Rehber

Cem ve Semah Alevi-Bektaşi ibadeti nasıl yürütülür?

Cem, Alevi-Bektaşi yolunun temel ibadetidir: canlar Dede’nin önünde toplanır, birbirinden rızalık alır, on iki hizmeti yerine getirir, semah döner ve lokmasını paylaşır. Bu sayfa, cemin kökenini, akışını, hizmetlerini ve cemle bağlı yol kardeşliklerini arşivdeki yazılardan derleyerek özetler; her bölümün altında dayandığı yazılar listelenmiştir.

01Cem nedir, nerede ve ne zaman yapılır?

Mehmet Yaman’ın Cem İbadetimiz kitapçığına göre cem, Alevilikte en önemli dinsel törenin adıdır; ona Ayin-i Cem, Ali Cemi, Görgü Cemi ve İçeri Kurbanı da denir. Yaman cemi Hak-Muhammed-Ali divanı ve “Aleviliğin okulu” olarak tanımlar. Cemin dayandığı ilke, kişinin ölmeden önce hesabını vermesi, kimseye kul hakkı bırakmaması ve halkın rızasını kazanmasıdır. Abdal Musa dergâhındaki söyleşide de cem, toplanıp Hakk’a ibadet etmek ve muhabbet etmek diye açıklanır.

Veliyettin Ulusoy’a göre gerçek bir cemin şartları şunlardır: herkesin birbirini tanıması, cem başlamadan gönlü kırık kimsenin kalmaması ve kapıdan girildiği anda cinsiyetin, yaşın, rütbenin dışarıda bırakılması.

Zaman konusunda kaynaklar birbirini tamamlar. Yaman cemin kış aylarında, özellikle Cuma akşamı başlamasını kural sayar. Arşivdeki Alevilik derlemesi cemlerin daha çok hasattan sonra yapıldığını ve Alevilerin perşembe akşamına “Cuma akşamı” dediğini belirtir. Mustafa Cemil Kılıç ise Perşembeyi Cumaya bağlayan gece kadın ve erkeğin birlikte katıldığı cemi Kur’an’daki Cuma buyruğunun karşılığı olarak yorumlar; ona göre bu gün, göçebe yaşamdan yerleşik düzene geçildikçe sabitlenmiştir.

Yaman’a göre cem köylerde büyükçe bir evde ya da cemevinde, kentlerde ise uygun bir salonda veya cemevinde yapılır; cemevi “Hak meydanı” sayılır. Canlar halka biçiminde, yüz yüze oturur; duvara değil insanın yüzüne, yani cemale bakılarak yapılan bu oturuşa tevhid halkası denir. İsmail Kaygusuz, cemevinin Medine’deki ilk mescidin işlevini sürdürdüğünü yazar. Arşivdeki bir haber de Cem Vakfı’nın cemevlerine ibadethane statüsü istemiyle açtığı davanın Ankara 6. İdare Mahkemesi’nce reddedildiğini aktarır.

KaynakCem İbadetimiz — Mehmet YamanAlevilerin Namazı Cem İbadetidir — Mustafa Cemil KılıçAlevilik (derleme)Muharrem Sohbeti — Veliyettin Ulusoy ile söyleşiKırklar Ceminin Tarihsel Gerçekliği — Dr. İsmail Kaygusuz“Cemevleri ibadethane değildir” (haber)

02Kırklar Cemi: cemin kökeni nasıl anlatılır?

“Birimiz kırkımız, kırkımız birimizdir.”

