Rehber

Muharrem ve Aşure Kerbela, matem orucu ve aşure

Muharrem, Alevi-Bektaşiler için Kerbela’da şehit edilen Hz. Hüseyin ve yakınlarının yasının tutulduğu aydır; yas, matem orucuyla sürer ve aşureyle son bulur. Bu sayfa, arşivdeki yazarların Muharrem, Kerbela, matem orucu, aşure ve mersiyeler üzerine yazdıklarından derlenmiştir. Kaynaklar arasındaki farklar olduğu gibi belirtilmiş, her bölümün altında dayandığı yazılar gösterilmiştir.

01Aleviler için Muharrem ne anlama gelir?

“Her gün Âşûrâ, her yer Kerbela”

İmam Bakır’a atfedilen söz, Rıza Aydın’ın aktarımıyla

Arşivdeki yazılarda Muharrem, Alevi-Bektaşiler için bir sevinç ayı olarak değil, yas (matem) ayı olarak anlatılır. Hacı Bektaş Veli Dergâhı postnişini Veliyettin Ulusoy, kendisiyle yapılan Muharrem sohbetinde bu ayın “hoş geldi” denerek karşılanmadığını, Muharrem’de keder bulunduğunu söyler. Mustafa Düzgün’ün derlemesine göre bu yas Kerbela olayından bu yana kesintisiz sürer; Hz. Hüseyin, Kerbela şehitleri ve Oniki İmamlar’a duyulan bağlılık bu günlerde yeniden canlanır, zaman şehitleri anmakla, kitap ve mersiye okumakla geçer.

Rıza Aydın, Âşûrâ sözünün Arapçada “onuncu gün” anlamına geldiğini ve Muharrem’in onuncu gününü karşıladığını belirtir. Ona göre Kızılbaş-Alevi topluluklarında Muharrem’in ilk on iki günü yas ve matem günleridir; bu günlerde cem olan canlar Hüseyin’in Kerbela’daki direncini anarak tarihsel bilinçlerini tazeler. Aydın’a göre amaç Hüseyin’i anlamak, onunla duygudaşlık kurarak acısını içte hissetmektir.

Kazım Balaban da Üçüncü İmam Hz. Hüseyin yazısında Alevinin Muharrem’de yalnız oruç tutmadığını, aynı zamanda yas çektiğini, karalar bağladığını anlatır. Yazar, babasının yasını kırk gün tutan Alevinin Kerbela yasını yüzyıllardır sürdürmesini Hz. Ali, Hz. Hüseyin ve Ehl-i Beyt sevgisiyle açıklar ve bu bağlılığın tamamen gönüllü olduğunu vurgular. Balaban’a göre Alevi bu ayda ailesiyle birlikte Hüseyin’in acısını anar, “Ya Hüseyin” diyerek yas tutar; Kerbela şehitlerini yas ve gözyaşıyla anarken onlara kastedenleri de lanetle anar.

KaynakMuharrem Matemi ve Matem Orucu (Mustafa Düzgün)Muharrem Sohbeti (Veliyettin Ulusoy ile söyleşi)10 Muharrem (Âşûrâ) Tarihteki Anlamı (Rıza Aydın)Üçüncü İmam Hz. Hüseyin (Kazım Balaban)

02Kerbela’da ne oldu?

Mustafa Düzgün’ün anlatımına göre Muaviye 680’de ölüp Yezid halife olunca, Medine valisi Velid aracılığıyla Hz. Hüseyin’den biat istendi; Hüseyin biat etmedi. Kendisini mektuplarla davet eden Kûfelilere verdiği söz üzerine yola çıktı ve hazırlık için amcasının oğlu Müslim’i önden gönderdi. Müslim, Yezid’in Kûfe’ye atadığı vali İbn Ziyad tarafından öldürüldü; Hüseyin bu haberi Kerbela yolunda aldı.

