OZANLARIMIZ arşivleri - Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam

KEMAL ÖZCAN (DERVİŞ KEMAL)

Ayhan Aydın — Sat, 26 Jul 2008 22:18:00 +0000

Ayhan Aydın
Söyleşiler gerçekçi olduğunca güzel, anlamlı ve kalıcıdır. Ben de gerek diğer söyleşilerimde gerekse halk ozanlarıyla yaptığım söyleşilerde bu hususlara dikkat ettim, etmeye çalıştım. Söyleşinin yalın olmasına, içten olmasına ve gerçeği yansıtmasına… Şu anda sizinle de yapacağım söyleşi için de aynı duygular içindeyim. Her şeyden önce sizi okurlarımıza tanıtmak amacıyla yaşam öykünüzü sizin ağzınızdan dinlesek, bizlere neler söyleyeceksiniz?
İsmimin Kemal Özcan olmasının yanında şiirlerimde Derviş Kemal mahlasını kullanıyorum. 1930 yılında Yunanistan’ın Dimetoka İlçesi’ne bağlı bir köyünde doğmuşum. Aynı yıl anayurda iltica etmişiz. Uzunköprü’ye yerleşmiş bulunduğumuzdan ben hep burada yaşadım. Uzunköprü’de ortaokul olmadığı için ilkokuldan sonra okuyamadım. Belki başka bir şehre gidebilirdim ama yoksulluk buna engel oldu. İlkokuldan askerliğe kadar çiftçilik yaptım. Askerlikte daha önce öğrendiğim daktilonun faydasını gördüm. Askerlikte yazıcı oldum. 4 ay Edirne’de Jandarma Okulu’nda eğitim gördükten sonra İzmit’e düştüm. Şimdiki adı Kocaeli, Kocaeli’nin Gebze İlçesi’nde bir süre kaldıktan sonra alay kalemine alındım. Askerlikten sonra ise katip olarak çalışmaya başladım. Mahkemenin açtığı bir sınavı kazanarak, Uzunköprü Sulh Ceza Mahkemesi’nde zabıt katibi, yeni ismiyle tutanak yazmanı, olarak göreve başladım. 1955’te başladığım çalışmamı 30 yıl aralıksız aynı yerde sürdürdüm. 1983 Mart ayında emekli oldum. Evliyim. Biri erkek üç çocuğum var.
Seyahat etmeyi çok seven birisiyim. Fırsat buldukça sürekli seyahat yaptım, yapıyorum. Bu seyahatlerim esnasında birçok kişi tanıdım, birçok da dostum, arkadaşım oldu. 13 kez Hacıbektaş’a gittim. O törenlerde kurduğum dostluklar kalıcı oldu.
Sizde izleri hala canlı olan dostluklarınızdan bahseder misiniz?
Rahmetli Feyzullah Çınar’la tanıştım ilk önce. Aşık Daimi, Aşık Nesimi, Hüseyin Kaçıran. İlk tanıştığım dostlarımdı. Bu derinleşti ve yaygınlaştı zamanla.
Ozanlar, ozanlık… Anadolu Uygarlığı’nın zengin gözeleri ozanlık geleneğini sürdüren ozanlarımız; zengin birikimleriyle duygu, düşünce, fikir yüklü dizeleriyle topluma pekçok şey verdiler. Yol gösterici oldular, eleştirmen oldular. İnsanların başkalarına söyleyemeyeceği duyguları, heyecanları, sitemleri şiirlerle dile getirdiler. Bunlar insandan insana, toplumdan topluma aktarılarak yayıldı. Peki sizin içinizde nasıl başladı bu kıpırtı, coşku?
Ben ilk şiirimi 15 yaşındayken yani 1945’te yazmaya başladım. Aşk, sevgili üzerine yazılan şiirlerdi ilk şiirlerim.
1956 yılında ben Cem’e dahil oldum. Ceme girdim. Cemdeki o büyük alemi görünce bende büyük değişiklik oldu. O güne kadar yazdığım aşk şiirlerini yırtıp attım. Ondan sonra tasavvufa yöneldim. O yıldan beri de yazıyorum. Şimdi üç binden fazla şiirim var. Fakat yazdığım şiirleri devlet memuru olduğum için yayımlayamamıştım. Feyzullah Çınar benim birçok şiirimi okudu. Şimdiye kadar bir kitap da yayımlayamamıştım. İlk kitabım Alev Yayınları’ndan çıktı. Bu kitapta 150 şiirim var. Daha on kitaplık şiirim hazır bekliyor. Şiirlerimde insan sevgisi ve duygusunun, tasavvufun açık etkilerini görmek olası.
Ben tasavvufta aradığımı buldum, diyebilirim. Çünkü ben insanlığı aradım, arıyorum. İnsanlığı da tasavvufta buldum. İnsanın ne olduğunu da çok iyi anladım. O bakımdan şiirlerimde devamlı insanı, insan sevgisini ön plana çıkardım. Bunun yanında sosyal konuları, sorunları içeren şiirlerim oldu. Tanrı’yı ararken, Tanrı’nın insanda olduğunu gördüm, tasavvufta. Bu yüzden insanları taparcasına seviyorum.
Yunus, “Yaratılanı sev / Yaratandan ötürü”, diyor ya. Yalnız biliyorsunuz her insanı sevmek mümkün değil. İnsanlığın da insan olmanın da bazı kuralları var. O bakımdan ben insanın nasıl olması gerektiğini hep ön planda tutmuşumdur. Bunu pek çok şiirimde vurguluyorum. Sürekli yoksulun yanında yer almaya çalıştım, ezilmişin yanında yer almaya çalıştım. Yine bu şiirlerimde vardır. Ben, güzelleme, sevgili üzerine şiirler yazmadım. Hayatta tüm insanların içinde büyük umutlar vardır. Herkes bir şeylere sahip olmak ister. Ben ise bir şiirimde olduğu gibi bu şekilde olmak isterim.
“Bir bağda bir salkım üzüm olsam da / Zamanı gelince kesseler beni / Fabrikada dibeklere dolsam da / Preste sıkarak ezseler beni / Pres beni iyicene sıktı mı / Çekirdeğim kabuğumdan çıktı mı / Şıra tavasına suyum aktı mı / İnce eleklerden süzseler beni / Vaktiyle üzümken döndün mü suya / İçime çalsalar tahıldan maya / Bade hu doldurup ağaç fıçıya / Yıllarca hapsedip üzseler beni / Şaraba dönüşsem takdire uyup / İnsanlar bana da ihtiyaç duyup / Fıçıdan çıkarıp camlara koyup / Mecliste masaya dizseler beni / Derviş Kemal der ki budur efkarım / Gerçek insanlara yoktur zararım / Dergah-ı Ali’den güzel dostlarım / Kevser niyetine içseler beni”.
Dostlar, dostluk meclisi, muhabbet… Her şeyden önce insanın dünyaya karşı almış olduğu tavır önemli sanırım. Dürüstlüğü, mertliği, boyun eğmezliği… Dostlar meclisine girmek öyle kolay olmasa gerek?… Zor yol, nelere uyularak o yolda yürünecek? O zor, dar kapıdan nasıl geçilecek?
Kapı gerçekten çok dar. Şimdi, dostlar meclisi dedik, buna Alevi cemi desek nasıl olur? Alevi ceminin, kapısı daha dardır çünkü. O kapının içinde ölmek de var. Yalnız bu ölmek, zahiri anlamda ölmek değil. Ölmeden evvel ölmek, can tendeyken evvel ölmek. Biz de kapı herkese açılmaz. O dar kapıdan girmeden önce bir rehber buluyorsunuz. O rehber sizi ölçüyor, biçiyor, tartıyor. Artık oraya yanaştığınıza kanaat getirdikten sonra o kapıya götürüyor sizi. O kapı manevi bakımdan çok büyük ama aynı zamanda iğne deliği kadar da dar… Kapıya götürüyor ve “böyle böyle bir can getirdim” diyor. Mevlana diyor ki, ne olursan ol, gel. Fakat bir de şunla karşılaşıyorsunuz Alevilik’te; “Gelme, gelme; dönme dönme; gelenin malı, dönenin canı gider”. Bu korkunç bir şey. Gelenin canı gider, diyor. Yani, bu meclise gelenin nefsini öldürürüz, deniyor. Canlı ölü haline gelirsin, deniliyor. Buna tasavvufta “Enel Hak” da deniliyor. Hasılı o huzurda ömür boyu hiç bozmayacağın bir ikrar veriyorsun. Ömür boyu bozmayacağın. Alevilik’te tövbenin pek bir anlamı yoktur. Önemli olan suç işlememektir. Diğer tarafta ise tövbe edebilirsin ve bağışlanırsın da. Bizde tövbe ikrardır. İkrar da beşikten mezara kadar sürüyor. Buradaki beşik ilginçtir. İkrar meclisinde biz esas doğarız. İkrar verdiğimiz anda dede, baba size, herkes bu yükü taşıyamaz gel yol yakınken dön; girmeden iyice bak bu yol dikenli yokuşlu bir yoldur çıkamazsın; demirden leblebidir çiğneyemezsin; ateşten gömlektir giyemezsin, der. Ceme aldığı halde yine de bunları sayar. Ondan sonra onun ikrarını alır. Mürşit, “Ben seni senden aldım; tekrar seni sana verdim; var kendine mukayyet ol, sahip ol kendine” der. Şimdi burada bir alış-verişten sonra yeniden bir doğuş gerçekleşiyor. İkinci kez dünyaya geliş var yani. Tertemizdir insan o anda. Bu ikinci doğuşu yaptıran rehberin ise senin manevi baban oluyor. Fakat anlamı öz-babadan ileridir. O rehberin eşi ise senin annen oluyor. Bunlara ahiret annesi, ahiret babası da deniyor. Kişinin kendisini bu kadar uzun süre bu kurallara uyarak yaşatması oldukça güçtür. O yüzden ikrardan mezara kadar olan süreye biz “sırat köprüsü” diyoruz. Yani bu köprüde çok dikkatli yürümek lazım. Aksi halde düşersin. İşte düştün mü de “düşkün” olursun. Eğer sağlığında bu köprüyü geçersen artık öbür dünyada olup olmadığını bilmediğiniz, sırat köprüsü diye, bir şey de önemini kaybeder. Mesela Yunus ne kadar güzel söylemiş, “Sırat kıldan ince derler ama / Gidip üstüne bina kurasım gelir. ” Demek ki o kadar ince değil. Fakat bundan geçmek zor. Şimdi işte bunları görünce değiştirdim ilk aşk şiirlerimi. Gerçek aşkımı buldum ben.
Tanrı Kuran’da söylüyor, insanı çamurdan yarattığını ve meleklerin ona secdesinin gerektiğini, şeytan ise Adem’e secde etmediği için lanetleniyor, şimdi insana secdeyi uygulayan insan topluluğu Alevilerdir.
Aslında her şey insanın elindedir. Ama bunlar içinde gerçek olan insanlar sorumluluk duygusu içindedirler. Yukarda saydığım tüm aşamalar insanı gerçek bir insan yapmak içindir. Ben artık cemleri bir okul olarak nitelendiriyorum, bir ibadet yeri olarak değil. İrfan mektebi, cemler olsa gerektir. Eğitici, öğretici yeni kişiyi değil irfan mektebinde aşağı yukarı 18 sene okudum. Sonradan bizim mektep kapandı.
