafirlerin yolun bağladı
Tanrının arslanı imdat eyledi
Kırklara serçeşmesin pirim Ali
Cümlemizden ulusun Kızıl Deli

Geldi Kazova’sın duman bürüdü
Kara kafirlerin yağı eridi
Allah allah deyüp Kırklar yürüdü
Kırklara serçeçmesin pirim Ali
Cümlemizden ulusun Kızıl Deli

Kırklar Rum ilinde makam tuttular
Makamlar açtılar çirag yaktılar
Bütün kafirleri dine çektiler
Kırklara serçeşmesin pirim Ali
Cümlemizden ulusun Kızıl Deli

Pir Sultan’ım bu sözleri söyledi
Kafirleri Yezitleri bağladı
İlk selamı essela’da söyledi
Kırklara serçeşmesin pirim Ali
Cümlemizden ulusun Kızıl Deli

(Esselâ: kendine güvenen ortaya çıksın anlamında meydan okuma deyimi)

Kalender’in bu başarılarından sonra, Dulkadırlı boylarının çogu ayaklanmaya katıldı. Bunların büyük bir kısmı Alevi değildi, fakat dirlik ve timarları elinden alınmış kimselerdi. Bunlarla birlikte Kalender Şah kuvvetlerinin sayısı kırk bine yükselmişti.

Ayaklanma, giderek önünde durulmaz hale geliyordu. Bu durum karşısında Sadrazam İbrahim Paşa, Dulkadıroğulları’ndan (Kalender tarafına geçen) Başatı, Karacalu ve Dokuzboy beylerine gizlice dirliklerinin derhal geri verileceğini bildirdi. Ayrıca yolsuzlukların düzeltileceğini duyurdu. Vali Ferhat Paşa ile bazı sancak beyleri de “halka yanlış davranıyorlar” gerekçesiyle, ama aslında ayaklanmacıları ezemedikleri için idam edildiler. Dulkadır beyleri devletçe doyurulunca başkalarını da yanlarına çekmeye başladılar. Böylece Kalender Şah ayaklanmasına katılanlarda büyük çözülmeler başgösterdi.

Sonuçta Osmanlı, savaşta yenemediği Kalender güçlerini onların hazır olmadığı içten parçalama siyasetiyle güçten düşürdü. Özellikle geceleri birçok insan ayrılıp evine dönüyordu. Öyle ki, Kalender Çelebi’nin yanında “üç-dört bin Kalenderi ( bizce burada “Kalenderci, Kalendersever’’, yani Alevi-Bektaşiler anlamındadır-İK) kaldı.”

Pir Sultan Abdal’ın “dostların muhabbeti kaldırıp, geriye kaçışını”, vefasızlığı ve ihaneti anlatan şiirinden birkaç dörtlük ve arkasından da her ne pahasına olursa olsun kendisinin Pirinden dönmeyeceğini korkusuzca vurgulayan nefesini verelim. Bu “Pir”, tabii ki “Pirlerin Piri Hacı Bektaş Veli”nin torunu Kalender Şah’tan başkası değildir.

Çıktım yücesine seyran eyledim
Gönül eğlencesi küstü bulunmaz
Dostlar bizden muhabbeti kaldırmış
Hiçbir ikrarından ahdi bulunmaz

Zülüfleri top top olmuş cığalı
Rakiplerin Hak’tan olsun zevali
Bir günahkar kulum doğdum doğalı
Günahkar kulunun dostu bulunmaz

Kanı benim ile lokma yiyenler
Başı canı dost yoluna verenler
Sen ölmeden ben ölürüm diyenler
Dostlar da geriye kaçtı bulunmaz

Yine kırcılandı dağların başi
Durmuyor akıyor gözümün yaşi
Vefasız ardından gitse bir kişi
Hakikat ceminde desti bulunmaz
     ***
     Koyun beni Hak aşkına yanayım
Dönen dönsün ben dönmezem Pir’imden
Pir’imden dönüp mahrum mu kalayım
Dönen dönsün ben dönmezem Pir’imden

Benim Pir’im gayet ulu kişidir
Yediler ulusu Kırklar eşidir
On İki İmamın server başidır
Dönen dönsün ben dönmezem Pir’imden

Kadılar müftüler fetva yazarsa
İşte kement işte boynum asarsa
İşte hançer işte kellem keserse
Dönen dönsün ben dönmezem Pir’imden

Ulu mahşer olur divan kurulur
Suçlu suçsuz gelir anda derilir
Piri olmayanlar anda dirilir
Dönen dönsün ben dönmezem Pir’imden

Pir Sultan’ım arşa çikar ünümüz
O da bizim ulumuzdur Pirimiz
Hakka teslim olsun garip canımız
Dönen dönsün ben dönmezem Pir’imden

Kalender Çelebi, elinde kalan birkaç bin kişilik kuvvetle Kayseri- Sarız üzerinden – olasıdır ki Adana ve Tarsus yöresinde ayaklanmacılarla Bozok bölgesindeki Zünnunoğlu ve Atmaca kuvvetlerini birleştirmek için, iki gücün ortasında bulunan – Nurhak Dağları’na çekildi. Bazı yazarların ileri sürdüğü gibi “İran’a gitmek için Kalender’in yol aradığını” sanmıyoruz.  Kaldı ki, İran yolu Nurhak tarafından değil Sivas-Erzincan hattı üzerinden geçiyordu. Kalender Şah kuvvetleri ise güneye doğru inmişti.                        

Kalender Şah’ın elindeki inançlı ama yetersiz kuvvet, Sadrazam İbrahim Paşa’nın “Mehmet Ağa ile Pervane adındaki iki eşkıya avcısı” tarafından Başsaz (ya da Başsan) adlı yerde tuzağa düşürüldü.  Burada Kalender Çelebi ve sadık adamı Veli Dündar öldürüldüler. Başları bir atın terkisine asılarak Padişah’a götürüldü. Kalender’in taraftarlarından pek azının kırımdan kurtulabildiğinde Peçevi, Solakzade ve Müneccimbaşi hemfikirdirler.

Kalender Şah Ayaklanması’nın böylece bastırılması üzerine, Kanuni Süleyman (1520-1566) Sadrazam İbrahim Paşa’yı cömertçe ödüllendirdi. Sadrazamın yıllık ödenegini iki katına (Bir milyon iki yüz bin akçeden iki milyon akçe’ye) çikardi.
 
III.  I.  11. Pir Sultan Abdal’ın Kalender Çelebi Kırımından Kurtuluşu

Baştan beri ileri sürdüğümüz düşünceler doğrultusunda akılyürütüldüğünde, Kalender Şah ayaklanmasına elli yaşlarında katılmış olması gereken Pir Sultan Abdal ayaklanmanın bastırılmasını izleyen kırımdan acaba nasıl kurtuldu?

Şah İsmail’in ölümünün ardından, Hacı Bektaş Veli Dergahı’nı Erdebil’in önüne geçirme ve merkez yapma siyasetini cesaretle ortaya atıp savunan Pir Sultan Abdal, Osmanlı’nın Bektaşileri ve Alevileri birbirinden ayırma ve parçalama gayretini boşa çikarmis, Dergah postnişini Kalender Çelebi’yi ezilen Anadolu Alevi kitlelerinin kurtarıcı “Şah”ı olarak görüp, onun övgüsünü yapmıştır. Bektaşi ve Alevileri tam birliğe yöneltmiştir. Ve de, inançları doğrultusunda başinı vermekten çekinmeyen Alevi halk topluluklarını Muhammed-Ali, Hüseyin, Ehlibeyt, On İki İmam sevgisi; Muaviye Yezit Mervan laneti, yani “Tevella ve Teberra” simgeleri içinde Kalender Şah’ın çevresinde toplama, birleştirme çagrilari yaptığı anlaşilıyor.