Yazıların ortak vurgusu Hz. Hüseyin’in Yezid’e biat etmeyişi ve Kerbela’da susuz bırakılmasıdır; Muharrem yasındaki susuzluk bu anıya bağlanır.

Düzgün’e göre Kerbela, Bağdat’ın yaklaşık 90 km güneybatısında, Fırat’a yakın çöl bir yöredir; Aleviler burayı anarken Kerb-ü belâ gibi acıyı dile getiren deyimler kullanır. Murtaza Demir, Muharrem’in yedinci gününe gelindiğinde kamptaki suyun tükendiğini, Fırat’a su almaya gidenlerin oklarla engellendiğini yazar. 10 Muharrem günü Hür’ün Yezid ordusundan ayrılıp Hüseyin’in safına geçtiği, ardından Ali Ekber, Kasım, Abbas ve altı aylık Ali Asgar’ın şehit düştüğü, sonunda Hüseyin’in de şehit edildiği anlatılır. Başlar ve esirler Şam’a, Yezid’e gönderildi; hasta olan Zeynel Abidin sağ kaldı.

Yazarlar bazı ayrıntılarda ayrılır. Düzgün, Ali Yaman, İsmail Kaygusuz ve Mustafa Balkız olayı 10 Ekim 680 olarak tarihlendirirken, Rıza Aydın’ın aktardığı Abdülbâki Gölpınarlı 18 Ekim 680 tarihini verir. Yezid ordusunun büyüklüğü de farklı anlatılır: Düzgün’e göre önce 20 bin, sonra 30 bin; Balkız’a göre 32 bin; Kaygusuz’a göre 5 bine yakın. Hüseyin’in yanında şehit düşenlerin sayısı ise yazıların çoğunda 72 olarak geçer.

KaynakMuharrem Matemi ve Matem Orucu (Mustafa Düzgün)Hz. Hüseyin ve Kerbela Olayı (Ali Yaman)Alevi-Bektaşiler Ehl-i Beyt ve Şehitleri İçin Yas Tutuyor (Murtaza Demir)Kerbela ve Kerbela’nın Öcü (İsmail Kaygusuz)Zulme Karşı Direnişin Sembolü Hazreti Hüseyin (Mustafa Balkız)10 Muharrem (Âşûrâ) Tarihteki Anlamı (Rıza Aydın)

03Matem günlerinde nelerden kaçınılır?

Mustafa Düzgün’e göre Muharrem baştan sona yas üzerine kuruludur. Matem günlerinde hiçbir nedenle kan dökülmez, karınca gibi küçük bir canlının bile çiğnenmemesine, taze yeşilliğe basılmamasına özen gösterilir; gülüp eğlenmekten, giyim kuşamda keyif ve gösterişten uzak durulur. Ali Yaman da bu ayda düğün ve eğlence yapılmadığını, hayvan kesilmediğini ve gönül kırılmamasına dikkat edildiğini yazar.

Rıza Aydın’ın köy hatıralarında Muharrem boyunca ele bıçak alınmaz, hiçbir canlının canı incitilmez, ağaç bile budanmaz; hastalanan hayvan dahi kesilmez. Kazım Balaban, yas süresince hayvanın çifte koşulmadığını, eşlerin aynı yastığa baş koymadığını, koku sürünülmediğini ve tıraş olunmadığını sayar. Veliyettin Ulusoy et yenmediğini, kimilerinin soğan bile kesmediğini, eskiden evlerde aynaların üstünün örtüldüğünü anlatır ve Alevi yasında hiçbir canlıya acı çektirilmediğini vurgular.

Yasın bir yanı da okuma ve anmadır. Ali Yaman’a göre halk cemevinde toplanarak Kerbela olayını anlatan Saadete Ermişlerin Bahçesi, Gülzar-ı Haseneyn ve Kumru gibi kitapları okur. İsmail Kaygusuz, orucun bittiği gece cem yapıldığını, saz eşliğinde mersiyeler okunduğunu, şehitler için gözyaşı döküldüğünü ve Yezid’e lanet okunduğunu yazar. Düzgün de matem süresince Kerbela ve matemle ilgili bilgilendirme yapıldığını, kitaplar okunup dualar edildiğini belirtir.