Tabi tüm babalar aynı içtenliğe, bilgiye sahip değil. Bir baba gerçekten eğitici vasıflara haiz olmalıdır. Kötü okuldan, kötü eğitimden, kötü öğrenci çıkar. Artık çağdaş fikirlere, düşüncelere gerek vardır.
Peki Sevgili Özcan, bu dar kapılardan geçmede; 4 kapı 40 makam Enel Hak, insan-ı kamil, mürşide ulaşma yollarında, size yol gösteren size şevk veren, sizi besleyen ozanlar kimlerdir? Hangi ozanlardan etkilendiniz?
Gerek daha önceki yüzyıllarda yaşamışların gerekse günümüzdeki halk ozanlarının şiirlerini iyice okudum. Bunların benim üzerimde etkileri olmadı, diyebilirim. Yalnız en sevdiğim ozan Pir Sultan Abdal’dır. Pir Sultan Abdal’ı hiçbir ozanla kıyaslamak mümkün değildir. Pir Sultan öyle bir dönemde yaşamış ki, insan hayatı yöneticilerin iki dudaklarının arasında. O dönemin gerçeklerini yüksek sesle haykırması hatta ölümü bile hiçe sayarak bu yolda yürümesi, onu tüm ozanlardan ayırıyor. Zindanlarda bile “Açılın kapılar şaha gidelim” diyor. Şiirleri de çok kuvvetli. Ben Pir Sultan aşığıyım, hayranıyım. En sevdiğim ozan Pir Sultan Abdal’dır.
Mesela diğer ozanlar içinde mertliğiyle tanıdığım Aşık Nesimi’yi de severim.
Tasavvufu içinde taşıyan Alevilik – Bektaşiliğin ve onun belkemiğini oluşturan halk ozanlığının sizce ne gibi bir işlevi olmuştur, bu Anadolu toprağında? Ozan kimdir, ozanlık nedir sizce?
Ozan, halkın gözü, halkın dili, halkın kulağıdır, özetle. Çok eskiden de ele alsak ozanlarda şunu görürüz. Onlar sürekli halkın yanında yer almışlardır. Daima halktan yana olmayı gündemde tutabilmişlerdir. Bu birbirine aktarıla aktarıla günümüze kadar gelmiştir. Biz de aynısını yapıyoruz aslında. Sürekli halktan yana olma, halkın ezilmesini önleme ve halkın duyamadığını, halkın göremediğini halkın söylemediğini onlar adına yapmak. Ozanların işlevi bu. Fakat bunca ölümlere karşı, başı var. Bunu ihlal edenler, Alevilik ve Bektaşiliğin temel ilkelerine uymayanlar, ben Aleviyim, Bektaşiyim, demesinler.
Pir Sultan’ın çağrısı boşa gidiyor: “Gelin canlar bir olalım. ” İnsanlar bir olmazsa, sömürüyü sözüm ona bu felsefeyi savunanlar ya varsa o zaman o sözlerin bir anlamı da kalmıyor. Nerede bu birlik? Bir şeye daha değineceğim. Ben Arapça’ya karşıyım. Bizim Türkçe ne güne duruyor da Arapça kullanılıyor? Cemlerde Arapça Kuran okunmasına da karşıyım. Tüm konuşma ve dualar Türkçe olmalıdır. Dua cami hocasının yaptığından farksız olduktan sonra bu duayı ben ve diğer insanlar anlamadıktan sonra ne anlamı var bu dua okumanın? Herhalde dünyanın hiçbir ülkesinde insanlar ibadetlerini bir başka dille yapmıyorlardır. İnsan yaptığı ibadetin anlamını bilmedikten sonra ne anlamı kalır o ibadetin.
Aleviler’in soyu Şamanlardan gelmektedir. Türkmenler, Tahtacılar, Çepniler hepsi özde Alevidirler.
Tabii şimdi bir Alevilik/Bektaşilik ayrımı var. Fakat bence bunlar özde aynıdırlar. Trakya’da Bektaşilik denir, babalar vardır. Anadolu’da bu dedelik olur. Bakın mesela Bektaşîliğe yakın daha 12 tarikat vardır. Gülşenilik gibi. Ben Kızıl Deli Sultan’a bağlıyım. Akdeniz’dekiler Abdal Musa’ya bağlılar. Fakat tümü bir ağacın kolları gibiler ve tümü de Bektaşiliğe bağlıdırlar.
Ama Alevilik ve Bektaşilik’te bir eşitlik olduğu için ben bu ayrıma da karşıyım. İran’daki Şiilikle Anadolu’daki Alevilik – Bektaşilik arasında ise hiçbir bağ yoktur. Yalnız her ikisinde de lügat anlamı Ali severlik olarak geçiyor.
Halk ozanlarının ülke sorunları karşısındaki duyarlılıklarının da şiirlerine yansıdığını, yansımasının gerektiğini belirtiyorsunuz. Siz Türkiye’nin temel toplumsal sorunları olarak neleri görüyorsunuz, bunlar sizce nasıl giderilebilir?
Türkiye’deki ezilenler hala ezilmekte, yaşayanlar daha rahat yaşamaktadırlar. Bu yıllardan beri böyle olagelmiş. Herhangi bir çözüm de bulunamamış. Çözüm yolları devamlı kapatılmış.
Türkiye’de bir kesimin ezilmesi artarken buna ters orantılı olarak belli bir kesimin gelirleri de sürekli artıyor. Ayrıca işçi-memur kesimi de var. İşçi yine sendikalarla haklarını arayabiliyorlar. En azından buna çaba sarf ediyorlar. Memurun bu konuda da hiçbir hakkı yok. Memurların sendikal haklarında ve ücretlerinde bir iyileşmeye gidilmedi.
Türkiye’de ilginçtir mesela işçiler veya diğer kesimden insanlar haklı taleplerini dile getirirken ne yazık ki kişisel isteklerini ön plana çıkarıyorlar. Genel geçer kapsayıcı bir düşünce ve eylem ortaya koyamıyorlar. Yani diyelim ki sadece ücret konusunu dile getiriyorlar. Diğer hiçbir konuda tümüyle ortak bir eylem yapılamıyor. Tüm demokratik haklar eşitçe ve hep beraber, her kesimden insanla savunabilmelidir. Türkiye’nin eksikliği ve geriliği burada görülüyor. Diyelim ki çevre kirliliği. Bu konuya çok ciddi şekilde hangi sendika eğilmiştir, şimdiye dek? Türkiye’nin en büyük ciddi sorunu bence ekonomik dengesizliklerdir. İşçinin hele memurun hali çok kötüdür. Ben bir memur olarak tam 30 yıl devlete hizmet ettim. Mutfak masraflarında bile zorlandık. Şimdi emekli maaşım 7 milyon. Ben bu parayla nasıl geçinebilirim. Bu millet şimdi ne yapsın? Nasıl mutlu ve huzurlu olsun bu ülkede? Türkiye’de kimsenin kafasının içindeki düşünceye sınır getirme yetkisi yok. Ama çok acı bir, gerçek Türkiye’de düşünce açıklama özgürlüğü yok. Benim en büyük isteğim toplumun huzurlu bir şekilde yaşamasıdır. Yeter ki Türkiye’de ezen / ezilen farkı kalmasın. Öyle bir ortam özlüyorum.
Türkiye’de ezenle ezilen ayrımının kalmadığı, insanların eşit şartlarda yaşayabildiği bir ortamın oluşması için, tüm dünyada bu şartların oluşabilmesi için sizce neler yapılmalıdır?
Kültürün, eğitimin yaygınlaşması gerekir. İnsanların düşüncelerini açıklamalarının serbest olması gerekir.
Biraz da anılarınızdan, dostluklarınızdan, hüzünlerinizden bahsedelim. Ozanlardan, ozanlıktan bahsedelim. Değer verilmeyen, şimdi bazı sanatçıların yalan-yanlış şiirlerini okudukları, kendi başlarına bırakılan, adları sanları bile anılmayan, kimi törenlerde kendileri çalıp kendileri dinleyen ozanlarımız. Halk kültürünün değeri az bilinir kişileri ozanlar konusundaki anılarınızdan söz edelim biraz da.
Elbette acı anılarım var. Bir tarihte Hacı Bektaşi Veli’yi anma törenlerinde Hüseyin Kaçıran isimli bir halk ozanıyla tanışmıştım. Adana’da Osmaniye’de oturuyormuş. Hacı Bektaş’a gelmiş. Onun şiiri çok kuvvetli fakat sazı yok. Geleneksel ozanlık yarışmasına katılacağını söyleyerek benim de gelmemi istedi. Yarışma da Kaçıran ikinci oldu. Kendisine bir plaket verdiler. O ise bir süre plaket verilen yerde durdu plaketi verenle konuştu. Çıkınca buluştuk. Niçin uzun süre orada kaldığını ve neyi konuştuğunu sorunca, kendisine plaket yerine 2500 lira vermelerini istediğini söylemiş. Çünkü Osmaniye’ye gidecek parası yokmuş. Onlar ise kabul etmemişler. İşte ozanlarımızın durumu.
Şimdi bazı sanatçılar ozanların şiirlerini okurken değişiklik yapmada herhangi bir sakınca görmüyorlar.
Sezen Aksu’nun Aşık Daimi’nin şiirinde yaptığı gibi. Son dörtlük tümüyle değişmiş. “Daimiyim her can ermez bu sırra / Gerçek kamil olan erer o nura / Yusuf sabır ile vardı Mısır’a / Bu da gelir bu da geçer ağlama” orijinali buyken şu hale dönüştürüldü şiir:
“Daimiyim her can ermez bu sırra / Yusuf sabır ile vardı Mısır’a / Koyun olsam giderdim ardı sıra / Bu da gelir bu da geçer ağlama. ” Daha buna benzer sayısız hata, yanlış.
Bence de buradaki en büyük eksiklik şu, kendilerini günün koşullarına göre çeşitli mevkilerin üstlerinde görenler, kendi kendilerine her konuda ahkam kesenler, daha önceki birikimleri kolayca yadsıyabiliyorlar. Pir Sultan, Yunus veya Daimi, böyle demiştir, diyerek eserlerini kendince değiştirerek yorumlama gibi cüretkar davranabiliyorlar. Bu da Pir Sultan’ın, Aşık Daimi’nin bilinmeden, kavranmadan, hissedilmeden söylendiğini gösteriyor. Bu özümsenmiş olsa kitaplar şiirler okunur, daha önceki kasetler dinlenir. Bir çalışma da buna göre yapılır. Aşık Daimi aynı parçayı “Bana Ne” isimli kasetinde söylüyor. Mesela en azından Aşık Daimi’nin aynı isimli parçasını Sezen Aksu daha önce dinlemiş olsaydı bu hata da olmazdı.
Bunlar aslında bir trajedinin yansımaları. Başta ozanlar, şairler, yazarlar günümüz tüketici toplumunda kof, yoz ortamında birer meta olarak algılanıyor, onların ürünlerinin istenildiği gibi yağmalanabileceği, sömürülebileceği, satılabileceği, değiştirilebileceği gibi bir kanı çoktan yerleşmiş, genel kabul görmüş durumda.