Şiirlerine simgeleri öylesine ustalıkla yerleştirmiştir ki, bunlar adeta Pir Sultan’ı koruyucu örtü olmuşlardır. Ancak Kanuni’nin, babası Yavuz Selim’i aratmayan Kızılbaş düşmanlığından belki 20 yılı aşkın bir süre kendini koruyabilmesi, Anadolu’yu daha doğrusu yaşadığı bölgeyi uzun süre terketmesine bağlanmalıdır.

Gençliğinde, Şah İsmail yandaşi olarak onun propagandasını yaptığı zamanlar, kendini Arapkir-Eğin-Divriği’nin ortak otlağı olan Sarı Çiçek Yaylası’nda gizlediğini belirleyen bilgilerden sözetmiştik. Pir Sultan Abdal’ın -kendini ikinci gizlenme dönemi olarak niteleyeceğimiz- bu yılları nerede geçirmiş olduğunu açık veya kapalı olarak gösteren şiirlerinden örnekler bulunmaktadır. Onlardan bazılarını aşağıda vereceğiz.
 
Feleğin bile düzene desteğini vererek kendisini “çevre çevre yeldirdiğini” söyleyen Pir Sultan, “ayrılığın okunu dolduran” nedeni üç şeye bağlamaktadır; “ecel, didar ve nasip” Başta ecel, yani ölüm korkusu olunca güzel yüz ve nasip kavramlarının önemi kalır mı?

Kısmet verip bizi salan çöllere
Ya eceldir ya didardır ya nasip (didar: sevgilinin güzel yüzü)
Felek bizi saldı özge hallere
Ya eceldir ya didardır ya nasip

Kısmet verip çevre çevre yeldirdi
Bilmediğim hikmetlere daldırdı
Çekip ayrılığın okun doldurdu
Ya eceldir ya didardır ya nasip

Felek arka vermiş çarhın devine
Arıt kalbin evin iman sevine
Türlü dalga geldi gönlüm evine
Ya eceldir ya didardır ya nasip
  (…)
    Pir Sultan Abdal’ım der ki vardığım
Ulu dergahıdır yüzler sürdüğüm
Bilmediğim hikmetleri bildiğim
Ya eceldir ya didardır ya nasip

Ayrıca Pir Sultan Abdal’ın talibi Kul Himmet’in bir şiirinde, yana yakıla Pir’ini aradığnı ve Oniki İmamlardan, velilerden, peygamberlerden, Anadolu’nun çesitli bölgelerinde yatmakta olan erler-evliyalardan yardım dilediğine tanık oluyoruz. Kul Himmet “Allah bir Muhammed Ali diyerek” Pir’inin derdine düşüyor ve onu göremediği için çok dertli olduğunu söylüyor. Oniki İmamlar dahil olmak üzere kırk dört kişi ve yer adı geçmektedir. Kul Himmet’in bütün buraları dolaşmış ve bu erlerin mezarlarını ziyaret etmiş olması büyük olasılıktır. Ve yine olasıdır ki, kendisi de Pir’i gibi uzun süre izini kaybettirmiştir. Aşağıda sunduğumuz bu şiir bize Pir Sultan’ın nasıl uzun bir süre kayıplara karışıp gizlenmiş olduğunu açıkça göstermektedir:

    Mekan mı tuttun sen bu gurbet illeri
Göremedim Pirimi dertliyim dertli
… görsem sorayım sinleri
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Turna gibi kanadı var yolu var
Figanı var firkatı var ünü var
Ölümün elinden çokca gamı var
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Niyaz kılın Pir Sultan’a Pirime
Her kul dayanır mı böyle zulüme
Zayıf Yusuf melhem etsin yarama
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Hüseyin Ova’nın gen’ olur yazı
Samah tutuyor mu gelini kızı
Bir haber vereydin Hüseyin Gazı
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Abdal Ata tekkesine varalım
Elven Çelebi’ye yüzler sürelim
Koyun Baba’ya bir peyik salalım
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Bu imiş kısmetim bunda Mevla’dan
Pirime kimler kıydı hey Yaradan
Bizi sevindirir bir gün ağladan
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Mehmet Dede Sultan erlerden okun
Karpuzu Büyük’ten gülleri sokun
Var imdi düşmanlar kınalar yakın
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Kızıl Deli imdadıma gelindi
Şah-ı Haydar ahvalimden bilindi
Çoban Baba’ya garibi sorundu
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

    Monla Hünkar  Umur Sultan varıyom
Depreşir yaraya merhem arıyom
Baba Kaygusuz’u nerde soruyom
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Sahap çıkamadım da verdi Mısır’ı
Bilin Mısırlının çoktur kusuru
İmam Ali imiş erin asılı
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

İmam Hasan sır içinde sır idi
…………….
Erler imdat eylen gönül farıdı
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

İmam Hüseyin’in makamı kande
Üstüne irahmet yağmaz mı günde
Pirim kula himmet imdat etsin de
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Vardım idi İbrahim’e Halil’e
Erler niyaz kılın İmam Zeynel’e
Soralım Veysel’e Yemen iline
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Gelindi varalım Acem Şah’ına
Kimidi sır veren İmam Bakır’a
Sordum bulamadım İmam Cafer’e
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Eba Müslim teberini alıyor
Himmet eylen İsa gökten iniyor
Elalem Musa Kazım da biliyor
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Şit peygamber evladına Hu dedi
Güruh Naci silsilesi bu dedi
Muhammed Taki Naki’ye su dedi
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Hasan Askeri’den bulak miraci
Bostan Kulu’yunan Er Kara Hacı
Teslim Abdal Derviş Ali davacı
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Abdal Musa kalemini çalınca
Çok çağırdım üsermedi yalınca
Hesabımız görek Mehdi gelince
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Şeyh İbrahim Şeyh Hasan’ın gülüdür
Ali Baba Hubuyar’ın yaridir
Er Aslanoğlu’nu desen Ali’dir
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Gelindi varalım Hoca Bodun’a
Ak Hoca yardımcı ikrar güdene
Çeltek Baba yardım etmez la diyene (la: yok)
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Şeyh Nusret tekkisini unuttuk
Allah’ım şu dünyayı da kuruttuk
Dikin kefenimi suyum ılıttık
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Denizli Baba’nın da açıktır çiçegi
…
Ya Seyyid Selhaddin erin gerçeği
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Uyan Balım Sultan halim pek yaman
Hacı Bektaş Veli göndersin iman
Benim güddüğüm yol Sahib-i Zaman
Göremedim Pirimi dertliyim dertli

Görelim yitiği buldu Kul Himmet
Yerden gökten evvel Ali Muhammed
Bendenin sorduğu bir zat-ı sıfat
Göremedim Pirimi dertliyim dertli 

III. I.  12. Pir Sultan Abdal Yıllar Boyu Rumeli’nde Gizlenmişti

Kalender kırımından kurtulmak için Pir Sultan Abdal nereye kaçmıştır?  Bunca yıl nerelerde gizlenmiştir? Sanırız aşağıdaki nefes bunun karşilığını verecektir:

Akdeniz’i seyreyledik yalıda
Böyle aldık nasihatı uludan
Tanrıdağı kurbu Kızıl Deli’den
Görünür İmamevleri görünür

Senin aşıkların geçti rahından
Korkmaz mısın aşikların ahından
Akyazılı Sultan’ın dergahından
Görünür İmamevleri görünür

Senin dervişlerin geçer kabâdan (kaba: kaftan, cübbe)
Geydikleri hırkaları abadan (aba: kalın ve kaba kumaş)
Her nereye baksan Otman Baba’dan
Görünür İmamevleri görünür

Hünkar Hacı Bektaş Veli’nin tahtı
Komazdı Yezit’ten alırdı ahı
Her gece seyrimde seherin vaktı
Görünür İmamevleri görünür

Hünkar Hacı Bektaş Veli aşkına
Bahçende açılar güller aşkına
Kerbela’da yatan İmam aşkına
Görünür İmamevleri görünür

Pir Sultan’ım kendi kurdu bu yolu
Yüz be yüz gördüğüm Ali’dir Ali
Horasan’da Ali Rıza’yı Veli
Görünür İmamevleri görünür

Tahmin edileceği gibi Pir Sultan Abdal, uzun bir yolculuktan sonra Trakya’ya geçmiştir. İmamevleri denilen yere yaklaşirken bu şiiri yazmış  olduğu görülüyor.