KaynakMuharrem Matemi ve Matem Orucu (Mustafa Düzgün)Hz. Hüseyin ve Kerbela Olayı (Ali Yaman)10 Muharrem (Âşûrâ) Tarihteki Anlamı (Rıza Aydın)Üçüncü İmam Hz. Hüseyin (Kazım Balaban)Muharrem Sohbeti (Veliyettin Ulusoy ile söyleşi)Kerbela ve Kerbela’nın Öcü (İsmail Kaygusuz)

04Matem orucu kaç gün ve nasıl tutulur?

Düzgün’e göre Muharrem’deki oruç matemden ayrı düşünülmez; bu yüzden adı yalnız “oruç” değil, matem orucudur. Ulusoy da yas ile orucun günümüzde ayrı şeyler olmadığını söyler. Rıza Aydın bu orucun Ramazan orucuyla karıştırılmaması gerektiğini, Nesimi’nin Ramazan’a benzemeyen bir oruçtan söz eden dizesini hatırlatarak belirtir. Akşam yemeğine iftar denmez: Ulusoy “oruç açma” der, Düzgün ise gece yarısından önce, aşırı doymadan bir kez yenen bu öğüne ağız mühürü adının verildiğini yazar.

Kaynaklar matem orucunu bir ibadet ve yas biçimi olarak anlatır; susuzluk, Kerbela’da susuz bırakılanların anısına bağlanır.

Süre konusunda kaynaklar yakın ama farklıdır. Ulusoy, Kaygusuz, Murtaza Demir ve Ali Yaman on iki günden söz eder; Yaman bunu Muharrem’in 1–12. günleri olarak verir, Kazım Balaban bazı bölgelerde yasın on iki imam sayısınca on iki gün sürdüğünü belirtir. Düzgün’e göre süre yöreye göre 12 ile 15 gün arasındadır: Kimi yerde yas on ikinci günün öğle vakti aşureyle bozulur, kimi yerde on üçüncü güne uzatılır, kimi yerde on beş gün tutulur; birçok yerde kadınlar Fatma Ana için bir gün önce başlayarak bir gün fazla tutar.

Başlangıç Kurban Bayramı’na göre hesaplanır. Düzgün’e göre bayramın ilk gününden başlayarak yirmi gün sayılır, yirminci günün gecesi niyet edilip yirmi birinci gün oruca başlanır; Yaman bayramdan yirmi gün sonra niyet edildiğini, Kaygusuz ise orucun bayramın ilk gününden itibaren üçüncü haftanın son günü başlatıldığını yazar. Kaynakların çoğu bu sürede su içilmediğini söyler; Ulusoy ise suyun neredeyse hiç içilmediğini, aşırıya kaçmadan aynı acıyı içte hissetmenin amaçlandığını anlatır.

KaynakMuharrem Matemi ve Matem Orucu (Mustafa Düzgün)Muharrem Sohbeti (Veliyettin Ulusoy ile söyleşi)10 Muharrem (Âşûrâ) Tarihteki Anlamı (Rıza Aydın)Hz. Hüseyin ve Kerbela Olayı (Ali Yaman)Kerbela ve Kerbela’nın Öcü (İsmail Kaygusuz)Alevilikte Muharrem Yası (Kazım Balaban)Alevi-Bektaşiler Ehl-i Beyt ve Şehitleri İçin Yas Tutuyor (Murtaza Demir)

05Aşure ne zaman pişirilir, neden paylaşılır?