Kırklar’ın Peygambere yanıtı, Mustafa Cemil Kılıç’ın aktarımıyla

Alevi-Bektaşi anlatısında cemin kökeni Kırklar Meclisidir. Mustafa Cemil Kılıç’ın özetlediği biçimiyle Hz. Muhammed Miraç dönüşü Kırklar’ın kapısını çalar; “peygamberim” dediğinde kapı açılmaz, “ben de sizden biriyim, yoksulların yardımcısıyım” deyince içeri alınır. İçeride otuz dokuz kişi vardır, kırkıncı Selman dışarıdadır. Ali’nin kolu kanatılınca hepsinin kolundan kan akar, Selman’ın kanı da pencereden gelir. Selman’ın getirdiği bir üzüm tanesi ezilip paylaşılır; Kırklar “Ya Allah” diyerek semah döner, Peygamberin düşen sarığı kırk parçaya bölünür ve hepsi kemerbest olur.

İsmail Kaygusuz’un aktardığı anlatıda Kırklar ikrar verip ikişer ikişer musahip tutar, Hz. Muhammed de Ali ile kardeş olur. Kaygusuz, Görgü Cemi’nin öbür adının Kırklar Cemi olduğunu hatırlatır. Mehmet Yaman da cemi “Kırklar Meclisi”nden bugüne gelen ibadetin adı olarak tanımlar; cemi açan Dede, Rehber’e “cemlerimiz Kırklar cemi” diye seslenir. Dargınları barıştırmaya çağırırken de yapılan cemin Kırklar Cemi’nin temsili olduğunu hatırlatır. Yunus Emre’ye atfedilen ve Yaman’ın kitapçığının başına aldığı şiirde de Kırklar’ın tek gömlekten baş çıkarışı ve neşterle akan kan anılır.

Meclisin niteliği konusunda yazarlar ayrışır. Kaygusuz’a göre Kırklar Meclisi tarihsel bir gerçekliktir: Mekke döneminde ilk inananların gizli toplu ibadetlerinin toplum belleğinde kutsanmasıdır; Medine’deki muhacir-ensar kardeşleştirmesi de musahipliğin kökenidir. Kılıç’a göre ise Miraç gibi Kırklar Meclisi de batın âleminde gerçekleşmiş metafizik bir olaydır. Sayılar da farklı verilir: Kaygusuz, İhvan-ı Safa’da bir kadın ve otuz dokuz erkekten, Alevi geleneğinde on dokuz kadın ve yirmi bir erkekten söz edildiğini aktarır; Kılıç’ın anlatısında meclis yirmi iki erkek ve on yedi kadından oluşur.

KaynakKırklar Meclisi Masal mı? — Mustafa Cemil KılıçKırklar Ceminin Tarihsel Gerçekliği — Dr. İsmail KaygusuzCem İbadetimiz — Mehmet Yaman

03Bir cem nasıl yürütülür?

“Hem demimiz hem cemimiz, bu bizim ibadetimiz”

Derviş Baba, Cemimiz Var (1992)

Mehmet Yaman’ın anlattığı düzende Dede cemi açacağını peyk göndererek duyurur. Talipler yıkanıp temiz giysilerini giyer, eşleri ve musahipleriyle birlikte lokmalarını alıp cemevine gelir; meydanda dara durup lokma duasını aldıktan sonra niyaz ederler. Gözcü yoklama yapar, hasta ve mazereti olanları belirler. Dede içeri girdiğinde Rehber, cemaate bu Dede’den razı olup olmadıklarını sorar; rızalık alınınca Dede’ye gülbank verilir ve Dede postuna geçer.

Yaman’ın aktardığı ilkeye göre cemde küskün, dargın ya da alacaklı-verecekli kimsenin yeri yoktur: kul kuldan razı olmadıkça Tanrı’nın da kuldan razı olmayacağı söylenir.

Yaman’ın sıralamasına göre ardından Dede’nin öğüt konuşması, zakirlerin sazla deyişleri, süpürge çalınması ve meydan postunun serilmesi gelir. Dargınlar barıştırılır, canlar birbirinden rızalık alır; on iki hizmet sahiplerine dua verilir, çerağ uyandırılır ve tezekâr canların ellerine sembolik olarak su döker. Kurban ve lokmalara dua edildikten sonra cemin asıl ibadet bölümü olan cemin mühürlenmesi başlar: salavat, tevbe, üç düvazimam ve tevhid, ardından miraclama ile Kırklar Semahı ve istek semahları.