Belki uzun bir süre burada oturdu. “İmamevleri”, Otman Baba’nın tekke ve türbesinin bulunduğu Tanrıdağı adı verilen Edirne kırından ve Akyazılı Sultan Dergahı’nın bulunduğu yerden görülebilen bir yerleşme birimidir. (Cahit Öztelli’nin, bu İmamevleri’nin “İran Şahlarının ya da Oniki İmamlardan birinin bulunduğu bir yer olabileceğini hangi gerekçe ile ileri sürdüğünü anlamak doğrusu çok güçtür.)

Açıkça anlaşildığı üzere Pir Sultan Abdal, Trakya ve Balkan Bektaşileri ve Bedreddini’ler arasında uzun zaman kalmıştır. Otman Baba’ya bağlı Akyazılı Sultan dergahında (Varna) ve daha çok Hacı Bektaş Dergahı’na doğrudan bağlı Seyyit Ali Sultan Tekkesi’nde (Dimetoka) yıllarını geçirmiştir. Bugün Trakya’da yaşamakta olan “Amucalılar” adını taşiyan Bedreddini- Alevilerin Cem törenlerinde en çok “Serezli Pir Sultan’ın nefeslerinin okunduğunun” anlatılması çok ilgi çekicidir.  Bu tezimizi güçlendirdiği gibi, Pir Sultan’ın Serez’de de kaldığını göstermektedir. Bedreddiniler onu, Şeyh Bedreddinle eşleştirmiş, onunla bir görmüş oluyorlar, demektir. Hatta bu Rumeli ve Trakya’da, Banazlı kimliğini unutturacak kadar uzun yaşadığının da göstergesidir.
“Bu konuda Turgut Koca’nın vermiş olduğu bilgiler de -Serezli Pir Sultan’ın on beşinci yüzyılda yaşamış olduğunda ısrarlı görünmesine rağmen- bu kişinin bizim Banazlı Pir Sultan’dan başkası olmadığını göstermektedir. Turgut Koca şunları anlatmaktadır:
 “Serezli Pir Sultan, Makedonya’deki Bahçe ve Cuma tekyelerinin ilk ruhani önderidir. Kesriyeli Kasım Baba ve Koniçalı Hüseyin Babalarla ile Yanya fethinde bulunmuştur. Yanya fatihi Arslan Paşa’yı savaşlarda korumuşlardır. Serezli Pir Sultan fütuhat erlerindendir. Cuma tekyesinde yatır. Büyük Bektaşi azizlerindendir.”

Bizce bu anlatılanlardan sadece, Pir Sultan Abdal’ın Makedonya’ya kadar gittiği ve adı geçen tekkelerde Kasım Baba ve Hüseyin Baba ile cemler yürüttüğü anlamı çikar. Osmanlı yönetimine başkaldırmış ve kıyımdan kurtulmuş aranan bir kişinin, Osmanlı adına fetihlere katılmış olması olası değil. Belki de onu korumak için bu tür söylentiler yaratılmıştır. Banazlı Pir Sultan hakkında günümüzü gelmiş olan efsanevi bilgilerin Serezli Pir Sultan hakkında da anlatılması aynı kişi olduğunu göstermektedir. Üstelik Turgut Koca şu açıklamayı da getirmektedir:
 “Serezli Pir Sultan’ın adı da Haydar’dır. Yine Serezli Pir Sultan’ın ahiret kardeşinin (yani musahibinin-İK) ismi de Gazi Ali Baba’dır. Selanik’e bağlı Sarıgöl yöresindeki Bahçe tekyesinde türbe içinde yatır”

Serezli Pir Sultan ve Gazi Ali Baba’nın gömülü olduğu söylenen tekkeler, bu ulu kişilerin bıraktığı nişanlar ve makamlarıdır. Bütün bunlar gösteriyor ki, Pir Sultan Abdal, Serezli Pir Sultan kimliğiyle uzun süre Balkanlar ve Rumeli’de yaşamıştır. Hele musahibi Ali Baba’nın da Bahçe tekkesindeki türbede yatıyor gösterilmesi iki olasılığı gündeme getirmektedir:

Birincisi Pir Sultan Abdal, Kalender kırımının arkasından musahibi Ali Baba ile Rumeli’ye geçmiş ve uzun süre burada birlikte kalmışlardır. Belki Ali Baba Sivas’a gidip geliyor, haber getiriyordu. Ancak Ali Baba’nın, kendisini yana yakıla arayan çok yakın talibi ve yoldaşi Kul Himmet’ten, Pirinin bulunduğu yeri saklamış olması düşünülemez. O zaman ikinci bir olasılır beliriyor: Ali Baba uzun aramalar sonunda Pir Sultan’ın izini bulmuş ve bir süre birlikte kalmıştır. Olasıdır ki güvencede olduğuna ikna ederek, Sivas’a dönmesini sağlamıştır.
                       
Pir Sultan Abdal’ın Seyyit Ali Sultan – diğer adıyla Kızıl Deli – için okuduğu ve onun adının geçtiği, en az altı-yedi nefesi vardır bize ulaşan. “Evliyalar serveri” olarak seslenip himmet dilediği Kızıl Deli’nin tekkesinde hizmet gördüğünü, Baba İbrahim’le Cem’ler yürüttüğünü belirleyen nefeslerden bir örnek sunalım.

    Gelin ey erenler seyran edelim
Açıldı kapısı Seyyit Ali’nin
Eksiğimiz bilip dâra duralım
Himmeti ganidir Kızıl Deli’nin

Çekti sancağını dağlar dolanır
Mümin olan canlar aşka bulanır
Kurbanlar tığlanur çirak uyanır
Çekilir gülbenkler Seyyit Ali’nin

Ne güzel baharı yetmiştir şimdi
Lalesi sümbülü açmıştır şimdi
Abdallar semahı tutmuştur şimdi
Himmeti ganidir Seyyit Ali’nin

Baba İbrahim şehitler ayırır
Kırkların ceminden o da beridir
Pirim cansız duvarları yürüdür
Himmeti ganidir Kızıl Deli’nin
 
Pir Sultan’ım eydür kendi özümüz
Güzelce Şah’ıma var niyazımız
Bir gün kara toprak örter yüzümüz
Himmet’i ganidir Seyyit Ali’nin

III. I. 13. Sivas İllerine Geri Dönüş

Ve bir gün, bilemediğimiz bir tarihte, Pir Sultan Abdal bu illerden geri döner. Dostlarına “bizi safa ile gönderin” der. Tatlı dillerine doyamadığı dostlarıyla helallaşir. “Bir daha ya geldim ya gelemedim” ve “ölüm uzak derler heman yakındır” dizelerinden anlaşilacağı üzere, yaşamının son yıllarında dönmüş olmalı Sivas’a.

