
Rehber
Kızıldeli Sultan (Seyyid Ali Sultan) kimdir?
Rumeli’de Alevi-Bektaşi yolunun kurucu ulularından Seyyid Ali Sultan’ın hayatı, dergâhı ve bugün de süren ocağı. Bu sayfadaki bilgiler arşivimizdeki araştırma yazılarından derlenmiştir; her bölümün sonunda kaynak yazıya bağlantı bulunur.
Kızıldeli Sultan Dergâhı, cemevi girişi (Eylül 2006). Kapının solundaki kitabe dergâhın onarım tarihlerini kaydeder.
Altı asırlık iz
Hayat çizgisi
- ~1310DoğumAraştırmacılara göre yaklaşık 1310’da doğdu; Horasan erlerinden Hüseyin Ata’nın oğludur.
- Kırk erHorasan’dan Rumeli’yeVelayetnameye göre kırk erle Hacı Bektaş Veli’nin dergâhına varır, oradan Rumeli’ye gönderilir.
- 1397Dergâhın kuruluşuDimetoka yöresinde, Kızıldeli ırmağının kıyısında dergâhını kurar.
- 1402MülknameYıldırım Bayezid’in mülknamesiyle üç köy verilir; mülkler sonradan vakfa dönüşür.
- 1531 · 1583Tire kayıtlarıTire’nin Boynuyoğun köyünde Kızıl Deli Sultan zaviyesi kayıtlarda geçer.
- 1818Hatt-ı hümayunII. Mahmud döneminde vakıf arazisine yapılan tecavüzlerin önlenmesi emredilir.
- 1826Tekkelerin kapatılmasıBektaşi tekkeleriyle birlikte dergâh el değiştirir, arazisine el konur.
- BugünSüren yolMusulça’da Kızıldeli ocağına bağlı cemler sürüyor; dergâh Batı Trakya’da ayakta.
01Seyyid Ali Sultan kimdir?
Kaynaklarda asıl adı Seyyid Ali Sultan olarak geçer; Horasan erlerinden Hüseyin Ata’nın oğlu olduğu kabul edilir. En bilinen lakabı Kızıldelidir. Hızır Lala lakabıyla da anılır; bazı Osmanlı belgelerinde adı Kızıl Divane diye geçer. Bektaşi geleneğinde ayrıca pehlivanlığın piri olarak bilinir.
Hayatına dair bilgiler birbirini tutmaz. Araştırmacılar, Yıldırım Bayezid’in himayesini gördüğünü gösteren belgelere dayanarak onun yaklaşık 1310–1402 yılları arasında yaşadığını düşünür. Bilgilerin bir kısmı yazılı kaynaklardan, bir kısmı Seyyid Ali Sultan Velayetnamesi’nden ve halk arasındaki söylencelerden gelir.
KaynakDoğan Kaya, “Seyyid Ali (Kızıldeli) Sultan Kimdir?”Belkıs Temren, “Bektaşi Geleneklerinde Avrupa’ya İkinci Geçiş”
02Velayetnameye göre Rumeli’ye geçiş
Seyyid Rüstem Gazi’nin kaleme aldığı velayetnameye göre Yıldırım Han, Rumeli’nin fethi için dua eder ve rüyasında Horasan’dan kırk er geleceği müjdelenir. Bu kırk er önce Hacı Bektaş Veli’nin dergâhına varır; Hünkâr her birine bir hizmet verip onları Rumeli’ye gönderir. Seyyid Ali Sultan da bu erenler arasındadır.
Velayetnameye göre Kızıldeli, Yıldırım Han’ın ordusuyla birlikte İznik, Gemlik ve Bolayır’ın alınmasında rol oynamıştır. Bektaşi geleneği, Balkanlara ilk geçişi Sarı Saltuk’a, ikinci geçişi ise Seyyid Ali Sultan önderliğindeki alp-erenlere bağlar.
KaynakSeyyid Ali (Kızıldeli) Sultan VelayetnamesiAvrupa’ya İkinci Geçiş
03Dergâh ve vakıf
Seyyid Ali Sultan, Dimetoka (bugün Yunanistan’da Didimotiho) yöresinde, adını da veren Kızıldeli ırmağının kıyısında, belgelerde Tanrı Dağı diye geçen dağlık bölgede dergâhını kurmuştur; kaynaklar kuruluş için 1397 yılını verir. Dergâh geleneksel olarak Dimetoka ile anılsa da, dergâhı ziyaret eden Ayhan Aydın onun Dimetoka’ya yaklaşık altmış kilometre uzaklıkta, bugünkü Dedeağaç (Aleksandrupoli) iline bağlı köyler arasında bulunduğunu aktarır. Yöre halkı dergâhı ırmağın adıyla andığı için “Kızıldeli” adı zamanla Seyyid Ali Sultan’ın lakabı olmuştur.