Semahların ardından sakka suyu dağıtılarak Hz. Hüseyin ve Kerbela şehitleri anılır, mersiyeler okunur, son olarak lokma ve kurban sofrası paylaşılır. Süpürge yeniden çalınır, post kaldırılır ve çerağ dinlendirilir. Yaman, cemin iki ya da üç saati geçmemesini önerir. Arşivdeki Bektaşi Ayin Cem Yürütme Erkânı ise biraz farklı bir sıra verir: dergâhın temizlenmesi, çerağların uyarılması, mürşidin imamlığında iki rekât tarikat namazı, evrad ve salavat, duaz-ı imamlar ve zikir, sonra semah ve sofra.

KaynakCem İbadetimiz — Mehmet YamanAyin Cem Yürütme ErkânıCemimiz Var — Derviş Baba

04On iki hizmet nedir, kimler yürütür?

Cem, belirli görevlerin ayrı ayrı sahipleri tarafından yerine getirilmesiyle yürür; bunlara on iki hizmet denir. Mehmet Yaman’ın anlattığı cemde rızalık alındıktan sonra zakir “on iki hizmet deyişi”ni çalar; hizmet sahipleri meydanda dara durur, Dede’den dua ve tecella alır, Rehber de kuşaklarını bağlar. Deyişte sırayla pir, rehber, gözcü, zakir, peyik, faraşçı, delilci, kapıcı, niyazcı, tezekâr, sakkacı ve iznikçi anılır.

Kaynaklar hizmetlerin sayısında (on iki) birleşir, adlarında ve sırasında ise yöreye ve ocağa göre ayrışır.

Hizmetlerin adları kaynaktan kaynağa değişir. Arşivdeki Alevilik derlemesi on iki hizmeti Dede (mürşit), rehber, gözcü, çerağcı, zakir, ferraş, sakka, kurbancı, pervane, peyk, iznikçi ve bekçi olarak sayar. Kızıldeli Sultan Ocağı dedeleriyle yapılan söyleşilerde Lütfi Aykurt Halifebaba’nın sıralaması mürşit, himat, tarikçi, zakir, saki, çerağcı, iç gözcü, kurbancı, mihman, saka, karababa ve dış gözcüdür; her hizmetin ayrı postu vardır. Dervişçimli Ocağı’ndan bir dede ise hizmetlileri pirin tayin ettiğini söyler.

Abdal Musa dergâhında sürdürülen Kaygusuz Abdal erkânında on iki post ve on iki hizmet zorunludur; anlatılana göre Balım Sultan Bektaşiliği’nde bu düzen yoktur. Postların her birinin bir piri vardır: Pervane Postu Kaygusuz Abdal’a, Aşçı Postu Kızıldeli Sultan’a, Ayakçı Postu Abdal Musa’ya, Gözcü Postu Karacaahmet Sultan’a, Baba Postu Hacı Bektaş Veli’ye bağlanır. Hüseyin Durak Derviş’e göre hizmetlerin amacı kişinin hizmet ederek nefsini terbiye etmesidir; hizmetler “erenler okulu”nun ödevleridir.

KaynakCem İbadetimiz — Mehmet YamanAlevilik (derleme)Kızıldeli Sultan Ocağı Dedeleri ile SöyleşilerSöyleşi: Dede Dervişçimli (Ağuiçen) OcağıAbdal Musa Dergâhı’nda Kaygusuz Abdal Erkânı Sürülüyor — Ayhan Aydın

05Semah, gülbank, düvaz imam ve nefes

“Hak için ola, seyr için olmaya”