Kazım Balaban’a göre Anadolu Alevileri Hz. Hüseyin’in şehit edildiği 10 Muharrem’in yıldönümünde aşure pişirip kapı komşuya dağıtır; tarih yöreye göre küçük farklar gösterir, bazı bölgelerde iki üç gün sonra pişirilir. Ulusoy da aşurenin 10 Muharrem’de yapıldığını, bazı bölgelerde ise on ikinci günde pişirilip orucun aşureyle açıldığını söyler. Kaygusuz ve Düzgün, orucun on ikinci gün aşureyle sona erdiğini yazar.

Aşurenin anlamı şükürle ilişkilendirilir. Balaban’a göre yasın ardından Aleviler, Kerbela’dan sağ kurtulan Zeynel Abidin sayesinde İmamların neslinin kesilmemesine şükür olarak kurban keser ve aşure dağıtır. Yazar Üçüncü İmam Hz. Hüseyin yazısında bu şükrü Kevser suresiyle bağlantılı olarak açıklar. Düzgün’ün aktardığı aşure duasında da kurbanların kabulü için dilekte bulunulması, yasın sonunda kurban ile aşurenin birlikte anıldığını gösterir.

Rıza Aydın ise Âşûrâ denince akla yalnızca tatlı bir çorbanın gelmesini eleştirir ve bunu, 10 Muharrem’i hayırlı bir bayram günü gibi tanıtan Emevi anlayışının bir kalıntısı olarak görür. Aktardığı Gölpınarlı alıntısına göre Ehl-i Sünnet arasında Nuh Peygamber’in gemide kalan hububatla bir “selamet çorbası” yaptığı inancı yayılmış, aşure yapıp dağıtmak buradan âdet olmuştur. Arşivdeki yazılar aşurenin tarifinden çok anlamı ve paylaşılması üzerinde durur.

KaynakAlevilikte Muharrem Yası (Kazım Balaban)Üçüncü İmam Hz. Hüseyin (Kazım Balaban)Muharrem Sohbeti (Veliyettin Ulusoy ile söyleşi)Kerbela ve Kerbela’nın Öcü (İsmail Kaygusuz)Muharrem Matemi ve Matem Orucu (Mustafa Düzgün)10 Muharrem (Âşûrâ) Tarihteki Anlamı (Rıza Aydın)

06Aşure duaları ve matem tercümanları

Arşivde aşure duaları ayrı bir yazıda, Aşure Çorbası Duaları başlığıyla bir araya getirilmiştir; Mustafa Düzgün ve Ali Yaman da yazılarında matem boyunca okunan duaları verir. Düzgün’e göre oruca, yer yer farklılık göstermekle birlikte, “B-ism-i Şâh, Allah Allah” diye başlayan bir niyet tercümanı okunarak girilir; bu niyet Hz. Hüseyin’in susuzluk orucuna, Kerbela şehitlerinin ruhlarına, Fatma Ana’nın şefaatine ve Oniki İmamlar’a bağlanır. Her akşam ağız mühürü açılırken de kısa bir tercüman okunur.

Duaların tam metinleri kaynak yazılarda yer alır; Düzgün’ün belirttiği gibi okunuşları yerden yere farklılık gösterebilir.

Yasın bitiminde aşure kazanının başında okunan duada her dilek “bârekallah” ile tamamlanır: Şehitler şahı İmam Hüseyin ile Kerbela şehitlerinin ruhları, bütün erenler, kurbanların kabulü, ahirete göçenler ve yaşayanlar, gökten rahmet ve yerden bereket için dua edilir; Muhammed, Ali, Hasan, Hüseyin, Kerbela şehitleri ve Hacı Bektaş Veli anılır. Aşure yendikten sonra okunan ikinci dua Oniki İmamlar’ı anar ve herkese Hak’tan hayırlı kısmet diler. Ali Yaman’ın verdiği biçimde aşure lokması duasına yurt ve ulus için dilekler de eklenmiştir.