Geldim gider oldum illerinize
Dostlar bizi safa ile gönderin
Doyamadım tatlı dillerinize
Dostlar bizi safa ile gönderin

Şöyle bir güzelden ahd alamadım
Bir ahdine bütün yar bulamadım
Bir daha ya geldim ya gelemedim
Dostlar bizi safa ile gönderin

Himmet eylen şu dağları aşalım
Pir aşkına kaynaşalım coşalım
Gelin birer birer helallaşalım
Dostlar bizi safa ile gönderin

Çıkalım yaylaya inelim düze
Himmet eylen yaran ahbaplar bize
Bir selam göndersem gelir mi size
Dostlar bizi safa ile gönderin

Tarihyazıcı Solakzade, Kanuni Süleyman’ın Kızılbaşlar hakkındaki düşmancıl duygularını şöyle dile getirmektedir:

“Dünya padişahı (Kanuni), sürekli Kızılbaş taifesinin sövüp saydıklarına kalben perişan olup, bunlardan öç almaya her zaman hazır bulunmakta ve o yanlara hareketi, küçük bir bahaneye bağlarlar idi. `Bu dinsizlerin pisliklere bulaşmış vücutlarını zaman sayfasından ne zaman çikaririz’ diye her zaman söylerlerdi.’’

Böylesine Kızılbaş düşmanı olan “Dünya Padişahı”nın yönetimindeki ülkede, Kalender kırımından sonra yirmi yılı aşkın bir süre hayatta kalması, Aleviliğin bu ulu ozanı için çok büyük bir başarıdır.

Pir Sultan Abdal Sivas’a geri döndüğünden çok az zaman sonra, Kanuni Süleyman’ın Sivas Valisi Hızır Paşa’sı (1548-50?) tarafından darağacına çekildi. Onca ayaklanma ve kırım, onca başarı ve yenilgi, onca  kahramanlık ve kahpelikler yaşamış Aleviliğin ulu ozanı, Pir Sultan Abdal, asıl adıyla Koca Haydar, Yavuz’dan itibaren İran’a karşi yapılan her savaş öncesi gelenekselleşen Kızılbaş kırımından kurtulamamıştı. Hem de bir dönek eliyle, hem de Sivas’ta.

Şöyle diyordu Koca Haydar:

Pir Sultan Abdal’ım Hakka yakındır
Edebi erkanı hemen takın dur
Ölüm uzak derler heman yakındır
Dostlar bizi safa ile gönderin

Balım Sultan’dan nasib almış ve Hacı Bektaş Dergah’ında tutulan Cemler’de “Zakir” olarak hizmet görmüş Pir Sultan Abdal, Dergah’da kazan kaynatıp icazet almış bir Alevi-Bektaşi Dede’siydi. Doğu Anadolu’dan Balkanlar’a uzanan Osmanlı topraklarında talipleri vardı. Bir yandan  oralarda gizlenirken, bir yandan da Muhammed-Ali Yolu’nu sürdürüyor; taliplerine yol-yordam ögreterek onları irşad ediyordu. 

III.  I. 14. Pir Sultan Abdal’ın Tanrı İnancı ve Ali Tanrısallığının Anlamı

 Alevi-Batıni tasavvufunun Tanrı anlayışı ve bu anlayışa Kuran’ın kaynaklık ettiği konusunu “Görmediğim Tanrıya Tapmam”  kitabımızda genişçe açıkladığımız için burada, sadece büyük Anadolu Alevi ulusu, düşünür ve ozanlarından birkaçının söyledikleriyle yetineceğiz. Kendilerine candan bağlı bulunan ve onların yolundan giden Pir Sultan Abdal’ın da Tanrı inancı kuşkusuz aynı olacaktır.

Pir Sultan Abdal’ın Tanrı inancını, Alevi-Batıni tasavvufunun Tanrı anlayışı dışında  aramak büyük ozanı yadsımak ve onu hiç yaşamamış varsaymaktır. Pir Sultan’ın  gönülevinde konuk eylediği, özüne ortak olduğu; Ali’sinde gördüğü Hacı Bektaş Veli’sinde kavuştuğu, Şah’ında ya da Pir’inde yansıyan “hub cemaline” aşik olarak secde edip yüz sürdüğü sevgili Tanrısını, “mekandan münezzeh”, “görünmez, bilinmez” ve korku saçan Ortodoks İslamın soyut Tanrısıyla karıştırarak savunmaya kalkışanlar, onu bu inancından dolayı aşağılayanlar kadar hakaret etmektedir.

Hacı Bektaş Veli, “Makalat”ta kendisine bağlı olanların Tanrı anlayışı ve tapınmalarının özünü gösteriyor:

“…Amma, muhiblerin (sevgiyi din bilenlerin, sevenlerin) taatı (ibadetleri) münacaattır (yalvarmak, dua etmektir), seyirdir (Hakka doğru yolculuk), müşahededir (Hakkı gözlemek), arzularına ermektir. Ve Çalap Tanrıyı bulmaktır. Ve kendulerin yavu kılmaktır (Tanrıyla birleşip kendini yitirmek)… Ve halleri birüküb bir olmaktır (Tanrıyla bir olmak,  tanrılaşmaktır). Bunların dahi hemandır (Bunlarda dahi ancak bu inanç-ibadet vardır)…Eger muhiblere sorsalarkim, Tanrıyı nice bildiniz? Pes, muhibler cevap verelerkim: kendü özümüzden bildik ve hem kendü özümüzü Çalap Tanrıdan bildik (kendi özümüzde Tanrıyı, Tanrıda  da kendimizi bildik, onunla sevgisidir).”

Sünni tasavvufunda Tarikat son kapıdır ve o kapıdan öteye geçemezler. Geçen dinden çikar, Tanrıya şirk koştuğuna inanılır. Çünkü ötede ‘ben’ yoktur, ‘biz’ vardır; daha da ötede, yani Hakikat kapısında  ‘ben ve biz’ de yoktur, ‘sen’ diye hitabettikleri ‘O’ vardır ve O’nunla birleşilir (Theosis, s =Tanrılaşma). Hacı Bektaş’ın yukarıda söylediklerine Sünni inancı dinsizlik demektedir, çünkü kendisine aykırıdır. Oysa Alevi inancında Tanrı anlayışı budur.

Yandaşlarıyla birlikte zulümlere ve kırımlara uğramış olan tüm gayri-sünni, yani batıni-Alevi mutasavvıflar yukarıda söylediğimiz gibi, Kuran ayetleri ve hadislere, onların içsel (batıni,ésotérique) anlamlarına dayanarak ve onların mecazi yorumlarıyla (tevil) inaçlarını yazılı ya da sözlü açığa vurmuşlardı. Antropomorfist-panteist maddeci inanç Sunniliğin dört mezhebine de aykırıdır. Örnegin Kaygusuz Abdal’ın Tanrı inancı da maddeci panteizmden başkası değildir. O, vahdet-i vücud ’dan (vücut birliği) vahdet-i mevcud ’a (varlık birliği) uzanan çizgi üzerinde yürümekte:

“Evvel ü ahir menem…Cümleye Mabud (Tanrı) benem, Kabe benem put benem; Alem külli vücudumdur vücudum, Özüm özüme kıluram sücudum (yani secdeleri, tapınmamı kendime yaparım). Eşya-yı mahluk Halik’ten ayrı degüldir(yani yaratılmış nesneler-maddeler, yaratıcısıyla birdir; ayrı olamaz, herşey Tanrıdır.)”
diyerek Madde-Tanrı birliği düşüncesine, yani tam anlamıyla Pantheism
(pan=Theos=s’tan, ‘Herşey Tanrıdır’ anlamına gelir) inancına ulaşmaktadır.