Söyleşi; 1996,
Yurtta Birlik Gazetesi Binası, Üsküdar
Dost Dost, Sayı 6, Sayfa, 21-25, Haziran/Temmuz/Ağustos 1998

ESERLERİ
Şah Damarı, Şiirler, Alev Yayınları, Mart 1996
ŞİİRLERİNDEN SEÇMELER
Haydar-ı Kerrar Aşkıyla

Erenler yoluna girdim
Haydar-ı Kerrar aşkıyla
Ben bu yola emek verdim
Haydar-ı Kerrar aşkıyla

İlden ile yolcu oldum
Çok yerlerde mihman kaldım
Nice güzel dostlar buldum
Haydar-ı Kerrar aşkıyla

Gözümdeki pası sildim
Dostluk neymiş iyi bildim
Sizi sevdim size geldim
Haydar-ı Kerrar aşkıyla

Fakir aciz yol oğluyum
Erenlerin sağ koluyum
Bilseniz nasıl doluyum
Haydar-ı Kerrar aşkıyla

İrfan mektebini seçtim
Sınav verip sınıf geçtim
Dost elinden dolu içtim
Haydar-ı Kerrar aşkıyla

Böyle bizim hallerimiz
Keman tutar ellerimiz
Nefes söyler dillerimiz
Haydar-ı Kerrar aşkıyla

Derviş Kemal dilim dilim
Rıza lokması yiyelim
Hep birlikte Hüü diyelim
Haydar-ı Kerrar aşkıyla
Vardır Bizim Yolumuzda

İnsana ne gerekliyse
Vardır bizim yolumuzda
Kişi Hakk’a hevesliyse
Vardır bizim yolumuzda
Yolu aramaktır koşul
Sen de ara bu yolu bul
Erdem için gerçek okul
Vardır bizim yolumuzda

Muhammed’le Şahı Merdan
Zebur Tevrat İncil Kuran
Akıl mantık ilim irfan
Vardır bizim yolumuzda

Biz bilmeyiz yalan hile
Gerçeği getirdik dile
Derviş Kemal Tanrı bile
Vardı bizim yolumuzda
Oy Silahı

Silahların en iyisi
Oy silahı oy silahı
Kuşkusuz en geçerlisi
Oy silahı oy silahı

O silahın yüzü aktır
Kullanması yasal haktır
Ondan güçlü silah yoktur
Oy silahı oy silahı

Ne tetik var ne iğnesi
Patlar ama çıkmaz sesi
Silahların şahanesi
Oy silahı oy silahı

Aklı olan yoldan sapmaz
Başka silahlara tapmaz
Kişileri katil yapmaz
Oy silahı oy silahı

Söylesinler varsa bilen
Bu silahtan var mı ölen
Silahlarda önde gelen
Oy silahı oy silahı

Derviş Kemal ilham kapar
O nedenle oya tapar
Kan dökmeden devrim yapar
Oy silahı oy silahı

Derler Bize

Hazzı gönüllere giren
Dostluk gülü derler bize
Dosttan dosta haber veren
Seher yeli derler bize

Yalan görsek savuşuruz
Gerçeklere kavuşuruz
Doğruları konuşuruz
Hakk’ın dili derler bize

Kah asıldık kah yüzüldük
Can verirken dahi güldük
Bir zamanlar deniz böldük
Ondan deli derler bize

Erdem yollarını bulduk
Halk yanlısı insan olduk
Nice gönüllere dolduk
Çağdaş veli derler bize

Derviş Kemal arza geldik
Önce kendimizi bildik
Kırklar meydanında öldük
Canlı ölü derler bize

Gelme

Bizim cemimize kolay girilmez
Nefsine uyarak azmışsan gelme
Bu cemde kimseye ödün verilmez
İnsanlık yolundan yozmuşsan gelme

Ummanlar dururken dalma göllere
Yolundan yozup da düşme dillere
Çıkarın uğruna şayet ellere
İftira kuyusu kazmışsan gelme

İnsanlık yolunda bir ünvan kazan
Mutluluk bulur mu şuurun bozan
İster bir aşık ol istersen ozan
Gerçeğe aykırı yazmışsan gelme

Derviş Kemal der ki kulak ver bana
Ben tavır koymuşum gerçekten yana
Doğruyu güzeli söylerim sana
Bu gerçek sözlere kızmışsan gelme
Beyhude

Dinin ilkesinden hisse kapmazsan
Müslüman ve İslam olmak beyhude
Tasavvuf yönünden yorum yapmazsan
Sadece kulaktan dolmak beyhude

Hocanın fikriyle beraber isen
Arapça okumak yeter der isen
Kuranı Kerim’den bihaber isen
Körce dine bağlı olmak beyhude

Gayri meşru işler Hakk’tan saklanmaz
Kötü kişi Hakk indinde aklanmaz
Vicdan pası akar suyla paklanmaz
Kalp kirliyse abdest almak beyhude

İnsanlara tuzak kuranlar için
Haksızlıkla vurgun vuranlar için
Bu dünyada gönül kıranlar için
Oruç tutup namaz kılmak beyhude

Derviş Kemal ne söylesen az olur
Hak yolundan çıkan kişi yoz olur
Ariflere sivrisinek saz olur
Cahillere davul çalmak beyhude

Bizde

Manevi açıdan gayet zenginiz
Can gözü açılıp bakanlar bizde
İlimden irfandan yana enginiz
Erdemli bilinçli dekanlar bizde

Oniki dekanın rektörü Merdan
O’dur üstad O’dur konuşan Kuran
Kabe’yi ziyaret misali her an
Gönülden gönüle akanlar bizde

İkrar abdestini alanlar biziz
Halka namazını kılanlar biziz
Ömrünce oruçlu olanlar biziz;
Nefsini zindana tıkanlar bizde

Güvercin donuna girip uçarız
Şu koca dünyaya ışık saçarız
Zemheri ayında çiçek açarız
Gülleri ambere kokanlar bizde
Derviş Kemal der ki takatım yetmez
Bizdeki varlıklar saymakla bitmez
Erenler menzile at ile gitmez
Burak’sız Miraca çıkanlar bizde

Yılın Anaları

Tarlada çalışan kadınlar var ya
Yılın anaları onlardır işte
Çileleri bitmez dertleri derya
Yılın anaları onlardır işte

Tarlada ırgattır evinde köle
Dürüst çalışırlar bilmezler hile
Kurumuş haliyle benzerler çöle
Yılın anaları onlardır işte

Tarla çapalarlar orak biçerler
Bulanık göllerden sular içerler
Hepsi felek çemberinden geçerler
Yılın anaları onlardır işte

Çalışmaktan nasır tutar elleri
İki kat olmuştur zayıf belleri
Ömür boyu perişandır halleri
Yılın anaları onlardır işte

Asla etli yemek yiyemez onlar
İpekli kumaşlar giyemez onlar
Derdini kimseye diyemez onlar
Yılın anaları onlardır işte

Ekmek hamurunu onlar yoğurur
Her biri beş altı çocuk doğurur
Saçları vaktinden önce ağarır
Yılın anaları onlardır işte

Günlük işi yarınlara bölmezler
Hastalanır ama doktor bilmezler
Gözleri yaşlıdır bir gün gülmezler
Yılın anaları onlardır işte

Derviş Kemal gökten bir ferman inse
Yoksulların kaderine değinse
Bir kez olsun seçilmezler nedense
Yılın anaları onlardır işte
Çağdaş Cemler

Yirminci yüzyılın sonuna geldik
Artık cemler çağa uygun olmalı
Eskilerden ne öğrendik ne bildik
Artık cemler çağa uygun olmalı

Bilinçsiz mürşitler taviz vermiştir
Mantıksız kurallar ceme girmiştir
Şah-ı Merdan “çağa uyun” demiştir
Artık cemler çağa uygun olmalı

Aydın insan çağdan geride kalmaz
Giysiler kişiyi bilgili kılmaz
Cübbede tekkede keramet olmaz
Artık cemler çağa uygun olmalı

Elektrik varsa kalkmalı mumlar
Rahata huzura ermeli Can’lar
Arapça sözlerden kaç kişi anlar
Artık cemler çağa uygun olmalı

Derviş Kemal herkes gözünü silsin
Aydın mürşit bulup gerçeği bilsin
Ayin-i cemlere yenilik gelsin
Artık cemler çağa uygun olmalı

Tanı

Kardeş aklın eriyorsa
Çağın Yezid’ini tanı
Gözün bakıp görüyorsa
Çağın Yezidi’ni tanı

Geçmişi çekip gündeme
Rastgele kul hakkı yeme
Her Sünni’ye Yezit deme
Çağın Yezidi’ni tanı

Görgü bilgi alimliktir
Kamil olmak salimliktir
Yezit demek zalimliktir
Çağın Yezidi’ni tanı

Gör ve izle sağı solu
Gel incitme dürüst kulu
Bak her taraf zalim dolu
Çağın Yezidi’ni tanı
Kim ki bundan ilham almaz
Attığı taş hedef bulmaz
İyi insan Yezit olmaz
Çağın Yezidi’ni tanı

Var ya sahte riyakar it
Katil hırsız münkir müfrit
Kötü insanlardır Yezit
Çağın Yezidi’ni tanı

Derviş Kemal duymak için
Kurallara uymak için
Gerçek tavır koymak için
Çağın Yezidi’ni tanı

Gördüm Seni

Yüce Tanrım hiç saklanma
Vallah billah gördüm seni
Sen kendini gizli sanma
Vallah billah gördüm seni

Akıl kibritini çaktım
Mantık şamdanını yaktım
Can gözümü açıp baktım
Vallah billah gördüm seni

Kamu eşya ins-ü cinde
Gerek mescit gerek cemde
Irksız farksız her ademde
Vallah billah gördüm seni

Ben sendeyim sen bendesin
Yüreğimin içindesin
Varsın zahir yalan desin
Vallah billah gördüm seni

Derviş Kemal der ki yarsın
Nere baksam orda varsın
Gören göze aşikarsın
Vallah billah gördüm seni

Buna Rağmen

Bir ömür boyunca horlandım ancak
Buna rağmen seviyorum Ali’yi
Çile çekip hayli zorlandım ancak
Buna rağmen seviyorum Ali’yi

Şah’ı sevdim diye hakir gördüler
Ak alnıma kara leke sürdüler
Kimi zındık kimi dinsiz dediler
Buna rağmen seviyorum Ali’yi

Nice iftiraya maruz kalmışım
Yüreğimden derin yara almışım
Çaresizlik girdabına dalmışım
Buna rağmen seviyorum Ali’yi

Ali’yi seveni suçlu saydılar
Bu nedenle nice cana kıydılar
Bizim başımıza cennet koydular
Buna rağmen seviyorum Ali’yi

Derviş Kemal bu aşk beni bezdirdi
Yaşam boyu dert gönlümü yüzdürdü
Yıllar yılı yobazlara ezdirdi
Buna rağmen seviyorum Ali’yi

Beni

Bir bağda bir salkım üzüm olsam da
Zamanı gelince kesseler beni
Fabrikada dibeklere dolsam da
Preste sıkarak ezseler beni

Pres beni iyicene sıktı mı
Çekirdeğim kabuğumdan çıktı mı
Şıra tavasına suyum aktı mı
İnce eleklerden süzseler beni

Vaktiyle üzümken döndüm mü suya
İçime çalarlar tahurdan maya
Badehu doldurup ağaç fıçıya
Aylarca hapsedip üzseler beni

Şaraba dönmüşsem takdire uyup
İnsanlar bana da ihtiyaç duyup
Fıçıdan çıkarıp camlara koyup
Mecliste sofraya dizseler beni

Derviş Kemal der ki budur efkarım
Gerçek insanlara yoktur zararım
Dergah-ı Ali’de güzel dostlarım
Kevser niyetine içseler beni
Anlamadı Bu Halk Bizi

Ne yazık ki senelerdir
Anlamadı bu halk bizi
Bilemedim sebep nedir
Anlamadı bu halk bizi

Bilmem kördür bilmem sağır
Uykusu da gayet ağır
İstediğin kadar bağır
Anlamadı bu halk bizi

Ezildikçe daim sindi
Ne güldü ne yaşı dindi
Sola dedik sağa döndü
Anlamadı bu halk bizi

Yıllardır çok şey önerdik
Her konuda örnek verdik
Onlar için hapse girdik
Anlamadı bu halk bizi

Gel dedikçe geri kaçtı
Başımıza dertler açtı
Yediği çanağa sıçtı
Anlamadı bu halk bizi