Semah dönülürken Dede’nin duasından, Mehmet Yaman’ın aktarımıyla

Mustafa Cemil Kılıç’a göre Alevi inancında Miraç’ta Peygambere zikir, secde ve semah buyrulmuştur ve bunun uygulandığı ibadet biçimi cemdir; Kırklar Meclisi’ndeki ilk cemde zikir, secde ve semah ibadet olarak yerine getirilmiştir. Mehmet Yaman’ın anlattığı cemde miraclama okunurken belirli bir dizeye gelindiğinde Kırklar Semahı başlar; ardından istek semahları gelir ve duruma göre bir, üç ya da beş semah dönülür. Yaman semah makamlarını zakirin öğrenmesi gerektiğini yazar. Veliyettin Ulusoy ise Ebuzer Gaffari’nin semahın piri sayıldığını söyler.

Yerel süreğlerde ayrıntılar değişir. Abdal Musa dergâhında semahlar cemin muhabbet bölümünde dönülür; en az üç semah zorunludur, on ikiye kadar çıkabilir. Mustafa Çetin Dede’nin anlattığı Musulca süreğinde Kırklar dolusunu kabul eden can Kırklar Semahı’nı dönmekle yükümlüdür; ardından sakiler, sonra istekli canlar cemevinin büyüklüğüne göre ikişer, dörder ya da altışar döner, sofradan önce de dörtler semahı dönülür.

Ulusoy gülbankı Alevi-Bektaşilere ait, yüzyıllardır söylenen Türkçe dualar diye tanımlar ve yüzlerce gülbank olduğunu belirtir. Refik Engin, gülbanklarda atıfların bağlı olunan ocağın ilk temsilcisine kadar uzandığını yazar. Cemde zakir sazla deyiş ve nefes söyler; Alevilik derlemesi Pir Sultan, Hatayi ve Kul Himmet’in deyişlerini anar. Yaman’a göre düvazimam okunurken On İki İmam’ın adı geçtikçe canlar elini göğsüne koyarak niyaz eder; çerağ uyandırılırken de çerağ düvazları okunur.

KaynakKırklar Meclisi Masal mı? — Mustafa Cemil KılıçCem İbadetimiz — Mehmet YamanAbdal Musa Dergâhı’nda Kaygusuz Abdal Erkânı Sürülüyor — Ayhan AydınKızıldeli Ocağında Musulca Süreği — Mustafa Çetin DedeMuharrem Sohbeti — Veliyettin Ulusoy ile söyleşiBir Madalyon Bir Tarih: Ali Koç Baba ve Yaşayan Erkânı — Refik EnginAlevilik (derleme)

06Cem çeşitleri ve bugün süren erkânlar

En çok anılan cem görgü cemidir. Mehmet Yaman’a göre her Alevi yılda bir kez görgüden geçer, ikrarını tazeler ve topluma hesap verir; kendisinden şikâyetçi olanları razı etmeden görgüsü yapılmaz. Veliyettin Ulusoy da görgünün yılda bir kez, özellikle kışın yapıldığını, talibe ve cemaate sorular sorulduğunu ve buna “yunmak yıkanmak” dendiğini anlatır; kabahat ağırsa kişi düşkün sayılır. Ulusoy’a göre kurban, bahar ya da sevinçli bir olay için de cem yapılır; kış cemlerinin görgü cemi, birlik cemi gibi adları vardır.

Yaman 1998’de, kentleşmeyle cem kurallarının unutulmaya yüz tuttuğunu yazmış; her cemevinde Dede ve bilenlerin cem ve semah ekipleri yetiştirmesini, duaların kâğıttan okunmayıp ezberlenmesini önermişti.

Edirne’nin Musulca köyünden Mustafa Çetin Dede, Kızıldeli ocağında yılın dört sabit cemini sayar: ekim ayında ekin öncesi İlk Birlik, musahibi olmayanın katılamadığı Muharrem cemi, 20 Mart’ı 21 Mart’a bağlayan gece yapılan Nevruz cemi ve mayıs ayındaki Son Birlik. Bunların yanında bolluk cemi, ölümden sonra yapılan kırk cemi, rehber-talip ve musahiplik gezeleri de vardır. Çetin Dede, yılın bu dört cemini “bir yılda açan dört gül”e benzetir ve özel cemlerin isteğe bağlı olduğunu, sabit cemlere ise her yıl mutlaka oturulduğunu belirtir.