“Büyük Mutasavvıf, Batıni Halk Ozanı ve Bilgesi Kaygusuz Abdal Sultan”  başlıklı çalismamizda belirttiğimiz gibi, Kaygusuz’un  aşağıda yapıtlarından yaptığımız kısa karşilaştırmalı alıntılar dikkatli okunduğunda, hiçbir yoruma gerek kalmadan kısaca vurguladığımız inanç özellikleri rahatlıkla anlaşilacaktır. Hacı Bektaş Veli’nin söylediklerinin başka sözlerle anlatımı ve genişletilmesidir:     

“…Hak ile kul arasındaki hicap (örtü) kulun, kendisidir. Allah zerreden güneşe katreden ummana kadar her yerde dopdolu…İnsan vücudunun hareket ve cümbüşü Haktır. Onsuz eşya deprenmez…Hakkı aramak ayrılığa tanıklık vermek demek olur. Çünkü Allah bütün yaratılmış eşyada mevcuttur. Hakkı hazır görenler , Haktan gayri iş işlemezler. Bütün ibadetlerin aslı Hakkı hazır görmektir. Vacip olan, Allah’ı bulmak için herkesin kendisine yönelmesidir.” Kaygusuz Abdal, Dilguşa (Gönüle Ferahlık Veren) yapıtından)

 “Yine Resulullah Sallallahü Aleyhi vesselem buyurdu ki: ‘Külli maksudin mağbudun’ . Bir kişinin maksudı (yani erişmek istediği meramı, arzusu) ne ise Mabudu (Tanrısı)  dahı  oldur dimek olur. Zira özini bir mürşide irişdür. Gözin aç özin bak gör heman kul mısun, sultan mısun?…”
 
 “Pes adem  kendüyi bilmek mücerred (soyut) Hakk’ı bilmek gibidür…Zira ki mahluk (yaratık, yaratılmış), sıfat-ı Hak’dur. Çünki sıfat rencide olır ise, zatı dahı rencide olur. Çünki Akıl Allahu Taala’nın terazisidir.  Gerekdür ki egri yola gitmeyüz. Hayr u şer fark ola, Eşya-yı mahluk Halik’den ayrı degüldür (yani yaratılmış nesneler-maddeler, yaratıcısıyla birdir, ayrı olamaz)…Yirde ve gökte her ne var ise adem(de)dür. İşte yirün gögün ‘Halifesi’ ‘adem’dür. Her ne ki istersen ademde bulınur.” (Kaygusuz Abdal, Vücudname’sinden) 
Hacı Bektaş Veli’nin söylediklerinin başka sözlerle anlatımı ve genişletilmesidir:
Alevi inancında Tanrı dahil, evrende bulunan herşey insanda mevcuttur.
Seyyid İmadeddin Nesimi’den (Ö. 1404) birkaç dize ile bunu vurgulamakta yarar var:
Hak teala varlığı ademdedir
Ev anundur ol bu evde demdedir…

Her ne yerde gökte var ademde var
Her ne ne ki yılda ayda var ademde var
Ne ki elde yüzde var kademde var
Bu sözü fehmetmeyen adem davar

Ey Hakk’ı her yerde aydursun ki var
Sende bes Hak var imiş Hak sende var…

Ve aynı yapıtında Kaygusuz Abdal sürdürmektedir:

“Zira insan yirün ve  gögün halifesidür…Zira zahirde ve batında yirde ve gökde ademden eşref vücud  (en şerefli varlık) yokdur. Adem makbule’l vücud’dur. Ademoğlu  yerde ve gökte var olan cümle eşyanın en güzidesidir. Ademden şirin nesne yokdur. Mazhar-ı zatdur. Sair eşyada bu kaabiliyet (diğer nesnelerde bu yetenek) bulunmadı…anun için ademin hali cemi eşyanın üzerine malikdür. Ve hem alemdür. Ve Hakk ile birdür. Cümleye hükmeyler. Ademin nihayeti yoktur ve kenarı bulunmaz…”

Şeyh Bedreddin  bunu tamamlıyor:

“İnsan saltık varlığın (Tanrı’nın) sadık ve parlak bir aynasıdır. Bütün alem kendisini örgüleyen cüzleriyle birlikte sapasağlam bir insan gibidir. İnsanın asıl şerefi ilahi isimlere mazhar oluşudur. İnsandaki algıların, biliş ve tasarrufların, gerek mücerredat (soyut alem) denilen ruhani şeylerde, gerek onların daha üstlerinde bulunması  imkansızdır. Saltık varlık için bu kamillik ancak insan mertebesinde hasıl olur. İnsan olgun bir (Tanrı) mazharıdır.”

Pir Sultan Abdal, on altıncı yüzyıl Anadolu’suna damgasını vurmuş, Alevi-Kızılbaş siyasetin yetiştirdiği bir dava ozanıydı. Onun şiirlerinde, kuşkusuz çok iyi eğitim görmüş büyük bilge Kaygusuz Abdal Sultan’ın Batıni-Alevi derin felsefesini –biraz yüzeysel de olsa birkaç şiiri dışında- bulmak zordur. Bunlardan bir tek örnegi yeterli buluyoruz:

Birlik makamında bir güzel gördüm
Leblerinin şekeri var kandi var
Aşıkı çok imiş aradım sordum
Nice bencileyin derdimendi var

Cemali geliyor hayalde düşte
Canım asumanda kandilde arşta
Uzakta yakında yeminde pişte (yeminde:sağında, pişte: önde)
Her nereye baksam Ali’m kendi var

Gâh bahçeye girer gülden görünür
Gâh mana söyleşir dilden görünür
Gâh gönül evinde mihman görünür
Aşıkına türlü türlü  fendi var
…….
Pir Sultan’ım sever böyle dilberi
Bu cümle Cihanın yekta gevheri
Kahrın lutfun çeker ise gel beri
Sevdiğimin nerde bir menendi var