Koyan sağlam aşı koymuş
Sonra dönmüş onu soymuş
Cehaletin sonu buymuş
Anlamadı bu halk bizi

Derviş Kemal neyse dünkü
Tıpatıp aynı bugünkü
Halkı sevmez oldum çünkü
Anlamadı bu halk bizi

Tanrı Beni Ben Tanrı’yı Yarattım

Görünmeyen sır perdesi ardında
Tanrı beni ben Tanrı’yı yarattım
Akıl rahiminde mantık yurdunda
Tanrı beni ben Tanrı’yı yarattım

Bir ağızdan “Kün” emrini buyurduk
Sonra arzdan toprak alıp yoğurduk
Kıvam bulup karşılıklı doğurduk
Tanrı beni ben Tanrı’yı yarattım
Erenler cemine girdiğim zaman
Pir önünde ikrar verdiğim zaman
Enel-Hak sırrına erdiğim zaman
Tanrı beni ben Tanrı’yı yarattım

Kemeri kuşanıp hırka giyince
Adem’in önünde başım eğince
Dudağıma ab-ı kevser deyince
Tanrı beni ben Tanrı’yı yarattım

Derviş Kemal der ki bu yol yorucu
Ve lakin gerçeğe erişir ucu
İrfan okulunda tahsil sonucu
Tanrı beni ben Tanrı’yı yarattım

Dertliyim

Benim ızdırabım maziden gelir
Kerbela gününden beri dertliyim
Yol ehli olanlar halimi bilir
Kerbela gününden beri dertliyim

Ta o günden beri yanıyor özüm
Figanım bitmedi gülmedi yüzüm
Yüreğim eziktir kurumaz gözüm
Kerbela gününden beri dertliyim

Yazan kara yazmış alın yazımı
Bir an dindirmedi yürek sızımı
Kopardı telimi kırdı sazımı
Kerbela gününden beri dertliyim

Kahpe felek hazan etti gönlümü
Bülbül idim lal eyledi dilimi
Ağarttı saçımı büktü belimi
Kerbela gününden beri dertliyim

Derviş Kemal der ki yasımız haktır
Yürek yarasının acısı çoktur
Bizim derdimizin dermanı yoktur
Kerbela gününden beri dertliyim

İnsanların Ozanıyım

Her yönüyle yoksul olan
İnsanların ozanıyım
Ömür boyu darda kalan
İnsanların ozanıyım
Emek verip öğüt almış
Kazancını eller çalmış
Okumaktan yoksul kalmış
İnsanların ozanıyım

Ensesinden teri akan
İnsan kılığından çıkan
Ocağında tezek yakan
İnsanların ozanıyım

Halkı için derde giren
Her çileye göğüs geren
İnsanlığa hizmet veren
İnsanların ozanıyım

Bombalara düçar olan
Evden barktan yoksun kalan
Savaşlardan yara alan
İnsanların ozanıyım

Hiç kalmamış yüzü gülen
Yok mu buna çare bilen
Dünyada açlıktan ölen
İnsanların ozanıyım

Kemal yaşamaya küsmüş
Başlarına dertler üşmüş
Yoksulluğa yenik düşmüş
İnsanların ozanıyım

Bedrettin’i Hatırlayıp Ağlarım

Engin düşünceye daldığım anda
Bedrettin’i hatırlayıp ağlarım
Ben benle baş başa kaldığım anda
Bedrettin’i hatırlayıp ağlarım

Bir deyiş dinlesem sazın telinden
Dem vursa Serez’den Aydın ilinden
Bir gül görsem koparılmış dalından
Bedrettin’i hatırlayıp ağlarım

Dağlar görkemliyse denizler mağrur
Bulutlar nemliyse topraklar çamur
Hele çiselese bir ince yağmur
Bedrettin’i hatırlayıp ağlarım
Bir kişi çarmıha diri çakılsa
Bir fidan kesilip yere yıkılsa
Bir eğri ağaca urgan takılsa
Bedrettin’i hatırlayıp ağlarım

Zalimler düşüme geldiği zaman
Bir kabus uykumu böldüğü zaman
Bir ilim adamı öldüğü zaman
Bedrettin’i hatırlayıp ağlarım

Ne zaman yüzümü garba döndürsem
Gruba bakarak hayale girsem
Güneşi batarken sararmış görsem
Bedrettin’i hatırlayıp ağlarım

Kemal der dünyaya geldim geleli
Gözümün pasını sildim sileli
Hasılı kendimi bildim bileli
Bedrettin’i hatırlayıp ağlarım

Nefis Denen Düşmanımı Yendim Ben

Ezildim yoruldum ama sonunda
Nefis denen düşmanımı yendim ben
Yerimi alınca halkın yanında
Nefis denen düşmanımı yendim ben

Erenler cemine layık olunca
İkrar verip ben kendimi bulunca
Benlikten riyadan uzak kalınca
Nefis denen düşmanımı yendim ben

Erenler ceminde Hakk’kı haklayıp
Özümü yüzümü manen paklayıp
Kendime yeterli gücü toplayıp
Nefis denen düşmanımı yendim ben

Bağlı bulunduğum yerel törece
İnsana verilmiş yüksek derece
İkrarımı bozmadığım sürece
Nefis denen düşmanımı yendim ben

Derviş Kemal der ki zayıftı dünkü
Benim gerçek gücüm işte bugünkü
Artık beni kimse yenemez çünkü
Nefis denen düşmanımı yendim ben

KEMAL ÖZCAN (DERVİŞ KEMAL) yazısı ilk önce Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam üzerinde ortaya çıktı.

Aşık İbreti (Terzi Hıdır)

Hüseyin ALDOĞAN — Tue, 25 Mar 2008 18:53:01 +0000

Hüseyin Aldoğan
aldoganh@anet.com
Araştırmacı Yazar & Koordinatör
Sinemilli Baba Şemsk ve Şığraş Baba
Pir Ocağı Evladı
Kahramanmaraş/ Pazarcık

Anadolunun Kültür Vadisine Gömdüğümüz 20. Yüzyılın
Korkusuz Kalemi, Bir Ozandan Günümüze ve Çağlara Kalan Dizelerin Üstadı
Aşık İbreti (Terzi Hıdır)