Aşure Çorbası Duaları yazısında, çorba kaynatıldıktan sonra okunabilecek üçüncü bir dua da yer alır. “Bismişah Allah Allah” diye açılan bu dua; Allah, Muhammed, Ali, Kerbela’da şehit düşenler, Oniki İmamlar ve bütün erenler aşkına okunur, aşure tezgâhının Fatımatüz-Zehra ve Hatice-i Kübra analarımızın tezgâhı olmasını diler ve “Dil bizden, nefes pirimizden” sözlerinin ardından “Allah eyvallah Hü” ile kapanır.

KaynakAşure Çorbası DualarıMuharrem Matemi ve Matem Orucu (Mustafa Düzgün)Hz. Hüseyin ve Kerbela Olayı (Ali Yaman)

07Arşivdeki Kerbela mersiyeleri

“Ey saba var Kerbela deştinden eyle bir güzer”

Harabi, Kerbela Mersiyesi

Mustafa Düzgün, doğrudan Kerbela faciasını konu alan mersiyelerin bir kısmına Muharremiye dendiğini ve hakkında en çok mersiye (ağıt) yazılan kişinin Hz. Hüseyin olduğunu belirtir. Murtaza Demir’e göre Alevi-Bektaşiler ağıt türünün en anlamlı örneklerini Kerbela’ya adamıştır; örnek olarak Pir Sultan Abdal’dan dizeler aktarır. Kaygusuz, Muharrem cemlerinde mersiyelerin saz eşliğinde özel bir makamla okunduğunu yazar.

Arşivdeki örneklerden Harabi’nin mersiyesi saba rüzgârına seslenerek Kerbela çölünden Hüseyin’e dair haber ister ve bu istek her bentte nakarat olarak döner. Kumru’nun mersiyesi, Mustafa İyidoğan Dede’nin aktarımıyla, Kerbela’dan Şam’a götürülen esirlerin konakladığı yerde Zeynep Ana’nın yaklaşan bir süvariye seslenişini anlatır. Fuzuli’nin Mersiye-i İmam Hüseyn’i Muharrem hilalinin doğuşuyla açılır; şair, Muharrem gelince sevincin yerini matemin aldığını ve şehitlerin yasının her yıl yeniden tazelendiğini dile getirir. Kumru da kendi mahlasını anarak kendini bu matemin yaslıları arasında sayar.

Bunların yanında Musa Aydın’ın Şehid-i Kerbela’sı ile Cafer Hamidi’nin Kimdir Hüseyin’i, Yılmaz Soyer’in Kerbela Mersiyesi, Kemâlî’nin Ağlar’ı ve Şah Hatayi ile Pir Sultan Abdal’ın deyişleri arşivde yer alır; Rıza Aydın da köyünden derlediği iki nefesi aktarır. Bir beytin kime ait olduğu konusunda kaynaklar ayrılır: “Düştü Hüseyin atından” diye başlayan beyti Kazım Balaban Fuzuli’ye, A. Yılmaz Soyyer ise Kazım Paşa’ya atfeder.

KaynakHarabi’den Kerbela MersiyesiKumru’dan Kerbela Faciası (Mustafa İyidoğan Dede)Mersiye-i İmam Hüseyn’i (Fuzuli)Şehid-i Kerbela (Musa Aydın, Cafer Hamidi)Kerbela Mersiyesi (Yılmaz Soyer)Ağlar (Kemâlî)Ah Hüseyin Şah Hüseyin (Şah Hatayi, Pir Sultan Abdal)Alevi-Bektaşiler Ehl-i Beyt ve Şehitleri İçin Yas Tutuyor (Murtaza Demir)Alevilikte Muharrem Yası (Kazım Balaban)Muharrem ve Yılbaşı (A. Yılmaz Soyyer)