Görüldüğü gibi Pir Sultan’a göre   Tanrı, birlik (vahdet) makamında oturan ve herkesin aşik  olduğu bir dilberdir. Güzel yüzü hayallerimizde ve düşümüzde dolaşir. Hem gökyüzünün dokuzuncu katı arştadır, yani çok uzaklarda; hem de yakında, sağda-solda ve önde arkada, yani her nereye baksak orada görürünür ve bazan Ali’nin kendisi olur. Bahçeye girip güle dönüşür sevgili; sohbet edip mana söyleşen dil görünür ve gönül evine konuk olup aşigina tütrlü türlü nazlar yapar. İşte Pir Sultan’ın Tanrısı evrende tek ve eşi menendi bulunmayan, sonsuz bir aşkla sevdiği bu güzel dilberdir.
Pir Sultan Abdal düşünce ve inançlarını, duygularını, yalın ve sade bir Türkçe ile en anlaşilır biçimde döneminin halk yığınlarına aktarmıştır. Yukarıda pek çok örneklerini verdiğimiz Pir Sultan Abdal şiirlerinin büyük bir kısmı, onları Osmanlı zulmüne başkaldırı hareketi ve kuruluşta Safevi devletinin sahiplendiği Kızılbaş siyasetine çagridir; bu siyasetin propaganda aracı olmuştur
Unutmayalım ki, Osmanlı mutlak teokratik yönetimine karşi toplumsal başkaldırıların temelinde  sosyo-ekonomik nedenler yatmaktadır ve isyancı Kızılbaş halklar çogunlugunun, Sünni halklardan bağlaşikları da az değildi. Sazıyla ve sözüyle köy köy, kasaba kasaba ve yaylak yaylak dolaşan Pir Sultan Abdal, İslamın zahiri ve batıni inanç ilkeleriyle örgüledigi  şiirlerini bu topluluklara da okuyor ve okutuyordu.
İlyas Üzüm’ün başta sözünü ettiğimiz ve ayrıca www.alewiten.com’ da yayınlanmış olan “Allah bir Muhammed Ali’dir Ali: Pir Sultan’ın Şiirlerinde Tanrı Anlayışı” başlıklı yazısında, Pir Sultan’ın Ortodoks İslamın inancına eşdeğer bir Tanrı anlayışı sergilediğini ileri sürdüğü, daha doğrusu öyle sandığı bu şiirlerinden dörtlükler vermektedir. Oysa, İlyas Üzüm’ün  bu anlamda irdelemeye aldığı dörtlükleri oluşturduğu şiirlerin tamamı okunduğunda, aynı şiirde Ali tanrısallığını, Allah-Muhammed-Ali birliğini de işlediği rahatlıkla görülür. Açıkçası sıradan bir Sünni müslüman bunları okuduğu zaman kendi inandığı biçimde, sıradan bir Alevi ise kendi inancına göre algılar. Yoksa İlyas Üzüm’ün dediği gibi “Pir Sultan’ın İslâmı yeterince ögrenip kavrama imkânı bulamadığı için”, yani cahil bir köylü olduğu için,  “bu deyişlerinde  çeliski ortaya çikiyor” filan değil, tam tersine şiirlerini zahir ve batın inançlı (Sünni ve Alevi) toplulukları peşinden sürükleyecek güçte etkili, bilinçli, anlaşilır ve ustaca işlemiştir. İlyas Üzüm’ün kendisi bile şiirlerinden birinin bir dörtlüğünü Pir Sultan’ın (sözde) Sünni Tanrı anlayışına, diğer dörtlüğü ise bilinçli olarak Ali tanrısallığı inancına kanıt gösteriyor. Yazar makalenin başlığını “…Pir Sultan’ın Şiirlerinde Tanrı Anlayış” koyduğu halde,  şiirlerinde üç yüz kırk üç kadar değişik adlarıyla Tanrı geçtiği için, Pir Sultan’ın ortodoks Tanrı anlayışına sahip olduğunu kanıtlamak peşine düşmüş. Onun farklı bir Tanrı inancı ve anlayışı olması kendisini neden rahatsız ettiğini anlamak olası değil. Kuşkusuz amaç, bu koca Alevi-Kızılbaş ozanını, tıpkı Yunus Emre’yi ve Kaygusuz Abdal’ı sünnileştirmeye çalistiklari gibi, Sünni inanç dairesi içine sokma çabasidir.
 Bu bağlamda örnek gösterdiği dörtlüklerden bazılarını vererek durumu tam açıklığa kavuşturalım:

Bu dünyanın evvelini sorarsan
Allah bir, Muhammed Ali’dir Ali
Sen bu yolun sahibini ararsan
Allah bir, Muhammed Ali’dir Ali
İlyas Üzüm bu dizelerde “şairin Allah’ın birliği ve Muhammed Ali gerçeğinin hem bu dünyanın evveli hem bu yolun gerçek sahibi ve kurucusu olduğunu belirtmektedir” diye  bir saptama yaparken, nakaratın “Allah-Muhammed-Ali birliği” anlamına da geleceğini gözden kaçırıyor.
Yerle gök arasına nizamlar kuran
Ak kagıt üstüne yazılar yazan
Engür şerbetini Kırklara ezen
Allah bir Muhammed Ali’dir Ali  
Aynı şiirin bu dörtlüğünü Ali tanrısallığına örnek gösterip, “buradaki dizelerde, diyor; yer ile gök arasına nizamlar kuranın Ali olduğunu söyleyerek, ona bir tür uluhiyet (tanrısallık) atfetmektedir.” Bu kıtadan böyle bir anlam çikarmak için, Kırklar cemini tanımak ve orada bir üzüm danesini ezip şerbet yaparak Kırklara sunan kişinin Ali olduğunu bilmek gerekir. Gerçekte burada “Allah-Muhammed-Ali Birliği”dir, “yerle gök arasında nizamlar kuran”.
Hak dergahına varalım
Hub didarını görürüm
Bir Allah’a inanırım
Şah’a Padişah’a değil
İlyas Üzüm’e göre, Pir Sultan bu dörtlüğüyle, Sünni Tanrı anlayışı içinde “kimseye değil, sadece Allah’a dua ettiğini” söylüyor. O zaman, dergaha varıp güzel didarını gördüğü Hakk’ın mazharı kimdir, diye sormazlar mı? Pir Sultan’ın Tanrının makamına varıp, onun güzel yüzünü gördüğünü söylemiş olması, ortodoks (Sünni) inanç anlayışıyla hiç bağdaşir mı?
İlyas Üzüm’ün, Pir Sultan’ın ortodoks İslam Tanrı anlayışına sahip olduğunu kanıtlamak (!) için verdiği birkaç dörtlüğe ve dizelere daha bakalım:
Söyler Pir Sultan’ım söyler
Hakk’ın birliğini birler
Doğmuş bu aleme nurlar
Nur Muhammed Ali’nindir
***
Yaratmıştır insan ile hayvanı
İnsanda emanet koydu bu canı
Üç yüz altmış altı Peygamber hanı
Bize kor mu ya ondan olanlar
***
Hak bizi yoktan var etti
Şükür yoktan vara geldim
Yedi kat arşta asılı
Kandildeki nura geldim
***
Hatice Fatima mihr-i muhabbet (mihr-i muhabbet:sevgi güneşi) 
Allahın kuluna edesin rahmet
İmam Hasan imam Hüseyin mürvet(mürvet: insanlık, yiğitlik,mertlik)
Kalma günahlara mürvet ya Ali
***
Allah birdir Hak Muhammed Ali’dir
Anın ismi cümle âlem doludur
….
Yukarıdaki dizelerden İlyas Üzüm’ün çikardigi sonuç ve yaptığı yorum şu birkaç cümleden ibarettir:
“Pir Sultan Tanrının birliğine inanmaktadır. İnsanı ve hayvanı yaratanın ve yoktan var edenin Hak olduğunu, yani Hakk’ın yoktan varetme niteliğinin bulunduğunu belirtmektedir. Allahın, kuluna rahmet etmesini dilemektedir.”
Pir Sultan Abdal’ın beş ayrı şiirinden seçilerek alınmış bu dörtlüklerin -bırakınız şiirlerin tamamını incelemeyi- sadece birer dizesi yazarı ilgilendirmekte ve bu dizelerle ozanın (sözde) Sünni Tanrı anlayışına sahip olduğunu ortaya koyuyor. Böylece de :     