Tarih boyunca çeşitli medeniyetlerin birikimini yaşamış bir yarımadadır Anadolu. Biz bu kültür mozağinin üstünde çağlar boyu yaşayanların mirasları olan hazinelerinin sahipleriyiz. Kabul etsek de etmesek de bu hazine bizlere kadar korunup emanet edilmiştir. Bizler bunu yaşatıp geleceğin kuşaklarına aktarabilecek miyiz, aktaramayacak mıyız?. Bu soruyu kendi kendimize sormamız gerektiği kanaatindeyim. Bu yanıtı tarihin akışı içinde aramak ise en doğrusu olacaktır.
X. yüzyıldan itibaren biçimlenip günümüzün yaşayan Anadolunun kültür vadisini oluşturan tarihi bütünlük içinde Anadolu ozan ve şairlerinin, gelenekçi bir başlangıçla uluslararası düzeyde değerlere yükselişi canlı bütünlüklerle yaşamaktadır. Bu bütünlüğün içinde günümüze mal olmuş ve de yarınlara ebedi intikal edecek olan Malatya’dan Adana’ya, Kayseri’den Maraş ve oradan da dünya metropolü İstanbul’ kadar uzanan coğrafyada çileli yaşam ile birlikte yolculuğunu tamamlayıp ebediyete intikal etmiş bir halk ozanı ve şairimiz olan İbreti’nin yaşam öyküsünden söz etmek istiyorum.
Asıl adı Hıdır Gürel olan Âşık İbreti`nin dedeleri Malatya`nın Akçadağ ilçesi Harunuşağı köyünden kalkmış, Kayseri`nin Sarız ilçesine bağlı Kırkısrak köyüne gelip yerleşmiş, babasının adı Ali annesinin adı Sultandır. Babası o günün zor koşullarında, at sırtında köy köy dolaşıp meyve ve öteberi satarak geçimini sağlarmış. Rumi 1336, Miladi 1920 doğumlu olan Âşık İbreti`ye Hıdır adı konulmuş. Üç yaşına gelince annesini kaybetmiş ve öksüz kalmış, babasının evlendiği Hatice isimli ikinci annesinden Ali, Rıza, İbrahim, Sultan, Meryem, adlarında beş kardeşi dünyaya gelmiş. İbreti, henüz on yedi on sekiz yaşlarındayken evlenir, hanımı teyzesinin kızı Sultandır. Köşkerlik (ayakkabı tamirciliği) yapar ve giderek ayakkabı üretimiyle geçimini sağlar…..
Askere gider 3 yıl askerlik yapar; askerde iken babasını kaybeder. Askerlik dönüşü Maraş’ın Afşin ilçesine giderek kısa bir zamanda biçki, dikiş öğrenen İbreti Sarıza döner. Bu sanatını da on sekiz yıl devam ettirir. Bu arada saza söze büyük ilgi duyar, okuma merakı artar. Geceleri gaz lambasının ışığında sabahlara dek okuduğu günler olur kendini yetiştirir. (Bu dönem aynı zamanda Kırkırsak şeyhleriyle birlikte Şöbeçmen de ki şeyhler meçlisine dahil olduğu dönemdir)
İbreti, bu gayretli çalışmasının yanı sıra peş peşe altı çocuk sahibi de olur, sırasıyla Sultan, Haydar, Hüseyin, Hıdır, Kemal, Gülbeyaz, İbreti’nin hanesinde yer alır. Ancak kendi adını taşıyan Hıdır henüz 34 yaşında 1992 yılında Hakk`ın rahmetine kavuşur. Diğer kardeşler, anneleri Sultan’la İstanbul`da yaşamlarını sürdürürler.
Çok çocuklu İbreti, geçim darlığı çektiği için çeşitli mesleklere atılır. Saz yapıp satmak, diş çekmek, madencilik, en son fotoğrafçılık gibi işler yapar. Madencilikte yaptığı kazılarda yüzde seksen isabet kaydetmesine karşın ekonomik yetersizlikler nedeniyle bu işi sürdüremez. Bulduğu krom, gümüşlü kurşun, madenleri toprak altında kalır. Son olarak fotoğrafçılık yapmakta olan İbreti, Sarız da elektrik olmadığı için işini zor sürdürür. Daha sonra Elbistan’a göçer, burada fotoğrafçılık mesleğini sürdürürken 1967`de patlak veren Elbistan olayında Alevilere saldıran fanatik bir grubun saldırısından İbreti de nasibini alır. Dükkânı tahrip edilir. Kendisi ise canını zor kurtarır. Tekrar Sarıza doner ancak geçim darlığı nedeniyle İstanbul’a göçmek zorunda kalır ve 5 Kasım 1976 tarihinde Hakk`a yürür. (1)
Bu inişli çıkışlı ve onurlu yaşam mücadelesinin öyküsünden sonra sizlerle onun şair ve halk ozanı kimliğini paylaşmak istiyorum. Bu konuya da Adana ve Kayseri ilerinin sınırlarının kesiştiği coğrafyada bulunan yirminci yüzyılın başlangıcında kurulmuş küçük bir köy serüveni ile başlayacağım. Çünkü bu köyde yaşananlar İbreti’nin tasavvuf ve şairlik hayatında eğitim ve öğretim olarak büyük bir yer almaktadır.
Binboğa’nın Şöbeçimen’i, “1900’lı yıllardaki göçerlerle yirmi hanelik bir sayıya ulaşmıştı. Bu ailelerin yarısına yakını Sivas il sınırları içindeki Gini aşiretinin alt gruplarından kopup gelmiş ( 2). Bu küçük yerleşim biriminde geçmişi 1800’lü yıllara dayanan bir dostlar meclisi mevcuttu. Zaman zaman kesintilere uğramışsa da, miras bırakılan kurulmuş sistem sayesinde yeniden hayata geçirilmesi başarılmış. Bu oluşturulan sistemin birinci ayağı, biçimsel kurallardan arındırılmış sınırsız insan sevgisi, ikincisi ise maddi olanaklardan yardıma muhtaç üyelerin de yararlandırılmasıydı. Bu oluşumun varlığı kendi içinde özünü korumaya çalışmaktaydı. 1. Cihan Harbi’nin başlarında Şöbeçemen’de dini açıdan başlıca üç grup oluşmuştu. Birinci gruba “Şeyhler” ya da “Hakikatçılar” denilmekteydi. (Bu grup Araboğlu’nun izinden yürüyenler.) İkinci grup dedegândı. Bunlara “tarikatçılar”da deniliyordu… Üçüncü grup homojen (mütecanis) değildi. Bu grup, daha çok günlük ekmek kavgası veren fakir kesimden oluşuyordu” (3). Bu dini oluşumun cemaat olarak varlığını koruyabilmesi, bölgenin ağır doğa şartlarına rağmen daha çok kış mevsiminde icraat buluyordu. Çevredeki köylerde yaşayan şeyhler Şöbeçemen de ki Aziz Baba’nın evinde toplanıyorlardı. Şeyhlerin meclislerine, şeyh olmayanlar alınmazlardı. Konuşmalar gizlilik içinde yürütülürdü. Hz. Ali’den Hacı Bektaş’a, Hacı Bektaş’tan Araboğlu’na ve “ o güne” kadar kadar geçen süre zarfında Aleviliğin tüm kuralları gözden geçirilir, günün icap ve ihtiyaçlarına göre yeniden yorumlanırdı. Temel ölçü Kuran’ın batini yorumu, insanı kâmilin aklı, vicdanı ve toplumun gelenekleri ile çağın gereksinmeleriydi.” (4) Bu meclisin şeyhleri değişik konular üzerinde fikirler beyan ederler, sistemin ihtiyaç duyduğu kitaplar, Sivas’tan, Halep’e, Kayseri’den İstanbul’a kadar nerede bulunursa ya satın alınır ya da ödünç istenir, mümkün değilse orada kalınıp okunur, sureti ve özeti çıkarılır, dönüşte meclisteki dostlara okunurdu. (5). Bu meclisin dostları icraatlarında görev paylaşımı ihmal edemezler. Cemaat ve dostluk, hiyerarşik bir sistematik olarak yürütülmekteydi. Evet, 20. yüzyılın başlarında Sivas ve Maraş illerinde yaşayan Araboğulları, Apseyd’le, (Azia Baba’nın babası) Mamki Köse’ler ( Şeyh Mamo’lar) bir kuşak sonra Karaca Hüseyin Erbiller, Azia Babalar, Ali Kamkeler ( Hicrani, Figani, Haki’ler) Haydar Bayrak’lar, Halil Aksular, Haydar Uzunlar, Terzi Hıdır Gürel’ler ( İbret’ler), Haydar Köseler, Ali Şükran’lar… bu gruptandırlar” . (6)
Aziz Baba eserini kaleme alan Aziz Baba’nın torunu Seydi Özcan, Aziz Baba’nın dostları arasında İbreti’ye MÜCRÜMİ ve ALİ KAMKE’den sonra üçüncü sırada yer veriyor. Cemat içindeki yerin ise şöyle izah etmektedir “Terzi Hıdır da saz çalar, deyiş söyler ve şiir yazardı. …. Deyişleri genellikle yapılan konuşmalarla ilgili konuları içerenler arasında seçilirdi, bunlar bazen konuşmaları teyit eden, bazen de karşıt fikirleri içerirdi. Karşıt fikirler de bir sonraki muhabbettin konusunu oluştururdu” (7)
Evet, yukarıdaki metinden de anlaşıldığı gibi İbreti, Şöbeçimen meclisinde yer bulan bir ikinci kuşak (II.Cihan harbinden sonra Devam eden Şeyhler Meclisinin devam edenleridirler) üyedir. Ekonomik koşullarına rağmen birinci grupta yer alması onun farklı yetenek ve kabiliyetlere sahip olmasından kaynaklanmaktaydı. Ayrıca icraatlarını yaşamının bir parçasını oluşturan fotoğraf sanatıyla desteklemiş olmasıydı. Yaşamının çeşitli kesitlerinde çeşitli meslekleri icra etmesi ise ona farklı deneyler ve insanı kâmil meziyetleri kazandırmıştı. Yaşamının iki bölümden oluşan tasavvuf ve sosyal yaşam olarak var olma kavramlarını, yaşam savaşının mücadele evreleri içinde yürütmekteydi. Bu başarıda üyesi bulunduğu şeyhler meclisinin katkısı da büyük rol oynuyordu. Çünkü edindiği dostları onu yaşam boyu yalnız bırakmamışlar ve ona olan sevgilerini de göstermekten geri kalmamışlardır. Ne yazık ki bu mistik tasavvuf felsefesinin üyeleri, tarih boyunca çileyi kendi bedenlerine verdikleri maddi ve manevi kayıplarla yaşamışlardır.
Aziz Baba’nın Aleviliği eserini kaleme alan sevgili Aziz Dede’nin torunu Seydi Özcan, Aziz Baba’nın dostları arasında İbreti’yi şöyle kaleme alıyor ;
“HIDIR (Gürel ) Aziz Baba’nın en genç dostlarında birisiydi. 15 km. mesafedeki Kırkırsak köyünden olması nedeniyle en az ayda bir Kırkısırak’lı şeyhlerle birlikte gelir, bir veya birkaç gece kalırdı. Deyişlerinde “İBRETİ” mahlasını kullanırdı. 1950’lerden sonra köyden Sarız’a taşındı. Çok zeki ve hazır cevaptı. Bir gün Baki Hoca’nın, sağanak halindeki yağmurdan ıslanmamak için koştuğunu görünce, hemen arkasından “Hoca efendi sana yakışmıyor. Bir din adamı Allah’ın rahmetinden kaçar mı? Günah işliyorsun” diye takılır, etraftakilerin gülüşmesine neden olur. Baki Hoca buna fena içerlenir ve sürekli fırsat kollar. Bir süre sonra İbreti’nin de yağan yağmurdan kaçtığını görünce, “İşte şimdi seni suçüstü yakaladım. Bak o pos bıyıklarınla utanmadan Allah’ın rahmetinden kaçıyorsun” diye laf atınca, İbreti, “Hayır Allah’ın rahmetinden kaçmıyorum. Allah’ın rahmetine basmamak için sadece acele ediyorum” Yanıtını verir. Baki Hoca sesini keser, yutkunur ve gülüşmeler arasında uzaklaşır. (8)
Yetiştiği şeyhler meclisinden de anlaşılacağı gibi “Tekke Bektaşiliğinin” öğretilerini de aldığından kendisi bir “Babahgân” dır.
İbreti, yokluğun ve var oluşun mücadelesinde kendi tarihinin değerleri olan ozanlar gibi yaşamındaki gerçekleri, gözlemlerini, duygularını, düşüncelerini sınıf, mezhep ve politik değer yargılarından bağımsız bir tarafsızlıkla yansıtıyor. Ayrıca isyanlarını, sevgilerini ve aşklarını daha çok düz kafiyeli manzum bir dille yazıyor. Eserlerinde zaman zaman özellikle de dini ve tasavvufi şiirlerinde Arapça ve Farsça’yı da kullanmış olsa da olgunluk dönemindeki eserlerinde öz Türkçeyi daha çok kullanmıştır. Bundaki en temel etken, süreç içinde kendisini yerel etkileşimden arındırarak evrensel bir açılıma yönelmesi, özellikle de mistik felsefe konusundaki şeyhler meclisi olmuştur. Ozanın tasavvuf anlayışını büyük (rahmetli) oğlu Haydar şu cümlelerle ifade etmektedir: “Dört kapının sonuncusu olan Hakikat kapısına biat ettiğini, insanın Allah’la öz dost olduğunu, Allah’ın insana kendi ruhundan ruh verdiğini, insana şah damarından daha yakın olduğunu söylerdi. Kâmil insanın ruhunun ebediyen ölmediğine, ruhun tekrar bu dünyaya dönerek başka bir bedende yaşamaya devam edeceğine ve insanlardaki altıncı hisse inanırdı. Bu konuda diyor ki; İBRETİ, bu yoldan gerçekler yürür/ Çağırmadan duyan bakmadan görür/ Her kötü ahlaktan kendini korur / Hak ve hakikaten ırak olmazsa. (9)
Özellikle Bektaşi öğretisiyle değil de “Bektaşi Tekke” öğretisiyle meclisler oluşturan şeyhler meclisinde çalınıp okunan şiirlerinde “Nefes”ler ağırlık oluşturur. Anadolu köy Bektaşiliğinde de daha çok okunan eserler “Nefes” olarak kabul edilir. “Bektaşi şiirinin milli vezin ile milli biçimler etkisinde yazılan asıl kıymetli ve orijinal parçaları nefes adıyla tanımlanmıştır ki, tekkelerde belli bestelerle okunmaya mahsustur.” …. Zamanlara ait dervişlerin nefesleri hep hece vezniyle ve tamamıyla Yunus edasından alınmış hata daha şuh, daha kinayeli, daha zarif- bir tarzda yazılmıştır.” (10) Alıntıda da belirtildiği gibi “tekkelerde” sözcüğü bunu doğrulamaktadır. Anadolu Alevileri arasında hece vezniyle okunan bu eserlere ise “deyiş” denilmektedir.
On bir heceli dörtlük Alevi-Bektaşi kültüründe başlangıcını XII. yüzyılda Yunus Emre’den alır. Yunus’da laik şiirle zühdi şiirin, hatta Bektaşi Alevi şiirinin esasları vardır. Nitekim onda aruz ve hece, divan edebiyatı ve halk şiiri, bir arada varlığını sürdürüyordu. Ancak, o halk unsurunu üstün tutmuş, öz dili ve hece veznini daha fazla kullanmış insani ve ileri görüşle hâkim olmuştur.”(11)
İbreti, kaleme aldığı şiirlerinde özgün yerel değerleri coşkulu bir duyguyla birleştirip mısralarına yansıtıyor. Özellikle yetişmiş olduğu şeyhler meclisindeki deyişleri okurken, edebi üsluba ve çaldığı bağlamanın da tarihsel yerini korumaya büyük özen gösteriyor. İbreti’nin şiirlerini on bir hece vezniyle yazılmış koşmalar olarak kaleme alındığını görmekteyiz. Şiirlerindeki hicivleri de düşünce kaynağının bu anlayıştan uzak olmadığını vurgulamaktadır. Ayrıca şiirlerinde çokça mani türünde örnekler de görmekteyiz. Günlük yaşamında kaleme aldığı şiirlerinde ise hicivlere yer vermiştir. İbreti şiirlerini dört ana başlık altın da okuyucusuna sunmuştur 1- Dini konulu şiirler 2- Tasavvuf konulu şiirler 3- Siyasi konulu şiirler 4- Sevgi ve Aşk konulu şiirler.
Ne yazık ki tarihin tüm çilekeş halk ozanları gibi İbreti’nin de eserlerini mahlası değiştirilmiş, eserler taklit edilmiş ve okuyanlar tarafından kendi eserleriymiş gibi bestelenmiştir. İbretinin yayınlanan şiirlerinin söz ve dize farklılıklara; Şiirlerin asılları kitaplaşmadığı, şiirlerin dilden dile gezerken biçimsel değişikliklere uğraması veya kitaplaşmalarına rağmen birinci kaynaklardan alınmamasından kaynaklanmaktadır. Bu üzücü tahribata uğrayan tüm ozanların ve varislerinin korunması için yetkili kurumları duyarlı olmaya davet ediyoruz. Bu yanlışlıkların düzeltilerek, bütün ozanların yaşadığı gibi “ hak gaspları”nın varislerine intikalleşmesi en büyük arzumuzdur.
Tartışmaya konu olan birinci şiiri “Bir Şah Olsam” şiiridir. Bu şiirini Dini konulu şiirleri den birisi olarak okuyucusuna sunmuştur (Bu şiiri İbreti ile birlikte beş kişi sahiplenmektedir; 1. Maraşlı Mehmet Oğlu Ahmet Kartalkanat ( Kul Ahmet ), Sivas Kangallı Hamit Başıbüyük ( Kul Hayrani), Maraşlı Derviş Mermertaş ( Perişan Derviş), Halil Öztoprak’ın varisleridir. (İbreti –Adil Atalay 33s). Bu konuda ki tartışmaların yaşadığı başlangıç ise 1994 yılının ilk aylarıdır. İkincisi de “Samit Gerekmez” dır. Bu şiirini ise Tasavvuf konulu şiirlerinden birisi olarak kaleme almıştır. Bu şiirinde ki sözcüklerin anlamları konusunda kendine özgü, tasavvuf anlayışının özüne uygun olarak akıcılığını tamamlamaktadır.
İbretinin Oğlundan alınan “Bir Şah Olsam” şiirinin aslı (12)