Abdal Musa dergâhında cemler ekimde “Abdal Musa’nın kilidini açtık” denerek başlar, Hıdırellez’de kesilir; ikrarlı muhipler her yıl kurban kesmekle yükümlüdür. Cem ibadet, muhabbet ve hizmet-kurban-lokma olmak üzere üç bölümden oluşur. Ayhan Aydın’ın tanık olduğu ikrar cemi yaklaşık altı saat sürmüştür. Refik Engin’in Trakya ve Bulgaristan’daki Ali Koç Baba süreği üzerine yazısı da babalığın soydan geçtiğini, dikme babaların musahiplik dışındaki erkânları yürüttüğünü ve Kızıldeli, Ali Koçlu, Babai ve Akyazılı erkânlarının birbirine çok benzediğini aktarır.

KaynakCem İbadetimiz — Mehmet YamanMuharrem Sohbeti — Veliyettin Ulusoy ile söyleşiKızıldeli Ocağında Musulca Süreği — Mustafa Çetin DedeAbdal Musa Dergâhı’nda Kaygusuz Abdal Erkânı Sürülüyor — Ayhan AydınBir Madalyon Bir Tarih: Ali Koç Baba ve Yaşayan Erkânı — Refik Engin

07İkrar ve musahiplik: yola giriş ve yol kardeşliği

“Yine farz içinde farzdır musahip”

Ali Koçlularda musahip ilahisi, Refik Engin’in derlemesinden

Arşivdeki İkrar Erkânı yazısına göre yola girmek, yol oğlu olmak isteyen can mürşidine ikrar verir; yeminli söz vererek mürşidin elini tutar, mürşit de onu kabul ederek nasip verir. Ulusoy ikrarı, bir dedenin önünde “ben bu yola gideceğim” diye söz verip ondan dönmemek olarak tanımlar. Abdal Musa dergâhındaki ikrar ceminde kurban kesilmiş, adaylar yol anası ve babasının kefilliğinde meydana gelmiş, mürşit cemaatin rızasını tek tek sormuştur. İsmail Kaygusuz yola girişin erken bir İsmaili kaynakta “ikinci doğuş” diye anıldığını yazar.

Musahiplik, iki canı tarikat kuralları içinde kardeş yapmaktır. Ulusoy’a göre Alevi-Bektaşiliği bugüne taşıyan belki de en önemli kurumdur ve Hz. Muhammed ile Hz. Ali’nin kardeşliğinden kaynaklanır; Dedegan kolunda güçlüdür, Babagan kolunda pek yoktur. Musahipler arasında namustan başka her şey ortaktır, birinin suçu ötekini de bağlar; musahip çocukları birbiriyle evlenemez. Dede şüphe ederse adaylara bir yıl sonra gelmelerini söyler. Kaygusuz ise kurumun kökenini Medine’deki muhacir-ensar kardeşliğine bağlar.

Refik Engin’e göre Ali Koçlu süreğinde musahiplik dörtlü, yani iki eşle birlikte kurulur: kardeşlerin üzerine bir örtü örtülür ve baba onları gül çubuğuyla tarikten geçirir. Vekil baba Mustafa Bülbül dört kişiyi, Kırklar’ın paylaştığı üzüm tanesinin dört çekirdeğine benzetir. Musulca süreğinde Muharrem cemine musahipsiz gelinmez; Mehmet Yaman’ın aktardığı Dede öğüdünde de herkesin bir musahip kardeş tutması istenir.