“Pir Sultan’ın deyişleri incelendiğinde şairin Tanrı’nın varlığını benimsediği, başka bir ifadeyle kesin şekilde bir tanrı fikrine sahip olduğu görülür. Her ne kadar o doğrudan Tanrı’nın varlığını konu edinen şiir yazmamışsa da birçok deyişinde Tanrı’ya atıf yapmış, muhtelif vesilelerle onu anmış, başina gelen olayları O’nun takdiri ile ilişkilendirmiş; bu suretle bir Tanrı fikrine sahip bulunduğunu net olarak ortaya koymuştur” diye genel bir yargıya varıyor.
 Pir Sultan Abdal’ın, bir Tanri fikrine sahip bulunmadığını kim söylüyormuş?  Kuşkusuz  ki ozanımız Tanrıyı bir biliyor. Ancak, onun birlik (vahdet) anlayışı, yukarıda uzunca anlattığımız gibi, vahdet-i vücud, yani vücud ya da insan-Tanrı birliği olduğu kadar, vahdet-i mevcud, yani varlık ya da doğa-Tanrı birliğidir. Çünkü ona göre de herşeyin kaynağı Tanrıdır ve Tanrıya döner ve bu sonsuz dönüşüm hep sürecektir. Kaygusuz Abdal’ın dediği gibi; “Eşya-yı mahluk Halik’ten ayrı degüldir”, yani yaratılmış nesneler-maddeler, yaratıcısıyla birdir; ayrı olamaz, herşey Tanrıdır. Pir Sultan Abdal yukarıdaki dörtlükte, alemi aydınlatan Muhammed-Ali’nin nuruyla bütünleşmiş bir “Hakk’ın birliğini birlemekte”, onu dillendirmektedir. 
İlyas Üzüm’ün, Pir Sultan’nın “Allahın kuluna rahmet etme özelligini” dile getirdiğini söylediği yukarıdaki dörtlük bir düvazimamdan alınmadır. Pir Sultan burada, “sevginin güneşi Hatice ile Fatima’ya”, bu kutsal ana ile kızına; “Allahın kuluna edesin rahmet, yani merhamet edesin” diye yakarıyor. Ama yazar, kafasının estiği biçimde seçtiği dörtlüğün tek dizesine anlam kaydırması yaparak, yorumlamaktan çekinmemistir. Pir Sultan şiirlerinin analizini yapmakta, anlamının çözüp yorumlamakta acizlik gösteren bir kişinin, “hem şairin hem de onun mensubu olduğu kültürün inanç ve düşünce dünyasını tanımaya ışık tutacak bu şiirler ilmi tahlillere tabi tutulmamış;” demeye ne hakkı ne de yetkisi vardır. İlahiyatçı yazarın, halk ozanlarının şiirlerini “tabi tuttuğu ilmi tahlilleri” böyleyse, vay o ozanların haline. Aynı cümlenin devamında söylediği, “gerek bu kültüre gerekse şaire belli ideolojik şartlanmalarla yaklaşanlar seçmeci tavırla onun bazı deyişlerini öne çikarmis; bu suretle Pir Sultan Abdal gerçek kimliğiyle tanınmamıştır”  sözlerine ne buyurulur?
 
Vardığı asıl sonuç ise, Pir Sultan Abdal’ın Ali tanrısallığını işlediği şiirlerinin ona ait olmadığını ve dolayısıyla, Osmanlının küfürün de ötesinde, idamlık suçlama saydığı “Rafızi, mülhid ve Kızılbaşlık”tan onu aklıyor(!). Ancak, yine da onun gayri Sünni bir kültüre mensup olduğunu yadsıyamıyor; yok eğer şiirler onunsa, Pir Sultan Abdal “İslamı yeterince ögrenip kavrayamadığından”, yani yazara göre bilgisizliğinden dolayı bunları yazmıştır. “Ulaştığı kanaat” işte bu.  Ozanın inanç ve felsefesini tanımadığı ve yaşadığı dönemin tplumsal ve siyasal yapılanmasını ögrenmek ya da görmek istemediği için diyor ki: 

“Diğer taraftan şaire nispet edilen az sayıdaki bazı şiirlerde onun Tanrı ile Ali’yi özdeslestirdigi görülmüş, ama bunun Tanrı ile ilgili öteki deyişleri dikkate alındığında istisnai bir karakter taşidığı neticesine varılmıştır. Ayrıca şairin mensubu olduğu kültürde çok ağırlıklı olmamakla birlikte bu tür anlayışları çagristiracak yaklaşimlar bulunduğundan hareketle, bu tür şiirlerin İslâmı yeterince ögrenip kavrama imkânı bulamadığı için eski anlayış ve geleneklerin bir çesit yansıması, şeklinde de anlaşilmasının yanlış olmayacağı kanaatine ulaşilmıştır.”

Gafil kaldır gönlündeki gümanı
Bu mülkün sahibi Ali değil mi
Yaratmıştır on sekiz bin alemi
Irızgını veren Ali değil mi
….
Çar melunu gördüğünü söyleyen
Mağripten top atıp Meşrıkta tutan
On sekiz bin alemleri vareden
Ali’dir ki Şah-ı Merdan Ali’dir

Bunlar ve benzeri Ali Tanrısallığına ilişkin dörtlüklerin Pir Sultan Abdal’a ait olduğu kuşku götürmez. Bu şiirlerde Tanrı ile özdeslestirilen Ali’nin elbetteki fiziksel varlığı değildir. Bölümün başindan beri Ozanın Tanrı anlayışını anlatmaya çalismis ve bu anlayışın kaynakları üzerinde durmuştuk. Ama biraz daha özele indirerek açıklamaya çalisalim:
Pir Sultan Abdal’ın şiirlerinde “Ali’yi Tanrı ile özdeslestirmesi”,  tasavvufun, Tanrının insanda görünüm alanına çikmasi, yani ‘insanda tecelli etmesi’ inancından farklı bir Tanrı anlayışı değildir. O, Allah-Muhammed-Ali üçlüsünü Tanrısal birlik (vahdet) gördüğü gibi, onları yaratıcı birliğin birer parçası olarak tek tek de Tanrı diye çagirmakta sakınca görmemiştir
Bunu açıklamak için, Alevilik yaratılış mitosundaki kent ü kenz (gizli hazine) sırrı ve Adem’den on dört bin yıl önce yaratılmış Kandildeki  Muhammed-Ali birlik nurunu uzun uzun anlatmak da gerekli değil.

Sen Hakkı yabanda arama sakın
Kalbini pak eyle Hak sana yakın
Ademe hor bakma sözünü sakın (Adem: insan, adam)
Cümlesin ademde buldum erenler

Pir Sultan Abdal’da Ali tanrısallığının, dörtlüğünün ilk iki dizesinde belirlediği tasavvuftaki vahdet-i vücud (insan-Tanrı birliği), son iki dizeye sığdırdığı vahdet-i mevcud (pantheism) inancından farkı yoktur. Bu çesit Tanrı algılaması olmasaydı, ne hümanizm yani insanseverlik, ne de doğa-çevre sevgisi oluşurdu.
 Batıni-Alevi inanç anlayışında insan, Tanrının yeryüzünde hem vekili, hem mazharı, hem de kendi parçalarından bütüne ulaşan birliğidir; adı Tanrı, Ali, Muhammed, Ehlibeyt beşlisinin ya da Allah Muhammed Ali üçlüsünün birliği, Muhammed Hanefi, Haşim,  Muhammed Bakır, Cafer, İsmail, Salman vb. olsun farketmiyor. Hepsi de birer insandır.  Ayrıca Tanrı kurtarıcı görevini verdiği dostlarında, yani Velilerde-İmamlarda görünüm alanına çikar (manifestation).  Ali, veliliğin ve velilerin şahı (Şah-ı Velayet), İmamların atasıdır. Ve Batıni-Alevi inancında tüm zamanların/dönemlerin velileri, İmamlar ve kurtarıcı yüce kişiler (insan-ı kamiller) Ali olarak nitelendirilir ve birer Tanrısal mazhardır; tek aydınlatıcı ışık olan olan Tanrını parçaları ve yansımalarıdır. Her sıradan inanan da ‘Ali’nin hizmetinde bir Salman olmaya’ çaba gösteririr. Bu bağlamda Pir Sultan Abdal’ın da dilinden Ali hiç düşmez; yazımızın ilgili bölümlerinde görüldüğü gibi, Hacı Bektaş da, Şah İsmail de Ali’dir. Kalender Şahı da, Seyyid Ali Sultanı da Ali olarak nitelemekte. Onun şiirlerinde “seher yelleriyle esen, dört kitabı yazan  Ali’dir ve yezide batın kılıncını çalan da Murtaza Ali’dir”.  Ve der ki:

“Ali’dir Allahın  dostu
Hu dedi zülfikar kesti
Salman’a sünbül ü desti               
Veren Murtaza Ali’dir”