BİR ŞAH OLSAM
Bir Şah olsam hükmeylesem cihana
Kilise, mescidi yıkar giderdim
Okullar yapardım bütün insana
Cehaleti kökten söker giderdim

Fabrikalar kurar idim her yerde
İkiliği koymaz idim bu serde
Ayrı gözle bakmaz idim bir ferde
Cihana bir gözle bakar giderdim

Gerçek insanları bilirdim Allah
Ondan gayrısına tapmazdım billah
Na Kâbe kalırdı nede Beytullah
Yerine bir arpa eker giderdim

İnsanlıktan başka olmazdı cennet
Yok olurdu İsa, Musa, Muhammed
Kalkardı dünyadan mezhep, tarikat
Dinlerin bağını çözer giderdim

Bir olurdu zengin fakir her zaman
Çaresiz dertlere olurdum derman
Ne gavur kalırdı ne de Müslüman
Tümünü bir yola çeker giderdim

Gece gündüz çalışırdım millete
Bir faydalı kul olurdum elbette
Bir ırmak olurdum güneşten öte
Yeni fezalara akar giderdim

O günü görseydim yüzüm gülerdi
Dünyada insanlar bayram ederdi
Ne bir silah ne bir Atom kalırdı
Bir ulu deryaya döker giderdim

İBRETİ der varlığımız bitmezdi
İnsanoğlu yanlış yola gitmezdi
Ayrı gayrı devlet icap etmezdi
Dünyaya bir bayrak diker giderdim.
Bu konuyla ilgili olarak Aşık Mahzuni Şerf ise “İşte ben 1957 yılında hayranlık duymuştum. İBRETİ’ye. O’nun demelerinden esinlenmeye başlamıştım. Duyduğum şiirlerin en güçlüsü “BİR ŞAH OLSAM HÜKMEYLESEM CİHANA” diye başladığı ve yeryüzünden hudutların kalkmasını, sanayinin ilerlemesini; islam’da ve Hıristiyanlık’ta dinlerin yumuşamasını, şekilciliğin ve taş-toprak öpmenin fasıklığını ilan eden şiirini bizzat kendisinden dinlemişimdir. Bu şiir günümüzde çarpıcı etkiler yapmaya başlayınca, bu şiire sahip çıkan insanların çok olduğunu gördüm. Hatta çok yakın arkadaşım Kul Ahmed’in bile 1960’lı yıllarda yayınladığı bir kitabında bu şiirin yer aldığını görünce adeta şaşırdım. Şayet Kul Ahmet ile İBRETİ BABA, önceden tanışıyorlar da bu şiiri Kul Ahmet’ ten duyup kendisinin gibi okumuşsa onu bilmem. Ancak bildiğim tek bir şey İBRETİ son derece muhkem (sağlam), son derece bilinçli ve kamil (olgun) bir zattı. Kimsenin ne şiirine , ne de kabiliyetine tenezzül edecek yapıda bir adam değildi.
İdda sahiplerin den biriside, ünlü Alevi yazar Halil Öztoprak’ın çocuklarıdır. Aynı zat da benim yakın köylümdür. Aynı yıllarda rahmetli Halil Öztoprak’la da tanıştığım gibi ünlü bir Mahzuni olduktan sonra yıllarım Halil amcayla geçmiş ve meşhur olan” Tarihte Hakikat Kuran’da Hikmet” kitabının yazılışında çok daktilo tüşü dövmüşümdür.. Ama hiçbir zaman söz konusu şiiri Halil Öztaprak’tan duymadım. (13)
Söz konusu şiirin talihsizliği, İBRETİ tarafından kitap olarak çıkarılmayışıdır. Şimdi bu şiirin kim ilk kitap haline getirmiş ise, elbette ki o şiirin meşru sahibi görülecektir. Ama ben işin aslının bu olduğuna inanmıyorum. Çünkü yaklaşık kırk yıl önce bizzat Aşık İBRETİ’nin sazından ve dilinden dinledim…… Kim ne yazarsa yazsın kaynak olarak İBRETİ’yı aldığımı itiraf eder, aziz ruhuna saygılar sunarım.” (14)
Bu görüşme “16 Eylül 1995 yılında Yalova etkinlikleri sırasında bir Cumartesi günü “ yapılıyor.” (15) Aşık Mahzuni’nin de “yaklaşık kırk yıl önce bizzat Aşık İBRETİ’nin sazından ve dilinden dinledim” demesiyle bu yılların 1955-60 yılları olarak karşımıza çıkmaktadır. Hata bu konuyu doğrularcasına kasım 1994 yılında Kervan dergisinde adı geçen şiirle ilgili olarak Aşık Mahzunu diyor ki ;
“Söz konusu şiiri, okul yıllarında, yanı 1959’da, yakın köylüm olan Aşık İbreti (Terzi Hıdır) dan sazıyla dinledim. Köyümüzde olan cemlerde ve cem dışı sohbetlerde bugün hala yaşayan ve Almanya’nın BİELEFELD şehrinde oturan Aşık İbret Erdem de aynı şiiri icra ederdi. Ozan Osman dağlı ve Kul Hasan, İbretinin yakın dostlarıdır. Bilgiler vardır…” (16) (Bu konuda ozanlar dünyasının duayenleri ve o dönemin canlı tanıkları olarak; Musa Eroğlu, Mıktat Güler Dede,Ocaklı Güzel Erbaş Dede, Tokatlı Aşık Ruşani, Ali Doğan, Muharrem Yazıcıoğlu, Aşık Ali Başbuğ, Ali Cemal, Arap Ali, Av. Kahraman Aytaç, Mahsun Pehlivan, Necati Erder Dede eserin İbretiye ait olduğu konusunda birleşen ozanlardır.- Lütfü Kaleli/Tanrı İnsan eserinin makaleler.Sayfalar 63,17, 52,53)
Bir gerçeğin burada bir daha ispatlandığını görüyoruz. İBRETİ’nin 1950 -1960 yılları arasında Şöbeçemen de ki şeyhler meclisinde aldığı eğitim ve öğretim dönemidir bu yıllar. Bu Meclisin etkili “Tekke” öğreti anlayışı İBTERİ’de bir “Babagan” olarak yazdığı şiirlerinin dizelerine yansımaktadır. Çünkü şiirin yazılış üslubu bir Bektaşi Babaganlık öğretisinin raksını aynan yansıtmaktadır. Diğer ozan ve şairlerin büyük bir kısmi böyle bir “Teke” öğretisi anlayışını sahip olmadıkları bilinmektedir.. Bu anlayışla eğitim ve öğretim almamışlardır. Genel olarak “Dedegan” dırlar. Buda bu şiirin İbreti kaynaklı olduğunu adeta teyit etmektedir.
Aşık Mahzuni Şerif Onu şu satırlarla tanımlıyor; Dört kapının sonuncusu olan Hakikat kapısına biat ettiğini her vesilede vurgular; Adem’in Allah’la öz dost olduğunu çekinmeden anlatırdı. Seyyidlik makamının, sadece adamiyet makamı olduğunu ve Adem-i Kamil olmayanların, Ali’nin kendisi olsa dahi biat etmeyeceğini yüreğini taşırdı. Ayrıca, ilerici-devrimci bir halk ozanıydı da…(17)
Bu farklı yorum ve iddialarla birlikte ortaya çıkan gerçek şu ki ; İbretinin şiirini kaleme aldığı dönemlerde bir şair ve ozan olarak kimliğinin öne çıkmadığı ve yerel bir ozan olarak yaşamını yürüttüğü dönemleridir. Lakin bu dönemde kimliği halk tarafında bilinen ve bu camiada etiketi oluşmuş olan bazı şair ve halk ozanlarının bu dizeleri farklı biçimlendirmelerle kendilerine mal ederek seslendirmeleri kaçınılmaz olmuş oluyor. Bu değerlendirme ve taktirleri ozanlar ve şairle dünyasının gerçekleriyle baş başa bırakmak daha doğru olacaktır. Lakin bu niyet ve fırsatçı düşünceler devam ettiği sürece şairlik ve ozanlık halkın taktiri bütünlüğü içinde gerçek değerini bulmayacaktır.
Çağımızı yaşayan ozanları ve Anadolu coğrafyasın da yaşamış olan değerler arasında İbreti’yi kabullenmek onur verici bir gerçektir. Yöremizin yaşayan ozanları arasında bir sıralama yapmak istediğimizde Aşık Veyse, Aşık Ali izzet, Aşık Daimi, Meluli, İbreti Aşık Mahzuni şeklinde sıralıyabiliriz. Yaşamında birliktelikleri olan Dede Hasan Söysüren, “ İbreti kişiliğiyle dürüst, dünya görüşüyle geniş ufuklu ve dini bakımından da yeterli bilgiye sahip bir değerdi. Diye bilirim ki o bir çok hak ozanı, şair ev sanatçıya rehberlik yapmış bir örnekti. “. Ayrıca AK-EL Vakfı Başkanı Hasan Topaloğlu “o yöremizin coğrafyasında gelip geçmiş en büyük değerler arasında yer alan bir şair ve ozandı. Kendi kimliğini koruma ve Aleviliğe sahip çıkma konusunda ise fedakarlıklar dan kaçmayacak kadar cesur ve özverili bir insandı” diye tanımlamaktadırlar.
Ozanın yaşamının son yıllarını geçirdiği İstanbul onun hayat acılarına bir yenisini eklemişti. Ömrünü yaşam mücadelesiyle geçirdiği Anadolu dan sonra İstanbul da yaşadıklarını Yeni ortam Gazetesinin 19 mayıs 1973 teki sayısının konuk yazar köşesinde Mahzuni Şerif şu cümlelerle özetliyor;
“Yıkılası şu kara günün içinde, ak birini daha tanıdım. Adı: İbreti. İşi, şiir yazmak, türkü çağırmak. Yani halk ozanlığı. Ozan, toprağı gebe Kayseri’nin Sarız İlçesi halkından. Yani Anadolu’da yoksulluğun gürzünü yemiş çoğunluktan biri.
Ekecek toprak istemiş, sıkıntısı habire artmış. Dert desen, daha da fazla. Hükümet görmemiş O’nu Veysel’i gördüğü gibi… petrol şirketleriyle, bankalar da görmemişler O’nu…Hele TRT… Hele gazeteler, hiç görmemişler.
Ozan’ı, gittim İstanbul’un kenar semtlerinde birinde, bir gecekonduda gördüm… Ekmeğine katık, çorbasına yağ olacak parayı biriktirip, ev kirasına verdiğini anlatan sözlerinden sonra sıra türkülere geldi.
Yetmiş iki hürü bilmem/Verseler de yine almam/Çünkü ben hakkından gelmem/GEÇİMİ DAR BİR İNSANIM
Elimde dut dalı sazım/Gerçeklere toprak tozum/Sanman ben kitapsızım/ CANLI KİTAP ÖZÜM BENİM (18)