- 1397kuruluş yılı
- 3köy · 1402 mülknamesi
- ~50köy · vakıf arazisi
- 1826el değiştirme
Dergâh uzun yıllar mücerred hilafet dergâhı olarak hizmet vermiş, Bektaşiliğin Rumeli’deki en önemli merkezlerinden biri olmuştur. Seyyid Ali Sultan burada Hakk’a yürümüş ve buraya defnedilmiştir. Ardından posta Yağ Bali Baba, onun ardından da Balım Sultan geçmiştir. Seyyid Ali Sultan’ın, Balım Sultan’ın babası Mürsel Baba’yı himaye ettiği de anlatılır.
Yıldırım Bayezid’in 1402 tarihli mülknamesiyle Seyyid Ali Sultan’a üç köy verilmiş, bu mülkler sonradan vakfa dönüşmüştür; II. Bayezid de bu kararı onaylamıştır. Zamanla genişleyen vakıf arazileri içinde elli kadar köy bulunduğu aktarılır. Dergâh, 1826’da Bektaşi tekkelerinin kapatılmasıyla el değiştirmiş ve arazisine el konulmuştur.
KaynakDoğan Kaya, “Sivas Kaynaklı Cönklerde Kızıldeli”Tire’de Kızıl Deli Sultan ZaviyesiKızıldeli Sultan Ocağı Dedeleri ile Söyleşiler
04Osmanlı belgelerinde Kızıldeli
Kızıldeli Sultan ve dergâhı, Osmanlı tahrir ve vakıf kayıtlarında sıkça geçer. Tarihçi Ahmet Hezarfen, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nden dergâhın kuruluşundan Cumhuriyet dönemine uzanan belgeleri çevirip yayımlamıştır. Bunlardan biri, II. Mahmud döneminde (1818) Dimetoka’daki Kızıl Deli (Seyyid Ali) Sultan Tekkesi Vakfı arazisine yapılan tecavüzlerin önlenmesi için verilen hatt-ı hümayundur.
Irene Beldiceanu-Steinherr, Seyyid Ali Sultan’ı Trakya’da heterodoks İslam’ın oluşumunun merkezindeki isimlerden biri olarak inceler. Batı Anadolu’da da izleri vardır: Tire’nin Boynuyoğun köyünde, 1531 ve 1583 kayıtlarında geçen birKızıl Deli Sultan zaviyesi bulunmaktadır.
KaynakOsmanlı Arşiv Belgelerinde Kızıldeli SultanOsmanlı Kayıtlarına Dayanarak Seyyid Ali SultanTarihi Belgeler Işığında Kızıldeli Sultan Dergâhı
05Ocak, evlatlar ve süren gelenek
Kızıldeli Sultan’ın yolu bugün de yaşamaktadır. Trakya’da Seyyid Ali Sultan erkânını uygulayan Kızıldeli Bektaşilerive aynı yolun evladiye kolu sayılan Ali Koç Baba Bektaşileri bilinir. Edirne’nin Havsa ilçesine bağlı Musulça köyünde Kızıldeli ocağına bağlı cemler, birlik cemi, Muharrem cemi ve Nevruz cemi gibi erkânlarla sürdürülmektedir.
Kızıldeli evlatlarına ait şecereler ve seyyidlik belgeleri aileler tarafından korunmakta, arşivimizde de yayımlanmaktadır.
KaynakKızıldeli Ocağında Musulca SüreğiTrakya ve Balkanlarda BektaşilikSeyyid Ali Sultan Kızıldeli Evlatlarıİcazetname ve şecereler
06Nefeslerde ve cönklerde Kızıldeli
“Kızıl Deli erenlerin yolu ya”
Kızıldeli, Alevi-Bektaşi şiirinde sevgiyle anılan bir uludur. Bektaşi sofralarında okunan Mahremoğlu’nun nefesinde “Kızıl Deli erenlerin yolu ya” dizesiyle yolun Rumeli’ye uzanışı anlatılır. Sivas yöresinde derlenen cönkler, halk şairlerinin Kızıldeli’yi nasıl andığını gösterir. Arşivimizde Budak Ali ve Mustafa İyidoğan gibi ozanların Kızıldeli için yazdığı deyişler de yer alır.
07Dergâh bugün
Dergâh, Yunanistan’ın Batı Trakya bölgesinde bulunur. Kuruluşundan altı yüz yılı aşkın süre sonra hâlâ ayaktadır ve Seyyid Ali Sultan’ın yolundan gidenler onun adına cem tutmayı sürdürür. Ayhan Aydın’ın 2004 ve 2005 yıllarında bölgeye yaptığı geziler, dergâha, çevresindeki köylere ve ocak dedeleriyle yapılan söyleşilere dair ayrıntılı gözlemler içerir.
KaynakKızıldeli Sultan Gezi NotlarıOcak Dedeleri ile Söyleşiler
08Arşivdeki kaynaklar
Kaynaklarda tarih ve ayrıntılar zaman zaman farklılık gösterir. Bu sayfada yazarların aktardıkları özetlenmiştir; ayrıntı için kaynak yazılara başvurunuz.