08Bugün Muharrem: takvim ve sohbetler

Muharrem hicri takvime göre tutulur. Balaban’ın açıkladığı gibi ay yılı daha kısa olduğundan Muharrem her yıl öne kayar; Balaban bu farkı on gün, Düzgün on bir gün olarak verir. Düzgün, miladi takvimin kullanıldığı ülkelerde yaşayan Aleviler arasında matemin her yıl 10 Ekim gibi sabit bir günde başlatılması önerisinin dile getirildiğini aktarır; ancak hicri takvimin otuz altı yılda bir aynı tarihe dönmesi yüzünden matemin Kurban Bayramı’yla çakışabileceğini belirterek süregelen uygulamayı doğru bulur. Rıza Aydın da 18 Ekim önerisinin bir süre sonra gündemden düştüğünü yazar.

Rıza Aydın’a göre eskiden köylerde cemlerde yapılan Muharrem muhabbetleri, şehirlerde derneklerde ya da derneklerin düzenlediği ev toplantılarında sürmektedir. Arşivdeki Muharrem Sohbeti, Devrim Sevimay’ın Veliyettin Ulusoy ile yaptığı söyleşidir; Söyleşi, TRT’nin Muharrem yayınına hazırlandığı günlerde yapılmıştır. Ulusoy bu sohbette matemi, orucu ve Ehl-i Beyt’i anlatır, bir gülbank okur, dara durmanın nasıl olduğunu tarif eder ve görgü cemi ile musahiplik gibi konulara değinir.

Bazı yazılar Muharrem’in gündelik hayatla karşılaşmasını konu alır. A. Yılmaz Soyyer, 2008 sonunda Muharrem ile miladi yeni yılın art arda başlamasını, yas tutanların sessizliği ile yılbaşı hazırlıklarının karşıtlığı üzerinden anlatır. Murtaza Demir ise 2010’da 7–18 Aralık günlerine denk gelen yası yazar ve matem orucunun başladığına dair bir duyurunun kamu yayınında yer almamasından yakınır.

KaynakAlevilikte Muharrem Yası (Kazım Balaban)Muharrem Matemi ve Matem Orucu (Mustafa Düzgün)10 Muharrem (Âşûrâ) Tarihteki Anlamı (Rıza Aydın)Muharrem Sohbeti (Veliyettin Ulusoy ile söyleşi)Muharrem ve Yılbaşı (A. Yılmaz Soyyer)Alevi-Bektaşiler Ehl-i Beyt ve Şehitleri İçin Yas Tutuyor (Murtaza Demir)

09Arşivdeki kaynaklar

Bu sayfa arşivdeki yazarların aktardıklarının özetidir. Kaynaklarda ayrıntılar ve uygulamalar ocaktan ocağa, yöreden yöreye farklılık gösterebilir; ayrıntı için kaynak yazılara başvurunuz.

Önce bunları okuyun

Muharrem Matemi ve Matem Orucu

Hazırlayan: Mustafa Düzgün Kerbela olayı (680) meydana geleli beri, 1327 yıldır tüm Şia-i Ali kolları, özellikle Aleviler, bitmek nedir bilmeyen, acısı dinmeyen bir yası sürdürmektedirler. Bu aynı zamanda inanç ve…

16 dk okuma

Muharrem sohbeti

Devrim Sevimay / SORU-CEVAP TRT bu hafta “Muharrem yayını”na hazırlanırken biz de Alevi Bektaşilerin “Çelebi”lerinden, Postnişin Veliyettin Ulusoy’la bir “Muharrem sohbeti” yaptık. Ulusoy bize bir gülbenk okudu, dara…

20 dk okuma

Aşure Çorbası Duaları

Yasın bitiminde, Aşure kazanının başında okunacak dua şöyledir: “B-ism-i Şâh, Allah Allah! Bârekallah, şehidler Şâhı İmam Hüseyin Efendimiz’in ve Kerbelâ şehidlerinin yüce ruhlarının şâd olması için bârekallah! Cümle…

1 dk okuma