Kaynaklar
1. Âşık İbreti / Adil Ali Atalay Vaktidolu 11-12s
2.Aziz Baba Aleviliği/ Sinan Özcan (3. 45s – 4.139s – 5. 44s – 6. 238s – 7. 138s – 8. 89s )
(9). A.A.A. İbreti 16s
(10). ( Alevi Bektaşi Müziğinde DEYİŞLER-Melih Duygulu, 8s – Fuat Köprüllü, İlk Mutasavvıflar, 350-351s)
.(11). Türk ve Dünya Klasikleri -PİR SULTAN ABDAL-Abdülbaki Gölpınarlı Milliyet18s
Tanrı İnsan / Lütfi Kaleli (12. 54-55, 13. 192s – 14.193 – 15.190s – 16. 37s – 17. 191-192s – 18. 212-213s )

Fotoğrafların temininde bizlere katkılarını esirgemeyen; Kanada’da yaşayan İBRETİ’nin torunu İrfan Gürel’e Bağcılar’daki Anlı Fotoğrafçılığın işletmecileri olan kuzenleri Özgür ve Önder kardeşlere teşekkür ederim. Hüseyin Aldoğan

Aşık İbreti (Terzi Hıdır) yazısı ilk önce Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam üzerinde ortaya çıktı.

DEDE KUL HİMMET

Ismail KAYGUSUZ — Tue, 25 Mar 2008 18:49:26 +0000

DEDE KUL HİMMET
Büyük Ozan, Şiir Dilinin Ustası, Siyaset ve Mücadele Adamı Dede Kul Himmet
İsmail Kaygusuz

1. Kul Himmet Hakkında Bilinenlere Eleştirel Giriş
16. yüzyılı, gizli–açık ve kaça göçe, başindan sonuna değin yaşamış büyük Alevi ozanı ve dedesi Kul Himmet hakkında, dikkate değer özel bir araştırma görülmemektedir. Diğer Alevi–Bektaşi ozanları arasında, cönklerde rastlanan bazı şiirlerinden seçmeler yapılarak ve yaşamına ilişkin tahmini bilgilerle Kul Himmet geçiştirilmiştir. Kul Himmet’i Pir Sultan’ın mürşidi göstermiş olma yanılgısına rağmen, yaşadığı döneme ilişkin ilk ve en doğru saptama, Sadettin Nüzhet’ten (Bektaşi Şairleri ve Nefesleri cilt 1–2. İstanbul 1944: 170–198) gelmektedir:
“Hayatı hakkında malumata sahip değiliz. Yalnız ‘Menakıb ül Esrar Behcet ül Ahrar’ adlı eserde bazı şiirleri kayıtlı olduğuna göre, 16. asırda yaşadığı kuvvetle söylenebilir. Bektaşilerin tertip ettikleri mecmualarda Hatayi ve Pir Sultan’la beraber en çok bu şairin manzumelerine tesadüf edilmektedir. Bu da gerek yaşadığı devirde ve gerekse sonraki devirlerde büyük bir şöhret temin ettiğini göstermektedir.”
Aleviler arasında Menakıb–nâme, Büyük Buyruk, İmam Cafer Buyruğu, Şeyh Safi Buyruğu, Fütüvvet–nâme, Menankıb–ül Evliya vb. adlarıyla tanınan ve 1608 yılında Bisati’nin kaleminden çikan Menakıb–ül Esrar Behcet–ül Ahrar yapıtı, bir çesit ante quem oluşturmaktadır, yani bu yapıtın yazıldığı tarihten önce Kul Himmet ölmüs olmalıdır. Yoksa yaşadığı ortamı ve şiirlerini tanıyan Bisati, kendisiyle mutlaka görüşür, bu konuda Kul Himmet’ten yararlanır ondan uzun uzun söz ederdi. Haliyle daha çok şiirlerine yer verirdi. Çünkü gerek Buyruk’ta anlatılan Alevi inancı, Muhammed–Ali yolunun ilkeleri, felsefesi ve nasıl sürdürülmesi gerektiğini en iyi bilen, ayrıca nefeslerinden anlaşildığı gibi erkânlara bile katkısı bulunmuştur Kul Himmet’in. Ayrıca, Şah Hatayi’nin de birçok nefesinde övdügü yücelttiği ve ona candan bağlılığını söylediği Hacı Bektaş Veli gibi, Şeyh Safi’nin de ermiş velilerden olduğunu vurgulamak ve Erdebil’i çekim merkezi yapmaktı amaç. Şeyh Safi’nin İmam Cafer Sadık’tan esinlendiğini ve Buyruğu’ndaki sözleri ondan aldığını ve hatta İmam Cafer’in mührünü taşidığını şiirlerinde ifade eden Kul Himmet bu prapagandaya büyük katkıda bulunmuştur:
Erdebil’den gelince Rum’a
Sözümüz bizim didardan gelir
Şeyh Safi Buyruğu’n eyledim kabul
Sözü onun daim Cafer’den gelir
Makalatın ahiri cemalatın zuhuru 1
Şeyh Safi’ye değiptir İmam Cafer mühürü
2. Kul Himmet’in Yaşadığı Dönem ve İran Şahları
Yine çesitli cönkler aracılığıyla ve Cem’lerde çok söylendiğinden dedelerin sözlü aktarımlarıyla günümüze ulaşan Kul Himmet şiirlerinin bazılarında geçen belirleyici tarih ve isimler, kapalı olarak verilen olaylar onun yaşadığı dönemi açıkça göstermektedir. Çocuklugundan itibaren, Anadolu’da ortaya çikan onlarca Alevi–Kızılbaş halk ayaklanmalarına tanık olmuş ve Kızılbaş siyasetinin yükselişi ve devlet kuruşunu; başarılarını, bütün krizlerini ve çöküsünü yaşamıştır:

Hey erenler kimse Şah’a gidemez
Şah’a Kanber gibi kul olmayınca
Her Mekke’ye giden Hacı olur mu
Her abdal olanlar naci olur mu
Her çaput başlılar bacı olur mu
Erenler haliyle hal olmayınca
Cevahir yanmasa aşkın oduna
Sikke yazarlar mı Şah’ın adına
Seni hiç korlar mı talip evine
Zer gibi sararıp kal olmayınca
Mecnun olan gezer daim mestinde
Aşkın dolusunu tutar destinde
Seni taşirlar mı başlar üstünde
Mürşit nazar edip gel demeyince
Dertmend olmayınca gönül hak olmaz
Âsik olmayınca sine çak olmaz
Kul Himmet’im eydir vücut pak olmaz
Mürşit–i Kamilden el olmayınca

Bu nefeste geçen Şah, Şah İsmail’dir. Kul Himmet’in Şah İsmail Hatayi ve Pir Sultan’la özel ilişkilerini inceleyeceğimiz bölümde vereceğimiz örnekler dışında bir siyaset şiiridir bu. İlk gençlik döneminde, belki Şah İsmail’in Anadolu’ya ikinci gelişinden sonra, Şah’ın peşinden gitmeyi arzu eden Kızılbaş gençleri için yazmıştır. Burada Mürşit olarak sıfatlandırılan, Kızılbaş Safevi Devleti yönetimini elinde tutan Kızılbaş Yüksek kurulu “Ehl–i İhtisas” kurulu baş üyesi Halifet–ül Hülafa, yani Halifeler Halifesi’dir. Mürşit–i Kamil ise Şah İsmail’in kendisidir.
Bunun için önce Mürşit’ten gelen buyruklara uymayı öneriyor. Şah’a kul olmadan, yola âsik olmadan Mürşit–i Kamil’den el almak, insan olarak paklaşmak–durulanmak olası değildir.
Kul Himmet büyük olasıyla Şah İsmail’in Kızılbaş ordusuna katılmıştır. Ancak kendisinin de Safevi soyundan gelmesinin Şah’ın yanında özel bir ayrıcalığı olabilir. Onun tutsak olup kollarının bağlandığını ve Şah’a (Şah İsmail) kurtarılması için yalvardığını anlatan bir şiirini görelim:

Bugün tutsak oldum kollarım bağlı
Ayn–Cem’de oturan erenler mürvet
Erenler serveri Erdebil Oğlu
Ayn–i Cemde oturan erenler mürvet

Erenler ne desin kendi gelene
Eksikliğin kendi özünde bilene
Bizim gibi merd–i garip olana
Ayn–i Cemde oturan erenler mürvet

Yalnız kaldım yalvarayım ol Şah’a
Kendi kazancımla düştüm bir caha
Bizim için niyaz edin dergâha
Ayn–i Cemde oturan erenler mürvet

Yezidin yanında söylüyemedim
İnip aşk deryasın boyluyamadım
Arttı yaram merhem eyleyemedim
Ayn–i Cemde oturan erenler mürvet

Kul Himmet ya nice olur halimiz
Açılmadı kaldı gonca gülümüz
Küçük büyük mümin müslim varımız
Ayn–i Cemde oturan erenler mürvet

Görüldüğü gibi tutsak bulunduğu yerde bu şiiri yazmış ve “Erenler serveri Erdebil Oğlu”ndan yardım istemekte ve kurtarılmasını dilemektedir. Erdebil Oğlu doğrudan Şah İsmail’in sıfatlarındandır. Bize göre, Cahit Öztelli’nin ileri sürdüğü gibi “Şah Tahmasb (1524–1576) veya Şah Abbas (1588–1628)”2 değildir. Ozanın burada “Erenler serveri” olarak nitelediği Şah İsmail, “Ayn–i Cemde oturan erenler” ise, Kızılbaş Safevi devletinin, Kızılbaş Türkmen oymaklarının Dede–Beğlerinden oluşturduğu yüksek “Ehl–i İhtisas” kuruludur.3 1501–2’de Kızılbaş Safevi devleti kurulduğunda, Alevi–Bektaşi Görgü Cemi kurumları doğrudan devlet yönetimine taşinmıştır. Kendilerinin aracılığıyla Şah’tan yardım isteyen Kul Himmet’in bu şiiri, adı geçen kurula ulaşmış olması olasılığı bile vardır. Kul Himmet’in gençlik yıllarında yaşadığı bu tutsaklıktan, herhalde çabuk kurtarılmıştır.
Kul Himmet, kendisine el verip yola götüren piri Pir Sultan Abdal’ın bir nefesine benzer olarak yazdığı bir düvazimamının sonunda, Şah Tahmasb’a (1524–1576) bağlılığını çekinmeden söylüyor. Bu şiirini büyük olasıyla kendisi ve çevresinin, İranlı bir yabancı (mevali) olarak suçlayanlara karşi yazmıştır. İranlı olmakla birlikte Şii değil Hüseyni (Hüseyin’e bağlı Alevi) olduklarını haykırmaktadır. Pir Sultan Abdal’ınkiyle çok az farklı sözcüklerle aynı içeriği taşimaktadır. Ancak Pir Sultan nakaratlarında doğrudan “Hüseyni’yim Alevi’yim ne dersin?” diye meydan okumaktadır. Sonunu, nerede olursa olsun bir Hüseyin sever Alevi olarak ikrar–imanına bağlı olduğu söylemiyle, şöyle bitiriyor:

Pir Sultan’ım çagirir Hint’te Yemen’de
Dolaştırsam seni Sahib zamanda
İradet getürdüm ikrar imanda
Hüseyni’yim Alevi’yim ne dersin

Kul Himmet ise şiirin sonunu Şah Tahmasb ile bağlıyor:

Kul Himmet’im mürid idim amana4
Özüm ulaştırdım Sahib zamana
İradet getürdüm Şah Tahmasb Han’a
Hüseyni’yiz Mevali’yiz ne dersin

Kul Himmet bu şiirini 1533 tarihinden önce yazmıştır. Çünkü bu tarihten sonra Kızılbaşların ve özellikle Osmanlı İmparatorluğu topraklarında yaşayan Alevi–Kızılbaş topluluklarının Şah Tahmasb’la bağları kesilmiş ve İran Şah’ından kesinlikle “mürüvvet” beklemez olmuşlardı.
1524 yılında Kızılbaş Türkmen hanları, eski yüksek kurulu yeniden oluşturarak, on yaşlarında tahta oturtup Mürşid–i Kamil postuna geçirdikleri Şah İsmail’in oğlu Şah Tahmasb’ın Şah vekilliğini, üçlü ve ikili yönetimler (Triumviri ve Duumviri) ile 1529–30’lara kadar birbirleriyle mücadeleler içinde sürdürdüler. Sonra bu görevi Şamlu Muhammed Han devraldı. İç çatismalara rağmen 1533 tarihine kadar kuruluş döneminde Kızılbaş Safevi yönetimi ikinci yükselişini yaşadı. Ancak Şah’ın çevresini kuşatmış, hiçbir zaman Kızılbaşlığı kabul etmemiş olan İran feodallarının geleneksel yönetici aristokrat aileleri daha fazla fırsat vermedi. Şah Tahmasb güçlenir güçlenmez, Şamlu Muhammed Han’ı öldürttü. Kızılbaş Türkmen oymaklarını birbirine düşürdü ve zorla yerlerini değiştirdi. Şah Vekilliği yerine bir İranlı’yı başvezir yapıp Kızılbaş Ehli İhtisas kurulunu dağıttı. Başkomutanlığı (Emir ul Umera) da ellerinden alıp Gürcülere verdi. 1501–2’de Tebriz’de kurulmuş olan Kızılbaş Safevi Devleti, 1533 yılından itibaren Kızılbaşlık özelligini resmen yitirmiş, İran unsurunun devleti, yani bugünün deyimiyle Ulusal İran devletine dönüşmüş. Yine aynı tarihten itibaren, Oniki İmamcı Şii şeriatı, devletin resmi dini olmuştu. Böylelikle İran’da Kızılbaş azınlığın kurduğu devlet ortadan kalkmıştır.
Bu süreçte Osmanlı’nın da büyük katkısı vardır: 1533 den 1555’e kadar Kanuni Süleyman’ın İran’a yaptığı üç sefer İran Safevi devletini ortadan kaldırmak için değil, Kızılbaşlığı ve Kızılbaşları yok etmek amacını taşiyordu. Bilindiği gibi 1530’lara kadar Anadolu’da onlarca bölgesel Kızılbaş başkaldırıları olmuştur. Ama siyasetleri Osmanlı başkenti İstanbul’a, padişahın tahtına yöneliktir. Kul Himmet de, Pir Sultan da bu siyasetin sözcüleri ve propagandacısıdırlar.
Örnegin Pir Sultan, İran yandaşi değil, tam tersine Kızılbaş Safevi yönetimini Kızılbaş çogunlugun bulunduğu Anadolu’ya ve Kalender Şah ayaklanması sırasındaki (1527–28) büyük mücadeleye çagirmaktadir. Kızılbaş halk yönetimini İstanbul’da görmek istemektedir:

Yeryüzünü kızıl taçlar bürüye
Münafık olanın bağrı eriye
Sahib–i Zamanın emri yürüye
Mehdi kim olduğu bilinmelidir

Pir Sultan’ım eydür ey Dede Dehman
Kendini çevir de andan gel heman
İstanbul şehrinde ol Sahib–Zaman
Tac ü devlet ile salınmalıdır

İran’daki Kızılbaş Türkmen oymakları, kökleriyle bağlı oldukları için, Kızılbaş hareketlerin hem destek hem de sığınak yerleriydi. Kısacası Cahit Öztelli’nin abartarak: “Aleviler Şah Tahmasp’ı çok severlerdi. Nefeslerde onun adı ile andıkları gibi ‘Güzel Şah, Ala gözlü Şah’ ve özellikle Alevi toplumu arasında ‘Dehmen–Dehmen Şah’ diye anılmakta idi” diye yazması, dönemin tarihini çok iyi incelememesinden kaynaklanıyor. Sözünü ettiğimiz 8–9 yıllık ilk döneminde Alevi–Kızılbaş ozanlarının şiirlerinde Şah Tahmasp’a bütün adların yakıştırılması da, Kızılbaş Yüksek Kurulunun siyasetinin uzantısıydı.
Kul Himmet Dede’nin tarih düşerek yazdığı iki nefesi, Şah Tahmasp dönemine rastladığı halde adını anmaz. Bunlardan ilki, İrfan Çoban’ın 5 Kul Himmet soyundan gelen Boncuk Şahin Dede’den derlediği ve hem düvazimam hem de Cemlerde gülbenk (dua) olarak okunan 38 kıta’lık uzun nefesidir. Kul Himmet, hece sayısını ve uyakları göz önünde almadan, Görgü Ceminde içinden geldiği gibi (Şatiyye) gülbenk çekerken yarattığı bu nefeste peygamberler, melekler, Oniki İmamlar, Hacı Bektaş Veli, Kızıl Deli Sultan, Balım Sultan, çok sayıda erler–evliyaların ozanların adına zikrederek, bütün yersel–göksel varlıkların hepsinin “hürmeti hakkı için Ali”den yardım dilemektedir. Bu uzun nefes ağızdan ağıza, sözlü olarak gelmiş olduğundan bazı evliya isimleri sonradan şiire girmiş. Kul Himmet onuncu dörtlükte Şah İsmail’i bir veli olarak anmaktadır:
Dillerine ben mailim
Her ne der isen kailim
Kolu şanlı Şah İsmail’in
Hürmeti hakkı için ya Ali medet
Şiirin sonlarına doğru (36. dörtlükte) Kul Himmet tarih düşmüştür:
Otuz dokuzda buldum kararım
Bir dert ehli hoş yar ararım
Sinop’ta yatan hazreti Bilal’ın
Hürmeti hakkı için ya Ali medet
Kul Himmet Hicri 939’da (1533–4) bu nefesi söylerken, olasıyla kırk yaşlarındadır. Tam kararını bulmuş, olgunlaşmıştır ve derdine ortak olacak, kendisini anlayacak bir dost aramaktadır. Bunun için Sinop’taki bir evliyanın hürmetine Ali’den yardım beklemektedir. Başindan çok maceralar geçmiş ve gittiği yerde güzel sözler etmiştir.
Ona Horasan’dan ve Erdebil’den erler gelmektedir. Bu ifade, Kul Himmet’in Erdebil ile ilişkisiyle birlikte, bu yıllarda Şah Tahmasp ile çatisan Horasan eyaletini elinde tutan Kızılbaş oymak beyleriyle haberleştiğini de gösteriyor. Artık yazdığı kağıtlarda (varaklar) dilekler dilemektedir:

DEDE KUL HİMMET yazısı ilk önce Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam üzerinde ortaya çıktı.

Ozan Olmak

Ali KAYKI — Tue, 25 Mar 2008 18:33:02 +0000

Ozan olmak zor iştir erenler…
Ozan, Aşk’tır, hikmettir, bilgedir, gönüldür.
Ozan, yandıkça güzelleşen gül kokan ateştir. Sımsıcak sevdadır.
Ozan, karşılıksız veren ve istenmeyeni de karşılıksız alan turabdır.

Ozan rahmettir, kimi yerden fışkırır çağıl çağıl akar. Kimi gökte dolaşır damla damla yağar.

Ozan havadır; esen yeldir Her sözü "nefes", her nefesi sevdalar bütünüdür. Gönüllerin pasını giderir, coşturur. Nefes alıp veren gönül "can" olur, göz kamaştırır. Bilinmeyen hazineyi bulmaya yol gösterir. Her "nefes"te hikmet gizlidir. Pir’in himmeti "nefes" tedir.

Ozan olmak zor iştir erenler…

Bir güzelliğe mutlak erişmek gerekir. Erişilen bu değerler zincirini, gönül coşundan fışkıran hakikat ilmini, harflerin ritmine katarak kendinden başkalarına yansıtabilmek, onları mest edebilmek zor iştir. Yarattığı her bir değer solmayan bir "gül"dür ki, yüzyıllardır güzelliğe aşina olmuş gönülleri şenlendirir ve mutlu eder.

Ozanlarımız, "sevgi bizim dinimizdir, başka dine inanmayız". "Gül alırız gül satarız. Gül’ü gül ile tartarız. Terazimiz gül’dür bizim" derken kendi mana alemlerinden kemalete sevgisiz ulaşılamayacağı mesajını verirler.

Seyri güzelliğin karşıtına yönelmiş insanlar; ne gülün kokusunu, ne de balın tadını alabilirler! Aleviliğin estetiğinde narinleşmemiş, "dem"ini alamayıp "ser"hoş olamamış gönüllerin sahipleri, hamlıklarından kurtulamadıkları içindir ki, nefislerine kulluk ederler ve sahip oldukları cevherden habersiz olarak onu benlik, gurur, kin, kibir vb. zırhlar ile daha da sarmalarlar. Ne gariptir ki bu halleri dalında yeşil cevize benzer. Sıkıldığında günlerce çıkmayan boyası ile ortamı lekeler ve etrafta hoşnutsuzluğun oluşmasına neden olur.

Zahir ama özellikle de mana ilminden nasip alamamış olanlar, kendi eksikliklerini görmek istemediklerinden başkalarını yerme, aşağılama ile kibirlerini ön plana çıkararak, var olan gerçeği gizlemeye çalışarak, yanlışı da doğru olarak kabul ettirmeye çabalarlar. Doğru sandıkları ve savundukları düşüncenin yanlışlığı belirtilmek istendiğinde büyük tepki gösterirler. Zira nefsine hakim olamayan insanın en belirgin özelliği sabırsızlığıdır. Bu da durumun hikmetini-gerçekliğini anlayamadığından kendilerini külhanbeyi ilan etmelerine neden olur. Neticede uzun zaman kanayan yaraların açıldığı kalpler kırılır. Bu yaraların sızısı da Hakk’ın iniltisi olur.

Ozan olmak zor iştir erenler…

Çünki "biz" (tarikat)den öte makamlara erişerek "hepimiz" (marifet) de ışık, "hiçbirimiz" (hakikat)de de zamanı aşarak En-el Hakk demişler ve her zaman olmuşlardır.

İlk ozanlar Hakk-Muhammed-Ali’dir dersek sanırım bizi kınamazsınız. Zira Kur’an-ı Kerim’in dizilişi bize bunu göstermiyor mu?

Gönül yolunun yolcuları, Aşk ehlinin mutluları, kemalet mertebesine ermiş bütün erenler, Pir’ler, Sultanlar, Abdal’lar birer "ozan"dırlar.

Ozan olmak zor iştir vesselam…

Aşk-ı Muhabbetimizle
Fakir Ali Kaykı

Ozan Olmak yazısı ilk önce Seyyid Ali Kızıldeli Sultan ve Alevilik >> 12 İmamlar, 4 Kapı 40 Makam üzerinde ortaya çıktı.