Kaynakİkrar ErkânıMusahiplik ErkânıMuharrem Sohbeti — Veliyettin Ulusoy ile söyleşiAbdal Musa Dergâhı’nda Kaygusuz Abdal Erkânı Sürülüyor — Ayhan AydınKırklar Ceminin Tarihsel Gerçekliği — Dr. İsmail KaygusuzBir Madalyon Bir Tarih: Ali Koç Baba ve Yaşayan Erkânı — Refik EnginKızıldeli Ocağında Musulca Süreği — Mustafa Çetin Dede

08Alevilikte kirvelik nedir?

Hasan Ali İçlek Dede’ye göre kirvelik, birbirini seven ve bu bağı kuşaktan kuşağa sürdüreceğine kanaat getirilen kişi ve aileler arasında, tarafların gönül rızasıyla kurulan bir ikrar bağıdır. Aileler ya da kabileler arasındaki düşmanlığı bitirmek için de kirvelik kurulur; taraflar bu bağla birbirine bağlandığında kan davaları son bulur. İçlek Dede bu yönüyle kirveliği barışın kutsal bir güvencesi olarak niteler. Kirve olan aileler arasında evlilik olmaz ve bağ ömür boyu, kuşaktan kuşağa sürer.

İçlek Dede kirveliği, Alevi toplumunda dayanışmanın, barışın ve dostluğun başlıca kaynaklarından biri olarak tanımlar.

İçlek Dede’nin anlatımında kirvelik akdinde taraflar On İki İmam’ı simgeleyen on iki kuruş vermiş sayılır; böylece ikrar verilir ve gülbank alınarak “ikrar kapısından” girilir. Kirvelik çoğunlukla sünnet erkânıyla birlikte yürür: aile bir iki hafta önce lokmasıyla kirveyi ziyaret eder, küs olduğu komşularla barışır, Muhammed honçası kurulur. Dede kısa bir bilgi verip gülbank okur; kirve ve çocuk honçaya niyaz edip Hak lokmasını bırakır. Kimi aileler çocuklarına Hızır ya da Düzgün Baba gibi kutsal adları ve mekânları kirve tutar.

Kirveliğin musahiplikle ilişkisi kaynaklarda farklı vurgulanır. İçlek Dede’ye göre kirvelik, musahiplik ikrarı kadar kutsaldır. Veliyettin Ulusoy ise musahipliği kirvelikten “çok ileri” bir bağ olarak tanımlar ve bunun bir işareti olarak musahip çocuklarının birbiriyle evlenemediğini hatırlatır. İki kaynak, bu bağların ikrarla kurulduğu, gülbankla kutsandığı ve kuşaktan kuşağa sürdüğü noktasında ise birleşir.

KaynakAlevilikte Kirvelik İkrarı — Hasan Ali İçlek DedeAlevilikte Sünnet Erkânı — Hasan Ali İçlek DedeMuharrem Sohbeti — Veliyettin Ulusoy ile söyleşi

09Arşivdeki kaynaklar

Bu sayfa arşivdeki yazarların aktardıklarının özetidir. Kaynaklarda ayrıntılar ve uygulamalar ocaktan ocağa, yöreden yöreye farklılık gösterebilir; ayrıntı için kaynak yazılara başvurunuz.

Önce bunları okuyun

Cem İbadetimiz

Mehmet YAMAN İÇİNDEKİLER Önsöz Cem İbadeti Cem’de Sıralama Cem’in Başlaması Süpürge(Faraş) Hizmeti Meydan Postu(Seccade) Hizmeti Dargınlar(Varsa) Barıştırılır Oniki Hizmet Sahiplerinin Meydana Çağrılması Çerağ Uyarma…

54 dk okuma

Kırklar Maclisi Masal mı ?

Mustafa Cemil KILIÇ Sünni Ve Şii Teologların Yaklaşımları Bağlamında Alevi İnancındaki Kırklar Meclisi Ve Cemine İlişkin Bir Yorum Kırklar Meclisi ve Cemi, Alevi teolojisinin en temel ögelerinden biridir. Bu konuda…

22 dk okuma