Bunlarla da kalmaz Pir Sultan, onunla bütünleşir, Ali olur ve Ali de kendisidir:
Pir Sultan’ım şu dnyaya
Dolu geldim dolu benim
Bilmeyenler bilsin beni
Ben Ali’yim Ali benim
ve
Gönül verdim ikrar verdim Hayder’e
Geçmem beni etseler pare pare

diyen Pir Sultan Abdal’ı Ali’sinden koparmaya kimsenin gücü yetmez ve  bir başka  Pir Sultan Abdal da yoktur. Tanrının çesitli adlarının  geçtiği şiirler de,  Ali’yi, tanrısallaştıran şiirler de aynı büyük Alevi halk ozanı Pir Sultan Abdal’ındır.
Yukarıdada da belirttiğimiz üzere biz, birkaç Pir Sultan Abdal adını taşiyan halk ozanı olduğuna inanmıyoruz.  Ancak, Kalender Şah’ın “cümle aşikların atası” olarak nitelediği Pir Sultan, Hatayi ve Kul Himmet’in bir çok şiirleri birbirine karışmış durumdadır. Ayrıca Kul Hüseyin’inkilerin de  karışmış olduğunu söyleyebiliriz. Bu karışıklığın bizce iki kaynağı vardır: Birincisi, şiirleri sözlü ve müzikli olarak kuşaktan kuşağa aktaran Alevi dedeleri ve zakirlerin unutkanlıkları  ya da son dörlüğü yanlış anımsamaları, diğeri ise
şiirleri Cönk’lere geçiren bilgiç (!) müstensihler, yani onları kopya eden yazıcılar.

Bölümün başında söylediklerimizi yineleyerek sonuca varmak uygun olacaktır:  Pir Sultan’ın  gönülevinde konuk eylediği, özüne ortak olduğu; Ali’sinde gördüğü Hacı Bektaş Veli’sinde kavuştuğu, Şah’ında ya da Pir’inde yansıyan “hub cemaline” aşik olarak secde edip yüz sürdüğü sevgili Tanrısını, “mekandan münezzeh”, “görünmez, bilinmez” ve korku saçan Ortodoks İslamın soyut Tanrısıyla karıştırarak savunmaya kalkışanlar, bu inancından dolayı suçlama yapan ve aşağılayanlar kadar ona hakaret etmektedir. Buna kimsenin hakkı yoktur ve o kimse Alevi-Bektaşi toplumunun da dostu değildir.

III. I. 15. Pir Sultan Abdal’ın Oğlu Pir Mehmet, Kendini Dergah’taki Kayıtlardan İspatlayarak Yolu Sürdürüyor

Pir Sultan Abdal Osmanlı’nın eline düşüp idam edildikten sonra, aile çevresi büyük zarar görmüş. Uzun süre saklanarak canını kurtardığı anlaşilan, “İnce Mehmed” lakabını taşiyan oğlu Pir Mehmed ortaya çiktiginda, kendisinin Pir Sultan’ın oğlu olduğundan kuşku duyulmuş ve Dede olarak kabul görmemiş. Pir Mehmed bu nedenle hüccetini yenilemede büyük sıkıntılar çekmis. Sonunda babasının bağlı olduğu ve “İcazetli Dede” olarak kaydının bulunduğu Hacı Bektaş Veli Dergahı aracılığıyla nesebini ispatlayabilmiş: 

Pir elinden elifi tac urundum
Kubbesi Düvazdeh İmam Ali’dir (düvazdeh: on iki)
Nasibim ol verir andan barındım
İki cihanda da varım Ali’dir
    (…)
    Tarikat dediler bir yol sürdüler
Getirdiler elimize verdiler
    (…)
    Sürdüm ötesin evlada yetirdim
Sohbetimde can tercüman getirdim
Anın emri ile durdum oturdum
Gönlümde gayri yok varım Ali’dir

Aşk oduyla ciğerlerim dağlıyım
Boş değilim bir ikrara bağlıyım
Abdal Pir Sultan’ın abdal oğluyum
Adım Pir Mehmed Pir’im Ali’dir 

diye kendini tanıtan Pir Mehmed’in taliplerinden, az tanınmış bir Alevi ozanı İsmail, bu olayı uzun bir şiirle belgelemektedir.

Aradılar Pir Sultan’ın aslını
Görelim ki ne söyletir Yaradan
Siz dinleyin ben diyeyim vasfını
Zuhur oldu Kazım Musa Rıza’dan
    (…)
    Hem Rıza hem Haşim hem Seyyid 
Bir başında vardır hem Ebu Talib         
Bektaş-ı Veli’de yazılı kayıd   
İnanmayan haber alsın oradan
   (…)
    Güvercin donunda havadan indi
Darı çeçi üstünde namazın kıldı
Doksan bin evliyaya serçeşme oldu
Mevlam kısmetlerin verdi orada

Uçurdular Pir Sultan’ın kuşunu
Seyrangah eyledi Yıldız başinı
Hub gösterdi toprağını taşinı
Mevlam kısmetin verdi orada

Şah Yıldız dağında semah eyledi
Bir ayak üstünde bin bir kelam söyledi
İndi Banaz’ı hoş vatan eyledi
Hayli devr ü zaman geçti orada
    (…)
   Yüce gördü şehidliğin yolunu
Mansur gibi kabul kıldı darını
Kokladı elmayı verdi serini
Hırkasın asılı koydu orada

Seksen bin er Horasan’dan zuhuru
Geldi Urum’a hatmeyledi zahiri
Şeşper koltuğunda gitti ahıri (şeşper : savaş topuzu)
Dört yolun dördüne gitti orada
   
    Halifeler biraraya geldiler
Evlad kimdir deye meşv(e)ret kıldılar
İnce Mehemmed’i Şaha saldılar
On’ki Şah’dan sened aldı orada

İsmail’im ötesini bilmezler
Evlad olmayana senet vermezler
Senede mühüre it’mad kılmazlar
Aradan kaldırmazlar zann ü gümanı

İsmail’in bu şiirinde Pir Sultan’ın soyu ve idamı sırasındaki kerametleri, Hacı Bektaş’a bağlılığı ve Dergah’da kaydının bulunduğu anlatılmaktadır.

Aleviliğin yedi ulu ozanı’ndan biri olarak tanımlanan Pir Sultan Abdal, bu manevi bağlılıkla kalmamış, Dergahın başindaki Kalender Çelebi’yi Şah bilip, ona sarılmış, “İstanbul’u” (iktidarı) hedef alan Kalender Şah ayaklanmasının etkin siyasetini yapmıştır.

Alevi halk yığınları kendisini safa ile gönderdi ölüme. Hiç unutmadı Koca Haydar’ı. Yüzlerce yıl dilinden eksik etmediği gibi, her fırsatta mücadelenin sancağına Pir Sultan Abdal adını yazdı, yazıyor. Yeni Pir Sultanlar doğurdu, yeni şehitler verdi, veriyor… Kanlı Sivas’ta  bağnaz şeriatçı düşman eliyle yakılan otuz yedi can gibi… Hacı Bektaş Dergahının icazetli Alevi Dedesi Pir Sultan Abdal ölmez.
Bu kutlu Anadolu toprağında Pir Sultan Abdallar tükenmez.
Her Alevi-Bektaşi can bir Pir Sultan’dır ve sancağın  Kazova’ya dikilmesi uğruna canını verdi. Banaz’da dikili heykelinin yansıttığı onurlu, dirençli mücadele ruhuyla o bize, “bir olun, diri olun, iri olun, Dergah’ın çevresinde kenetlenin” diyor. Ancak bu birliktelikle düşünce ve inanç özgürlügümüzü kazanır ve Alevi-Bektaşi kimliğimizi baskıcı yönetimlere kabul ettirebilirz.

III. I. 16. Pir Sultan Abdal’dan Deyiş ve Nefes Örnekleri

KIZILBAŞ HALK OZANI KIZILBAŞ PİR SULTAN ABDAL yazısı ilk önce Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam üzerinde ortaya çıktı.